Wonen. Beleid in uitvoering. November 2013

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wonen. Beleid in uitvoering. November 2013"

Transcriptie

1 Wonen Beleid in uitvoering November 2013 Het voormalige fabrieksterrein van Droste aan het Spaarne in Haarlem dat herbestemd is voor wonen, werken en recreatie

2

3 Inleiding Deze brochure In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) (Directoraat-generaal Wonen en Bouwen) voert Agentschap NL verschillende onderdelen uit van het Wonenbeleid. Belangrijke onderwerpen zijn energiebesparing, vraaggericht bouwen, de kwaliteit van de woon- en leefomgeving en de uitvoering van enkele financiële regelingen. Met deze brochure geven BZK en Agentschap NL inzicht in de praktijk van de uitvoering en de resultaten die dat oplevert. Dit gebeurt aan de hand van een aantal sprekende voorbeelden. De aanpak De programma s en activiteiten waar Agentschap NL uitvoering aan geeft zijn vooral gericht op advisering, ondersteuning en kennisoverdracht aan professionele doelgroepen. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om gemeenten, woningcorporaties en andere professionals in de bouwkolom. Agentschap NL werkt vanuit de door BZK gekozen benadering van het veld: Eigen initiatieven van partijen stimuleren en faciliteren. Binden, verbinden en mobiliseren van positieve krachten zijn de sleutelwoorden. Uitdragen van kennis en ervaringen en netwerkvorming. Belangrijk aspect van de communicatieaanpak is om met goede voorbeelden partijen enthousiast te maken en in beweging te krijgen. Op transparante wijze samenwerken met intermediaire partijen. Uit de praktijk blijkt dat met deze insteek de beste resultaten worden geboekt. Inhoud De beschreven voorbeelden in deze brochure zijn gekozen uit de programma s Energie & Gebouwde omgeving en Stedenbeleid, Leefbaarheid en Woningbouw. Het programma Energie & Gebouwde Omgeving levert een bijdrage aan de CO2-reductie, stimulering van de bouwsector en helpt de woonconsument bij de vermindering van woonlasten. Het programma draagt bij aan het recent ondertekende Nationale Energieakkoord. Het programma Stedenbeleid, Leefbaarheid en Woningbouw heeft als doel om implementatie van het lokale woon- en leefbaarheidsbeleid te ondersteunen. Thema s zijn: eigenbouw, bevolkingsdaling/krimp, stedelijke vernieuwing en kantoortransformatie. 3 BZK & Agentschap NL

4 Expertteam Kantoortransformatie Eén op de zes kantoorpanden in Nederland staat leeg. Dat is vaak een doorn in het oog van de gemeenten, komt de leefbaarheid en het vestigingsklimaat voor bedrijven niet ten goede en ook voor de eigenaren en beleggers zijn deze leegstaande panden steeds minder rendabel. Om de leegstand aan te pakken en gemeenten te ondersteunen bij de aanpak en transformatie is het Expertteam Kantoortransformatie opgericht. Kantoren transformeren naar woningen biedt veel voordelen. Het komt de leefbaarheid en aantrekkelijkheid ten goede van zowel de gehele gemeente als de betreffende terreinen. Ook kan daarmee tegemoet worden gekomen aan de vraag naar een bepaald type woningen.. De vraag waar veel gemeenten mee worstelen is: waar moeten we beginnen? En: hoe kunnen we herbestemming vormgeven? Vaak is de leegstand wel in kaart gebracht, maar strandt het proces daarna. Een aantal dilemma s waar zowel gemeenten als eigenaren van panden voor staan zijn: Welke mogelijkheden zijn er voor dit pand? Voor welke doelgroepen is het gebouw aantrekkelijk te maken? Is het pand technisch geschikt voor transformatie? Wat zijn mogelijke consequenties van herbestemmen? Welke afdelingen binnen een gemeente moeten er bij de transformatie worden betrokken? Hoe moet men omgaan met een gewijzigde boekwaarde van een gebouw? Expertteam Het Expertteam Kantoortransformatie is een initiatief van het ministerie van BZK en de VNG, en wordt uitgevoerd door Agentschap NL. Het expertteam ondersteunt gemeenten en samenwerkingsverbanden van bijvoorbeeld projectontwikkelaars en gemeenten om de plannen voor transformatie te concretiseren. Per casus kunnen gemeenten allereerst kosteloos twee dagdelen ondersteuning krijgen van een expert. Voormalig opleidingsgebouw Brinkwal te Nieuwegein wordt in 2013 getransformeerd naar 25 grondgebonden sociale huurwoningen voor jongeren. In Nieuwegein voert de gemeente sinds 2007 een actief kantorenbeleid. De leegstand neemt hierdoor sinds jaren niet meer toe. Nieuwegein is daardoor een mooi voorbeeld voor andere gemeenten en neemt tevens deel aan het expertteam om haar kennis te verspreiden.

5 Na het aangaan van een samenwerkingsovereenkomst kunnen gemeenten vervolgens tien dagen een beroep doen op de kennis van experts, op basis van vijftig procent co-financiering. In die periode kan er bijvoorbeeld een quick scan van een gebouw worden gemaakt, waarna een plan van aanpak kan worden opgesteld. Daarnaast kan het expertteam hulp of advies geven bij: het toepassen van ruimtelijke of bouwkundige wet- en regelgeving; projectorganisatie; financiering; belastingen; woon- en inrichtingsconcepten; matching van eigenaren en potentiële afnemers. Resultaten Het afgelopen jaar kwamen circa tachtig ondersteuningsverzoeken binnen bij het Expertteam Kantoortransformaties. De meeste vragen kwamen vanuit gemeenten, maar ook provincies en marktpartijen wisten de weg naar het expertteam te vinden. Bij een aantal projecten werkt het expertteam samen met de gemeente om de mogelijkheden van panden in kaart te brengen en/of is zij inhoudelijk betrokken bij het oplossen van knelpunten. Zomer 2013 staan er vijftien projecten op de shortlist van panden die mogelijk getransformeerd worden. Het expertteam heeft bij circa veertig projecten een adviserende rol vervuld. De ontwikkelingen van alle projecten worden gevolgd. In iedere gemeente staan ze! Leegstand van kantoren komt voor in alle gemeenten. Daarnaast staan zowel kleine als grote gemeenten voor uitdagingen op het gebied van huisvesting. Het expertteam gebruikt bestaande projecten ter bevordering van transformatie. De volgende voorbeelden dienen ter inspiratie. De Grote Enk in Arnhem Ooit was De Grote Enk het hoofdkantoor van Akzo in Arnhem, maar door de verhuizing van het concern kwam het pand leeg te staan. Gelegen nabij de stad, het openbaar vervoer en groenvoorzieningen bood het gebouw echter ook veel mogelijkheden voor een nieuwe invulling. Die werd gevonden. Er werd een prijsvraag uitgeschreven die Harmonische Architectuur uit Voorstonden won. Inmiddels zijn er 69 koopappartementen in het gebouw gerealiseerd. De appartementen zijn zeer divers van opzet en hebben een eigen buitenruimte in de vorm van een tuinterras, loggia of dakterras. Na oplevering is het gebouw op de lijst van Rijksmonumenten geplaatst. Villa Gregorius in Zeist Woningbouwvereniging de Kombinatie in Zeist wilde kantoorvilla Gregorius vanwege zijn centrale ligging en karakteristieke uiterlijk, zorgvuldig in ere herstellen. De visie paste binnen de herontwikkelingsplannen van de wijk. Na verschillende studies werd besloten de villa op te delen in zes kleine sociale huurwoningen. Uitgangspunten bij de transformatie van het pand waren het respecteren van de monumentale aspecten van het pand én het toevoegen van nieuwe elementen zodat het gebouw voldoet aan de wooneisen van deze tijd. Er is veel aandacht besteed aan een goede isolatie en een goede kierdichting van de kozijnen. Mede daardoor kreeg villa Gregorius het energielabel A. Meer informatie 5 BZK & Agentschap NL

6 Blok voor blok Hoe krijg je de woningmarkt in beweging, als het gaat om energiebesparing op grote schaal? In blok voor blok zijn in veertien projecten marktpartijen bij elkaar gebracht. In de vorm van consortia ontwikkelen zij elk een eigen aanpak voor hun project, om zo in totaal bestaande woningen energie zuiniger te maken. De projecten worden gefaciliteerd door Agentschap NL. Gebouwd voor 1985 Blok voor blok richt zich specifiek op verlagen van het energiegebruik in woningen met behulp van een grootschalige aanpak en met bestaande technieken. In elk blok voor blok-project moeten minimaal tot woningen twee labelstappen zuiniger worden gemaakt, of op niveau B van het energielabel worden gebracht. Maatregelen die daaraan bijdragen zijn bijvoorbeeld dubbele beglazing, isolatie van vloeren en daken of zonnepanelen. Het gaat met name om woningen die zijn gebouwd voor 1985; sindsdien worden huizen veel energiezuiniger gebouwd. Het kennis- en leertraject blok voor blok is bedoeld om energiebesparing in de bestaande woningbouw te versnellen. De bewoners moeten meer grip krijgen op hun energielasten, nadat de gas- en elektriciteitsprijzen in tien jaar veel zijn gestegen. Woningen zijn samen met kantoren, winkels en andere gebouwen goed voor dertig procent van het totale energie verbruik in Nederland. Grootschalige aanpak Met blok voor blok worden in de periode veertien grootschalige projecten uitgevoerd. Lokaal doen consortia van drie of meer marktpartijen ervaring op. Bijvoorbeeld in het stimuleren van de markt als het gaat om particuliere eigenaren. Dit gebeurt in grote steden als Utrecht en Amsterdam, maar ook in gemeenten met kleinere kernen, zoals Hardenberg. Leren van succes en falen De veertien lokale projecten van blok voor blok worden gemonitord, om lering te trekken uit succes- en faalfactoren. Daarnaast bieden de projecten belangrijke inbreng voor toekomstig beleid van BZK voor de particuliere woningmarkt. Zo blijkt het effectief om samen te werken met wijk- en buurtverenigingen: bij een buurtgerichte aanpak doen er meer bewoners mee en komt er een beweging op gang in de buurt. Daarnaast werkt het goed om de mogelijkheid van energiebesparende maatregelen via makelaars ter sprake te brengen, omdat veel mensen bij de aankoop besluiten hun nieuwe woning aan te passen. In het voorjaar van 2014 worden de resultaten uit deze pilot gepresenteerd in een groot landelijk congres, met de bijbehorende publiciteit. Blok voor blok aanpak in de wijk het Rode Dorp in Deventer

7 Energiebesparende maatregelen toegepast in 2012 % toegepast in de deelvoorraad 16,0 14,0 12,0 10,0 8,0 6,0 4,0 2,0 0,0 particuliere verhuur corporaties eigenaarbewoners HR glas spouwmuur buitengevel dakisolatie vloerisolatie HR ketel warmtepomp zonneboiler zon pv anders Bron: Gfk Intomart 2013 Vertrouwen Deze regeling zet nadrukkelijk in op een gezamenlijke aanpak vanuit de markt. De overheid ondersteunt de consortia alleen in de opbouwfase met een bijdrage in de proceskosten. Per project is tot euro beschikbaar gesteld. In een aantal blok voor blok projecten is nadrukkelijk ook aandacht voor de particuliere woningmarkt. Om deze namelijk aan te zetten tot energiebesparing, is een andere aanpak nodig dan in de huursector, waar corporaties vaak al grootschalig maatregelen nemen. Naast de uitvoering van de energiebesparende maatregelen, vragen vooral de gezamenlijke organisatie en de communicatie met bewoners veel aandacht. In hun keuze voor energiebesparende maatregelen blijken particuliere huiseigenaren met name te kijken naar extra comfort. Doorslaggevend is ook of zij verwachten dat zij hun investeringen kunnen terugverdienen. Positieve ervaringen van anderen tonen aan dat zij daarop mogen vertrouwen: van de bewoners die tot maatregelen zijn overgegaan, blijkt 94 procent achteraf tevreden over de hoogte van de kostenbesparing. Resultaten De markt is aan zet in deze regeling. Door samen op te trekken kunnen bouwbedrijven, installateurs en adviesbureaus hun werkterrein uitbreiden. Blok voor blok brengt deze marktpartijen bij elkaar. Agentschap NL ondersteunt de consortia in hun werk. Deelnemers kunnen gebruikmaken van gezamenlijke instrumenten, bijvoorbeeld voor kwaliteitsborging. In een digitaal netwerk, waaronder een publieke LinkedIn-groep, kunnen zij onderling informatie uitwisselen. Daarnaast organiseert Agentschap NL themabijeenkomsten. Behalve energiebesparing, levert deze regeling werkgelegenheid op voor de bouw- en installatiesector, die in deze economisch lastige tijden een dergelijke impuls goed kan gebruiken. En de bewoners zelf profiteren van lagere woonlasten als gevolg van de maatregelen, die zij dankzij blok voor blok hebben kunnen nemen, om in hun woning te kunnen besparen op energie of die zelf op te wekken. De veertien lokale projecten die werken vanuit de tijdelijke subsidieregeling blok voor blok: Amersfoort: 033Energie: woning verduurzamen via één loket Amsterdam: Energiesprong Amsterdam Amsterdam: Ymere Green Deal - Snel verduurzamen in bewoonde staat Breda: Op de bres voor Breda Den Bosch: De Slimme Buurt verleidt bewoners tot energiebesparing Deventer: De(venter) Energieke verbinding Eindhoven: Eindhoven 3 x 3 = 9 Groningen: SLIM wonen met energie Haarlem: De Haarlemse Methode Hardenberg: Maataanpak trekt woningeigenaar Hardenberg over streep Overijssel: Overijsselse energiebesparingsaanpak 2.0 Rotterdam: Duurzame daden in Rotterdam Tilburg: Tilburg energetica Utrecht: Utrecht verduurzaamt collectief Meer informatie 7 BZK & Agentschap NL

8 Kennis Centrum Aanpak Funderingsproblematiek Houten funderingspalen in combinatie met wisselende grondwaterstanden en recent de aardbevingen in Groningen zijn maar een paar oorzaken waardoor de fundering van gebouwen ernstig kan worden aangetast. Met alle gevolgen van dien: gebouwen verzakken en de waarde van woningen daalt, maar herstel van funderingen is kostbaar en ingrijpend. Bij niet of te laat ingrijpen kunnen woningen onbewoonbaar worden en de leefbaarheid van straten en buurten gaat bij achterstallig onderhoud achteruit. Voorjaar 2012 is, met ondersteuning van Agentschap NL namens BZK, het Kennis Centrum Aanpak Funderingsproblematiek (KCAF) gestart. Doel is om betrokken burgers en overheden bewust te maken van de problematiek, én om gemeenten en burgers laagdrempelig te informeren over aanpak en voorkomen van problemen. Vooral houten funderingen en funderingen op staal in klei- en veengebieden zijn kwetsbaar. Sommige gemeenten hebben een aanzienlijk aantal van dit soort woningen binnen hun grenzen. Voor die gemeenten kan dit dus een serieus onderwerp van aandacht en communicatie vormen. Voor woningeigenaren, die aan de lat staan voor het herstel, is het uiteraard evenzeer een groot probleem. Want een aangetaste fundering betekent meestal op korte termijn een dure renovatie. Voor veel huishoudens is dat een grote opgave, zeker in de huidige tijd waarin het lastig is om (extra) woningfinanciering te krijgen. Daarnaast is het aanpakken van de fundering iets dat een woningeigenaar meestal niet in eigen hand heeft. Het is een drastische ingreep en duurzaam herstel is alleen mogelijk als alle eigenaren in hetzelfde blok collectief actie ondernemen. Belang Voor alle betrokkenen is het belangrijk dat de kennis die er is over het voorkomen en aanpakken van de funderingsproblematiek makkelijk vindbaar en beschikbaar is. Voor burgers die getroffen zijn, maar ook voor gemeenten die binnen hun grenzen te maken hebben met deze problemen. Daarom heeft de Stichting Platform Fundering Nederland met ondersteuning van Agentschap NL in 2011 een voorstel geschreven voor de oprichting van een onafhankelijk kenniscentrum. Agentschap NL heeft daarbij maatschappelijke partijen en decentrale Generaal van der Heijdenstraat in Dordrecht

9 overheden benaderd om de implementatie van het KCAF financieel mogelijk te maken. Daarnaast biedt zij advies en een helpende uitvoerende hand. BZK ondersteunt de op- en inrichting van het kenniscentrum de eerste jaren financieel, mits er ook vanuit het maatschappelijke veld wordt bijgedragen. Oplossen Het kenniscentrum draagt bij aan het oplossen van funderingsproblematiek door het centraal verzamelen en (digitaal) ontsluiten van onafhankelijke kennis met betrekking tot preventie en herstel van funderingen. De rol van Agentschap NL bestaat onder andere uit: het verbinden van KCAF met overheden en andere relevante actoren; het bieden van uitvoeringsondersteuning zoals het medeorganiseren van én adviseren bij diverse (kennis)bijeenkomsten en communicatie-uitingen; het subsidiebeheer en toetsing van de voortgangsrapportages van het KCAF en het organiseren van periodiek voortgangsoverleg tussen BZK en KCAF. Vervolg KCAF Met hulp van Agentschap NL is een gemeentelijke ronde tafel gestart waarbij het KCAF met een aantal gemeenten de dialoog aangaat over de rol en best practices van gemeenten en welke ondersteuning het KCAF daarbij kan bieden. Dit verband krijgt na de eerste bijeenkomst medio 2013 zeker een vervolg. Ook zijn er contacten met het ministerie van I&M die vanuit haar expertise onderzoekt welk beleid past bij de funderingsproblematiek als gevolg van (te) laag grondwaterpeil. De Tweede Kamer heeft in moties aandacht gevraagd voor de groeiende problematiek bij de financiering van collectief funderingsherstel en de stagnatie van herstel daardoor. Het KCAF zal de minister voorstellen doen om deze problemen aan te pakken. Het KCAF werkt daarnaast mee aan certificering in de herstelbranche, zodat inzichtelijk is voor getroffenen welke bedrijven zeker competent zijn in het funderingsherstel. Resultaten In een jaar tijd is het aantal bezoekers van de website van het KCAF met bijna 50 procent gestegen. Het aantal unieke bezoekers per dag is gemiddeld 90 en kan, afhankelijk van de actualiteit, flink oplopen. Er worden nieuwsbrieven verzonden naar het adressenbestand dat al meer dan adressen telt. Daarnaast worden via Twitter meer dan volgers bereikt. En gemeenten kunnen gebruik maken van een aparte sectie binnen het digitale ROMnetwerk van de VNG. Dat het KCAF in een grote vraag voorziet, blijkt tevens uit het aantal telefonische vragen en s. Vragen die sterk uiteenlopen en alle facetten van de funderingsproblematiek raken, van het vermoeden van funderingsproblemen tot de eindoplevering van funderingsherstel. Meer informatie Gemeenten, andere decentrale overheden en partijen die geïnteresseerd zijn in wat het KCAF voor hen kan betekenen, kunnen contact opnemen met Agentschap NL via , of rechtstreeks bij het KCAF via / BZK & Agentschap NL

10 Op weg naar energieneutraal bouwen De Excellente gebieden zijn negentien innovatieve nieuwbouwprojecten in de woning- en utiliteitsbouw, waarin gemeenten en andere partijen ervaring kunnen opdoen met energie zuinig bouwen, vooruitlopend op de nieuwe normen. Overheid en bedrijfsleven hebben afspraken gemaakt over een gezamenlijke aanpak voor energiezuinig bouwen en wonen (het Lenteakkoord uit 2008). De eis voor energieverbruik in woningen en gebouwen, de EPC-eis, wordt in stappen verlaagd naar (bijna-)nul in Het Lente-akkoord is ondertekend door het ministerie van BZK, Bouwend Nederland, de vereniging van projectontwikkelaars (NEPROM), de vereniging van ontwikkelaars en bouwondernemers (NVB) en de branchevereniging van woningcorporaties (Aedes). In 2012 zijn de afspraken herijkt en opnieuw ondertekend. Ook internationaal worden de normen voor energieverbruik aangescherpt. In 2020 moet Nederland voldoen aan de Europese doelstellingen (Energy Performance of Buildings Directive), voor het verminderen van CO2-uitstoot en opwekken van duurzame energie. Overheidsgebouwen moeten al in 2018 energieneutraal gebouwd worden. Excellente gebieden Uit datzelfde Lente-akkoord komen ook de Excellente Gebieden: negentien innovatieve nieuwbouwprojecten in de woning- en utiliteitsbouw. Gemeenten, projectontwikkelaars en andere betrokken partijen doen hierin ervaring op met innovatieve bouwmethoden en technieken. Maar ook met nieuwe vormen van samenwerking, bewonersparticipatie en financiering. Het doel is om de informatie, ervaringen en lessen uit deze gebieden op te tekenen, die herhaald en opgeschaald kunnen worden, en om knelpunten te signaleren en waar mogelijk op te lossen. De woningen en kantoren op deze locaties worden gebouwd met een 25 procent scherpere energieprestatiecoëfficient (EPC) dan het Bouwbesluit op dat moment voorschrijft. Daarmee lopen deze bouwprojecten vooruit op de afgesproken aanscherping van de EPC in 2015 en op afspraken over bijna energieneutraal bouwen in Resultaat Nieuwe werkwijzen en bouwmethoden verkennen, maar ook de vraag in de markt ontwikkelen: daar gaat het om in de uitvoering van het programma. Zodat bouwers, adviesbureaus en andere professionals in de bouw- en installatiesector kunnen én willen werken met de nieuwe eisen en technieken. De nationale afspraken over de eisen tot bijna energieneutraal bouwen vanuit de Europese regels en kennis van energiezuinig bouwen zijn te vinden op de website, zie de link bij Meer informatie. Met kennis- en leertrajecten stimuleert Agentschap NL de partijen in de markt om de beschikbare kennis te gebruiken en te verspreiden. Om elkaar te laten zien dat het mogelijk is om energieneutraal te bouwen, hoe je dat doet en anderen daarvoor de handvatten aan te reiken. In de regelingen die Agentschap NL uitvoert voor energieinnovatie worden bestaande èn nieuwe marktpartijen samengebracht, veelal in de vorm van consortia. In de Excellente gebieden zijn de betrokken gemeenten samenwerkingsverbanden aangegaan met bouwers, installateurs en plaatselijke bedrijven en instellingen. Halverwege Het programma Excellente gebieden is nu halverwege: de selectie van de gebieden is gestart in 2010 en het programma duurt tot en met Veel projecten zijn door de crisis vertraagd en komen in een lager tempo tot realisatie dan voorzien. In zes gebieden zijn woningen en gebouwen vóór eind 2013 opgeleverd, in een aantal gebieden wordt nu gebouwd en in enkele gebieden wordt de start van de bouw eind 2013 of in 2014 voorzien. Helaas zijn er ook enkele gebieden die zich vanwege de lokale marktsituatie hebben teruggetrokken uit het programma. 10 BZK & Agentschap NL

11 Excellent Gebied Spijkenisse - De Elementen omvat 384 woningen. De tussenstand is opgemaakt en de eerste lessen op een rij gezet: wat is haalbaar en op grotere schaal in te zetten? Communicatie en voorlichting blijken belangrijk om het effect van de energiezuinige maatregelen ten volle te kunnen benutten. Aanbeveling is om aandacht te besteden aan goede persoonlijke begeleiding van de (toekomstige) bewoners van de energiezuinige gebouwen. Nieuwe financieringsconstructies kunnen de energiezuinige woningen aantrekkelijk maken voor kopers. Mogelijkheden zijn bijzondere afspraken met financiële instellingen, of inkoopconstructie. In Veere zijn bijvoorbeeld collectief zonnecellen ingekocht voor woningen. Ook ketensamenwerking blijkt een succesfactor, zoals te zien in onder andere Westerveld (zie kader) en Groesbeek. Voor de bouw van de koloniewoningen in Westerveld is bovendien geïnvesteerd in de opleiding en instructie van bouwvakkers. Deelname aan Excellente gebieden heeft bij de negentien deelnemende gemeenten een leerproces in gang gezet. Goed omdat juist gemeenten betrokken zijn bij het hele traject van gebiedsontwikkeling via de structuurvisie tot vergunningverlening op basis van het bestemmingsplan. Hoe eerder het gemeentebestuur erbij betrokken is, des te beter blijkt het eindresultaat. De komende tijd zullen de leerervaringen uit de Excellente gebieden worden doorgegeven aan andere gemeenten en de bouwkolom in de rest van Nederland. Koloniewoningen Westerveld (Dr.) De 62 koloniewoningen in de gemeente Westerveld (Dr.) zijn zo energiezuinig gebouwd, dat het met de juiste apparatuur zelfs mogelijk om er energieneutraal te wonen. Door uitgekiende isolatietechnieken zoals een kierdichte schil is er nauwelijks warmteverlies. De vloerverwarming benut de aardwarmte om het huis te verwarmen en te koelen. De zonnecollectoren op het dak verwarmen het water in de boiler; de benodigde stroom komt van de zonnecelinstallatie op het erf. De eerste woningen blijken zelfs zuiniger dan verwacht. Innovatief was ook de integrale manier van werken. Voor de koloniewoningen is een bouwteam samengesteld, dat al vanaf het begin nauw samenwerkte, in samenspraak met een adviesbureau voor duurzaam bouwen. Daardoor keken de aannemer en de installateur meteen al mee met de architect en de architect keek tijdens de bouw weer mee met de aannemer. Meer informatie Deze website geeft toegang tot infobladen, rapporten, nieuwsberichten en een database met voorbeeldprojecten. 11 BZK & Agentschap NL

12 Platform Duurzame Huisvesting (utiliteitsbouw) Winkels, kantoren, zorggebouwen: daar gaat heel wat energie in om. Hoe kun je energiebesparende maatregelen realiseren in een complexe en versnipperde omgeving als de utiliteitsbouw? Elf partijen ondertekenden in 2011 een intentieverklaring, om zich over een periode van vier jaar in te zetten voor verduurzaming van de huisvesting van bedrijven en organisaties. Vastgoedeigenaren, vastgoedbeheerders, huurders, facilitaire diensten en installatiebedrijven; het zijn partijen die vóór deze samenwerkingsovereenkomst zelden met elkaar om tafel zaten. Om de huisvestingsketen duurzamer te maken, hebben zij zich verenigd in het Platform Duurzame Huisvesting. Want pas als je door de héle huisvestingsketen kijkt naar de mogelijkheden en die vanuit meerdere schakels aanpakt, kun je immers werkelijk energie besparen. Het platform wordt gefaciliteerd door Agentschap NL. In opdracht van het ministerie van BZK, dat via het platform ook input wil krijgen uit de markt voor zijn beleidsontwikkeling. Ambities Vanuit het Platform Duurzame Huisvesting pakken de deelnemers knelpunten in de utiliteitsbouw aan. Zoals de split incentive. Deze zorgt ervoor dat vastgoedeigenaren, beheerders en verhuurders zelf nauwelijks profiteren van de maatregelen die zij nemen om de gebouwen energiezuiniger te maken. Reden om nu met huurders afspraken te maken over de kosten en baten van energiebesparing. De tools die het platform de afgelopen tijd heeft ontwikkeld, komen hierbij van pas. Met de Greenlease menukaart, kunnen gebouweneigenaren en huurders samen hun ambities voor energiebesparing omschrijven in hun De Kop van Zuid, een nieuwe wijk in Rotterdam

13 Ontwikkelingen EPC voor de verschillende utiliteitsfuncties 4 3,5 3 2,5 2 1,5 1 0,5 Winkels Sportgebouwen Gezondheidszorg niet klinisch Kantoren Onderwijs contract. En de Energiekaart Winkels betrekt winkeliers nadrukkelijk bij energiebesparing. Verder willen de deelnemers aan het platform een gezamenlijke standaard voor duurzaamheid neerzetten in de markt. Meer nog dan in de technische mogelijkheden, zit de winst in het verkennen van nieuwe vormen van samenwerken en organiseren. Resultaten Sinds de start in 2011 is het platform uitgegroeid van elf naar zestien leden, die circa driekwart van de markt vertegenwoordigen. Zij spreken elkaar regelmatig in overleg, beschikken over een gezamenlijke kennisbank en tools en pakken samen de communicatie naar buiten op. Zij koppelen duurzaamheid ook steeds vaker aan eigen projecten en vinden elkaar in gezamenlijke deelprojecten. Door zich te organiseren heeft de sector een stem gekregen naar de overheid, die het platform bijvoorbeeld al heeft geraadpleegd over de maatregelenlijst voor de Wet Milieubeheer. De komende tijd wordt er een formele structuur opgezet voor het platform, zodat het op eigen benen kan komen staan en de facilitaire rol van Agentschap NL kan worden beëindigd. Duurzaamheidsinstrumenten Het Platform Duurzame Huisvesting heeft drie instrumenten ontwikkeld om de verduurzaming binnen de utiliteitsbouw te stimuleren: Greenlease menukaart De menukaart is een online tool waarmee eigenaren en huurders hun ambities en prestatienormen voor duurzaam gebruik en beheer kunnen vastleggen in de huurbepalingen. Samen bepalen zij hoe hoog zij de lat kunnen en willen leggen. De menukaart is opgesteld in samenwerking met Vastgoedmanagement Nederland en Jones Lang LaSalle. Energiekaart Winkels Winkelpanden worden meestal casco opgeleverd. Het is de huurder die met de inrichting van zijn winkel het energiegebruik bepaalt; met schuifdeuren, verwarming en koelinstallaties. De Energiekaart Winkels maakt het energieverbruik in een winkel inzichtelijk en toont de beheerder en de huurder wat zij hieraan kunnen doen. Met praktische tips hoe zij op het energieverbruik kunnen besparen. Ontwikkeld door vastgoedbeheerder Corio en adviesbureau Search. Kieswijzer Duurzaamheidsmaatlatten Deze kieswijzer helpt gebruikers te bepalen welke certificeringsmethode het meest geschikt is voor hun projectaanpak. Met methoden als het Energielabel, BREEAM-NL Nieuwbouw, BREAM-NL Bestaande Bouw en Gebruik, GPR-Gebouw of Greencalc+. Meer informatie bij Gebouwfasen / Renovatie. 13 BZK & Agentschap NL

14 Meerjarenafspraak is een effectief instrument Agentschap NL helpt bedrijven en instellingen bij het bereiken van de doelstellingen uit de Meerjarenafspraak (MJA) Energie-efficiency. Dit doet zij door marktpartijen te stimuleren, te ondersteunen en kennis te delen. Een aanpak die zowel effectief als kansrijk blijkt. Vanaf de jaren negentig heeft de Rijksoverheid met een groot aantal sectoren meerjarenafspraken (MJA) gemaakt over de verbetering van de energie-efficiency. In de dienstensector springen de sectoren Wetenschappelijk Onderwijs (WO) en Universitair medische centra (Umc s) in het oog gezien de hoge ambities en de inmiddels behaalde resultaten. Uitdaging Universiteiten en de Universitair Medische Centra staan voor een grote uitdaging: het realiseren van energiebesparingsdoelstellingen door middel van energie-efficiency. Een doelstelling die op gespannen voet staat met een toenemende vraag naar zorg en onderwijs. Door het nemen van een groot aantal energiesparende maatregelen blijken de instellingen echter in staat een trendbreuk te bewerkstelligen in energie-efficiency. Veel toegepaste energiebesparende maatregelen zijn: realisatie van warmte- en koudeopslag in de bodem én het toepassen vrije koeling; aanleggen koudenet en lagetemperatuurwarmtenet; toepassen van extra isolatie en energiezuinige apparatuur, waaronder nieuwe compressoren; Tevens zijn veel gebouwen gesloopt of gerenoveerd waardoor de huidige gebouwvoorraad een hogere energiekwaliteit heeft dan twintig jaar geleden. Tot slot wordt er sterk ingezet op duurzame energie.

15 Rol Agentschap NL Agentschap NL biedt de MJA partijen ondersteuning: Elke instelling maakt een eigen Energie Efficiency Plan (EEP), waarin de ambities voor een periode van vier jaar worden beschreven. Agentschap NL biedt ondersteuning bij het maken van de plannen en beoordeelt de plannen. De uitvoering van alle EEP s wordt gemonitord. Alle EEP s van een sector worden op brancheniveau bij elkaar opgeteld en aangevuld door een strategisch plan vanuit de branche. Ook deze plannen worden door Agentschap NL beoordeeld. Er worden kennis- en leertrajecten georganiseerd waarbij partijen hun kennis en kunde delen en elkaar helpen. Agentschap NL vertegenwoordigt BZK tijdens de formele overleggen met MJA-partijen. Resultaten In het meerjarenplan (MJP ) hadden universiteiten (WO) toegezegd maatregelen te treffen die in 2012 tot een jaarlijkse energiebesparing van 12,6 procent (813,0 TJ) zouden leiden. Na vier jaar was het effect van maatregelen drie keer hoger dan verwacht, met name door de inkoop van duurzame energie. In het meerjarenplan (MJP ) dat door de branche is opgesteld wordt nog eens extra besparingen (een efficiency verbetering) van 20,9 procent (1309 TJ) verwacht. De Universitair Medische Centra hebben in de periode een energiebesparing (verbetering van de energie-efficiency) gerealiseerd van 29,3 procent (1.645 TJ). Voor de periode willen Umc s 21 procent besparen ten opzichte van Dit betekent dat de ambities in deze sectoren veel hoger zijn dan het minimum van 8 procent dat voor het convenant MJA-3 nodig is. Van maatregel naar visie De komende jaren ligt de lat hoog. Tot nu toe waren de besparingsmaatregelen vooral gericht op het realiseren van (technische) energiebesparingsmaatregelen: het laaghangende fruit en het inkopen van groene stroom. Om de ambities voor de komende periode te realiseren, is het noodzakelijk om energieefficiency te verankeren in zowel een beleidsmatige als organisatorische visie, omdat maatregelen sterker ingrijpen op de bedrijfsvoeringprocessen. Agentschap NL ondersteunt UMC s en WO bij het ontwikkelen van een visie, concrete doelen en aanpak Ontwikkeling energiegebruik en verdeling woningbouw/ utiliteitsbouw in PJ primair[1] woningbouw dienst en overheid Bronnen: ECN, MONITweb (2010), gebaseerd op CBS, Nederlandse Energie Huishouding (NEH), 2010 [1] Het primaire energieverbruik is verbruik inclusief de toerekening van de productie- en transportverliezen. Deze treden voornamelijk op bij elektriciteitproductie. Bij primair verbruik worden de verliezen toegerekend aan het gebouw zelf en niet aan de energiebedrijven. Een meerwaarde voor de gehele utiliteitsbouwsector De kennis en ervaringen die worden opgedaan door MJA-partijen blijven niet binnen de MJA, maar worden ook gedeeld met de utiliteitsbouw partijen daarbuiten. Een voorbeeld hiervan is de aanpak vanuit Erasmus UMC. Samen met de milieudienst DCMR wordt de praktijkervaring van deze MJA-partij door middel van Masterclasses ingezet om ziekenhuizen in de regio Rijnmond te ondersteunen bij het nemen van de (Wm) verplichte rendabele maatregelen. Ook hebben deze ziekenhuizen besloten om energiezorg in te voeren, Op deze manier is energie efficiency bij alle ziekenhuizen in de regio Rotterdam geprofessionaliseerd. Meer informatie 15 BZK & Agentschap NL

16 Risico s verkleinen door Juridische Expertpool Planschade Bevolkingskrimp, herbestemming van kantoren naar woningen en herbestemming van grond voor eigenbouw, zijn een paar voorbeelden waardoor gemeenten te maken kunnen krijgen met planschade. Een vooruitzicht dat gemeenten weinig vrolijk stemt, maar ook tot vertraging kan leiden bij besluitvormingsprocessen. De Juridische Expertpool Planschade (JEP) ondersteunt gemeenten met specialistisch juridisch advies met als doel het risico op een planschadeclaim te verkleinen. In 2012 werd de JEP dertig keer ingeschakeld. De demografische kaart van Nederland is constant in beweging. Datzelfde geldt voor de economie. Actuele krimp van de bevolking, verwachte krimp van het aantal inwoners van een gemeente, maar ook de stagnatie in de bouwsector zijn factoren die gemeenten noodzaken om op een nieuwe wijze invulling te geven aan de gebouwde omgeving. Maar in een land waar op iedere vierkante meter grond een bestemmingsplan rust, zijn er ook juridische consequenties verbonden aan herbestemming. Verminderen claims Om de risico s op planschade door herbestemming te minimaliseren, biedt het Rijk via Agentschap NL gemeenten de mogelijkheid om gebruik te maken van de JEP. De expertpool onderzoekt de risico s van herbestemmingsplannen en planschade. Zij geeft, waar nodig, specialistische juridische ondersteuning. Het doel van de inzet van de JEP is het verminderen van kosten door planschadeclaims, zodat er meer financiële ruimte overblijft voor de aanpak van leefbaarheidproblemen in gemeenten, regio s of provincies.

17 Hoe werkt JEP? De Juridische Expertpool Planschade komt in actie naar aanleiding van een concrete vraag of casus van een gemeente. De gemeente krijgt vervolgens een intakegesprek met een expert. Tijdens de intake wordt de vraag geformuleerd, de oplossingsrichting gekozen en een inschatting gemaakt van de benodigde uren. De gemeente, het Rijk en de experts sluiten een samenwerkingsovereenkomst. Het Rijk (co-)financiert de loonkosten van de expert, met een maximum van euro per casus. De dienstverlening resulteert in een maatwerkadvies. Dat advies kan van juridische aard zijn, maar het advies kan ook zijn om met alle betrokken partijen om tafel te gaan zitten en samen tot een oplossing te komen. Resultaten In 2012 werd de JEP dertig keer geraadpleegd; een keer door een provincie, drie keer door een samenwerkingsverband en 26 keer vroegen gemeenten om advies. Daarnaast werd in april 2013 door Agentschap NL een bijeenkomst georganiseerd voor krimp- en anticipeerregio s. Deze was gericht op kennisdeling. Tijdens de bijeenkomst werden de meest voorkomende problemen en oplossingsrichtingen gepresenteerd en in workshops werd dieper ingegaan op de vragen van aanwezigen. Daarnaast bleek er behoefte te zijn om de thematiek te verbreden, bijvoorbeeld met planschade door kantoortransformatie. Dit thema is op verzoek van het Rijk door Agentschap NL opgepakt en in juli 2013 is de eerste bijeenkomst op het gebied van planschade en kantoren georganiseerd. JEP in de praktijk Vanaf 2011 heeft de Expertpool JEP 28 vraagstukken in behandeling genomen, afkomstig van 19 gemeenten en regio s. De vragen komen vooral uit de Topkrimpregio s, met name uit Limburg en Groningen. Twee vragen blijken zeer actueel. Ten eerste: welke (juridische) mogelijkheden zijn er met betrekking tot het wijzigen van projectplannen. Ten tweede: hoe kan het gemeentelijke en regionale beleid worden uitgevoerd waarbij de financiële schade beperkt blijft. In de praktijk blijken de volgende adviezen vaak van toepassing. Het organiseren van voorzienbaarheid voorafgaand aan een herbestemming. En door het in overleg treden met de marktpartijen vanuit het uitgangspunt dat er een gezamenlijk probleem is. Dat kan de gemeente en marktpartijen de ruimte bieden voor een gesprek over wijziging, temporiseren en faseren van de plannen. Het resultaat kan een nieuw of aangepast contract zijn waarin een nieuw programma met passende financiële afspraken wordt vastgelegd, die zijn afgestemd op de actuele demo grafische ontwikkelingen. Leren van elkaar Van elkaar leren, is een van de belangrijkste peilers van de Juridische Expertpool Planschade. Daarom wordt de kern van de adviezen (geanonimiseerd) via bijeenkomsten en de helpdesk van Agentschap NL beschikbaar gesteld aan andere gemeenten, regio s en provincies. Meer informatie 17 BZK & Agentschap NL

18 Toolbox financieringsconstructies Projecten voor stedelijke vernieuwing en leefomgeving, ruimtelijke en gebiedsontwikkeling zijn moeilijk te financieren, nu er steeds minder geld beschikbaar is bij de overheid en in de markt. De toolbox financieringsconstructies geeft een overzicht van creatieve financieringsmogelijkheden die sinds 2010 zijn ontwikkeld en laat zien waar die van pas kunnen komen. Gemeenten hebben steeds minder budget voor projecten voor stedelijke vernieuwing, gebiedsontwikkeling of energiebesparing. Ook elders nemen de beschikbare middelen af. Bij de overheid verschuift het accent bovendien van financieren naar faciliteren. Gemeenten en provincies moeten dus op zoek naar nieuwe bronnen van financiering voor hun projecten. Creatief zijn in het vinden en combineren van bestaande middelen en nieuwe alternatieven. In samenwerking met soms verrassende marktpartijen. Op allerlei plaatsen in het land ontstaan er zo nieuwe financieringsconstructies, die ook voor anderen interessant kan zijn. Kennis verzamelen en inspireren Op verzoek van het ministerie van BZK is eind 2010 gestart om informatie te verzamelen over de financieringsconstructies die de afgelopen jaren zijn ontwikkeld in ons land en deze kennis te verspreiden onder de doelgroep, gemeenten en provincies. Bedoeld als bron van inspiratie bij het zoeken naar een nieuwe financieringsvorm of een nieuwe manier van werken: welke oplossingen zijn er zoal denkbaar? En: wat is er in specifieke situaties mogelijk en toegestaan? Herontwikkeling van schoolgebouw naar woningen in Rotterdam Delfshaven door (toekomstige) bewoners. Dit project is door middel van collectief particulier opdrachtgeverschap (CPO) tot stand gekomen. Woningcorporatie Woonbron stelde dit pand beschikbaar voor het aantrekken van een nieuwe doelgroep (kopers) in de wijk en zorgde bovendien voor de voorfinanciering. CPO is als financieringsmogelijkheid opgenomen in de toolbox financieringsconstructies.

19 De toolbox is ontwikkeld in samenspraak met BZK, de ministeries van EZ en I&M en een aantal G32 gemeenten. De term financieringsconstructie is gedefinieerd. Er zijn zes categorieën: fondsen, garanties, leningen/financieren, subsidies, organiseren, particuliere initiatieven. Tijdens een landelijke bijeenkomst in juni 2012 is de toolbox financieringsconstructies gelanceerd. Sindsdien wordt deze steeds aangevuld met nieuwe voorbeelden en informatie, bijvoorbeeld uit de gebruikerssessies bij gemeenten en provincies. Gebruikers van de online database kunnen ook zelf constructies en voorbeelden toevoegen. Website en LinkedIn Inmiddels bevat de toolbox 150 voorbeelden van financieringsconstructies. Het streven is om hierin ook zoeken op de kaart van Nederland en via een vragenspel mogelijk te maken. Daarnaast is er een bibliotheek met een overzicht van relevante beleidsinstrumenten en nationale en Europese regelingen. In de bijbehorende LinkedIn-discussiegroep worden ervaringen en tips uitgewisseld. In gebruikerssessies bij gemeenten door het hele land worden cases uitgediept met behulp van de toolbox. Hier brengen deelnemers ook weer hun eigen ervaringen met financieringsconstructies in. Op basis hiervan is de vorige versie van de toolbox ook verbeterd. Resultaat De toolbox financieringsconstructies is uitgegroeid tot een platform dat in brede kring vernieuwing stimuleert. Met definities en omschrijvingen van de verschillende vormen en mogelijkheden van financiering. In eerste instantie bedoeld voor gemeenten en provincies. Maar inmiddels maken ook andere professionals enthousiast gebruik van de gezamenlijke databank: ambtenaren van ministeries, adviesbureaus, projectontwikkelaars, kennisinstituten en architecten. Gemeenten blijven echter de belangrijkste doelgroep. Het biedt een interactief platform voor dialoog en kennisuitwisseling tussen overheid en bedrijfsleven. Passend bij de rol van de overheid als facilitator van processen. In 2013 staan in totaal tien gebruikerssessies op het programma. Deze leveren veel inzicht en nieuwe voorbeelden op. Lukt het om partners te vinden waarmee het systeem kan worden opgeschaald, dan worden de gebruikersessies in 2014 voortgezet. Doel is dat het systeem uiteindelijk zelfstandig kan functioneren. Vragen waarvoor de toolbox financieringsconstructies te raadplegen is: De voorverkoop van nog te realiseren marktwoningen in de gemeentelijke grondexploitatie loopt slecht en daardoor realiseer ik de grondopbrengsten niet. Hoe los ik dat op? De in aanbouw genomen woningen en reeds gerealiseerde woningen in mijn gemeente verkopen slecht. Er is sprake van leegstand. Wat nu? De woningmarkt in mijn gemeente stagneert: er wordt weinig verhandeld en de prijzen zakken. Hoe krijg ik dit weer op gang? Binnen de gemeente is sprake van een structurele leegstand van kantoren. Hoe ga ik daar mee om? De intensieve samenwerking in PPS en met private partijen staat op het spel en contracten worden opengebroken. Wat nu? Projectontwikkelaars en corporaties waren altijd de natuurlijke partner in de gebiedsontwikkeling, maar daar komt steeds minder uit. Hoe kan ik partijen vinden die geld hebben en bereid zijn dat te investeren in mijn gemeente? Hoe kan ik in mijn gemeente duurzaamheid stimuleren en faciliteren? Meer informatie 19 BZK & Agentschap NL

20 Dit is een publicatie van: Agentschap NL Croeselaan 15 Postbus RE Utrecht T Agentschap NL november 2013 Publicatie-nr 2KGOX1301 Dit is een publicatie van Agentschap NL in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Hoewel deze publicatie met de grootst mogelijke zorg is samengesteld kan Agentschap NL geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor eventuele fouten, noch voor schade die voortvloeit uit of verband houdt met deze publicatie. Agentschap NL is een agentschap van het ministerie van Economische Zaken. Agentschap NL voert beleid uit voor diverse ministeries als het gaat om duurzaamheid, innovatie en internationaal. Agentschap NL is hét aanspreekpunt voor bedrijven, kennisinstellingen en overheden. Voor informatie en advies, financiering, netwerken en wet- en regelgeving.

Particulier opdrachtgeverschap met hoge energieambities

Particulier opdrachtgeverschap met hoge energieambities Particulier opdrachtgeverschap met hoge energieambities van het Expertteam Eigenbouw Energiezuinig bouwen, energieneutraal bouwen, eigen energie opwek ken: het zijn onderwerpen die steeds meer aandacht

Nadere informatie

Hartelijk welkom. Consortiumdag blok voor blok

Hartelijk welkom. Consortiumdag blok voor blok Hartelijk welkom Consortiumdag blok voor blok welkom Uw dagvoorzitters: Roderik van den Bos Harry Boschloo Stel vandaag individueel uw eigen vraag aan Ruud Rensink, mindmapper 2 Twitter met hashtag: #blokvoorblok

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt!

Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt! Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt! Overheden kunnen zonder meerkosten energiebesparing in gebouwen realiseren PIANOo lunch 12 april 2011 Irma Thijssen, Agentschap NL Joost van Linder, Rijksgebouwendienst

Nadere informatie

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want:

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Marktanalyse Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Onbekendheid gebouweigenaren & gebruikers met de mogelijkheden en winst die te behalen valt Ondoorzichtige

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove Lindenhove Renovatie & Transformatie Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove ' Duurzaam & Comfortabel Met slimme combinaties van energiebesparende maatregelen en opwekking van duurzame energie komen

Nadere informatie

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie!

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! voorbeeld van mogelijke besparingen Een huishouden is jaarlijks zo n q 2.000 kwijt aan gas en licht. En daar kunt u tot wel 30% op besparen. Dat begint

Nadere informatie

Rapportage kwantitatieve resultaten project Blok voor Blok

Rapportage kwantitatieve resultaten project Blok voor Blok Rapportage kwantitatieve resultaten project Blok voor Blok December 2013 Van: werkgroep Monitoring Aan: projectgroep Blok voor Blok 0. Inleiding Deze rapportage is tot stand gekomen op basis van aangeleverde

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

Wasstraat Duurzaamheid Een katalysator voor verduurzaming van de woningvoorraad. Theo Stauttener

Wasstraat Duurzaamheid Een katalysator voor verduurzaming van de woningvoorraad. Theo Stauttener Wasstraat Duurzaamheid Een katalysator voor verduurzaming van de woningvoorraad Theo Stauttener Stadkwadraat Rijk zet in op energiesprong! Duurzaamheid Belangrijk thema In bestaande voorraad het meeste

Nadere informatie

MJA Workshop Wet & Regelgeving. Duurzaamheid, gebouwen en energiebesparing

MJA Workshop Wet & Regelgeving. Duurzaamheid, gebouwen en energiebesparing MJA Workshop Wet & Regelgeving Duurzaamheid, gebouwen en energiebesparing Marco van de Esschert Ministerie van BZK Energieakkoord, Bouwbesluit, Energielabel en BENG MJA Workshop 2014 Marco van de Esschert

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Groot economisch en maatschappelijk voordeel van energieneutraal renoveren Woningverbetering naar energieneutraal in de sociale huursector is economisch en maatschappelijk zeer

Nadere informatie

De NESK kantoren duurzaam opgeleverd. De Tempel gebouwd voor de toekomst

De NESK kantoren duurzaam opgeleverd. De Tempel gebouwd voor de toekomst De NESK kantoren duurzaam opgeleverd De Tempel gebouwd voor de toekomst Tabel actoren Projectfase Organisatie Programma van Eisen (PvE) Ontwerp Bestek/Inkoop Realisatie Gebruik Aurelius Monumenten BV (eigenaar/

Nadere informatie

Activiteiten ICDuBo. Maak kennis met alle facetten van duurzaam bouwen in de hal van 2.000 m2 vol inspirerende oplossingen en voorbeelden.

Activiteiten ICDuBo. Maak kennis met alle facetten van duurzaam bouwen in de hal van 2.000 m2 vol inspirerende oplossingen en voorbeelden. Van duurzaam denken naar duurzaam doen Activiteiten ICDuBo Kenniscentrum Inspiratie: Maak kennis met alle facetten van duurzaam bouwen in de hal van 2.000 m2 vol inspirerende oplossingen en voorbeelden.

Nadere informatie

Rapport energiecijfers kantoren

Rapport energiecijfers kantoren Rapport energiecijfers kantoren Dit rapport is aangemaakt op 08/31/10 om 11:31. De website Energiecijfers van NL Energie en Klimaat levert u actuele gegevens over energieprijzen en alle aspecten van energiegebruik

Nadere informatie

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 2 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 pakjeruimte.nl zelfbouw@rotterdam.nl facebook.com/zb010 pinterest.com/pakjeruimte Programma zelfbouw rotterdam 2015-2018

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen. Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen

Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen. Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen Slim besparen 2 Slimme investeerder Familie Roubos: We wonen in een hoekhuis met veel ramen en hebben

Nadere informatie

Het Nieuwe Renoveren WELKOM

Het Nieuwe Renoveren WELKOM Het Nieuwe Renoveren WELKOM oktober-november 2011 Verzorgd door Bert Bruns, Bridges2Beyond, bert.bruns@bridges2beyond.nl BouwLokalen? Een initiatief van en Informatieve bijeenkomsten Gaat in op vernieuwingen

Nadere informatie

Verduurzamen van maatschappelijk vastgoed

Verduurzamen van maatschappelijk vastgoed Verduurzamen van maatschappelijk vastgoed Green Liz Symposium Arnhem, 9-12-2013 Irma Thijssen Irma Thijssen, Agentschap NL 1 Agentschap NL biedt diensten aan ondernemers met duurzame, innovatieve of internationale

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Seminar Slim Transformeren 12 maart 2015

Seminar Slim Transformeren 12 maart 2015 Seminar Slim Transformeren 12 maart 2015 Gebouw Bakenmonde in Nieuwegein werd op 12 maart 2015 voor één dag getransformeerd tot vergaderlocatie, restauratie én het meest belangrijke: een plek voor inspiratie.

Nadere informatie

EEN VERNIEUWD GEBOUW EEN VERNIEUWD ELAN. Toekomstplannen ICDuBo

EEN VERNIEUWD GEBOUW EEN VERNIEUWD ELAN. Toekomstplannen ICDuBo EEN VERNIEUWD GEBOUW EEN VERNIEUWD ELAN Toekomstplannen ICDuBo Innovatie Centrum Duurzaam Bouwen Inhoudsopgave: Locatie.. Functies ICDuBo Jaaroverzichten 2010 2013. Deelnemers 2013.. Renovatiecentrum Strategie

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID donderdag 19 maart 2015 Duurzaamheid Duiding en context Groningen heeft de ambitie om in 2035 een energieneutrale stad te zijn.

Nadere informatie

Meer Met Minder. Convenant energiebesparing bestaande woningen en gebouwen

Meer Met Minder. Convenant energiebesparing bestaande woningen en gebouwen Meer Met Minder Convenant energiebesparing bestaande woningen en gebouwen Partijen: 1. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, te dezen vertegenwoordigd door minister J.W.E. Spies,

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Voor u ligt het Programma van Eisen Frisse Scholen. Dit Programma van Eisen dient als leidraad voor opdrachtgevers van nieuw- en verbouw van scholen (schoolbesturen

Nadere informatie

Certificatie in de bouw, Energiebespaarlening, energielabel woningen, kwaliteitsborging, eigenbouw, Stad van de toekomst

Certificatie in de bouw, Energiebespaarlening, energielabel woningen, kwaliteitsborging, eigenbouw, Stad van de toekomst Rienks, Diane Van: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties Verzonden: woensdag 29 april 2015 17:09 Aan: Statengriffie provinsje Fryslân Onderwerp:

Nadere informatie

Bestaande Bouw (klushuizen)

Bestaande Bouw (klushuizen) Bestaande Bouw (klushuizen) van het Expertteam Eigenbouw Een nieuwe aanpak voor oudere woningen Kluswoningen zijn in oorsprong een Rotterdams fenomeen. Hoe dit concept tot stand is gekomen, wat de context

Nadere informatie

De NESK scholen duurzaam opgeleverd. Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst

De NESK scholen duurzaam opgeleverd. Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst De NESK scholen duurzaam opgeleverd Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst Tabel actoren Projectfase Organisatie Programma van Eisen (PvE) Ontwerp Bestek/Inkoop Realisatie Gebruik Gemeente Heerhugowaard

Nadere informatie

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda Wilt u weten hoe? Ga stap voor stap door onze aanpak: - Kennismaking Building4life - De Building4life werkwijze - Uitgewerkte case Amarant Tilburg Building4life Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus

Nadere informatie

Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt

Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt Gerben van Lunteren, Feike van der Zandt, Aernoud Olde, Renske den Exter, Raoul Santibanez Gemeenten: Blaricum, Bussum, Hilversum, Huizen, Laren, Muiden, Naarden,

Nadere informatie

Energielabel voor woningen. Antwoorden op de meest gestelde vragen

Energielabel voor woningen. Antwoorden op de meest gestelde vragen Energielabel voor woningen Antwoorden op de meest gestelde vragen Energielabel voor woningen Antwoorden op de meest gestelde vragen 02 Inhoud 1. Waarom deze brochure? 03 2. De feiten op een rij 05 3.

Nadere informatie

MJA-Sectorrapport 2012 Wetenschappelijk onderwijs

MJA-Sectorrapport 2012 Wetenschappelijk onderwijs MJA-Sectorrapport 2012 Wetenschappelijk onderwijs Colofon Projectnaam: MJA-monitoring Wetenschappelijk onderwijs Datum: 16 mei 2013 Status: Eindversie Kenmerk: 1235678/223/BHW/AB/157005 Contactpersoon:

Nadere informatie

ENERGIE-ZUINIG HUREN IN DE STAD UTRECHT

ENERGIE-ZUINIG HUREN IN DE STAD UTRECHT ENERGIE-ZUINIG HUREN IN DE STAD UTRECHT VAN DOM-STAD NAAR NOM-STAD? Hoe krijgen we de sociale woningvoorraad energieneutraal in 2030? Dinsdag 26 mei 2015 WELKOM! LANDELIJK Convenant uit 2012; Woonbond,

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Inleiding Energiesprong is een programma dat de Stichting Experimenten Volkshuisvesting (SEV) uitvoert in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek B A S I S V O O R B E L E I D Stadjers over energie en energiebesparing Een Stadspanelonderzoek Onderzoek en Statistiek Groningen heeft als kernactiviteiten instrumentontwikkeling voor en uitvoering van

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Energie besparingsmonitor 2010-2011

Energie besparingsmonitor 2010-2011 Energie besparingsmonitor 2010-2011 Inleiding In het kader van het monitoren van het Meer Met Minder convenant is er informatie verzameld onder de leveranciers van isolatiemateriaal in Nederland, Vereniging

Nadere informatie

Groninger Energiepremie

Groninger Energiepremie Groninger Energiepremie Subsidie voor energiebesparende maatregelen Vraag aan vóór 1 april 2015! Wilt u uw woning verduurzamen? Lees hier of de Groninger Energiepremie iets voor u is Wat houdt de Groninger

Nadere informatie

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Oktober 2014 Thema 1 Goed wonen en een goede dienstverlening We vinden het in Nederland normaal dat iedereen goed kan wonen. Maar niet iedereen

Nadere informatie

Meer met Minder. Duurzame Energie en Energiebesparing. Van Europa moet het. De Nederlandse overheid wil het. UNETO-VNI = ondernemersorganisatie

Meer met Minder. Duurzame Energie en Energiebesparing. Van Europa moet het. De Nederlandse overheid wil het. UNETO-VNI = ondernemersorganisatie Meer met Minder Seminar Energielabel 24 april 2008, Nootdorp Rob van der Meer UNETO-VNI = ondernemersorganisatie Installatiebranche met circa 5.300 aangesloten bedrijven. Technische detailhandel met circa

Nadere informatie

Hoe werkt conceptueel bouwen? Verschillende standaarden

Hoe werkt conceptueel bouwen? Verschillende standaarden Conceptueel Bouwen 40 Tekens van Transitie Hoe werkt conceptueel bouwen? Bij conceptueel bouwen ontwikkelen architecten, projectontwikkelaars, bouwbedrijven en toeleveranciers samen een standaardconcept

Nadere informatie

Energiesubsidiewijzer. www.energiesubsidiewijzer.nl

Energiesubsidiewijzer. www.energiesubsidiewijzer.nl Energiesubsidiewijzer www.energiesubsidiewijzer.nl Mei 2014 Inhoud 1. Subsidie... 3 Zomerdeals Friese energiepremie... 3 Stimuleringsregeling Energieprestatie Huursector (STEP)... 4 2. Lening... 5 Energiebespaarlening...

Nadere informatie

Uit ervaring blijkt ook dat met energieverbeterende maatregelen gemiddeld 30% energiebesparing gerealiseerd

Uit ervaring blijkt ook dat met energieverbeterende maatregelen gemiddeld 30% energiebesparing gerealiseerd RAADSVOORSTEL Onderwerp : Pilot energieaanpak woningen Raadsvergadering : 2 december 2009 Politieke markt d.d.: - Agendapunt : 6 Portef.houder : wethouder Berkelder Voorstelnummer : 236649 BenW-besluit

Nadere informatie

ECFD/U201400578 Lbr. 14/019

ECFD/U201400578 Lbr. 14/019 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8393 betreft Ondersteuningsprogramma Energie uw kenmerk ons kenmerk ECFD/U201400578 Lbr. 14/019 bijlage(n) 2 datum 20 maart

Nadere informatie

ENERGIEZUINIG HUREN IN AMERSFOORT

ENERGIEZUINIG HUREN IN AMERSFOORT ENERGIEZUINIG HUREN IN AMERSFOORT Hoe krijgen we de sociale woningvoorraad energieneutraal in 2030 Terugblik en vooruitblik Donderdag 4 juni 2015 WELKOM! ACHTERGROND VAN DEZE AVOND Samenwerking van diverse

Nadere informatie

Wat is een Green Deal?

Wat is een Green Deal? Wat is een Green Deal? Maatschappelijke initiatieven die groene groei moeten stimuleren Gericht op innovatie, zowel techniek als proces Samenwerking tussen bedrijven/organisaties en rijksoverheid Wegnemen

Nadere informatie

Hoe kunnen wij u helpen?

Hoe kunnen wij u helpen? De Groene Grachten Hoe kunnen wij u helpen? De Groene Grachten is koploper in Nederland met haar succesvolle aanpak voor het verduurzamen van oude gebouwen. Wij helpen u uw woning, kantoor, fort, hotel,

Nadere informatie

DE CONSUMENT AAN HET STUUR. Stichting SIR-55 Tel. 040 242 32 23 info@sir-55.nl. www.sir-55.nl. www.sir-55.nl

DE CONSUMENT AAN HET STUUR. Stichting SIR-55 Tel. 040 242 32 23 info@sir-55.nl. www.sir-55.nl. www.sir-55.nl DE CONSUMENT AAN HET STUUR Stichting SIR-55 Tel. 040 242 32 23 info@sir-55.nl www.sir-55.nl www.sir-55.nl SIR-55 CREËERT BETROKKEN BEWONERS Wie zijn medioren? Medioren zijn actieve, vitale en maatschappelijk

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Kansrijke aanpakken voor energiebesparing in bestaande bouw: de particuliere eigenaar

Kansrijke aanpakken voor energiebesparing in bestaande bouw: de particuliere eigenaar Kansrijke aanpakken voor energiebesparing in bestaande bouw: de particuliere eigenaar Haags Milieucentrum, 17 juni 2011 Henk Diepenmaat Actors Procesmanagement BV henk.diepenmaat@actors.nl Meer Met Minder

Nadere informatie

Betaalbaar Particulier Opdrachtgeverschap

Betaalbaar Particulier Opdrachtgeverschap Betaalbaar Particulier Opdrachtgeverschap van het Expertteam Eigenbouw Eigenbouw is haalbaar voor (beneden) modale inkomens. Het is mogelijk om mensen met een (beneden) modaal inkomen in staat te stellen

Nadere informatie

Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk?

Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk? Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk? Conclusies nav onderzoek in Opdracht van agentschap NL Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Dit rapport is bestemd voor de organisatie

Nadere informatie

Marktinformatie isolatiematerialen, isolatieglas en HR-ketels 2010-2013

Marktinformatie isolatiematerialen, isolatieglas en HR-ketels 2010-2013 Marktinformatie isolatiematerialen, isolatieglas en HR-ketels 2010-2013 Inleiding In het kader van de monitoring van energiebesparing in de gebouwde omgeving door Agentschap NL is door Buildsight verkoopinformatie

Nadere informatie

Wat u moet weten. over het energiebesparingsfonds ACHTERGROND FINANCIERING. Gemeente kan zich richten op utiliteitsbouw

Wat u moet weten. over het energiebesparingsfonds ACHTERGROND FINANCIERING. Gemeente kan zich richten op utiliteitsbouw ACHTERGROND FINANCIERING Wat u moet weten over het energiebesparingsfonds Thomas van Belzen Den Haag - Minister Blok (wonen) biedt vanaf 1 december nieuwe mogelijkheden voor het financieren van energiebesparende

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Relatie tussen energielabel en energiegebruik

Nadere informatie

Selectie van Meer met Minder -proefprojecten

Selectie van Meer met Minder -proefprojecten Selectie van Meer met Minder -proefprojecten Versie 10 maart 2008 Inhoudsopgave 1 Inleiding 4 2 Wat is een Meer met Minder-proefproject? 4 2.1 MmM-uitgangspunten 4 2.2 MmM-aanpak 5 2.2.1 Verleiden 5 2.2.2

Nadere informatie

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek B A S I S V O O R B E L E I D Stadjers over energie en energiebesparing Een Stadspanelonderzoek Onderzoek en Statistiek Groningen heeft als kernactiviteiten instrumentontwikkeling voor en uitvoering van

Nadere informatie

FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING'

FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING' FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING' INHOUDSOPGAVEN INTRODUCTIE 2 BREEAM NL 3 MEERJARENAFSPRAKEN 5 ENE RGIE-AUDIT 7 ENERGIELABEL VOOR WONINGEN 9 Introductie FedEC

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Kansen voor energiebesparing in maatschappelijk vastgoed. Irma Thijssen 13 november 2014 Duurzaam Gebouwd Congres MECC Maastricht

Kansen voor energiebesparing in maatschappelijk vastgoed. Irma Thijssen 13 november 2014 Duurzaam Gebouwd Congres MECC Maastricht Kansen voor energiebesparing in maatschappelijk vastgoed Irma Thijssen 13 november 2014 Duurzaam Gebouwd Congres MECC Maastricht Introductie Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) (voorheen Agentschap

Nadere informatie

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt platform woningcorporaties noord-holland noord Voorwoord Op 15 december 2011 is door ruim 20 corporaties uit de subregio s Noordkop, West-Friesland,

Nadere informatie

Betaalbaar particulier opdrachtgeverschap

Betaalbaar particulier opdrachtgeverschap Betaalbaar particulier opdrachtgeverschap Expertteam Eigenbouw in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Eigenbouw is ook haalbaar voor starters Ook starters op de woningmarkt

Nadere informatie

Transformatie en ruimtelijk beleid

Transformatie en ruimtelijk beleid Transformatie en ruimtelijk beleid van het Expertteam Kantoortransformatie Brinkwal in Nieuwegein Transformatie van opleidingsgebouw naar sociale huurwoningen voor jongeren. Weliswaar gesitueerd op een

Nadere informatie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie januari 2011 Alle tuinders in Gelderland kunnen besparen Wilt u uw energiekosten verlagen? Door energie te

Nadere informatie

Nieuwe energieprestatienorm

Nieuwe energieprestatienorm Nieuwe energieprestatienorm >> Als het gaat om energie en klimaat De tools Uw weg vinden in de nieuwe energieprestatienorm, wie helpt u daarbij? Heeft u hem al in huis, de nieuwe energieprestatienorm NEN

Nadere informatie

Investering grootste drempel om energie te besparen

Investering grootste drempel om energie te besparen Digitale nieuwsbrief juni 2013 MKB Green Deals in trek bij ondernemers De MKB Green Deals blijken een succes. Er doen 625 mkb-bedrijven mee aan het project, samen goed voor een besparingspotentieel vergelijkbaar

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Duurzaam (T)huis. Evaluatie fase 1

Duurzaam (T)huis. Evaluatie fase 1 DUURZAAM Duurzaam (T)huis DUURZAAM Evaluatie fase 1 Duurzaam (T)huis is op 9 september 2009 van start gegaan. Met Duurzaam (T)huis worden eigenaar-bewoners in de gemeente Dalfsen gestimuleerd om werk te

Nadere informatie

Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort

Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort Rob Nagel Honeywell Dag van de Installatie VSK, Jaarbeurs Utrecht 2 februari 2010 Binnenklimaat besparing door comfort Woningmarkt in

Nadere informatie

Meer woonkansen voor ouderen

Meer woonkansen voor ouderen Meer woonkansen voor ouderen Ouderen willen zo lang mogelijk in hun vertrouwde leefomgeving blijven wonen. Met een slimme combinatie van maatregelen maakt u als gemeente dat mogelijk. Uw resultaten: Efficiënte

Nadere informatie

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS Colofon Meer informatie over mogelijke ondersteuning op de verschillende onderwerpen: Ieke Benschop, NMU (i.benschop@nmu.nl;

Nadere informatie

Klushuizen. Expertteam Eigenbouw. in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Klushuizen. Expertteam Eigenbouw. in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Klushuizen Expertteam Eigenbouw in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Een nieuwe aanpak voor oudere woningen Klushuizen zijn van oorsprong een Rotterdams fenomeen.

Nadere informatie

ENERGIE-ZUINIG HUREN IN DE STAD UTRECHT

ENERGIE-ZUINIG HUREN IN DE STAD UTRECHT ENERGIE-ZUINIG HUREN IN DE STAD UTRECHT VAN DOM-STAD NAAR NOM-STAD? Hoe krijgen we de sociale woningvoorraad energieneutraal in 2030? Dinsdag 26 mei 2015 WELKOM! LANDELIJK Convenant uit 2012; Woonbond,

Nadere informatie

Tafels Mirt-onderzoek Stimuleren Stedelijk Wonen/Verstedelijking

Tafels Mirt-onderzoek Stimuleren Stedelijk Wonen/Verstedelijking Tafels Mirt-onderzoek Stimuleren Stedelijk Wonen/Verstedelijking De beschrijvingen van onderstaande tafels zijn geen vastgestelde doelen en werkwijzen. De uitkomsten en werkwijzen worden in samenspraak

Nadere informatie

Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties

Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties Samenvatting Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties Datum 15 augustus 2013 Status Definitief Pagina 1 van 1 Colofon Projectnaam Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties Projectnummer

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt Analyse Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt DO Research 1 Structureel aanbod op de kantorenmarkt Het aanbod van kantoorruimte in Nederland loopt nog altijd op. In totaal wordt momenteel

Nadere informatie

Samen geeft energie Fatima

Samen geeft energie Fatima Samen geeft energie Fatima Samen geeft energie Project van de gemeente Tilburg Gebaseerd op burgerinitiatief energiebesparing bij particuliere woningeigenaren groep van 20 vergelijkbare woningen in een

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade

Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade 2 Voorwoord Beste mensen, voor u ligt de folder over het convenant energiebesparing 2009 2011. Dit is een samenwerkingsovereenkomst

Nadere informatie

Lokale aanpak energiebesparing. Particuliere woningen

Lokale aanpak energiebesparing. Particuliere woningen Lokale aanpak energiebesparing Particuliere woningen Gertjan Brand Gernand Plaggenmars verbinder, organisator en adviseur combineert theorie en praktijk: strategie, beleid, uitvoering resultaat praktische

Nadere informatie

Energiesprong Nul op de meter. Waarom zou je dat willen? Is het haalbaar? Alleen voor hele milieubewuste mensen? Wat is het precies?

Energiesprong Nul op de meter. Waarom zou je dat willen? Is het haalbaar? Alleen voor hele milieubewuste mensen? Wat is het precies? Energiesprong Nul op de meter Waarom zou je dat willen? Is het haalbaar? Alleen voor hele milieubewuste mensen? Wat is het precies? Energiesprong Waarom zou je dat willen? omdat de buitenschil lek en tochtig

Nadere informatie

Kennis- en experimentenprogramma Langer Thuis

Kennis- en experimentenprogramma Langer Thuis Kennis- en experimentenprogramma Langer Thuis Vervolg 2016 2017 Platform31 In samenwerking met Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg Den Haag, 21 maart 2016 Inhoudsopgave Langer Thuis in eigen buurt: activiteiten

Nadere informatie

HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS

HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS www.herbestemmingnoord.nl Kenniscentrum Herbestemming Noord Het doel van Kenniscentrum Herbestemming Noord is een duurzame herbestemming tot stand te brengen met

Nadere informatie

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO)

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Energieke Zorgbouw 5 oktober 2011 Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Introductie Wijnanda Willemse adviseur NL Energie & Klimaat - Agentschap NL Voorheen SenterNovem Energiebesparing

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp JBR Organisatie-adviseurs bv Energiebedrijven kunnen vóór 2020 in 4 mln. woningen 30% energie besparen Energiebedrijven

Nadere informatie

Memo presentatie Congres KCAF Funderingsherstel. Donderdag 21 november 13.00 uur. 1. Inleiding. Alternatieve inleiding:

Memo presentatie Congres KCAF Funderingsherstel. Donderdag 21 november 13.00 uur. 1. Inleiding. Alternatieve inleiding: Memo presentatie Congres KCAF Funderingsherstel Donderdag 21 november 13.00 uur 1. Inleiding Alternatieve inleiding: Vandaag wordt in de Tweede Kamer de begroting van de minister van wonen en rijksdienst

Nadere informatie

Duurzame verlichting voor woningcorporaties

Duurzame verlichting voor woningcorporaties Duurzame verlichting voor woningcorporaties >> Als het gaat om energie en klimaat Bij de keuze van verlichting rondom woningen, in gemeenschappelijke ruimten en op paden en terreinen spelen veel factoren

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Casus VerbeterUwHuis.nl

Casus VerbeterUwHuis.nl Casus VerbeterUwHuis.nl Project Naam deelnemer >>Als het gaat om energie en klimaat 1 A. In de gesprekken die jullie met bewoners gaan voeren is het van belang om zo veel mogelijk informatie boven tafel

Nadere informatie

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS Colofon Meer informatie over mogelijke ondersteuning op de verschillende onderwerpen: Ieke Benschop, NMU (i.benschop@nmu.nl;

Nadere informatie

JA: WONEN VOOR IEDEREEN! WENJEN FOAR ELKENIEN PVDA FRYSLÂN WONINGPLAN

JA: WONEN VOOR IEDEREEN! WENJEN FOAR ELKENIEN PVDA FRYSLÂN WONINGPLAN JA: WONEN VOOR IEDEREEN! WENJEN FOAR ELKENIEN PVDA FRYSLÂN WONINGPLAN Foto: Jeroen Mul/Flickr, Creative Commons JA: STEVIG INZETTEN OP BETAALBAAR EN GOED WONEN VOOR IEDEREEN! De afgelopen jaren is er dankzij

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie