HET VOORNAAMWOORD. 1. Persoonlijk voornaamwoord. a) Het persoonlijk voornaamwoord van de 1ste en 2de persoon. 1 persoon. 2 persoon

Transcriptie

1 1. Persoonlijk voornaamwoord HET VOORNAAMWOORD a) Het persoonlijk voornaamwoord van 1ste en 2 persoon ste 1 persoon Nom. ego (ik) nos (wij) Voc Gen. mei nostri, nostrum Dat. mihi nobis Acc. me nos Abl. me nobis 2 persoon Nom. tu (jij) vos (jullie) Voc. tu vos Gen. tui vestri, vestrum Dat. tibi vobis Acc. te vos Abl. te vobis b) Het persoonlijk voornaamwoord van 3 persoon Voor het niet-werkerend persoonlijk voornaamwoord van 3 persoon maakt men gebruik van een aanwijzend voornaamwoord, meestal van is, ea, id (hij, zij, het) en soms van ille, illa, illud. Nom. is ea id Gen. eius eius eius Dat. ei ei ei Acc. eum eam id Abl. eo ea eo Nom. ei (ii) eae ea Gen. eorum earum eorum Dat. eis (iis) eis (iis) eis (iis) Acc. eos eas ea Abl. eis (iis) eis (iis) eis (iis) Het werkerend persoonlijk voornaamwoord van 3 persoon Nom. -- Voc. -- Gen. sui (van zich) Dat. sibi Acc. se, sese Abl. se, sese Nom. -- Voc. -- Gen. sui Dat. sibi Acc. se, sese Abl. se, sese Werkerend betekent terugwijzend naar het onrwerp (daarom bestaat geen nominatief!). Se, sui, sibi, se wordt altijd werkerend gebruikt, en heeft zelf vormen in enkelvoud en meervoud. 1

2 2. Bezittelijk voornaamwoord ste 1 persoon meus, mea, meum 2 persoon tuus, tua, tuum 3 persoon suus, sua, suum ste 1 persoon noster, nostra, nostrum 2 persoon vester, vestra, vestrum 3 persoon suus, sua, suum Bijzonrhen over het gebruik en betekenis. De bezittelijke voornaamwoorn worn verbogen volgens adjectieven van o/averbuiging. Ze congrueren in naamval, geslacht en getal met het substantief waar ze bij staan. De bezittelijke voornaamwoorn van 1ste en 2 persoon worn werkerend en nietwerkerend gebruikt. Suus is altijd werkerend; in niet-werkeren zin gebruikt men genitief van is, ea, id: eius (van hem) of eorum (van hen). Bv. Hij bemint zijn (eigen) var. Amat suum patrem. Zij beminnen hun (eigen) var. Amant suum patrem. Ik bemin zijn var. Amo eius patrem. Hij bemint haar var. Amat eius patrem. Hij bemint zijn var (die van een anr). Amat eius patrem. Ik bemin hun var. Amo eorum patrem. Hij bemint hun var. Amat eorum patrem. 3. Aanwijzend voornaamwoord a) Er zijn drie voornaamwoorn met een sterk aanwijzen betekenis: hic, haec, hoc ze, dit (hier) iste, ista, istud die, dat (daar bij jou) ille, illa, illud die, dat (daar bij hem) Nom. hic haec hoc Gen. huius huius huius Dat. huic huic huic Acc. hunc hanc hoc Abl. hoc hac hoc Nom. hi hae haec Gen. horum harum horum Dat. his his his Acc. hos has haec Abl. his his his 2

3 Nom. iste ista istud Gen. istius istius istius Dat. isti isti isti Acc. istum istam istud Abl. isto ista isto Nom. isti istae ista Gen. istorum istarum istorum Dat. istis istis istis Acc. istos istas ista Abl. istis istis istis Nom. ille illa illud Gen. illius illius illius Dat. illi illi illi Acc. illum illam illud Abl. illo illa illo Nom. illi illae illa Gen. illorum illarum illorum Dat. illis illis illis Acc. illos illas illa Abl. illis illis illis Bijzonrhen over het gebruik en betekenis. Hic is het aanwijzend voornaamwoord van eerste persoon, iste van twee persoon, en ille van r persoon. Ze verwijzen naar wat zich bij persoon bevindt, op welke afstand iets zich bevindt. Bv. hic liber dit boek (hier bij mij) iste liber dat boek (daar bij jou) ille liber dat boek (daar bij hem) Iste wordt soms(vooral in revoeringen) gebruikt om afkeer of minachting uit te drukken. Bv. iste homo die persoon, dat heerschap, dat stuk mens Ille kan een schakering van bewonring of bekendheid uitdrukken. Bv. ille princeps die (beroem) keizer ille latro die (beruchte) bandiet illa puella dat (knappe) meisje Bij het terugwijzen naar twee tevoren genoem personen of zaken, wijst hic gewoonlijk terug naar het laatstgenoem, en ille naar het eerstgenoem. Dan spreekt men ook van een verwijzend voornaamwoord. Bv. Animam cura potius quam corpus, quoniam hoc perit, illa manet. Zorg eerr voor je ziel dan voor je lichaam, want dit laatste vergaat, terwijl eerste blijft. Heel vaak kondigt hic aan wat onmidllijk volgt, vandaar dat vertaling dan het volgen is. 3

4 b) Er zijn drie voornaamwoorn die geen sterk aanwijzen betekenis meer hebben: zij staan in plaats van een reeds genoem persoon of zaak, kondigen die zaak aan, of leggen een bijzonre klemtoon: is, ea, id bijvoeglijk: ze, die, dit, dat zelfstandig: gene, datgene; hij, zij, het im, eam, im hetzelf, zelf ipse, ipsa, ipsum zelf; ikzelf, hijzelf... Nom. is ea id Gen. eius eius eius Dat. ei ei ei Acc. eum eam id Abl. eo ea eo Nom. ei (ii) eae ea Gen. eorum earum eorum Dat. eis (iis) eis (iis) eis (iis) Acc. eos eas ea Abl. eis (iis) eis (iis) eis (iis) Nom. im eam im Gen. eiusm eiusm eiusm Dat. eim eim eim Acc. eunm eanm im Abl. eom eam eom Nom. eim eaem eam Gen. eorunm earunm eorunm Dat. eism eism eism Acc. eosm easm eam Abl. eism eism eism De verbuiging is zelf als die van is, ea, id, maar eind -m in vormen van is, ea, id wordt -n voor een -d (assimilatie). Nom. ipse ipsa ipsum Gen. ipsius ipsius ipsius Dat. ipsi ipsi ipsi Acc. ipsum ipsam ipsum Abl. ipso ipsa ipso Nom. ipsi ipsae ipsa Gen. ipsorum ipsarum ipsorum Dat. ipsis ipsis ipsis Acc. ipsos ipsas ipsa Abl. ipsis ipsis ipsis 4

5 Bijzonrhen over het gebruik en betekenis. Is, ea, id is het zwakste aanwijzend voornaamwoord. Het wordt gebruikt als persoonlijk voornaamwoord van 3 persoon (niet werkerend) om terug te wijzen naar een persoon of zaak die juist genoemd is; vaak is het ook het antecent van qui. Bv. Mater eum amat. Moer houdt van hem. Is, ea, id wordt als neutraal aanwijzend voornaamwoord gebruikt met betekenis van die, dat zonr verre bijbetekenis. Bv. Eam iniuriam moleste ferebant Dat onrecht konn ze moeilijk verdragen. De genitief van is, ea, id wordt gebruikt als bezittelijk voornaamwoord van r persoon niet werkerend. Bv. Villam eius viso. Ik bezoek zijn landhuis. 4. Betrekkelijk voornaamwoord Nom. qui quae quod Gen. cuius cuius cuius Dat. cui cui cui Acc. quem quam quod Abl. quo qua quo Nom. qui quae quae Gen. quorum quarum quorum Dat. quibus quibus quibus Acc. quos quas quae Abl. quibus quibus quibus Bijzonrhen over het gebruik en betekenis. Het betrekkelijk voornaamwoord heeft een antecent, waarmee het overeenkomt in geslacht en getal. De naamval wordt bepaald door zijn functie in bijzin. Bv. Puella, quae rit, felix est. Het meisje dat lacht, is gelukkig. Puella, quam vis, felix est. Het meisje, dat je ziet, is gelukkig. Er bestaan ook twee onbepaald betrekkelijke voornaamwoorn: - quicumque, quaecumque, quodcumque: om het even wie/wat/welke; verbuiging is die van qui, quae, quod met het achtervoegsel -cumque. - quisquis, quidquid: al wie, al wat; enkel ze twee vormen bestaan, samen met een ablatief enkelvoud quoquo. Het schijnrelativum (pseudorelativum, verbindingsrelativum) heeft volledig vorm en verbuiging van qui, quae, quod. De betekenis is echter die van een aanwijzend voornaamwoord (et is, ea, id). Het verbindt zin alleen maar sterker dan een gewoon aanwijzend voornaamwoord met vorige zin. Bv. Quibus succensis circumventi flamma exanimantur homines. En nadat ze in brand zijn gestoken, komen mensen in vlammen om. 5

6 5. Vragend voornaamwoord Nom. quis quis quid Gen. cuius cuius cuius Dat. cui cui cui Acc. quem quam quid Abl. quo qua quo Nom. qui quae quae Gen. quorum quarum quorum Dat. quibus quibus quibus Acc. quos quas quae Abl. quibus quibus quibus Bijzonrhen over het gebruik en betekenis. Het zelfstandig gebruikte quis, quis, quid wijkt enkel in nominatief enkelvoud (en acc. onz. enk) af van verbuiging van het betrekkelijke voornaamwoord. Het betekent dan wie, wat? Als het bijvoeglijk gebruikt wordt, is verbuiging helemaal gelijk aan die van het betrekkelijk voornaamwoord. Het betekent dan welke? Tot vragen voornaamwoorn worn ook gerekend: - qualis, -is, -e? hoe? welke? wat voor een? - quantus, -a, -um? hoe groot? hoe veel? - uter, utra, utrum? wie van bein? 6. Onbepaald voornaamwoord Als onbepaal voornaamwoorn onrschein we: - aliquis, aliquis, aliquid iemand, iets - quidam, quaedam, quoddam een (zekere), een of anre; zelfst.: iemand, iets - quisquam, quisquam, quicquam iemand, iets - quisque, quaeque, quidque iereen, ier Hiertoe worn ook gerekend: - nemo niemand - nihil niets - uterque, utraque, utrumque elk van bein en onbepaal adjectieven: - alius, alia, aliud anr - alter, altera, alterum anr (van twee) - nonnullus, -a, -um enkele, verscheine - nullus, -a, -um geen enkele - omnis, -is, -e geheel, elke; mv.: alle - solus, -a, -um alleen - totus, -a, -um gans, geheel - ullus, -a, -um enig 6

7 Bijzonrhen over het gebruik en betekenis. aliquis wordt meestal zelfstandig gebruikt en verbogen volgens quis (maar nom./acc. onz. mv.: aliqua) na si, nisi, ne en num wordt aliquis vervangen door quis: iemand, iets quidam wordt meestal bijvoeglijk gebruikt en verbogen volgens qui (en -m wordt -n voor -d-) quisquam en quisque worn meestal zelfstandig gebruikt en verbogen volgens quis. soms treffen we unusquisque aan in plaats van quisque; bij unusquisque worn bei len verbogen: uniuscuiusque, unumquemque,... Als ze voornaamwoorn anrs (zijn bijvoeglijk ipv zelfstandig en omgekeerd) gebruikt worn, dan kan hun verbuiging afwijken in nominatief (volgens qui in plaats van quis en omgekeerd) nemo en nihil worn onregelmatig verbogen, en hebben uiteraard geen meervoud. Nom. Gen. Dat. Acc. Abl. nemo nullius nemini neminem nullo Nom. Gen. Dat. Acc. Abl. nihil nullius rei nulli rei nihil nulla re onbepaal adjectieven op -us of -er volgen voornaamwoorlijke verbuiging en hebben dus een genitief enkelvoud op -ius en een datief enkelvoud op -i. 7