1.1 Elke generatie kiest opnieuw

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "1.1 Elke generatie kiest opnieuw"

Transcriptie

1 1.1 Elke generatie kiest opnieuw Op elk moment in je leven moet je keuzes maken: De keuze naar welke middelbare school je gaat; De keuze waar je op vakantie gaat; De keuze waar je gaat wonen als je het huis uit gaat; De keuze of je veel wilt werken of wat minder wilt werken en daardoor meer vrije tijd hebt; De keuze wat je gaat doen na je pension. Economie gaat over het maken van keuzes. Je moet keuzes maken omdat de hoeveelheid tijd en geld die je hebt maar beperkt is. 1

2 1.2 Welke kosten tellen mee? Mensen en bedrijven maken steeds keuzes: Consumeren = Investeren = Iemand (een consument) koopt iets om het te gebruiken (en niet om er geld mee te verdienen); Bv. je ouders kopen een huis. Een bedrijf koopt iets om er geld mee te verdienen; Bv. een bedrijf koopt een gebouw. Consumenten en bedrijven hebben maar een beperkte hoeveelheid geld. Er moeten dus steeds keuzes gemaakt worden. Schaarste = De spanning tussen de oneindige behoeften en de beperkte middelen. In de economie is een product schaars als er een inspanning geleverd moet worden om dit product te maken. 2

3 1.2 Welke kosten tellen mee? Schaarse goederen =Er moet een inspanning geleverd worden om dit goed te maken. Bv. brood is een schaars goed. Er is meel, een oven, een gebouw en personeel voor nodig om het te maken. Let op: Brood is overal verkrijgbaar. Toch is het volgens de economie een schaars goed. Er moet immers een inspanning geleverd worden om het te maken. Vrije goederen = Er hoeft geen inspanning geleverd te worden om dit goed te maken. Bv. De lucht die je in ademt, zonlicht. Economie gaat over de keuzes van consumenten en producenten. Wanneer je uit een aantal mogelijkheden kunt kiezen, is het handig om deze keuzes in Geld uit te kunnen drukken. 3

4 1.2 Welke kosten tellen mee? Voorbeeld: Peter heeft de keuze tussen: a) Een weekend weg met zijn vrienden (Kosten 100,-); b) In het weekend werken bij een restaurant (Loon 120,-). Als Peter kiest voor een weekend weg met zijn vrienden kost hem dit 100,-. Peter loopt dan ook het geld mis ( 120,-) wat hij zou kunnen verdienen met werken. Deze 120,- noemen we de opofferingskosten van een weekend weg. Opofferingskosten = de gederfde (niet ontvangen) opbrengsten van de niet gemaakte keuze. De totale kosten van een weekend weg voor Peter zijn dus: 100, ,- = 220,- 4

5 1.3 Het budget, wat koop je ervoor? Voorbeeld 1: Petra krijgt van haar ouders elke maand 20,- beltegoed voor haar mobiele telefoon. Dit bedrag van 20,- is haar budget. Ze geeft dit bedrag elke maand volledig uit. Het bellen kost per minuut 0,10. Een sms kost per keer 0,05. Mogelijkheid 1: Petra belt 100 minuten. Kosten 0,10 x 100 = 10,- Petra stuurt 200 SMS jes. Kosten 0,05 x 200 = 10,- Mogelijkheid 2: Petra belt 150 minuten. Kosten 0,10 x 150 = 15,- Petra stuurt 100 SMS jes. Kosten 0,05 x 100 = 5,- Beide keren zijn de totale kosten 20. Zo zijn er een heleboel mogelijke combinaties waarvan de totale kosten 20,- zijn. 5

6 1.3 Het budget, wat koop je ervoor? Voorbeeld 1: Petra krijgt van haar ouders elke maand 20,- beltegoed voor haar mobiele telefoon. Dit bedrag van 20,- is haar budget. Ze geeft dit bedrag elke maand volledig uit. Het bellen kost per minuut 0,10. Een sms kost per keer 0,05. b = het aantal minuten dat Petra per maand belt; s = het aantal sms jes dat Petra per maand verstuurd. Er geldt nu de volgende budgetvergelijking: 0,10b + 0,05s = 20 Dit is de formule van de budgetlijn van Petra. Hier kun je een grafiek van tekenen. Stap 1: Maak een tabel: b s

7 1.3 Het budget, wat koop je ervoor? Voorbeeld 1: Petra krijgt van haar ouders elke maand 20,- beltegoed voor haar mobiele telefoon. Dit bedrag van 20,- is haar budget. Ze geeft dit bedrag elke maand volledig uit. Het bellen kost per minuut 0,10. Een sms kost per keer 0,05. Stap 2: Teken de grafiek: Let op: Als het budget van Petra verandert verschuift de budgetlijn evenwijdig; Als één van de prijzen verandert, verandert de helling van de budgetlijn. 7

8 1.3 Het budget, wat koop je ervoor? Voorbeeld 2: Jan krijgt per maand 100,- van zijn ouders. Dit bedrag geeft hij elke maand uit aan boeken. In 2014 kostte het gemiddelde boek 10,- In 2015 is de gemiddelde prijs van een DVD met 10% gestegen. In 2014 kon Jan 100,-/ 10,= 10 boeken per maand kopen. In 2015 kan Jan 100,-/ 11,= 9,09 boek per maand kopen. In de economie zeggen we nu dat de koopkracht of reële waarde van het budget (het aantal producten wat je met je budget kunt kopen) is afgenomen. Procentuele verandering koopkracht = De koopkracht van Jan is met 9,1% afgenomen. Koopkracht nieuw Koopkracht oud x100% Koopkracht oud 9,09 10 x100% 9,1% 10 8

9 1.3 Het budget, wat koop je ervoor? De ontwikkeling van de koopkracht voor verschillende soorten huishoudens per maand in

10 1.4 De invloed van andermans keuze 10

11 1.4 De invloed van andermans keuze Bij het spelen van spellen zoals schaken, dammen, Monopoly, Colonisten van Catan,. hebben de beslissingen van een speler invloed op de andere spelers en omgekeerd. In de economie is dit ook het geval. Als de overheid de belastingen verhoogt, zullen de mensen minder geld uit gaan geven omdat ze minder te besteden hebben. Speltheorie = Een onderdeel van de wiskunde waar het nemen van beslissingen centraal staat. PDF Levensloop Hoofdstuk 1 Prisoner s Dilemma Voorbeeld 1 (Prisoner s dilemma): Twee misdadigers A en B die samen een bank hebben beroofd worden gepakt. Als A bekent en B niet, wordt A getuige en daarom vrijgelaten en krijgt B 20 jaar cel. Andersom als B bekent en A niet wordt B vrijgelaten en krijgt A 20 jaar cel. Als beiden niet bekennen krijgen ze elk 1 jaar cel (gebrek aan bewijs). Als beiden bekennen krijgen ze elk 5 jaar cel. 11

12 1.4 De invloed van andermans keuze 12

13 1.4 De invloed van andermans keuze Maak een opbrengstenmatrix waarin je de gegevens overzichtelijk weergeeft: A B Bekennen Zwijgen Bekennen 5 EN 5 0 EN 20 Zwijgen 20 EN 0 1 EN 1 Bij speltheorie gaan we uit van de volgende regels: 1) spelers van het spel nemen rationele beslissingen, ze willen een zo hoog mogelijke uitbetaling; (Een zo hoog mogelijke uitbetaling is hier een zo laag mogelijke straf) 2) De spelers weten evenveel van elkaar (symmetrische informatie); (De gevangenen zitten in afzondering van elkaar en weten dus allebei niets). 13

14 1.4 De invloed van andermans keuze 3) Bij een coöperatief spel werken de spelers samen; Bij een niet-coöperatief spel beconcurreren spelers elkaar; (Als de gevangenen kunnen overleggen is er een coöperatief spel als ze elkaar vertrouwen, anders is het spel niet-coöperatief. We gaan hier verder uit van een niet-coöperatief spel) 4) De strategie geeft aan wat een speler in een bepaalde situatie gaat doen. De strategie is gericht op een zo hoog mogelijke uitbetaling; (De gevangenen moeten elk de keuze maken of ze bekennen of zwijgen) 5) De uitbetaling is de verwachte opbrengst van een strategie; (Deze is te vinden in de tabel, uitbetaling is nu de straf die een gevangene krijgt) 6) Een dominante strategie is een strategie die het meeste oplevert, ongeacht de strategie van de ander; (Als A bekent, krijgt hij 5 of 0 jaar straf. Als A zwijgt, krijgt hij 20 of 1 jaar straf; Als B bekent, krijgt hij 5 of 0 jaar straf. Als B zwijgt, krijgt hij 20 of 1 jaar straf; Voor beide gevangenen is het, het beste om te bekennen. Bij zwijgen is de straf altijd langer, wat de andere gevangene ook doet) 14

15 1.4 De invloed van andermans keuze 7) Het evenwicht is de voorspelling van de uitkomst van het spel ; (De uitkomst van het spel is dat beide gevangenen zullen bekennen) 8) De gedomineerde strategie is de strategie die in alle gevallen het minst oplevert; (Zwijgen is de gedomineerde strategie, want deze levert in alle gevallen de meeste straf op. 9) Als beide partijen dezelfde dominante strategie hebben is er een evenwicht in dominante strategieën; (Beide gevangenen kunnen het beste bekennen) Let op: De meest ideale situatie kan bereikt worden, als beide gevangenen samenwerken en er sprake is van een coöperatief spel. Beide krijgen dan 1 jaar straf. Als beide gevangenen niet samenwerken, zijn ze dus allebei slechter af, want dan volgt 5 jaar straf. Voorbeeld 2 (Split or Steal Video) 15

16 1.4 De invloed van andermans keuze Voorbeeld 2 (Split or Steal Video) Steven Sarah SPLIT STEAL SPLIT 50% / 50% 0% / 100% STEAL 100% / 0% 0% / 0% Op het moment dat Steven kiest voor SPLIT is voor Sarah STEAL de beste strategie. In dit voorbeeld is er geen dominante strategie. Op het moment dat een speler voor STEAL kiest, krijgt de andere speler onafhankelijk van zijn keuze altijd niets. Als beide spelers van plan zijn om SPLIT te kiezen, zal dit een niet stabiele strategie zijn. Een speler kan er beter van worden om STEAL te kiezen. 16

17 1.4 De invloed van andermans keuze Voorbeeld 3 (Tit-for-tat): Joyce en Irene zijn twee zussen, die samen hun kamer delen. De onderstaande tabel Geeft weer hoeveel tijd ze per week in minuten kwijt zijn met het opruimen en zoeken van spullen. Irene Joyce Ruimt op Ruimt niet op Ruimt op 40 EN EN 15 Ruimt niet op 15 EN EN 60 Het verschil met het prisoner s dilemma is nu dat ze elke week de keuze moeten maken om wel of niet op te ruimen. Ze zijn gezamenlijk het beste uit als ze allebei opruimen. Als Joyce dus begint met opruimen is dit voor Irene het signaal dat ze Dit ook moet gaan doen. Op deze manier ontstaat een coöperatieve strategie. Als Joyce opruimt en Irene niet, levert dit Irene eenmalig 25 minuten tijd op. In de weken Hierna kost het haar per week echter 20 minuten, omdat Joyce dan niet meer opruimt. 17

18 1.4 De invloed van andermans keuze Voorbeeld 4 (Prisoner s dilemma): In het voorbeeld van het prisoner s dilemma kunnen de beide misdadigers van te voren de afspraak maken om beide te zwijgen. Als ze weten dat de ander ze zal straffen als hij toch praat, zullen ze zich aan deze afspraak houden. Straffen is een manier om coöperatief gedrag te krijgen. Voorbeeld 5 (Meer persoonsspel): Een dorp van 500 personen spreekt af om jaarlijks een dorpsfeest te organiseren. Elke inwoner van het dorp draagt 10,- bij. Op de website van de dorpsvereniging komt te staan welke inwoners van het dorp een financiële bijdrage geleverd hebben. Op deze manier wordt duidelijk wie er niet betaald heeft. Voorkomen wordt dat mensen niet betalen maar toch van het feest profiteren (free-ridergedrag). Het indirect bekend maken van de mensen die niet betalen is een vorm van straf om coöperatief gedrag te krijgen. Voorbeeld 6 (DSB Bank) Video Goedemorgen Nederland met Pieter Lakeman, 1 oktober

For dummies: de economie van een land

For dummies: de economie van een land H2 in het kort V4 For dummies: de economie van een land Consumenten Producenten De markt Bijvoorbeeld Goederenmarkt Arbeidsmarkt Vermogensmarkt Overheid 2 De economie: een groot rollenspel Vier algemene

Nadere informatie

Onderneming en omgeving - Speltheorie

Onderneming en omgeving - Speltheorie Onderneming en omgeving - Speltheorie 1 Inleiding... 1 2 Het oplossen van een standaard tweepersonenspel... 1 3 Twee aanbieders van bronwater... 3 4 Links of rechts rijden... 5 5 Free rider gedrag... 6

Nadere informatie

UIT speltheorie

UIT speltheorie Speltheorie. Wat is de speltheorie (gametheorie). De speltheorie beschouwt situaties in de echte wereld waarin twee (of meerdere) partijen aan elkaar verbonden zijn via hun acties. Als de ene partij een

Nadere informatie

Oefentoets Klas: havo 3 / vwo 3

Oefentoets Klas: havo 3 / vwo 3 Oefentoets Klas: havo 3 / vwo 3 Vak: economie Toets over: h1 en h2 Lesbrief: kopen en werken Hulpmiddelen: gewone rekenmachine DEZE OEFENTOETS BESTAAT UIT 8 OPGAVEN! Opgave 1 Begrippen 1 Noem alle productiefactoren

Nadere informatie

Eindwerk Speltheorie

Eindwerk Speltheorie Eindwerk Speltheorie Ben Hermans 2011-2012 1 Speltheorie 1.1 Wat is speltheorie? Speltheorie is een tak van de wiskunde die zogenaamde spellen analyseert. Een spel beperkt zich hierbij niet tot een vrijetijdsbesteding

Nadere informatie

Nascholing Economie: Speltheorie. Jeroen Hinloopen (UvA) J.Hinloopen@uva.nl

Nascholing Economie: Speltheorie. Jeroen Hinloopen (UvA) J.Hinloopen@uva.nl Nascholing Economie: Speltheorie Jeroen Hinloopen (UvA) Programma Inleiding: De drie vernieuwingen in het economie examenprogramma Deel 1: 10.00 10.45 Wat is speltheorie en wanneer is het gebruik zinvol?

Nadere informatie

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord Categorie Vraag & Antwoord De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN Er zijn te weinig middelen om in alle behoeften te kunnen voorzien. Hoe heet dit verschijnsel?

Nadere informatie

p1 = 20 euro p2 =10 euro Budget = 100 euro Stel budgetvergelijking op en teken budgetlijn Budgetvergelijking: B = 20q 1 + 10q 2 Budgetlijn.

p1 = 20 euro p2 =10 euro Budget = 100 euro Stel budgetvergelijking op en teken budgetlijn Budgetvergelijking: B = 20q 1 + 10q 2 Budgetlijn. 1. Wat zijn behoeften? 2. Waarom is er sprake van schaarste bij behoeften? 3. Leg uit waarom netto-baten een beter begrip bij te keuzen maken dan baten. 4. Leg met een voorbeeld uit wat alternatief aanwendbaar

Nadere informatie

4h economie module 5 samenwerken en onderhandelen

4h economie module 5 samenwerken en onderhandelen 4h economie module 5 samenwerken en onderhandelen Vb. werknemers en werkgevers CAO-onderhandelingen via vakbonden Stel: vakbond van werknemers eist arbeidstijdverkorting van 4 uur per week; van 40 uur

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Schaarste

Hoofdstuk 1: Schaarste Hoofdstuk 1: Schaarste Economie HAVO 2011/2012 www.lyceo.nl H1: Schaarste Economie 1. Schaarste 2. Ruil 3. Markt 4. Ruilen over tijd 5. Samenwerken en onderhandelen 6. Risico en informatie 7. Welvaart

Nadere informatie

Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op.

Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op. Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op. Economie gaat in essentie over het maken van keuzes. De behoeften van mensen zijn onbegrensd, maar hun middelen zijn beperkt. Door dit spanningsveld

Nadere informatie

DE KEUZE IS AAN ONS. Uitwerkingen MODULE 1 HAVO 4 HAVO 2010 / 2011 VERS

DE KEUZE IS AAN ONS. Uitwerkingen MODULE 1 HAVO 4 HAVO 2010 / 2011 VERS DE KEUZE IS AAN ONS MODULE 1 HAVO 4 HAVO 2010 / 2011 VERS 2 opgaven. Opdracht 1 Eigen mening. Afweging van mogelijkheden, rekening houden met kosten, voorkeuren en beschikbare tijd Opdracht 2 Eigen mening.

Nadere informatie

SPELTHEORIE. Hoe bepaal jíj j je strategie? Arjan Zaal

SPELTHEORIE. Hoe bepaal jíj j je strategie? Arjan Zaal SPELTHEORIE Hoe bepaal jíj j je strategie? Arjan Zaal 1 e uitgave Freudenthal 1 Instituut Inhoudsopgave Voorwoord p. 3 Inleiding p. 4 1. Speltheorie p. 5 Wat is speltheorie? p. 5 Basiselementen p. 9 2.

Nadere informatie

Werkboek Werk Ver 2. Week Opgaven Bijzonderheden 5 Toetsbespreking 1.1 t/m 1.12. Dit boekje elke les meenemen! 6 1.13 t/m 1.20 2.1 t/m 2.

Werkboek Werk Ver 2. Week Opgaven Bijzonderheden 5 Toetsbespreking 1.1 t/m 1.12. Dit boekje elke les meenemen! 6 1.13 t/m 1.20 2.1 t/m 2. Werkboek Werk Ver 2 Week Opgaven Bijzonderheden 5 Toetsbespreking 1.1 t/m 1.12 Dit boekje elke les meenemen! 6 1.13 t/m 1.20 2.1 t/m 2.9 7 2.10 t/m 2.14 Afmaken beleggen Inleveren handelingsdeel bij docent

Nadere informatie

4.1 De collectieve arbeidsovereenkomst

4.1 De collectieve arbeidsovereenkomst 4.1 De collectieve arbeidsovereenkomst De arbeidsvoorwaarden van veel werknemers zijn vastgelegd in een collectieve arbeidsovereenkomst. Dit is een overeenkomst die per bedrijf of bedrijfstak wordt afgesloten

Nadere informatie

2.2 Kinderjaren. De bedragen en percentages uit dit hoofdstuk hoef je niet uit je hoofd te leren. Indien nodig krijg je deze op een proefwerk erbij.

2.2 Kinderjaren. De bedragen en percentages uit dit hoofdstuk hoef je niet uit je hoofd te leren. Indien nodig krijg je deze op een proefwerk erbij. 2.2 Kinderjaren Het krijgen van kinderen heeft voor ouders economische gevolgen: 1. Ouders krijgen minder tijd voor andere zaken en gaan bv. minder werken; 2. Kinderen kosten geld. De overheid komt ouders

Nadere informatie

Speltheorie in de computerwetenschappen. Patrick De Causmaecker Met dank aan Katja Verbeeck Katholieke Universiteit Leuven Campus Kortrijk

Speltheorie in de computerwetenschappen. Patrick De Causmaecker Met dank aan Katja Verbeeck Katholieke Universiteit Leuven Campus Kortrijk Speltheorie in de computerwetenschappen Patrick De Causmaecker Met dank aan Katja Verbeeck Katholieke Universiteit Leuven Campus Kortrijk Mezelf Licentiaat Wiskunde (Gent) Doctor in de Fysica (Leuven)

Nadere informatie

Thema 1 Pizzeria. Deel 1 Consumptie

Thema 1 Pizzeria. Deel 1 Consumptie 1 Thema 1 Pizzeria Deel 1 Consumptie 1. Ieder mens probeert zo veel mogelijk wensen te vervullen. Iedereen begint daarbij met de belangrijkste behoeften: eten, drinken, kleding en een dak boven je hoofd.

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

GEVANGENENDILEMMA. De opbrengstenmatrix van het gevangenendilemma Clyde. zwijgen ( 2, 2) ( 12, 1) bekennen ( 1, 12) ( 8, 8)

GEVANGENENDILEMMA. De opbrengstenmatrix van het gevangenendilemma Clyde. zwijgen ( 2, 2) ( 12, 1) bekennen ( 1, 12) ( 8, 8) pdf08 SPELTHEORIE GEVANGENENDILEMMA Het gevangenendilemma of prisoners dilemma is een spelvorm waarbij er 2 spelers zijn die allebei kiezen uit 2 acties: {zwijgen} of {bekennen}. Het gevangenendilemma

Nadere informatie

Werkboek Workshop Speltheorie op de Havo en Vwo Samenstelling: Jacobien van Willigen en Jolanda Suijker

Werkboek Workshop Speltheorie op de Havo en Vwo Samenstelling: Jacobien van Willigen en Jolanda Suijker Werkboek Workshop Speltheorie op de Havo en Vwo Samenstelling: Jacobien van Willigen en Jolanda Suijker Lesvoorbeeld 1 Fokke en Sukke Fokke en Sukke wonen in Almere, waar zij al jaren op Koninginnedag

Nadere informatie

H1: Economie gaat over..

H1: Economie gaat over.. H1: Economie gaat over.. 1: Belangen Geld is voor de economie een smeermiddel, door het gebruik van geld kunnen we handelen, sparen en goederen prijzen. Belangengroep Belang = Ze komen op voor belangen

Nadere informatie

Klaslokaalexperiment: het gevangenenprobleem

Klaslokaalexperiment: het gevangenenprobleem Klaslokaalexperiment: het gevangenenprobleem Voor leerling en docent Het gevangenenprobleem Moet je horen, zegt Corine, Twee studenten bekennen schuld. Ze laat de krantenkop aan Bart zien. Wat hebben ze

Nadere informatie

Sociale Dilemma s en Speltheorie

Sociale Dilemma s en Speltheorie Sociale Dilemma s en Speltheorie Krzysztof R. Apt CWI, Amsterdam Prisoner s Dilemma C D C 2, 2 0, 3 D 3, 0 1, 1 Elke speler heeft twee strategieën: C ( cooperate ) and D ( defect ). Interpretatie: C: Je

Nadere informatie

2.2 Kinderjaren. De bedragen en percentages uit dit hoofdstuk hoef je niet uit je hoofd te leren. Indien nodig krijg je deze op een proefwerk erbij.

2.2 Kinderjaren. De bedragen en percentages uit dit hoofdstuk hoef je niet uit je hoofd te leren. Indien nodig krijg je deze op een proefwerk erbij. 2.2 Kinderjaren Het krijgen van kinderen heeft voor ouders economische gevolgen: 1. Ouders krijgen minder tijd voor andere zaken en gaan bv. minder werken; 2. Kinderen kosten geld. De overheid komt ouders

Nadere informatie

Allianties en speltheorie

Allianties en speltheorie Allianties en speltheorie Presentatie Zeist Annelies de Ridder Agenda 1. Inleiding 2. Een ander perspectief: de Speltheorie 3. Inzoomen op opportunistisch gedrag 4. Vragen 2 1: Inleiding: profilering Promotieonderzoek:

Nadere informatie

Thema 1 Pizzeria ANTWOORDEN

Thema 1 Pizzeria ANTWOORDEN 1 Thema 1 Pizzeria ANTWOORDEN Deel 1 Consumptie 1. Ieder mens probeert zo veel mogelijk wensen te vervullen. Iedereen begint daarbij met de belangrijkste behoeften: eten, drinken, kleding en een dak boven

Nadere informatie

Module 9. Speltheorie. Concept: Samenwerken en Onderhandelen. Voorjaar 2012

Module 9. Speltheorie. Concept: Samenwerken en Onderhandelen. Voorjaar 2012 Module 9 Concept: Samenwerken en Onderhandelen Speltheorie Voorjaar 2012 Inhoud Blz. 1. Introductie oligopolie 5 2. Een homogeen duopolie dicht bij huis 9 3. Introductie speltheorie 12 4. Dynamische spelen

Nadere informatie

Euronext.liffe. Inleiding Optiestrategieën

Euronext.liffe. Inleiding Optiestrategieën Euronext.liffe Inleiding Optiestrategieën Vooraf De inhoud van dit document is uitsluitend educatief van karakter. Voor advies dient u contact op te nemen met uw bank of broker. Het is verstandig alvorens

Nadere informatie

ANTWOORDENMODEL SPELTHEORIE

ANTWOORDENMODEL SPELTHEORIE ANTWOORDENMODEL SPELTHEORIE In totaal zijn er voor dit onderdeel 100 punten te behalen. Per onderdeel wordt in kleur aangegeven hoeveel punten je er voor kunt krijgen: 1 punt, 2 punten of 3 punten. 1.

Nadere informatie

Noordhoff Uitgevers bv

Noordhoff Uitgevers bv Voorkennis V-a Per deelnemer méér gaat er e 0,- van de prijs per persoon af, dus bij 4 personen zal de prijs per persoon e 500,- zijn, bij 30 personen e 50,- 7 3 e 0,- = e 380,-. b n = 0 geeft p = 0 3

Nadere informatie

Deeltoets micro-economie propedeuse

Deeltoets micro-economie propedeuse Deeltoets micro-economie propedeuse 20 november 2012 Versie 1 ü Deze toets bestaat uit 14 meerkeuzevragen. ü Op het antwoordformulier dient steeds - met potlood - het correcte antwoord te worden aangestreept.

Nadere informatie

I. Vraag en aanbod. Grafisch denken over micro-economische onderwerpen 1 / 6. fig. 1a. fig. 1c. fig. 1b P 4 P 1 P 2 P 3. Q a Q 1 Q 2.

I. Vraag en aanbod. Grafisch denken over micro-economische onderwerpen 1 / 6. fig. 1a. fig. 1c. fig. 1b P 4 P 1 P 2 P 3. Q a Q 1 Q 2. 1 / 6 I. Vraag en aanbod 1 2 fig. 1a 1 2 fig. 1b 4 4 e fig. 1c f _hoog _evenwicht _laag Q 1 Q 2 Qv Figuur 1 laat een collectieve vraaglijn zien. Een punt op de lijn geeft een bepaalde combinatie van de

Nadere informatie

Speltheorie en Oekraïne

Speltheorie en Oekraïne P van der Linden Speltheorie en Oekraïne Masterscriptie Scriptiebegeleider: Dr FM Spieksma Datum Masterexamen: 28 augustus 2014 Mathematisch Instituut, Universiteit Leiden 2 i Inleiding Wat is speltheorie

Nadere informatie

GEVANGENENDILEMMA. De opbrengstenmatrix van het gevangenendilemma Clyde. zwijgen ( 2, 2) ( 12, 1) bekennen ( 1, 12) ( 8, 8)

GEVANGENENDILEMMA. De opbrengstenmatrix van het gevangenendilemma Clyde. zwijgen ( 2, 2) ( 12, 1) bekennen ( 1, 12) ( 8, 8) pdf08 SPELTHEORIE GEVANGENENDILEMMA Het gevangenendilemma of prisoners dilemma is een spelvorm waarbij er 2 spelers zijn die allebei kiezen uit 2 acties: {zwijgen} of {bekennen}. Het gevangenendilemma

Nadere informatie

Betaal niet teveel... ziet u afspraken tussen bedrijven bij aanbestedingen? Meld ze bij ACM. Kansen & keuzes. voor bedrijven en consumenten

Betaal niet teveel... ziet u afspraken tussen bedrijven bij aanbestedingen? Meld ze bij ACM. Kansen & keuzes. voor bedrijven en consumenten Betaal niet teveel... ziet u afspraken tussen bedrijven bij aanbestedingen? Meld ze bij ACM Kansen & keuzes voor bedrijven en consumenten Waarom krijgt u deze folder? U bent inkoper van een bedrijf of

Nadere informatie

Extra opgaven hoofdstuk 7

Extra opgaven hoofdstuk 7 Extra opgaven hoofdstuk 7 Opgave 1 Een individuele vraagcurve geeft het verband aan tussen: a. de hoogte van het inkomen en de gevraagde hoeveelheid. b. de hoogte van de prijs en de gevraagde hoeveelheid.

Nadere informatie

Gevangenenprobleem. Samenwerken en onderhandelen

Gevangenenprobleem. Samenwerken en onderhandelen Gevangenenprobleem Samenwerken en onderhandelen 10 20 30 40 50 60 HAVO VWO Dit experiment illustreert het gevangenenprobleem door middel van een kaartspel in groepjes van twee. In iedere ronde kiezen deelnemers

Nadere informatie

Inleiding Speltheorie - 29 januari 2003, uur

Inleiding Speltheorie - 29 januari 2003, uur Inleiding Speltheorie - 29 januari 2003, 9.30-2.30 uur Dit tentamen bestaat uit 4 opgaven. Het totaal aantal te behalen punten is 00. De waardering per opgave staat vermeld. Opgave (20 punten) Gegeven

Nadere informatie

HOOFDSTUK 4: DE CONSUMENT 1. BEPALENDE FACTOREN VAN DE INDIVIDUELE VRAAG

HOOFDSTUK 4: DE CONSUMENT 1. BEPALENDE FACTOREN VAN DE INDIVIDUELE VRAAG 1 HOOFDSTUK 4: DE CONSUMENT 1. BEPALENDE FACTOREN VAN DE INDIVIDUELE VRAAG cfr H2: de algemene vraagfunctie van een individuele consument (i) naar een goed: q i V met = f i (p, p a, p b,, y, seizoen, gezinsgrootte,

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl economie 2011 - II

Eindexamen vmbo gl/tl economie 2011 - II Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 scorepunt toegekend. MINpunten 1 maximumscore 1 2 / 6 x 100 % = 33,3% 2 maximumscore 1 Voorbeeld van een juiste reden: Klantenbinding:

Nadere informatie

Vodafone Tarieven Voor abonnementen en prepaid

Vodafone Tarieven Voor abonnementen en prepaid Vodafone Tarieven Voor abonnementen en prepaid Geldig per 5 oktober 2009 2 Welkom bij Vodafone Wil jij zeker weten dat je altijd en overal makkelijk contact kunt houden met wie je maar wilt, op de manier

Nadere informatie

Verantwoord lenen bij Delta Lloyd

Verantwoord lenen bij Delta Lloyd Verantwoord lenen bij Delta Lloyd Beste klant, De huizenprijzen zijn de laatste jaren flink gedaald. Daardoor houden steeds meer mensen na verkoop van de woning een restschuld over. Als de verkoopopbrengst

Nadere informatie

Klas 4m2 Economie Leerling instructie Koehandel

Klas 4m2 Economie Leerling instructie Koehandel Klas 4m2 Economie Leerling instructie Koehandel Mollers Inleiding spel koehandel De komende 5 lessen gaan we aan de slag met het spel koehandel. Dit spel speel je met maximaal 5 personen. Met deze vijf

Nadere informatie

2 Economie als rollenspel

2 Economie als rollenspel 2 Economie als rollenspel 2. Restaurantbezoek In een klas van een school zijn ook verscheidene rollen. Noem er minstens drie. De rol van de docent en de rol van de leerlingen. Als er een klassenvertegenwoordiger

Nadere informatie

Even voorstellen. Kabelbedrijven werken als multimediabedrijven

Even voorstellen. Kabelbedrijven werken als multimediabedrijven Even voorstellen Kabelbedrijven werken als multimediabedrijven in een bijzonder dynamische markt. In deze wereld van snelle ontwikkelingen ontplooien zij zich als vernieuwende en betrouwbare leveranciers

Nadere informatie

ALGEMENE ECONOMIE /02

ALGEMENE ECONOMIE /02 HBO Algemene economie Raymond Reinhardt 3R Business Development raymond.reinhardt@3r-bdc.com 3R 1 M Welvaart vs. welzijn F Welvaart: de mate waarin de spanning tussen de onbeperkte behoeften enerzijds

Nadere informatie

Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1

Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1 Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1 Vraag 1 Bin. Munt/Buit. munt Hoeveelheid buitenlandse munt Beschouw bovenstaande grafiek met op de Y-as de hoeveelheid binnenlandse

Nadere informatie

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om Windenergie als streekproduct: van dichtbij is beter. Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om de hoek, akkerbrood gebakken door bakker Wijnand van Loarnse tarwe: eerlijk en heerlijk!

Nadere informatie

Vraag 1: PRIJSVORMING

Vraag 1: PRIJSVORMING Naam:.. Datum: 03/12/2013 Klas:... Klasnummer: Vak: SEI Leerkracht: K. Wambeke Opdrachtenbundel ( /20) Vraag 1: PRIJSVORMING Een "mp3-speler" wil wel iedereen maar tegen welke prijs? Los hierover de volgende

Nadere informatie

5.2 Wie is er werkloos?

5.2 Wie is er werkloos? 5.2 Wie is er werkloos? Volgens het CBS behoren mensen tot de werkloze beroepsbevolking als ze een leeftijd hebben van 15 tot en met 64 jaar, minder dan 12 uur werken, actief op zoek zijn naar betaald

Nadere informatie

1.5 Consumeren of sparen. Bij hun afweging speelt een rol of ze het geld later nodig denken te hebben of niet.

1.5 Consumeren of sparen. Bij hun afweging speelt een rol of ze het geld later nodig denken te hebben of niet. Hoofdstuk 1 Kiezen 1.1 a. Een bedrijf bekijkt of het goedkoper kan produceren met arbeid of met robots. b. Remedial teacher, wachtlijstcoördinator, pretparkmedewerker, enz. 1.2 De werkloosheid is gestegen

Nadere informatie

Keuzeonderwerp. Keynesiaans model. Gesloten /open economie zonder/met overheid met arbeidsmarkt. fransetman.nl

Keuzeonderwerp. Keynesiaans model. Gesloten /open economie zonder/met overheid met arbeidsmarkt. fransetman.nl Keuzeonderwerp Keynesiaans model Gesloten /open economie zonder/met overheid met arbeidsmarkt Vraag op de goederenmarkt Alleen gezinnen en bedrijven kopen op de goederenmarkt. C = 0,6 Y Aa = 4 mln mensen

Nadere informatie

Agenda CONSUMENTEN- VERTROUWEN 3/17/2014. W. Fred van Raaij, Economische Psychologie 6 maart 2014

Agenda CONSUMENTEN- VERTROUWEN 3/17/2014. W. Fred van Raaij, Economische Psychologie 6 maart 2014 CONSUMENTEN- VERTROUWEN W. Fred van Raaij, Economische Psychologie 6 maart 2014 Agenda 1. Consumentenvertrouwen (confidence). 2. Algemene en persoonlijke economische situatie. 3. Hoe kan het consumentenvertrouwen

Nadere informatie

ALGEMENE ECONOMIE /03

ALGEMENE ECONOMIE /03 HBO Algemene economie Raymond Reinhardt 3R Business Development raymond.reinhardt@3r-bdc.com 3R 1 M Productiefactoren: alle middelen die gebruikt worden bij het produceren: NOKIA: natuur, ondernemen, kapitaal,

Nadere informatie

5.1 Wie is er werkloos?

5.1 Wie is er werkloos? 5.1 Wie is er werkloos? Volgens het CBS behoren mensen tot de werkloze beroepsbevolking als ze een leeftijd hebben van 15 tot en met 64 jaar, minder dan 12 uur werken, actief op zoek zijn naar betaald

Nadere informatie

auteursrechtelijk beschermd materiaal OPLOSSINGEN OEFENINGEN Hoofdstuk 11

auteursrechtelijk beschermd materiaal OPLOSSINGEN OEFENINGEN Hoofdstuk 11 OPLOSSINGEN OEFENINGEN Hoofdstuk Open Vragen OEFENING a) i. De vraagcurve van arbeid verschuift naar rechts. ii. Daar we in de korte termijn zijn, kan de kapitaalstock niet worden aangepast aan de stijging

Nadere informatie

Evenwichten in de speltheorie

Evenwichten in de speltheorie Evenwichten in de speltheorie Eva Groenewoud, 27 juni 2011 Bachelorscriptie Begeleiding: Prof. Dr. Krzysztof Apt Korteweg de Vries Instituut voor Wiskunde Faculteit der Natuurwetenschappen, Wiskunde en

Nadere informatie

Wat kan ik voor u doen?

Wat kan ik voor u doen? 139 139 HOOFDSTUK 9 Wat kan ik voor u doen? WOORDEN 1 1 Peter is op vakantie. Hij stuurde mij een... uit Parijs. a brievenbus b kaart 2 Ik heb die kaart gisteren.... a ontvangen b herhaald 3 Bij welke...

Nadere informatie

ECONOMIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

ECONOMIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 ECONOMIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van de

Nadere informatie

auteursrechtelijk beschermd materiaal OPLOSSINGEN OEFENINGEN HOOFDSTUK 5

auteursrechtelijk beschermd materiaal OPLOSSINGEN OEFENINGEN HOOFDSTUK 5 OPLOSSINGEN OEFENINGEN HOOFDSTUK 5 Open Vragen OEFENING 1 a) We zien dat de budgetcurve de horizontale as snijdt bij q1 = 100. Dit wil zeggen dat indien de consument zijn hele budget besteedt aan goed

Nadere informatie

Tentamen Inleiding Speltheorie 29-10-2003

Tentamen Inleiding Speltheorie 29-10-2003 entamen Inleiding Speltheorie 9-0-003 Dit tentamen telt 5 opgaven die in 3 uur moeten worden opgelost. Het maximaal te behalen punten is 0, uitgesplitst naar de verschillende opgaven. Voor het tentamencijfer

Nadere informatie

UIT geld en banken

UIT geld en banken Hoe ontstaat geld in de economie? Geld heb je nodig om spullen mee te kunnen kopen, zonder geld valt er niets te kopen, en als er te weinig geld is zitten mensen te wachten op geld voordat ze het uit kunnen

Nadere informatie

Vodafone Tarieven Voor abonnement en prepaid

Vodafone Tarieven Voor abonnement en prepaid De voordelen van Vodafone Uitstekend netwerk Vodafone heeft in Nederland én in meer dan 187 landen een zeer betrouwbaar netwerk. Altijd het nieuwste Met Vodafone heb je altijd de nieuwste diensten tot

Nadere informatie

qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuio pasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjkl zxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzxcvbnmq wertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiop

qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuio pasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjkl zxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzxcvbnmq wertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiop qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuio pasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjkl zxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzxcvbnmq wertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiop Antwoorden webquest asdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzx

Nadere informatie

Tragedy of the Commons -Lesbrief bij de poster Tragedy of the Commons-

Tragedy of the Commons -Lesbrief bij de poster Tragedy of the Commons- -Lesbrief bij de poster Tragedy of the Commons- 2 Doel Inzicht krijgen in de theorie van de tragedy of the commons. Theorie Het gaat bij de 'tragedy of the commons' om het gemeenschappelijke gebruik van

Nadere informatie

T-Mobile PrePaid. Kies zelf het tarief dat bij je past.

T-Mobile PrePaid. Kies zelf het tarief dat bij je past. T-Mobile PrePaid. Kies zelf het tarief dat bij je past. Sms en al vanaf 0,07 per bericht. Sparen voor gratis beltegoed met T-Mobile Speciaal. Onbeperkt mobiel internet met PrePaid web'n'walk. Beltegoed

Nadere informatie

VERSCHILLENDE TARIEVEN VOOR MEER WINST

VERSCHILLENDE TARIEVEN VOOR MEER WINST VERSCHILLENDE TARIEVEN VOOR MEER WINST - LEERLING SuccesformulesVoorkant_Opmaak 1 06-10-14 10:08 Pagina 1 VERSCHILLENDE TARIEVEN VOOR MEER WINST 1 anigap 80:01 41-01-60 1 kaampo_tnakroovselumrofseccus

Nadere informatie

babbel 2012 zal herinnerd worden als het jaar dat mobiliteit een belangrijk onderdeel van onze langetermijnstrategie werd.

babbel 2012 zal herinnerd worden als het jaar dat mobiliteit een belangrijk onderdeel van onze langetermijnstrategie werd. Tijd voor n babbel 2012 zal herinnerd worden als het jaar dat mobiliteit een belangrijk onderdeel van onze langetermijnstrategie werd. 50 Telenet Jaarverslag 2012 Markt en activiteiten Telefonie Telefonie

Nadere informatie

Eindexamen wiskunde A 1-2 havo 2005-I

Eindexamen wiskunde A 1-2 havo 2005-I Er zijn nog drie wachtenden voor u Een callcenter verleent telefonische diensten voor bedrijven, zoals het opnemen van bestellingen of het afhandelen van vragen. Het telefoontjes en de gespreksduur per

Nadere informatie

ECONOMIE VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

ECONOMIE VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 ECONOMIE VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van de

Nadere informatie

Vwo 4. Module 1: Schaarste,geld en handel Domein: Ruil en schaarste

Vwo 4. Module 1: Schaarste,geld en handel Domein: Ruil en schaarste Vwo 4 Module 1: Schaarste,geld en handel Domein: Ruil en schaarste De partij wil de bezuinigingen op kinderopvang (250 miljoen) en infrastructuur (ook 250 miljoen) terugdraaien. ''Die bezuinigingen zijn

Nadere informatie

Markt en overheid bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 5 en 6 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/V/1: 7 en 8

Markt en overheid bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 5 en 6 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/V/1: 7 en 8 Markt en overheid bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 5 en 6 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/V/1: 7 en 8 De markt, marktsector en particuliere sector het zijn alle drie benamingen die

Nadere informatie

Errata Economie: oefeningen

Errata Economie: oefeningen 1 Errata Economie: oefeningen! Deze correcties gelden alleen voor de eerste druk van 2010! p. 11 Hoofdstuk 1 Open Vraag 1 e) We zetten nu voor het jaar 1990 het BBP van de randzone om in dollars. We delen

Nadere informatie

Middeleeuwen. door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013

Middeleeuwen. door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013 Middeleeuwen door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013 Inhoud blz 1. Voorpagina blz 2. Inhoud blz 7. Sint Willibrord blz 8. De Landheer blz 3. De Middeleeuwen blz 9. Munten blz 4. Carcassonne blz 10.

Nadere informatie

1 Aanbodfunctie. 2 Afschrijvingskosten Asymmetrische 3 informatie

1 Aanbodfunctie. 2 Afschrijvingskosten Asymmetrische 3 informatie 1 Aanbodfunctie 2 Afschrijvingskosten Asymmetrische 3 informatie Het verband tussen prijs een aangeboden hoeveelheid kun je weergeven met een vergelijking: de aanbodfunctie. De jaarlijkse waardevermindering

Nadere informatie

Lesbrief Levensloop 1 e druk

Lesbrief Levensloop 1 e druk Hoofdstuk 1. Kiezen 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 B C D D C B 1.29 a. Mannen werken gemiddeld 26,9 uur. In procenten is dat (26,9/39,6) 100% = 67,9%. Vrouwen werken gemiddeld 12,3 van de 38,9 uur, dat

Nadere informatie

Vroeg wijs met geld. gemeente www.heumen.nl. Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld

Vroeg wijs met geld. gemeente www.heumen.nl. Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld Vroeg wijs met geld Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld gemeente www.heumen.nl Heumen HU.090 brch vroeg wijs met geld.indd 1 04-02-14 09:30 Inhoudsopgave Zakgeld

Nadere informatie

DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD. Module 4 Nu en later

DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD. Module 4 Nu en later DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD Module 4 Nu en later Inflatie Definitie: stijging van het algemeen prijspeil Gevolgen van inflatie koopkracht neemt af Verslechtering internationale concurrentiepositie Bij

Nadere informatie

1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

Prepaid. Welkom bij Telfort Prepaid

Prepaid. Welkom bij Telfort Prepaid Prepaid Welkom bij Telfort Prepaid Welkom... 5 Snel starten... 7 Beltarieven... 8 Opwaarderen... 9 Beltegoed opvragen... 10 Diensten... 12 Voicemail...12 Instellen en beveiligen...12 In het buitenland...14

Nadere informatie

Hoe wordt inflatie berekend? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 1 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/V1/5.1

Hoe wordt inflatie berekend? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 1 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/V1/5.1 Hoe wordt inflatie berekend? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 1 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/V1/5.1 Als je in de examenklas van het vmbo zit, woon je waarschijnlijk nog thuis.

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

Toetsing en economische experimenten : twee voorbeelden

Toetsing en economische experimenten : twee voorbeelden Toetsing en economische experimenten : twee voorbeelden Voorbeeld 1: Het verwerken van experimenten in toetsvragen Opgave 1. (ad fishing game en tragedy of the commons) Onderstaande tekeningen en tekst

Nadere informatie

Eindexamen vwo economie pilot I

Eindexamen vwo economie pilot I Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit blijkt dat de principaal te maken kan krijgen met keuzemogelijkheden en daardoor kosten moet maken om de kwaliteit van de zorgproducenten te kunnen beoordelen

Nadere informatie

Kindgebonden budget 2011. Een bijdrage in de kosten voor uw kinderen. Leuker kunnen we t niet maken. Wel makkelijker.

Kindgebonden budget 2011. Een bijdrage in de kosten voor uw kinderen. Leuker kunnen we t niet maken. Wel makkelijker. Kindgebonden budget 2011 Een bijdrage in de kosten voor uw kinderen Leuker kunnen we t niet maken. Wel makkelijker. 2 Kindgebonden budget Het kindgebonden budget is een bijdrage in de kosten voor uw kinderen.

Nadere informatie

Mastermind met acht kleuren

Mastermind met acht kleuren Geschreven voor het vak: Wiskunde gedoceerd door H. Mommaerts Onderzoekscompetentie Mastermind met acht kleuren Auteurs: Tom Demeulemeester Pieter Van Walleghem Thibaut Winters 6LWIi 22 april 2014 1 Inleiding

Nadere informatie

CPI = 122,5 Wat zegt dit? Hoe bereken je dit? Categorieën Aandeel Prijsstijging Optelling. Voeding 40% 10% Kleding 35% -5% Overig 0 CPI 102,25

CPI = 122,5 Wat zegt dit? Hoe bereken je dit? Categorieën Aandeel Prijsstijging Optelling. Voeding 40% 10% Kleding 35% -5% Overig 0 CPI 102,25 CPI = 122,5 Wat zegt dit? Hoe bereken je dit? Categorieën Aandeel Prijsstijging Optelling Voeding 40% 10% Kleding 35% -5% Overig 0 CPI 102,25 ConsumentenPrijsIndexcijfer Consumenten Prijsindexcijfer in

Nadere informatie

Samenvatting en rapportage Klanttevredenheidsonderzoek PPF 2011/2012

Samenvatting en rapportage Klanttevredenheidsonderzoek PPF 2011/2012 Samenvatting en rapportage Klanttevredenheidsonderzoek PPF 0/0 Stichting Personeelspensioenfonds Cordares (PPF) Astrid Currie, communicatieadviseur Maart 0 versie.0 Pagina versie.0 Inleiding Op initiatief

Nadere informatie

HELDER HET ZAKELIJKE ABONNEMENT WAARBIJ Ú DE TOUWTJES IN HANDEN HEEFT

HELDER HET ZAKELIJKE ABONNEMENT WAARBIJ Ú DE TOUWTJES IN HANDEN HEEFT HELDER HET ZAKELIJKE ABONNEMENT WAARBIJ Ú DE TOUWTJES IN HANDEN HEEFT U weet als ondernemer zelf wat het beste is voor uw bedrijf. Daarom geven we u met ons nieuwe zakelijke abonnement Helder graag de

Nadere informatie

Examen HAVO. wiskunde A (pilot) tijdvak 1 woensdag 25 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. wiskunde A (pilot) tijdvak 1 woensdag 25 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HAVO 2011 tijdvak 1 woensdag 25 mei 13.30-16.30 uur wiskunde A (pilot) Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.. Dit examen bestaat uit 21 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te behalen.

Nadere informatie

Interessante uitkomsten

Interessante uitkomsten Samenvatting Vriendschap & mobiel bellen April 2008 Interessante uitkomsten - Bijna de helft van de jongeren (18-26 jaar) zet hun telefoon nooit uit (47%). - Merendeel van de jongeren (87%) zegt dat hun

Nadere informatie

Procenten. Een percentage van iets nemen. Handige percentages. Het percentage vinden

Procenten. Een percentage van iets nemen. Handige percentages. Het percentage vinden Procenten Een percentage van iets nemen 1% Percentages kom je overal tegen: Deze stof is % katoen. Dat is 99% zeker. Op deze bankrekening krijg je 4% rente. Wat is 1%? 1% (één procent) betekent 1 per.

Nadere informatie

Domein E: Ruilen over de tijd. fransetman.nl

Domein E: Ruilen over de tijd. fransetman.nl Domein E: Ruilen over de tijd Rente : prijs van tijd Nu lenen: een lagere rente Nu sparen: een hogere rente Individuele prijs van tijd: het ongemak dat je ervaart Algemene prijs van tijd: de rente die

Nadere informatie

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M)

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M) 1) Geef de omschrijving van trendmatige groei. 2) Wat houdt conjunctuurgolf in? 3) Noem 5 conjunctuurindicatoren. 4) Leg uit waarom bij hoogconjunctuur de bedrijfswinsten zullen stijgen. 5) Leg uit waarom

Nadere informatie

Daarom kiest u voor RegioBank

Daarom kiest u voor RegioBank Daarom kiest u voor RegioBank Bij u in de buurt U bent geen rekeningnummer. U wordt altijd geholpen door iemand die u kent. Een complete bank Wij zijn een bank waar u terecht kunt voor betalen, sparen,

Nadere informatie

Thema: Lineaire verbanden vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/57134

Thema: Lineaire verbanden vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/57134 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 12 augustus 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/57134 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 1 Ω Steden Ω Les 1: De middeleeuwse steden Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 1 Ω Steden Ω Les 1: De middeleeuwse steden Naam: Werkblad Ω Steden Ω Les : De middeleeuwse steden De middeleeuwse steden Aan het eind van de middeleeuwen is de adel de baas. De adel is rijk en heeft alle grond. De kasteelheer woont met zijn vrouw, kinderen

Nadere informatie