Kernenergie is overbodig. Zeeuwse Milieufederatie. Tijdschrift over natuur en milieu in Zeeland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kernenergie is overbodig. Zeeuwse Milieufederatie. Tijdschrift over natuur en milieu in Zeeland"

Transcriptie

1 Zeeuwse Milieufederatie Tijdschrift over natuur en milieu in Zeeland Wantij Kernenergie is overbodig Oktober 2009, nr. 109, jrg. 26 nr. 3, losse nummers 1,15

2 Gedicht Wantij Oktober 2009, nr. 109, jrg.26, nr.3 Colofon: Het Wantij is de plaats waar stromingen elkaar ontmoeten. Wantij is een uitgave van de Vereniging Zeeuwse Milieufederatie (ZMF). Het blad verschijnt vier maal per jaar en wordt naar de leden van de ZMF verstuurd. Het lidmaatschap van de ZMF bedraagt 12,- per jaar. Losse nummers van Wantij kosten 1,15. Redactie: Elly Geelhoed (secretariaat), Janneke Donkers, Jos van der Heijden, Peter Maas, Jan Moekotte, Gerda Spaander en Willem de Weert (eindredactie). Redactiesecretariaat: Zeeuwse Milieufederatie, Postbus 334, 4460 AS Goes, Ravelijn de Groene Jager 5, 4461 DJ Goes, tel. (0113) , fax (0113) Afsluiting kopij voor Wantij nr. 110, jrg. 26, nr. 4: 1 november Bijdragen kunnen in overleg met het redactiesecretariaat worden ingediend. Auteurs zijn verantwoordelijk voor de inhoud van hun artikel. Plaatsing van een artikel hoeft niet te betekenen dat de vermelde meningen het inzicht van de redactie, het bureau of het bestuur van de ZMF weergeven. Vormgeving/opmaak: Kristiaan Daled BNO, Oostburg. Drukwerk: Zoetewey, Yerseke Gedicht Willem Hussem Kernenergie kunnen we missen als kiespijn Tjeu van Mierlo Harry Droog, Platform Duurzame Elektriciteitsvoorziening: Windmolens op Noordzee kunnen heel Nederland van stroom voorzien Willem de Weert Ernst Worrell, hoogleraar Energie, Materialen en Milieu: Energiebesparing spaart kerncentrale uit Gerda Spaander Tweede Kamerlid Diederik Samson: Wij moeten de zon grijpen Willem de Weert waardevol Walvissen boven de Covra Anke van der Geest Welke argumenten zijn er voor en tegen het bouwen van kerncentrales in Nederland? De Argumentenfabriek Hoe bang is Borssele? Jan Moekotte De voorloper Doel spookt Peter Maas Werkgroep Kernenergie Zeeuws-Vlaanderen Strijders van het eerste uur Peter Maas Jongeren discussiëren over kernenergie via hyves en msn Strijders van het laatste uur Janneke Donkers Consument Op zoek naar een passende energieleverancier Gerda Spaander Wat dit blijfsel overbleef Onnozel pad aan de voet van de kerncentrale Jan Moekotte De voetafdruk van Ewoud Verhoef, directie COVRA Gerda Spaander ZMF Ledenvergadering Advertentie al dat hout bij de haard voor één vuur warmte vergt jaren groei Willem Hussem Willem Hussem Uitgeverij Stichting Plint, Eindhoven Voorpagina: In Kalkar is de kerncentrale nooit in gebruik genomen, maar ingericht als pretpark: Kernwasser-Wunderland. Foto: Kroll Marion, Google Earth

3 Kernenergie kunnen we missen als kiespijn Tjeu van Mierlo Marc Buise kent Het Verdronken Land van Saeftinghe als bijna geen ander. Foto: Jaap Wolterbeek B Bestuur en bureau van de ZMF hebben de voorbije tijd gediscussieerd over kernenergie. Uitkomst: kernenergie is overbodig. De toekomstige energievoorziening moet namelijk een aantal problemen oplossen. Dat zijn uitputting van grondstoffen en van fossiele energievoorraden, vervuiling, stijgende prijzen van energie en opwarming van de aarde. Zorgt kernenergie daarvoor? Nee! Kernenergie levert alleen een bijdrage aan het terugdringen van de uitstoot van CO 2. Tijdelijke oplossing? Kan kernenergie dan geen tijdelijke oplossing zijn in de overgang van fossiele naar duurzame energiebronnen? Nee. Doordat kerncentrales steeds op vol vermogen moeten draaien (basislast), kunnen ze niet worden gebruikt om de wisselende opbrengsten van zonne- en windenergie aan te vullen. Dat kunnen gascentrales bijvoorbeeld wel. De bouw van een nieuwe kerncentrale vormt dus een barrière voor de ontwikkeling van schone, duurzame energiebronnen. Het aandeel basislast in de energievoorziening is nu al te hoog. Zijn herinneringen gaan inmiddels 40 Kernenergie is van de vorige eeuw, vuil en duur, en levert de Zeeuwen amper werkgelegenheid op. Bovendien belemmeren kerncentrales de groei van het aandeel schone en hernieuwbare energie in de elektriciteitsproductie.jaar terug. Dat is in een dynamisch gebied als dit lang genoeg om veranderingen te zien. Hij is een gewaardeerd vogelonderzoeker met diverse publicaties op zijn naam. Uitputting Kernenergie draait op een grondstof die op raakt. Van duizend kilo uraniumhoudend gesteente wordt slechts één kilo gebruikt. Als er meer kerncentrales gebouwd worden, zal men over 10 tot 15 jaar moeten overgaan tot de winning van ertsen met een nog lager gehalte uranium. Dat kost weer extra energie en levert meer uitstoot van CO 2 op. Duur en afval Kernenergie is duur. Als alle kosten eerlijk worden meegenomen in de elektriciteitsprijs, zou niemand meer atoomstroom willen. Kerncentrales zijn ook enorm onderverzekerd. Geen enkele verzekeringsmaatschappij wil opdraaien voor het grote risico van een kernramp. De staat subsidieert kerncentrales door garant te staan voor de hoge kosten van het eeuwenlang opslaan van het radioactieve afval en voor de sloop van uit de productie genomen centrales. De investeringskosten per megawatt zijn veel hoger dan die voor een gascentrale of een windmolenpark. Zeeland. Dat heeft CE Delft (onafhankelijke onderzoek- en adviesorganisatie, gespecialiseerd in het ontwikkelen van innovatieve oplossingen van milieuvraagstukken) voor de ZMF onderzocht. Bij de bouw van de centrale komen de hoofdaannemer en uitvoerend personeel veelal uit het buitenland. Slechts 15% van de banen is voor Nederlandse werknemers. Als als de centrale eenmaal draait kunnen volgens het onderzoek 500 mensen een baan vinden bij de kerncentrale, waarvan maar een deel Zeeuw zal zijn. Wat de Zeeuwse Milieufederatie betreft is voor kernenergie geen rol weg gelegd in de omschakeling naar een duurzame energievoorziening. Nog sterker: we kunnen kernenergie nu al missen als kiespijn Werkgelegenheid Een nieuwe kerncentrale draagt nauwelijks bij aan de werkgelegenheid in Tjeu van Mierlo is directeur van de Zeeuwse Milieufederatie. 3 WANTIJ Oktober 09

4 Harry Droog, Platform Duurzame Elektriciteitsvoorziening: Windmolens op Noordzee kunnen heel Nederland van stroom voorzien Willem de Weert Grote windmolenparken op de Noordzee kunnen ons land in 2050 zeker voor de helft, in theorie zelfs volledig van elektriciteit voorzien. Een nieuwe kerncentrale bouwen is overbodig. d Dat zegt Harry Droog, ouddirecteur van EPZ(!) en Essent Energie. Sinds drie jaar is hij voorzitter van het landelijke team dat werkt aan een duurzame energievoorziening. In dat team zetten vertegenwoordigers van het bedrijfsleven, overheid, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties zich in om ervoor te zorgen dat onze energievoorziening in 2050 duurzaam is. Dat wil zeggen: hernieuwbaar, schoon, voor iedereen betaalbaar, continu geleverd en niet meer afhankelijk van de olielanden. De overgang daar naartoe heet energietransitie. Wending Volgens Droog moet de energiehuishouding van Nederland drastisch veranderen. We moeten binnen een generatie een grote wending maken. Gelukkig zijn er mogelijkheden om in Nederland vrijwel zonder uitstoot van CO 2 te beantwoorden aan de vraag naar elektriciteit. Tot 2020 mikken we vooral op toename van de elektriciteit uit windenergie en biomassa, op energiebesparing en op afvang en opslag van CO 2. Na 2020 komen daar zonnepanelen (fotovoltaïsche zonne-energie) bij, die zijn nu nog relatief duur, en moet vooral de offshore windenergie verder groeien. giebehoefte, in 2050 naar schatting ruim MW, te installeren. In 2013 zal er op zee MW staan. We hebben een transitiepad uitgewerkt waarbij het aandeel windenergie in tot MW wordt. Dat is dan goed voor circa 15 procent van de Nederlandse elektriciteitsvoorziening. Offshore windparken kunnen in 2020 een economisch sterke bedrijfstak opleveren. Die kan, zonder overheidssteun, doorgroeien tot 50 procent van de elektriciteitsvoorziening in Werkgelegenheid Droog ziet een mooie markt voor het Nederlandse bedrijfsleven. De Nederlandse offshore industrie is sterk en bij kennisinstituten is relevante kennis voorhanden. Langs de kust zijn uitstekende havenfaciliteiten voor het bouwen en onderhouden van de windmolens op zee. Dat is hoogwaardige werkgelegenheid. Nederland kan wereldwijd een leidende rol spelen in windenergie op zee. Windmolens bouwen levert Nederland meer werkgelegenheid op dan het bouwen van een nieuwe kerncentrale. Bezwaren De locaties zijn vanaf land niet zichtbaar, al tilt Droog daar zelf niet zo aan. Dat windmolens het landschap verstoren, zit tussen de oren. Communicatie is belangrijk. Je moet duidelijk maken dat de molens noodzakelijk zijn om ons land van milieu- en klimaatvriendelijke stroom te voorzien, dan ziet men de positieve kant. Ook voor de natuur ziet hij weinig bezwaren. De benodigde ruimte beslaat een beperkt deel van de Noordzee. Vogels letten blijkbaar goed op als ze in de buurt van de wieken komen. Voor de visstand op de Noordzee kan de locatie van een Harry Droog, oud directeur EPZ Potentieel Het klinkt bijna te mooi om waar te zijn: Heel Nederland stroom van windmolens op de Noordzee? Nieuwe kern- en kolencentrales overbodig? Droog: Potentieel kan met windenergie op het Nederlandse deel van de Noordzee de totale elektriciteitsbehoefte worden gedekt. In dit gebied is circa km 2 vrije ruimte beschikbaar, niet gereserveerd voor andere gebruikers zoals scheepvaart, visserij of delfstofwinning. In theorie is dat voldoende om onze enerwindmolenpark zelfs positief zijn, als er tussen de molens niet gevist mag worden. Overheid De overheid moet volgens hem een grote rol spelen. De overheid moet de ruimte op zee toewijzen en geen mogelijkheid geven voor ander ruimtelijk gebruik. Net als op het land moet er een plan voor ruimtelijke ordening op zee komen. Ook moet de overheid de infrastructuur aanleggen, bijvoorbeeld stopcontacten op zee, zodat de stroom naar het landelijke hoogspanningsnet kan. Er zijn goede afzetmogelijkheden in de Randstad en de buurlanden aan de Noordzee. Het is heel belangrijk dat de geproduceerde elektriciteit met voorrang op niet hernieuwbare bronnen tot het net wordt toegelaten. Dan kan de maximale hoeveelheid windenergie worden benut, resulterend in de laagste kosten en de laagste uitstoot van CO 2. Droog is niet tevreden met het beleid van de vorige kabinetten. Windenergieprojecten kennen een ontwikkelingstraject van meerdere jaren. Dat vergt een duidelijke politieke keuze en een langdurig stabiel overheidsbeleid. Tot nu toe resulteerde de overgang van de ene regeling naar een volgende, vrijwel altijd in een stagnatie van de ontwikkelingen. De onzekerheden hebben er bovendien aan bijgedragen dat het groeipotentieel van de Nederlandse industrie niet is verzilverd. Windmolens op land Windmolens op land bouwen is leerzaam. De offshore windenergie kan dan gebruik maken van die kennis en ervaring Voorwaarde is ook dat de bouw van windmolens op het land doorzet. Windenergie op land is een volwassen techniek. Een 4 WANTIJ Oktober 09

5 moderne windturbine op land heeft een vermogen van 3 MW. Dit is voldoende om huishoudens van stroom te voorzien. Neem Duitsland, dat land heeft duidelijk voor energietransitie gekozen. Daar staan nu windmolens die MW per jaar (2008) leveren. Dat is goed voor 16 miljoen huishoudens. In Nederland staat maar MW (2008). Gasgestookte centrales Windenergie heeft wel een probleem: het waait niet altijd even hard en soms helemaal niet. Dat betekent dat je een tijdelijk overschot en tekort aan elektriciteit moet opvangen. Daarvoor is de combinatie van windenergie met gasgestookte centrales geschikt. Gasgestookte centrales (aardgas, afvalgas, biogas, hoogovengas) zijn flexibeler dan kern- en kolencentrales. Gascentrales vergen relatief lage investeringen, zijn heel goed regelbaar en daarom uitermate geschikt om de benodigde elektriciteit te produceren wanneer het niet waait. Wanneer het wel waait, heeft windenergie de waarde van het uitgespaarde aardgas. Daarentegen zijn kernen kolencentrales, met hoge investeringen aan het begin en lage variabele kosten, juist tegenpolen van windenergie. Doordat ze steeds op vol vermogen draaien (basislast), kunnen ze niet worden gebruikt om de wisselende opbrengsten van windenergie aan te vullen. Kernenergie Persoonlijk heeft Droog niets tegen de technologie van kernenergie. Integendeel, hij werkte zelf mee aan de verlenging van de levensduur van de kerncentrale in Borssele van 2013 naar En hij is voorzitter van de raad die extern toezicht houdt op de veiligheid van de kerncentrale. Daar hoeven we ons geen zorgen over te maken, Borssele hoort bij de beste kerncentrales van de wereld. Maar hij erkent dat het mensenwerk is en blijft en dat er geen duurzame oplossing is voor het radioactieve afval. Toch zijn dat niet de doorslaggevende redenen waarom hij tegen de bouw van een tweede kerncentrale is. Overbodig Kernenergie is gewoon overbodig, in Nederland helemaal niet nodig. Export van kernenergie naar onze buurlanden gaat niet lukken. Die hebben zelf al genoeg atoomstroom. Je moet niet meer energie produceren dan nodig is, het systeem niet overvullen. Een nieuwe kerncentrale gaat zestig jaar mee, dus zitten we daar tot aan vast. Dat is zonde. We moeten stoppen met kern- en kolencentrales en de overstap naar duurzame energieopwekking maken Voor meer informatie: Prinses Amalia windpark gerealiseerd door Eneco en Ecoconcern ZMF neemt initiatief voor offshore windconsortium Tijdens de debatten die ZMF, PZC en gemeente Borsele hebben georganiseerd over kernenergie heeft de ZMF voortdurend een pleidooi gehouden voor windmolenparken op zee als duurzaam alternatief voor kernenergie. Daartoe zou een Zeeuws windconsortium moeten worden opgericht. De ZMF zal zich de komende maanden inspannen om de mogelijkheden van zo n consortium te verkennen. Wantij bericht later of dat gelukt is. Willem de Weert is eindredacteur van Wantij. 5 WANTIJ Oktober 09

6 Ernst Worrell, hoogleraar Energie, Materialen en Milieu: Energiebesparing spaart kerncentrale uit Gerda Spaander Is kernenergie wel nodig? Menig politicus denkt van wel. Kerncentrales zouden in ieder geval tijdelijk nodig zijn, totdat we met duurzame energie volledig in onze energiebehoefte kunnen voorzien. Ernst Worrell, in april jl. benoemd tot hoogleraar Energie, Materialen en Milieu aan de Universiteit Utrecht, denkt daar heel anders over. hhij haalde het nieuws doordat hij het begrip obesitas introduceerde in relatie tot energiegebruik. Het overvloedig gebruik van fossiele energie leidt tot ongezond effecten als klimaatverandering, gezondheidsklachten en een kwetsbare economie, zo stelde Worrell in de oratie waarmee hij zijn hoogleraarschap inluidde. Worrell vertelt in zijn oratie dat onze samenleving is gebouwd op de beschikbaarheid van goedkope grondstoffen en energie. Dit heeft de huidige industriële ontwikkeling mogelijk gemaakt en heeft in vele opzichten geleid tot een verbetering van onze levensomstandigheden. Maar deze overmaat geeft ook aanleiding tot excessen, net zoals de overmaat van voedsel heeft geleid tot zwaarlijvigheid onder een toenemend deel van de bevolking: obesitas. Excessief energie- en grondstoffengebruik doet zich overal voor, zowel bij de bedrijven als bij ons thuis. Het kan wel degelijk anders. Inefficiëntie Net als bij obesitas, leidt onze overconsumptie van energie en grondstoffen tot vele problemen. Om hier van af te komen moeten we streven naar een veel efficiënter gebruik van energie en grondstoffen, zegt hij. En dat moet lukken, want de energetische efficiëntie van de economie is op het ogenblik slechts 10% of zelfs minder. Worrell noemt een paar voorbeelden : Inclusief de productie en distributie van elektriciteit levert de gloeilamp zestig maal zoveel afvalwarmte als waar het bij een lamp om gaat, namelijk licht geven. Een simpel ding als een elektrische deurbel verbruikt continu stroom, maar wordt maar een fractie van de tijd echt gebruikt. Bij de staalproductie wordt het staal verschillende keren afgekoeld en verhit, tot het gesmolten is of roodgloeiend. Elke keer gaat er energie verloren, en daardoor kost dit proces 3 tot 4 keer zoveel energie als er theoretisch voor nodig is. Worrells leerstoel is ingesteld om te onderzoeken hoe er efficiënter met energie en ook met grondstoffen kan worden omgegaan. Zeeuwse bedrijven Worrell is niet alleen hoogleraar, maar ook directeur Energiegebruik en Efficiëntie bij Ecofys, internationaal adviesbureau op het gebied van duurzame energie. In die functie staat hij de ZMF bij in het verminderen van de Zeeuwse energiebehoefte. Samen met de ZMF heeft hij de voorbije tijd gesproken met de grote Zeeuwse bedrijven Dow, Yara, Thermphos, Zalco (voorheen Pechiney) en EPZ. Volgens Worrell zijn er heel wat mogelijkheden om hun energieverbruik omlaag te brengen. Hij gaat het rijtje langs: "Yara produceert o.a. de kunstmestsoort ammoniumnitraat. Bij de gangbare productiemethode wordt stikstof uit de atmosfeer vastgelegd als ammoniak, en dat kost heel veel energie. Vervolgens wordt de helft daarvan verbrand; het verbrandingsproduct vormt samen met de ammoniak de gewenste kunstmest. Al met al is dit een zeer inefficiënt proces. Yara is al goed op weg om dit omlaag te Hoogleraar Ernst Worell Foto: Gerda Spaander brengen, maar het kan nog beter. Verder komt er bij de kunstmestproductie lachgas vrij. Dat is een broeikasgas dat 310 maal zo sterk is als CO 2. De hoeveelheid lachgas kan echter met 95% procent omlaag. Daarover heeft de ZMF met Yara een afspraak gemaakt Synergie Dan DOW. Dit bedrijf bestaat uit veel verschillende fabrieken naast elkaar. Worrell: "Het is goed mogelijk de afvalwarmte van de ene fabriek te gebruiken als proceswarmte voor de andere. Het is alleen lastig dat de fabrieken nogal op zichzelf staan, zodat het moeite kost om deze synergie van de grond te krijgen. Maar het zou zeer lonend zijn. In 'fornuizen' bij de kraak- en destillatie-installaties wordt nu veel gas verbrand. Door er een gasturbine voor te schakelen en de afvalgassen van de turbine in de fornuizen te gebruiken, kan je naast de benodigde warmte ook elektriciteit maken. 6 WANTIJ Oktober 09

7 Affakkelen Bij Thermphos speelt de kwestie van het affakkelen. Het overleg met dit bedrijf was gericht op het snel overbodig maken van deze vorm van energieverspilling. Daarnaast kijken we naar het efficiënter maken van bedrijfsprocessen. Tenslotte is er nog ZALCO. Bij het smelten van aluminium komen perfluorkoolwaterstoffen vrij, een broeikasgas dat maal sterker is dan CO 2. Maar als het proces anders wordt ingericht, doet dit zich niet voor. Door de investeringen van de afgelopen jaren heeft ZALCO dit al grotendeels gerealiseerd. En ook hier is er door veel kleine veranderingen nog energie te besparen. Profijt Kortom, er zijn mogelijkheden genoeg bij de Zeeuwse multinationals om veel efficiënter met energie om te gaan. Worrell signaleert dat de bedrijven alleen willen investeren als ze het geld snel terugverdienen. "Dat is jammer, want ook als de Zware industrie in Zeeland kan nog heel wat energie besparen. Foto: Jaap Wolterbeek terugverdientijd langer is dan een paar jaar hebben de bedrijven er uiteindelijk financieel profijt van. Het maakt ze bovendien minder kwetsbaar voor een stijgende energieprijs. Dat is nu even niet aan de orde, maar het gaat zeker weer gebeuren." Opslag in auto's Worrell ziet de toekomst van de energieopwekking veel kleinschaliger dan die nu is. " Heeft Zeeland niet de meeste zonuren? Duurzame energie uit onder andere zon, wind en biomassa heeft weliswaar meer ruimte nodig dan een paar grote energiecentrales. Maar die ruimte is er, bijvoorbeeld op onze daken. Wel moet het elektriciteitsnet dan geschikt gemaakt worden voor massaal tweerichtingsverkeer, zodat de consument ook stroom kan terugleveren. Zon en wind leveren een minder constant vermogen dan een centrale. Maar ook daar heeft Worrell over nagedacht. "De auto's van de toekomst rijden op elektriciteit. Als ze thuis stil staan, en dat doen ze een groot deel van de dag, kunnen ze opladen, en eventueel terugleveren als dat nodig is. Er zijn zoveel mogelijkheden om energie te besparen, dat er volgens Worrell zeker geen nieuwe kerncentrale nodig is. Dat lijkt hem, mede gezien het afvalvraagstuk, de weliswaar kleine maar niet uit te sluiten kans op ongelukken en het gevaar voor verspreiding van kernwapens, maar beter ook Gerda Spaander is lid van de Wantijredactie. 7 WANTIJ Oktober 09

8 Illustratie: Jan Houdijk Tweede Kamerlid Diederik Samson: Wij moeten de zon grijpen i Ik heb geen irrationele bezwaren tegen kernenergie, zie er bijvoorbeeld geen instrument van de duivel in. Voor- en tegenstanders zijn het tegenwoordig eens over de voor- en nadelen. Argumenten voor en tegen veranderen niet meer, maar de context wel. Wat mij betreft is de wereld beter af zonder kerncentrales en kernwapens. Na zijn studie werd hij campagnemedewerker Nucleair van Greenpeace Nederland en daarna campagneleider Klimaat en Energie. Nu is hij lid van de Tweede Kamer voor de PvdA. Overbrugbaar Je houdt kerncentrales alleen tegen door ze overbodig te maken. Nee zeggen is niet genoeg, je moet een alternatief bieden. Nederland is achterop geraakt met wind- Willem de Weert Op de dag dat de Fransen een kernproef deden in de Stille Zuidzee, begon Diederik Samson een studie kernfysica aan de TU Delft: Omdat het handig was om als tegenstander kennis van kernenergie te bezitten. Zijn professor dacht hem te bekeren, maar zonder succes. en zonne-energie, maar de achterstand is overbrugbaar. Dit kabinet zit op de goede weg. Een volgend kabinet moet een agressief stimuleringsbeleid voeren vóór wind-, zonne-energie en biovergisting en tégen energieverspilling. Kernenergiewet Een kabinet neemt geen beslissing of er een tweede kerncentrale komt. Wel over de wet die de bouw mogelijk maakt. Ik verwacht dat de Tweede Kamer vóór de volgende verkiezingen een nieuwe kernenergiewet aanneemt. De aanvraag van Delta wordt aan die wet getoetst: de kerncentrale moet veilig zijn en er moet een oplossing zijn voor het radioactieve afval. Kerncentrales zijn in de loop der jaren zeker veiliger geworden, maar de wereld er omheen niet. De opslag bij Covra is wat de PvdA betreft geen duurzame oplossing. Het is volgens ons ethisch niet aanvaardbaar het afvalprobleem op de generaties na ons af te wentelen. Het duurt 300 jaar voordat het grootste deel van het gevaar is geweken en jaar voordat de straling op natuurlijk niveau is. Zo lang zul je het afval moeten bewaken. De samenstelling van de volgende regering is bepalend voor de toekomst van kernenergie in Nederland. Optimistisch Hoe optimistisch ben je over wind- en zonne-energie? Het antwoord op die vraag bepaalt volgens Samson de toekomst van de energievoorziening, niet enkel in Nederland, maar wereldwijd. De zon levert in een uur meer energie dan wij wereldwijd in een jaar opmaken. De generatie van mijn ouders bereikte de maan, wij moeten de zon grijpen. We moeten zo snel mogelijk toe naar een duurzame energievoorziening. Investeren in fossiele of kernenergie, remt die transitie. En het gaat niet alleen om het aanbod, maar ook om de vraag. We moeten veel meer energie besparen. Samson liet zelf een slimme energiemeter installeren en rijdt in een hybride auto Willem de Weert is eindredacteur van Wantij. 8 WANTIJ Oktober 09

9 waardevol Walvissen boven de Covra Anke van der Geest Actie van Greenpeace bij Covra. Foto: Jaap Wolterbeek h Een van de problemen van kernenergie is de opslag van het radioactieve afval. Voorlopig gebeurt dat bovengronds, bij de Covra in Vlissingen. Is er op lange termijn wel een zekere bergplaats? In de periode die het duurt voordat het radioactieve afval onschuldig wordt, kan de aarde zelf ook enorm veranderen. Het probleem bij kernenergie is dat er, naast warmte, splijtingsproducten vrijkomen die voor een groot deel radioactief zijn. De tijd waarin de splijtingsproducten onschuldig worden, kan dagen zijn, eeuwen, maar ook miljoenen jaren. Laten we in plaats van naar de toekomst, eens in het verleden kijken. Wat betekenen zulke periodes in de geschiedenis van de aarde? Overstromingen Veronderstel dat we het afval drie eeuwen moeten opbergen. Terug in de tijd belanden we dan rond Zeeland heeft eeuwen van zware overstromingen achter de rug. De provincie ziet er qua vorm bijna uit zoals nu: Zuid-Beveland en Walcheren zijn nog eilanden en ook Zeeuws-Vlaanderen is nog niet 'aaneengesmeed', maar de grote lijnen van het huidige Zeeland zijn herkenbaar. IJstijd Verder terug, bijvoorbeeld jaar geleden, komen we in een totaal ander klimaat terecht, in de voorlaatste ijstijd. Nederland is grotendeels bedekt met ijs. De zeespiegel staat een stuk lager. Het ijsvrije zuidelijke deel van Nederland is onderdeel van een groot landgebied dat tevens het gehele Noordzeegebied omvat. Het huidige Zeeland is droog maar ijzig koud. Weinig planten, veel stuivend zand en de Neanderthalers zijn waarschijnlijk weer naar zuidelijker en warmere gebieden getrokken. Onder water Nog verder terug, 16 miljoen jaar geleden, belanden we in het geologische tijdperk Tertiair. Het klimaat is subtropisch met een gemiddelde temperatuur van ongeveer 16 tot 20 graden Cº. Ter vergelijking: nu is het gemiddeld 10 graden Cº. Het huidige vasteland van Nederland ligt gedurende het grootste deel van het Tertiair onder zeewater. Het gemiddelde zeespiegelniveau staat in het Tertiair vijftig meter hoger dan nu. En dan was de zeespiegel al aan het dalen vanaf de 200 m boven NAP tot waar het in de miljoenen jaren daarvoor reikte. Er zwemmen inktvissen, haaien en walvissen boven de Covra. Klimaatverandering leidt tot daling of stijging van de zeespiegel. Niet alleen de zeespiegel fluctueert, in geologisch roerige tijden daalt de aardkorst of komt juist omhoog. De roerige aarde is een onzekere factor voor de opslag van langzaam vervallend radioactief materiaal Anke van der Geest is medewerkster van de Wantijredactie. 9 WANTIJ Oktober 09

10 10 WANTIJ Oktober 09

11 11 WANTIJ Oktober 09

12 Hoe bang is Borssele? Jan Moekotte Leven de inwoners van Borssele met angst? Zijn ze, in de schaduw van de kerncentrale, voorbereid op calamiteiten? Wat weten ze van vluchtroutes, evacuatieplannen, jodiumpillen en schuilplaatsen? Een verkenning in het dorp zelf. oop een winderige ochtend is het rechthoekige dorpsplein uitgestorven. Er zijn vooral boerenzwaluwen te zien die op enkele decimeters hoogte over het natte plaveisel scheren. Bij de glasbak tegenover het dorpshuis stopt eindelijk een auto. De bestuurder is een paar jaar geleden in Borssele komen wonen. Hij ontdoet zich van de lege flessen en wil, rinkeldekinkel, niet met zijn naam in Wantij. Beroepshalve was hij iets hoogs bij de havens in Vlissingen en zegt daarom goed geïnformeerd te zijn over rampenplannen etc. Maakt hij zich zorgen over zijn veiligheid? Welnee, dit is een van de veiligste plekken om te wonen. In bijvoorbeeld, rinkeldekinkel, Rilland-Bath is het heel wat gevaarlijker. Jodiumpillen Even later is er nog een levende ziel te zien. Mevrouw Van de Berg laat haar twee honden uit. Ze woont al meer dan dertig jaar in Borssele en maakt zich geen zorgen. Als er iets gebeurt, gaan we er toch aan. Dan maakt het niet uit of je nou in Borssele, Goes of Middelburg woont. Ach, er zijn wel eens bijeenkomsten in het dorpshuis en daar wordt ook wel eens wat over de kerncentrale verteld, maar daar ben ik de laatste keer niet bij geweest. Of ze weet dat in Frankrijk de overheid jodiumpillen verstrekt aan omwonenden van kerncentrales? Nee, dat weet ze niet. Ze heeft wel eens gehoord dat bij een ramp die pillen verstrekt worden, maar vraagt zich af of die dan wel op tijd komen. Ik houd me verder niet zo bezig met een eventuele ramp, praat eens met de heer Krijger van de dorpsraad, die woont iets verderop. Actievoerders De heer Krijger, geboren en getogen in Borssele, is inderdaad lid van de dorpsraad. Hij werkte dertig jaar bij de brandweer en zegt daardoor, maar ook uit belangstelling, redelijk op de hoogte te zijn van de risico s. Hij vindt die risico s klein. Mensen van buiten maken zich meer zorgen dan wij hier op het dorp. Die blazen de risico s op, maken ze groter dan ze in werkelijkheid zijn. Actievoerders die met spandoeken tegen kernenergie protesteren, zijn we hier snel beu. Dat moet je bij ons op het dorp niet doen. Gelukkig is de laatste 10, 15 jaar het verzet tegen de kerncentrale afgenomen. Vergeet niet, het halve dorp leeft ervan. Krijger is diverse keren in de kerncentrale geweest en zegt onder de indruk te zijn van de veiligheidsmaatregelen. Hij maakt zich daarom geen zorgen en denkt ook dat het merendeel van de dorpsbewoners er zo over denkt. Of hij weet waar de jodiumpillen zijn opgeslagen? Ja, die liggen in het gemeentehuis in Heinkenszand. (Navraag leert dat die niet in het gemeentehuis, maar in de brandweerkazerne zijn opgeslagen, noot redactie). Broodpakketten Voor de ingang van de plaatselijke supermarkt, waar het levendiger is dan op het plein, zegt ook Mieke Boone dat ze zich geen zorgen maakt. Ook zij woont al heel haar leven in het dorp. Ze heeft de Joegoslaven zien komen en gaan die de centrale hielpen bouwen. De supermarkt maakte daar broodpakketjes voor en verdiende er, denk ik, lekker aan. Dat we op het dorp nog een supermarkt hebben is misschien wel aan de kerncentrale te danken. Ze vindt wel dat de overheid weinig informatie verstrekt over rampenplannen, maar voegt eraan toe: Ik voel me zo veilig dat ik het ook niet nodig vind me voortdurend te laten informeren. Chemische industrie Voor Josien Werkhoven, die boodschappen komt doen, ligt dat duidelijk anders. Zij, een Zeeuwse, woont zo n dertig jaar in Borssele. De aanwezigheid van een 12 WANTIJ Oktober 09

13 Borssele en de kerncentrale tegen kernenergie geprotesteerd werd. Voor ons was Borssele een goede plek. Er stonden veel huizen te koop, we hadden dus ruime keus. Ook bevielen ons de rust, de ruimte, de school en de kerk op loopafstand. Hij heeft als onderaannemer in de kerncentrale gewerkt en is in het hart van de centrale geweest. Hij was onder de indruk van de veiligheidsmaatregelen. Versta me goed, die maatregelen zijn ook hard nodig. Toch zal hij zich niet specifiek verdiepen in rampenplannen, evacuatieplannen, veiligheidsmaatregelen. Foto s: Jaap Wolterbeek kerncentrale was voor haar destijds geen bezwaar om naar Borssele te verhuizen. Toch is haar bezorgdheid de afgelopen jaren toegenomen. Het is nu niet alleen de kerncentrale die haar zorgen baart, maar ook de chemische industrie in Vlissingen-Oost. Zij vindt dat de overheid absoluut tekort schiet in het informeren van de bevolking en dat de gemeente, net als in andere landen, nu jodiumpillen moet verstrekken en niet pas als een ramp zich heeft voltrokken. Dan heb je geen tijd meer te verliezen en kan de tijd en mankracht die het kost om de pillen uit te delen voor andere kwesties gebruikt worden. Iedereen hier zou die jodiumpillen al in huis moeten hebben. Hoort, ziet, zwijgt Terug naar het klapkotje op het dorpsplein, versierd met de spreuk Hoort, ziet, zwijgt. Daar wil dhr. Den Haan wel kwijt dat hij twintig jaar geleden in Borssele is komen wonen, juist toen er weer hevig Gesteggel over jodiumpillen vindt hij vergezocht en onnodig. Nee, wat dat betreft vertrouw ik op de overheid. Ik maak me meer zorgen om de andere industrie hier in de buurt, dan om de kerncentrale. Wat mij betreft mag die tweede centrale er achter mekaar komen Jan Moekotte is lid van de Wantijredactie. 13 WANTIJ Oktober 09

14 De voorloper Doel spookt Peter Maas Dat een landschap nooit duurzaam is, wordt in Doel wel duidelijk. Het dorp onder de rook van de kerncentrales ondergaat een moeizame verandering. Met alles wat het in zich heeft klinkt het protest, maar het is al te laat. Doel spookt. Het is nog maar een schim van wat het ooit was. Muurleeuwenbek Foto s: Peter Maas i Industriële landschappen worden over het algemeen gemeden door natuurliefhebbers of stiltezoekers. Toch kunnen ze verrassen, vooral als er grote stukken braak liggen in afwachting van wat komen gaat. Meestal staan er hekken omheen of in het beste geval een bordje met verboden toegang omdat het hier een rustgebied voor vogels betreft. Zover is Doel nog niet. Protest Maar wat is dat hier allemaal?, vraagt mijn moeder zodra we het dorp naderen. Doel is een toeristische attractie geworden. Mensen met camera s slenteren door de paar straatjes die het dorp nog rijk is. Ze gluren naar binnen in de leegstaande huizen en zien overal prachtige plaatjes in de schoonheid van het verval. Maar ze zijn vooral onder de indruk van het massale protest in talrijke artistieke vormen gegoten: gedichten op alle voordeuren, leuzen aan iedere gevel, schilderingen tegen elk dichtgespijkerd raam, pamfletten wapperen. Er staat zelfs een rood kruis door de heilige missen; spelen op de begraafplaats is verboden. Om dit allemaal te verwerken en op je te laten inwerken, kent het dorp nog wel enkele goede terrassen. Doel laat zich niet kennen. Doel blijft gastvrij. Natuur De natuur denkt er zo het hare over. Wacht niet af en kijkt niet naar plannen of beleid. In de dakgoten groeien vlinderstruiken. Uit muurspleten kruipt de stekelvaren en door de nis tussen twee gevels in tiert de muurleeuwenbek welig. Al zijn de bloemetjes wat vaal van kleur. Plantenfreaks gaan hier uit hun dak, vooral bij de rommelige sloopvlaktes. Is dat kaal knopkruid of toch behaard? Welke nachtschade precies? Vingergras of toch handjesgras? Bingelkruid, basterdwederik, heelblaadjes, fijnstraal. Er worden nog jonge huiszwaluwtjes grootgebracht, wat puttertjes en zelfs boomkruipers. Een auto van de gemeente rijdt door de straten en geeft nog braaf alle plantenbakken met geraniums water. Het ijscomannetje verdient een laatste cent, vooral in het weekend. Dan gaan de havendeuren open en komen de ramptoeristen overvaren met het pontje. Die komen uit Lillo Peter Maas is lid van de Wantijredactie. 14 WANTIJ Oktober 09

15 Werkgroep Kernenergie Zeeuws-Vlaanderen Strijders van het eerste uur Peter Maas We hebben elkaar al eens eerder ontmoet. Lang geleden, op een demonstratie en het was ongetwijfeld tégen iets. Toch wil Luk Brusselaars (1950, Diest, België) dat meteen nuanceren: Onze Werkgroep Kernenergie Zeeuws- Vlaanderen was vooral vóór. Voor een kernenergievrije maatschappij, vóór een gezond milieu. Foto: Peter Maas Luk Brusselaars l Luk weegt zijn woorden zorgvuldig. Hij is breed georiënteerd: of het nu gaat over kernenergie, bewapeningswedloop, milieu, derde wereld, Irak, Noord-Korea, gezondheidszorg, sociale voorzieningen of de vakbond, Luk heeft een mening. Ooit gaf de krant hem te verstaan dat hij niet meer dan vier ingezonden brieven per jaar mocht insturen. Kapitalisme Hij zoekt het échte verhaal achter dat wat ogenschijnlijk speelt. Vergis je niet, zegt hij, bijna altijd gaat het om de belangen van het grote geld. Het kapitalisme heeft een historische rol gespeeld. Het heeft de mensheid opgetild uit de omstandigheden van vorige productiewijzen. Vandaag echter is het een rem geworden op verdere ontwikkeling. Het kapitalisme is blind door eigenbelang, het mergelt huidige en toekomstige generaties én de natuurlijke bronnen van de aarde genadeloos uit. Luk is nu vooral actief binnen de vakbeweging: Maar de belangstelling van de mensen is bedroevend gering. De mensen zijn tegenwoordig zeer individualistisch ingesteld. Che Guevara In zijn kast heeft hij enkel T-shirts met daarop het hoofd van Che Guevara. Het consequent zijn van die man spreekt me aan. In welke machtspositie hij ook verkeerde, nimmer werd hij verleid om dit tot eigen gewin aan te wenden. Hoewel men Che tracht te depolitiseren en hem tegenwoordig afschildert als een populaire en inhoudsloze romanticus, is zijn missie, wat mij betreft, nog niet vergeten. Uranium Op 29 april 1979 organiseerde de Werkgroep Kernenergie Zeeuws-Vlaanderen een fietstocht naar de kerncentrales in Doel. Er fietsten ongeveer 150 mensen mee. Voor onze werkgroep was dat een supersucces. Na al die jaren actievoeren is de vraag of er veel veranderd is. Moedeloos is hij niet, maar toch. Zijn belangrijkste bezwaar tegen kernenergie? Het verarmd uranium dat vrijkomt bij de energieopwekking wordt massaal en regulier toegepast in munitie over heel de wereld, ook in Nederland. Deze munitie is zo hard dat het overal doorheen dringt en enorm veel schade oplevert. Maar los van het directe leed is het ook licht radioactief. Genoeg om een gebied voor vele jaren, tot generaties na ons, met een groot aantal gevallen van gruwelijke kanker en afwijkingen (door wijzigingen in DNA) op te zadelen. Hij zet zijn woorden kracht bij met foto s, vooral uit Irak. Ze zijn te gruwelijk om te beschrijven. Vergeet niet dat kernenergie is voortgekomen uit de kernbewapening. Vormen van onrecht blijven hem prikkelen om te ageren, steeds weer opnieuw. En te filosoferen, over de vraag bijvoorbeeld, wat het verschil is tussen een vrijheidsstrijder en een terrorist? Peter Maas is lid van de Wantijredactie. 15 WANTIJ Oktober 09

16 Jongeren discussiëren over kernenergie via hyves en msn Strijders van het laatste uur Janneke Donkers Het is vooral de stem van de oudere die de discussie over kernenergie overheerst. Maar wat vindt de jongere eigenlijk van de bouw van een tweede kerncentrale in Zeeland? Hun generatie heeft straks te maken met de gevolgen van de bouw van een tweede kerncentrale. Nucleaire controle foto: Jaap Wolterbeek éeén van de hyvespagina s die ondersteund wordt door de ZMF is Hier schrijft Tristan: Ik ben niet tegen kernenergie, maar wel tegen kernenergie als permanente oplossing. Groene energie is leuk, maar er zijn veel dingen tegen (duur, rendement te laag) en je bent afhankelijk van de elementen, de infrastructuur moet ook weer aangepast en aangelegd worden en dan ook nog de verwachte kosten en vervuiling. Natuurlijk zijn er technologieën op komst zoals waterstofcentrales en kernfusie, maar dat laat nog op zich wachten. Tussentijds kunnen we niet onze fossiele brandstoffen op blijven gebruiken. Kernenergie biedt een mooie tijdelijke oplossing, het is veilig en schoon, in de kernafvalbunkers is genoeg opslag voor vele decennia. Ik vind het echter geen oplossing voor op de (erg) lange termijn, omdat het een stom principe blijft dat we blijven zitten met dat afval. Bullshit Ook Kim heeft een uitgesproken mening over de komst van een eventuele tweede kerncentrale in Zeeland: Kernenergie, beter van nie! Kim is 19 jaar, geboren en getogen in Zeeland en woont op kamers in Amsterdam. Ze is trouw lid van DWARS, de jongerenorganisatie van politieke partij GroenLinks. Een tweede kerncentrale in Zeeland vindt zij een dom idee: Kernenergie is een echte jaren 70 techniek, die ook nog eens veel geld kost. De bouw van zo n kerncentrale kost 5 miljard euro. Dat geld kunnen we beter steken in echt schone, groene energie. We moeten vooruit kijken en niet achterom. Ik vind kernenergie als tijdelijke oplossing zo n bullshit. Een tijdelijke oplossing met blijvende schadelijke gevolgen en dat voor 5 miljard euro! We kunnen beter wat bewuster met energie omgaan. Noem mij maar jong en idealistisch, maar dat is wel de oplossing. Het zit m ook in simpe- le dingen; nu laten bijvoorbeeld veel jongeren nog heel de dag de computer aanstaan. Saai Kim heeft een antwoord op de vraag waarom jongeren zich niet laten horen in de discussie. De politiek en andere organisaties zullen met wat anders moeten komen dan met die saaie discussies en debatten. Daar bereik je echt geen jongeren mee. Jongeren lezen geen krant, maar zijn bijvoorbeeld wel elke dag te vinden op msn en hyves. Gebruik de nieuwe media, dat is haar advies, als je tenminste jongeren wil betrekken bij de kernenergiediscussie Janneke Donkers is communicatie coördinator bij de Zeeuwse Milieufederatie. 16 WANTIJ Oktober 09

17 Consument Op zoek naar een passende energieleverancier Gerda Spaander Je gebruikt energie en je hebt je principes. Geen kernenergie, wel groen? Je houdt wel of juist niet van windmolens, je ben wel of geen liefhebber van stuwdammen. Je wilt weten hoe de stroom wordt opgewekt waarvoor je betaalt. Hoe kom je erachter? s Stel, je bent gecharmeerd van zonne-energie. Je probeert een energieleverancier te zoeken die zoveel mogelijk zon in zijn (groene) stroom stopt. Sinds 2005 zijn energieleveranciers door middel van stroometiketten verplicht aan te geven waar de door hen geleverde stroom vandaan komt. Ook moeten ze de hoeveelheid CO 2 en kernafval die bij door hen verkochte stroom ontstaat, bekendmaken. Dus we gaan eens kijken bij Delta. We zien dat daar de groene stroom voor de helft afkomstig is van de wind, de andere helft van biomassa, en nul procent van de zon. Daarnaast heeft Delta drie soorten 'grijze stroom', die elkaar weinig ontlopen. Ongeveer de helft komt uit gas, dan nog zo'n kwart uit kolen en 13 tot 17 % is kernenergie. Overzicht We zoeken verder. De meest omslachtige manier is het opzoeken van de verschillende stroometiketten bij de afzonderlijke bedrijven. Het is gemakkelijker om een overzicht te bekijken van alle leveranciers. Dit vinden we bij al wordt in het overzicht van de verschillende bedrijven geen onderscheid gemaakt tussen de groene en grijze stroom van één leverancier. Als je er aan hecht dat jouw leverancier niet alleen groene stroom levert, maar in z n geheel zo weinig mogelijk CO 2 en radioactief afval produceert, is zo n overzicht wél handig. Vervolgens kun je dan per leverancier kijken wat de verschillende mogelijkheden zijn. Foto: Jaap Wolterbeek Specialisten In dit overzicht zien we dat de wereld van de groene stroomleveranciers vooral bestaat uit specialisten. Alleen Greenchoice betrekt zijn groene stroom uit verschillende bronnen: wind, water, biomassa en een héél klein beetje zon. Daarnaast zijn er Windunie, die uiteraard volledig op windenergie draait, Caplare, Electran en NL Energie die hun elektriciteit voor 100% uit waterkracht halen, die is opgewekt in Noorwegen. Oxxio (die aan zakelijke afnemers wel grijze stroom afzet), levert voor 95% energie uit water. Voor biomassa en zonne-energie bestaan zulke specialisten niet. We zien ook dat zonne-energie nog nauwelijks deel uitmaakt van de energieopwekking door bedrijven. Wie toch zijn energie direct van de zon wil hebben (en zelf geen zonnepanelen kan of wil plaatsen) kan terecht bij Zonvogel, een organisatie die ongeveer op dezelfde manier werkt als de windmolenverenigingen. Overigens kunnen liefhebbers van kernenergie terecht bij hun eigen leverancier. Atoomstroom garandeert voor 100 % kernenergie. De markt van de energieleveranciers is geliberaliseerd. Overstappen naar een andere energieleverancier gaat niet altijd soepel. Het duurt een tijd voor de overstap geregeld is, je moet soms een boete betalen wegens contractbreuk en in het ergste geval beland je in het moeras van de bureaucratie. Vandaar dat verschillende bedrijven nu aanbieden de overstap voor je te regelen Gerda Spaander is lid van de Wantijredactie. 17 WANTIJ Oktober 09

18 Wat dit blijfsel overbleef Onnozel pad aan de voet van de kerncentrale Jan Moekotte In een Wantij over kernenergie ontkom je niet aan Borssele, aan de Kaloot, aan Hans Warren. Hij hield van 1936 tot 1942 een natuurdagboek bij dat pas in 1996, bij zijn vijfenzeventigste verjaardag, werd uitgegeven onder de titel Ik ging naar de Noordnol. De Noordnol, ooit een vogelparadijs, was echter verworden tot een onnozel pad aan de voet van de beruchte kerncentrale. w Warren was enig kind van een waterbouwkundige, de diekbaes. Hij groeide op in de ambtswoning (in 1963 afgebroken) op de uiterste punt van de zeedijk. Dat huis bood, blijkt uit foto s, een panoramische blik op de Westerschelde en was, volgens Warren, een baken voor trekvogels die in voor- en najaar de Westerschelde overstaken. Warren schrijft in 1996 dat het paradijs van zijn jeugd niet meer bestaat: De mens greep in en verwoestte alles, tot in de verre omgeving. Een van de rijkste stukken van ons land werd een armzalige woestenij, bedekt met vlammende en giftige fabriekscomplexen, van Borssele tot Vlissingen. Paradijs Is er dan nu werkelijk niets over van zijn paradijs? Ach, de zilvermeeuwen zijn er nog en eten in de zomer van 2009 de kaas van je brood, terwijl ze op de Kaloot volgens Warren in 1938 nog heel schuw zijn. En ook nu vind je afval op het strand. Warren schrijft in mei 1940 (Nederland is net door Duitsland onder de voet gelopen) dat de Kaloot bedolven ligt onder aanspoelsel: Tientallen pakken turfmolm met paaltjes en ijzerdraad er nog omheen, mijnen, vaten wijn en benzine, roeiriemen, zwemvesten en gordels, kisten, planken, palen, dode honden en katten, klompen, glazen deuren, boeien, rekken, kajuitramen. In de zomer van 2009 is Zeeland weer onder de voet gelopen door Duitsers, maar nu ligt de Kaloot bezaaid met plastic flessen, kunstof kabels, flarden visnet, nylon draad, een enkele gummi handschoen. Ook liggen, als dank voor het aangenaam verpozen, hier en daar snoepwikkels, lege blikjes en pizzadozen. Warren is op 3 september 1940 verrukt over het zien van een kleine zilverreiger. Toen nog zeer zeldzaam in Nederland, nu vrij algemeen, ook op de Kaloot. Vermakelijk Zijn natuurdagboek is bij vlagen vermakelijk. Altijd al willen weten hoe Hans Warrren een haas ving? Wel, op 24 oktober 1940 noteert hij: Ik stortte me op hem en had beet bij zijn lopers en kop. Het was een groot beest. Een uur later lag hij, schoongemaakt, in een teil, welkome aanvulling op ons vleesrantsoen. Benieuwd naar de smaak van de eieren van een kokmeeuw? Hans Warren kreeg ze van schaapherder Rijkse van de Kaloot en noteert op 27 mei 1941: Ze zijn goed, lijken in smaak op kippeneieren. De dooier is tomaatrood. Palsenbarg Warren schrijft in zijn natuurdagboek met groot ontzag over Palsenbarg. 18 feburari1940: Palsenbarg weet vogels als het ware te betoveren, te hypnotiseren, van de kleinste tot de grootste. Het is een gave, niet te leren. Foto: Jan Moekotte Hans Warren 23 juli 1940: Ik zag weer een staaltje van Palsenbargs magische invloed op dieren: ze (jonge torenvalken, noot redactie) werden snel rustig en zaten als leergierig luisterend op onze hand. 22 februari 1941: Nee, in de natuur moet je alleen zijn, of met een echte leermeester als Palsenbarg. Met hem beleef je nog meer dan alleen. Bestaan ze nog, mannen met een magische invloed op dieren? Mannen als Palsenbarg? Literaire wandeling Hart van mijn land ik ben terug is een literaire wandeling door het Zeeland van Hans Warren, geschreven door Ronny Boogaart en Eric de Rooij. Zij vertellen aanstekelijk over het leven en werk van Warren. Nergens, schreef recensent Ed Schilders, is het decor zo verlelijkt of aan de einder gloort toch nog een appetijtelijk gedicht. Geen cultuursteppe zo bar of er bloeien passages uit Warrens dagboeken. Uitgeverij Bas Lubberhuizen. ISBN , van? 14,90 voor? 6,- exclusief verzendkosten Jan Moekotte is lid van de Wantijredactie. 18 WANTIJ Oktober 09

19 de voetafdruk van Ewoud Verhoef : directie Covra Gerda Spaander Bij de COVRA in Vlissingen ligt het radioactieve afval van de kerncentrale voor honderd jaar opgeslagen. Ewoud Verhoef is er plaatsvervangend directeur. Leidraad voor duurzaamheid is voor hem de definitie van de Amerikaanse hoogleraar Ehrenfeld: Sustainability is the possibility that humans and other life will flourish on the earth forever. d"dat 'bloeien' spreekt me als natuurliefhebber net iets meer aan dan 'voorzien in behoeften' zoals in de gangbare definitie." Verhoef houdt zijn voetafdruk op verschillende manieren binnen de perken. Zijn woning in Middelburg is nog maar een paar jaar oud en door o.a. warmteterugwinning behoorlijk energiezuinig. Groene stroom drukt de energiescore nog verder. Zijn vrouw en hij kozen voor een neutrale kwalitatieve woninginrichting, die heel lang mee kan. Kleren mogen wat kosten, als ze ook maar lang mee gaan, want Ewoud doet niet mee aan de mode. Kant-en-klaar eten hoeft hij niet meer, na een jeugd waarin hij als zoon van een levensmiddelentechnoloog vaak proefkonijn was voor lang houdbaar voedsel. Als fijnproever kiest hij regelmatig voor biologisch. Met zijn computer doet hij minstens tien jaar, want dat is een Apple en die wordt niet zo snel traag en achterhaald als gangbare computers. Afrika Verhoef gaat graag een paar keer per jaar op vakantie en om de paar jaar ook nog eens ver, naar Afrika. "Mijn ouders namen ons vroeger al mee naar Zimbabwe en Botswana. Daar zaten we niet in dure hotels maar dicht bij de bevolking, en dat maakte grote indruk op me." Verder is hij een gemiddelde vleeseter en zo komt zijn voetafdruk toch nog op 4 hectare, net iets lager dan die van de gemiddelde Nederlander. Afval Verhoef had als student chemie aanvankelijk een toekomst voor ogen waarbij hij procesontwerper zou worden. Later gaf hij zijn carrière een maatschappelijke draai. Hij studeerde af op afvalwaterzuivering en promoveerde op metaalrecycling. Hij concentreerde zich daarbij niet meer alleen op de technische kant van het afvalprobleem, maar ook op beleid en communicatie. De stap naar de COVRA is dan niet zo groot meer. Over de wenselijkheid van kernenergie spreekt Verhoef zich niet uit, maar hij verbaast zich wel over de uitzonderlijke plaats die radioactief afval in de discussie inneemt. "Natuurlijk moet je daar héél zorgvuldig mee omgaan. Maar er zijn stoffen die minstens zo gevaarlijk zijn, zoals lood, arseen of cadmium, en die krijgen bij lange na niet diezelfde aandacht, ook niet vanuit de milieubeweging." Groei Verhoef denkt dat zonne-energie, in verschillende vormen, de toekomst heeft als energiebron. Hij vindt het terecht dat mensen in de derde wereld, die nu nog maar weinig energie gebruiken, ook hun deel gaan opeisen. "Dan moeten we zelf wat minder hard groeien. Een stap terug doen zou meer helpen, maar dat lijkt bijna tegennatuurlijk. Je ziet dat bij ontwikkelingen die eigenlijk een energie- of andere besparing zouden moeten opleveren. Als auto's zuiniger worden, rijdt men er meer mee; als afval gescheiden wordt, is er minder neiging om afval te voorkomen. Groei is voor de mens natuurlijker dan krimp" Bereken zelf uw voetafdruk op of voetafdruk.nl Gemiddelde Noord-Amerikaan 9,6 ha Gemiddelde Nederlander 4,4 ha Gemiddelde wereldburger 2,2 ha Eerlijke Aarde aandeel 1,8 ha Gerda Spaander is lid van de Wantijredactie. 19 WANTIJ Oktober 09

20 20 WANTIJ Oktober 09

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

voor tegen gemaakt door: 2009

voor tegen gemaakt door: 2009 In oktober 2008 maakte De Argumentenfabriek in opdracht van De Volkskrant een overzicht van de argumente n - en het bouwen van nieuwe kerncentrales in Nederlan d. De Argumenten kaart Kernenergie is gefabriceerd

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

snelwegen voor de wind

snelwegen voor de wind snelwegen voor de wind Snelwegen voor de wind GroenLinks stelt voor om grond langs snelwegen beschikbaar te stellen voor de bouw van windmolens. Er is in Nederland meer dan 2300 kilometer snelweg. Langs

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen September 12, 2012 Deze marktstudie werd uitgevoerd in samenwerking met Gfk Significant uit Leuven. 1 Gemeenten van de 308 Vlaamse gemeenten werden geïnterviewed.

Nadere informatie

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland.

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland. Uitnodiging Energiek Gelderland Gelders debat 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen www.gelderland.nl/geldersdebat Provinciale Staten van Gelderland gaan graag met u in

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen

Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen Onderzoek Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen Voor: Greenpeace Door: Synovate Datum: 19 april 2011 Project: 94014 Copyright: Synovate BV. Alle rechten voorbehouden. De concepten en ideeën die u

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

Spiekbriefje Frisse Wind

Spiekbriefje Frisse Wind Spiekbriefje Frisse Wind Feiten over windenergie voor feestjes, verjaardagen of andere bijeenkomsten. Er worden dan veel halve waarheden over windenergie verkondigd, en dat is jammer, want windenergie

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden Energie Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden De gemeenten in de regio Drechtsteden werken samen aan klimaat- en energiebeleid. Ingezet wordt op energiebesparing en toename van gebruik

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

De energie van Zeewolde. Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken!

De energie van Zeewolde. Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken! De energie van Zeewolde Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken! De energie van Zeewolde Als jongste gemeente van Nederland zijn we al goed bezig als het om duurzaamheid gaat! De

Nadere informatie

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Beleidsnotitie Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Aanleiding De afgelopen periode is de interesse voor kleine windturbines in Nederland toegenomen. Verwacht wordt dat de komende jaren

Nadere informatie

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie:

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: ENERGIE Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: energie kan noch ontstaan, noch verdwijnen (kan enkel omgevormd worden!) Energie en arbeid:

Nadere informatie

niet in strijd met de artikelen 7 of 8.3 van de Reclame Code, noch met de artikelen 2 of 3

niet in strijd met de artikelen 7 of 8.3 van de Reclame Code, noch met de artikelen 2 of 3 Geachte leden van de Reclame Code Commissie, Atoomstroom.nl claimt dat de opwekking van elektriciteit met kerncentrales I. schoon, II. CO 2 -vrij en III. vrij van subsidies is. Ik zal u aangeven waarom

Nadere informatie

Overleven met energie

Overleven met energie Overleven met energie Jo Hermans Universiteit Leiden Nationaal Congres Energie & Ruimte, TU Delft, 22 september 2011 Overleven met energie Een blijma in 5 bedrijven 1. Meest onderschatte wet 2. Meest onderschatte

Nadere informatie

Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land

Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land Hoe belangrijk vindt u windenergie voor Nederland? 1: Zeer onbelangrijk 24 3% 2: Onbelangrijk 16 2% 3: Niet belangrijk, niet onbelangrijk

Nadere informatie

SOCIAL RESPONSIBILITY

SOCIAL RESPONSIBILITY SOCIAL RESPONSIBILITY LID WORDEN SAMEN JE EIGEN WINDMOLEN Tegenwoordig draait alles om duurzaamheid en groen. Een goede tijd voor de Windcentrale. We weten allemaal dat er ergens stroom en energie vandaan

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

GEMEENTERAADSFRACTIE KERKRADE A. Rossel Maarzijde 60, 6467 GC Kerkrade, andyrossel@telfort.nl

GEMEENTERAADSFRACTIE KERKRADE A. Rossel Maarzijde 60, 6467 GC Kerkrade, andyrossel@telfort.nl Aan gemeente Kerkrade T.a.v. de griffie Postbus 600 6460 AP Kerkrade Kerkrade, 26 mei 2011 Behandeld door: M.A.H. van Aken Subject: initiatiefvoorstel ex artikel 36 reglement van orde voor de vergaderingen

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

De toolbox. Te gebruiken instrument

De toolbox. Te gebruiken instrument LochemEnergie heeft geen blauwdruk klaarliggen voor het plaatsen van windmolens. We zullen samen met de leden en lokale organisaties de opties en locaties bespreken. We hebben een draaiboek en een toolbox

Nadere informatie

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding Cliptoets Windenergie Docentenhandleiding We hebben iedere dag energie nodig. Die wekken we vooral op met olie, gas en steenkool. Maar die grondstoffen raken op. Bovendien vervuilen ze het milieu. Het

Nadere informatie

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14 Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. 18 De stroom valt uit. Eén dag windstilte plus een flink wolkendek en de stroomtoevoer stokt. Ineens zitten we zonder licht, computers,

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

DUURZAME ENERGIE IS OOK TOOLKIT: KLIMAAT & ENERGIE

DUURZAME ENERGIE IS OOK TOOLKIT: KLIMAAT & ENERGIE DUURZAME ENERGIE IS OOK TOOLKIT: KLIMAAT & ENERGIE GP/Til GP/Beentjes Deze toolkit is voor alle Greenpeace-vrijwilligers. Hij staat vol tips en ideeën om met de onderwerpen klimaat & energie aan de slag

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er?

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er? Kraak je energiekosten Wat denk jij over klimaat en energie 2 Flauwekul. Opwarming van de aarde Mijn probleem niet, maar die van de volgende generatie. Bekommerd! Ik wil mee m n steentje bijdragen zodat

Nadere informatie

Jongeren Organisatie Vrijheid en Democratie. Resolutie: Energie

Jongeren Organisatie Vrijheid en Democratie. Resolutie: Energie Jongeren Organisatie Vrijheid en Democratie Resolutie: Energie Definitieve versie op het JOVD Najaarscongres van 3 en 4 december 2011 te s Gravenhage Maarten Oude Kempers, politiek commissaris Milieu en

Nadere informatie

Toespraak Diederik Samsom, Toekomstfestival Duurzaamheid, 28 februari 2015, Leeuwarden.

Toespraak Diederik Samsom, Toekomstfestival Duurzaamheid, 28 februari 2015, Leeuwarden. Toespraak Diederik Samsom, Toekomstfestival Duurzaamheid, 28 februari 2015, Leeuwarden. -Gesproken woord geldt- We zijn hier in een gebouw van de toekomst. Hier stroomt straks door de leiding geen Gronings

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan

Nadere informatie

Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie

Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie Een leader in windenergie in België We houden momenteel 53 windmolens draaiende. In 2004 bouwde Luminus haar eerste windmolenpark in Villers-le-Bouillet.

Nadere informatie

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie geeft kracht, licht, warmte en beweging. De zon geeft ons licht en warmte. Voedsel is de brandstof van mensen en dieren. Door te eten

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Wind. De kracht van Nederland. Platform Duurzaam Fryslân

Wind. De kracht van Nederland. Platform Duurzaam Fryslân Wind De kracht van Nederland Is uw beeld van windenergie bij de tijd? De moderne Windturbines hebben in 30 jaar een grote ontwikkeling doorgemaakt. De discussie over windturbines wordt overheerst door

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente?

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Programma raadsrotonde 17 mei 2010 Opening avond door rotondevoorzitter. Inleiding; (door Conny Huijskes; 10 minuten) - Uitleg opzet avond /in het begin toelichten

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon

Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon. Inleiding Het veenkoloniaal gebied in Drenthe is door het Rijk aangewezen

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen naar aanleiding van introductie wethouder Wagemakers Hoe is de provincie tot de keuze van de twee locaties gekomen? In de provincie Zuid Holland wordt

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Milieu Onderzoeksreactoren

Milieu Onderzoeksreactoren Koninklijk Instituut van Ingenieurs - Afdeling Kerntechniek Netherlands Nuclear Society Programma 2003-2005 De afdeling Kerntechniek van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs en de Netherlands Nuclear

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche 1 OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche http://www.vlaamsenergiecongres.be/ Als iemand 100 jaar of ouder wordt en dat komt gelukkig steeds vaker voor wordt vaak

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland Tropisch Nederland 1. Aanzetten 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS DE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE REGERING De regering beloont mensen als hun koophuis minder warmte verliest (isoleren). De -meter daalt met 5 punten. Het kost 1500 euro. : -1500

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie