U woont nu hier. Werken in de psychogeriatrie. Gerke de Boer Leraar verpleegkunde

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "U woont nu hier. Werken in de psychogeriatrie. Gerke de Boer Leraar verpleegkunde"

Transcriptie

1 U woont nu hier Werken in de psychogeriatrie Gerke de Boer Leraar verpleegkunde

2 Colofon Redactie: Vormgeving, fotografie en illustraties: Druk: Jetske de Blaauw ZieSa, PR en creatief ontwerp Banda Heerenveen Websites Gerke de Boer: en Heeft u nog vragen en/of opmerkingen? Mail naar of bel (06) Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt, in enige vorm en op enige wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Gerke de Boer. isbn: Eerste druk, april 2008 Tweede druk, december 2008 Derde druk, februari

3 Inhoudsopgave Voorwoord 5 1 Veranderingen 6 2 Werken in de psychogeriatrie 11 3 Dementie 17 4 Het wankel evenwicht 26 5 Normen en waarden 30 6 Normen en waarden in de psychogeriatrie 36 7 Werken in de psychogeriatrie: wat is verplegen (1) 41 8 Het medisch model 45 9 Werken in de psychogeriatrie: wat is verplegen (2) Werken in de psychogeriatrie: wat is wonen Het holisme en het wonen Wonen en disciplines Familie Anticiperend rouwen Wettelijke regelingen 105 Nawoord 115 Zelfstudie 117 Voorbeeldmodule 120 3

4 Zuster Mevrouw Van der L. schuifelt naderbij. Ze oogt breekbaar en broos. Wonderlijk lieve oogopslag. Zakdoekje in de hand en met houvast loopt ze van deurknop tot vensterbank. Collega A. raakt zienderogen ter plekke vertederd. Mevrouw Van der L., lacht ze het aandoenlijke vrouwtje toe. Ik moet naar huis. U woont nu hier. Waar?, is de onthutste reactie. Hier. Waar hier? Nou.. eh hier hier. Collega A. wijst door de deuropening naar binnen. Kijk, daar bij mevrouw B. Van de weeromstuit begint mevrouw B., die haar naam heeft gehoord, te roepen: O Here God, o Here God. Mevrouw Van der L. krijgt een venijnige blik in haar ogen. Ik moet naar huis, zegt ze en ze scharrelt weg zonder ons nog aan te kijken. Collega A. kijkt me dreigend aan. Als je het beter kan, doe het dan zelf! Ik kijk wel uit. GdB 4

5 Voorwoord In 2007 vierde ik het feit dat ik 25 jaar werkzaam was in de zorg voor mensen met dementie. In verschillende functies en hoedanigheden weliswaar; van meewerken op de afdeling, via de functie van opleider, tot stafverpleegkundige in het expertisecentrum van een grote zorgaanbieder. Maar toch 25 jaar! Een mooie gelegenheid om mijn ideeën en opvattingen over de zorg voor mensen met dementie op papier te zetten. Maar bovenal een mooie gelegenheid om door het schrijven van een (e-)boek mijn beroep en dat van mijn collega s (verzorgen en verplegen) eens van wat kanttekeningen en bespiegelingen te voorzien. Nu ben ik weliswaar leraar verpleegkunde, maar dat betekent allerminst dat ik met dit boek de pretentie heb mijn collega s voor te houden hoe het moet. Integendeel: van hun toewijding, geduld en liefde voor hun bewoners zou ik nog veel kunnen leren. Ik ben echter meer een docent die er aan hecht om mijn ideeën en opvattingen te toetsen aan die (ideeën en opvattingen) van mijn collega s aan het bed. Hun oordeel over dit boek weegt voor mij zwaarder dan menig expert en academicus. Ik wens iedereen veel leesplezier en een kritische blik ten aanzien van de inhoud van dit boek. De derde druk al weer. Een bevestiging voor mij dat de interesse onder verzorgenden groot is om te lezen en te discussiëren over hun vak: werken in de psychogeriatrie. Drachten, februari 2010 Gerke de Boer, leraar verpleegkunde

6 Veranderingen De zorg voor mensen met dementie verandert in een snel tempo. Ook verzorgenden zullen zich daaraan moeten aanpassen, maar: wie wil eigenlijk dat die zorg verandert en waarom? En wat wordt er van verzorgenden verwacht.

7 1 Een kritische samenleving Als er één sector in de huidige Nederlandse samenleving is, die onomkeerbaar en onophoudelijk verandert, dan is het wel de gezondheidszorg. Dat in die gezondheidszorg de zorg voor mensen met dementie een bijzondere plek inneemt, is wel duidelijk. Men hoeft alleen maar dagelijks de kranten, de radio en de tv bij te houden om te zien dat de Nederlandse samenleving het doen en laten van de werkers in de zorg voor mensen met dementie kritisch en nauwkeurig volgt. Met enige regelmaat vinden we berichtgeving over bewoners die drie dagen dood in het verpleeghuis liggen, dat bewoners lijden aan ondervoeding, doorligwonden en eenzaamheid. Het begrip pyjamadag is ondertussen geïntroduceerd en een gevleugelde uitspraak geworden. Nog een voorbeeld. In december 2007 publiceerde de Volkskrant op de voorpagina een artikel, waar uit bleek dat in de Nederlandse verpleeghuizen jaarlijks fouten met medicijnen worden gemaakt. Twee dagen later kwam de krant met een ranglijst van de 338 beste en slechtst presterende verpleeghuizen in Nederland. Belangstelling Niet alleen de pers heeft de verpleeg- en verzorgingshuizen onder het vergrootglas liggen. Ook familie, het zorgkantoor, de vakbonden en in toenemende mate andere zorgaanbieders (concurrenten) zijn zeer geïnteresseerd in hun plannen en de daarbij behorende bedrijfsvoering. Overigens zijn we er daarmee nog niet: ook het ministerie van VWS (Volksgezondheid, Welzijn en Sport), de Inspectie voor de Volksgezondheid en de branche- en sectorverenigingen (b.v. Actiz) schromen niet om hun mening luid en duidelijk kenbaar te maken. Kortom, iedereen is zeer betrokken bij en erg nieuwsgierig naar het handelen van verzorgenden op de werkvloer. Complexe zorgvragen Ondervoeding, doorligwonden en eenzaamheid Het spreekt voor zich dat deze belangstelling van de samenleving er niet voor niets is. Het vak van verzorgenden verandert snel doordat er hoe langer hoe meer ouderen 7

8 Veranderingen 1 komen, met een steeds complexere zorgvraag. Daarmee worden ook hogere en andere eisen gesteld aan de beroepsuitoefening van verzorgenden. Iedereen die al langer dan tien jaar in dit vak zit zal dat kunnen beamen. Een jaar of tien geleden was het nog heel normaal dat iemand die dementeerde naar een verpleeghuis ging. Nu is het vanzelfsprekend dat men met dementie thuis of in het verzorgingshuis blijft wonen. Met de tijd mee Alle hierboven genoemde partijen dwingen verzorgenden en verpleegkundigen als het ware om te veranderen. Daar worden argumenten voor gebruikt die medewerkers in de zorg eerder niet of nauwelijks te horen kregen. Zo had vijf jaar geleden nog bijna niemand gehoord van: Marktwerking in de zorg. Concurrentie met en van andere zorgaanbieders. Zorgleefplannen.* Zorgzwaartepakketten. Iets nieuws invoeren is niet lastig... iets vertrouwds loslaten wel Waar veel medewerkers het bij veranderingen bijzonder lastig mee hebben, is niet zozeer het feit dat ze iets nieuws moeten invoeren, maar dat ze het oude en vertrouwde los moeten laten. Overigens geldt dit niet alleen voor medewerkers in de gezondheidszorg: ook andere beroepsgroepen hebben de afgelopen tien jaar enorme veranderingen meegemaakt. Te denken valt hierbij aan werknemers bij KPN, leraren in het voortgezet en hoger onderwijs en monteurs die in een garage werken (en die de afgelopen jaren alleen maar mopperden over allerlei computers in auto s). Maar ook medewerkers van de gemeentelijke reinigingsdienst hebben hun vak de afgelopen jaren behoorlijk zien veranderen. *Zorgleefplannen Actiz - Publicatienummer Juli 2006

9 1 Veranderingen en verzorgenden Terug naar het vak van verzorgenden: het laat zich voorspellen wat in de periode de grote veranderingen zullen zijn. Naast kleinschalig wonen, het zorgleefplan en zorgzwaartepakketten, zal ook een aantal andere, minder concrete thema s moeten worden ingevoerd. Denk bijvoorbeeld aan vraag- en belevingsgerichte zorg, en het denken en handelen in termen van welzijn in plaats van gezondheidszorg. Overigens zal men in dit boek tevergeefs op zoek gaan naar twee hot issues van vandaag de dag: de normen voor verantwoorde zorg en het zorgleefplan. Dat wil niet zeggen dat aan deze onderwerpen geen aandacht zal worden besteed. Naar mijn idee vindt men in dit boek meer dan voldoende aanknopingspunten en adviezen om een adequate cliënttypering (zorgleefplan) samen te stellen, en zullen verzorgenden moeiteloos kunnen aanwijzen welke uitspraken te maken hebben met de levensdomeinen woonleefomstandigheden, participatie, mentaal welbevinden en lichamelijk welbevinden (eveneens zorgleefplan). Dit boek is geschreven voor mijn collega s die als helpende (niveau 2) en verzorgende (niveau 3), of als woonbegeleider werkzaam zijn. Dikwijls is men nog niet bekend met het verantwoorde zorgjargon, maar moet men wel werken met het gedachtegoed daarachter. Dat gedachtegoed probeer ik verder in dit boek uit te leggen. Leuk of lastig? Nu doet het volgende fenomeen zich voor: eigenlijk kan gesteld worden dat 90% van alle veranderingen georganiseerd, gepland en uitgevoerd moeten worden door medewerkers op de teams. Aan hen om de veranderingen in gang te zetten en om nieuwe werkwijzen te creëren. Alsof men elke dag nog niet genoeg aan het hoofd heeft met de ervaren werkdruk, personeelstekort en allerlei incidenten Maar toch, men zal nieuwe ontwikkelingen moeten creëren in plaats van te reageren op nieuwe ontwikkelingen. Het zal wel niet helemaal waar zijn, maar gesteld kan worden dat het merendeel van de teams die werken in een verpleeg- of verzorgingshuis, in principe enigszins traditioneel zijn ingesteld. Dat laat onverlet dat de meeste medewerkers zich met plezier op verande-

10 2 Veranderingen 1 ringen en vernieuwingen storten op het moment dat men daar het nut en de lol van inziet. Maar toch, veranderen is soms verrekte lastig behalve natuurlijk wanneer anderen moeten veranderen. 10

11 1 Werken in de psychogeriatrie Het werk van verzorgenden in verpleeg- en verzorgingshuizen kent vele invalshoeken. De aandacht en zorg voor de bewoners, administratieve taken en de samenwerking met andere disciplines zijn daar enkele voorbeelden van. Waarschijnlijk zijn er weinig andere beroepen te bedenken die meer in aanmerking komen voor de typering mensenwerk.

12 Werken in de psychogeriatrie 2 Relaties In het zorgen voor mensen met dementie lopen verzorgenden tegen verschillende aspecten van het vak aan. Deels is het zwaar werk, maar anderzijds heeft men voortdurend te maken met leuke en interessante invalshoeken. Allereerst zijn er de verantwoordelijkheden die men heeft: er moet gezorgd worden voor zeer kwetsbare mensen en hun familie. Verzorgenden vormen de eerste kring om de bewoners en zijn daardoor in belangrijke mate verantwoordelijk voor het dagelijkse welzijn van bewoners. Verzorgenden verdienen daarom brede Verzorgenden vormen de eerste kring om de bewoners ondersteuning door een leuke en deskundige leidinggevende, andere disciplines, maar vooral ook door elkaar! Veel verzorgenden waarderen de uitdaging om (in soms heel moeilijke gevallen) oplossingen te zoeken voor ingewikkelde situaties. En aan dit soort situaties is er meestal geen gebrek, zoals we verderop zullen lezen. Een van de leukste aspecten van het vak is natuurlijk de omgang met de bewoners. Niet zelden ontstaan de leukste relaties met mensen, waar je als verzorgende door ontroerd kunt raken of waar je een zwak voor hebt. Op elke woongroep of elke etage zit bijna altijd wel iemand waar je je als verzorgende aan hecht. Doodgaan Op één van de woongroepen in het verpleeghuis waar ik werkte, was de 93-jarige heer De B. opgenomen. Een oude baas die onophoudelijk klaagde, een enorm zelfmedelijden ten toon spreidde en het liefst alle hulpverleners dodelijk ongerust maakte over zijn gezondheidstoestand. Elke ochtend, middag en avond werd ieder 12

13 2 een toevertrouwd dat hij binnen enkele uren zou sterven Enig tegenspel had geen enkele zin. Wanneer je hem erop wees dat hij dit gisteren, eergisteren, vorige week en de afgelopen vier maanden ook al had verkondigd, reageerde hij nogal gevat: Och jongen, je hebt geen idee hoeveel slechter je wel niet kunt worden in een dag tijd. Het deed gewoon zeer toen hij echt dood ging. Werkdruk Het werk kent ook de nodige belasting: verzorgenden kennen vele en dikwijls tegenstrijdige verantwoordelijkheden. Men kent allemaal de dagelijkse druk van de rapportages en de zorgleefplannen die op orde moeten zijn. Niet zelden worden deze, overigens broodnodige, activiteiten als bureaucratie en uiterst tijdrovend ervaren, terwijl bewoners tegelijkertijd afleiding en begeleiding nodig hebben. Dan is er de familie, die betrokken en ingelicht moet worden bij de behandeling en omgang met de bewoners. Een onderwerp waar in dit boek veel aandacht aan zal worden besteed. Overigens vormen de contacten met familie meestal de krenten in de pap van het dagelijkse werk van verzorgenden. Samenwerken Door de week komen te pas en te onpas allerlei disciplines langs die het nodige van verzorgenden willen weten. Met enige regelmaat wil de dokter, de psycholoog of de fysiotherapeut (en soms allemaal tegelijk) overleg over de situatie rondom de bewoner. En dan niet vergeten te rapporteren in het zorgleefplan en - in opdracht van hen - zorg te dragen voor de overdracht naar de collega s! 13

14 Werken in de psychogeriatrie 2 Ook de collega s uit het team moeten er op aan kunnen dat je je werk goed doet en andersom natuurlijk. Wanneer je een collega een misser ziet maken, dan word je door je leidinggevende geacht aan de bel te trekken, en op nieuwjaarsochtend moet er natuurlijk wel een vroege dienst staan. Incasseren Sommige mensen met dementie vergen meer dan het gebruikelijke geduld van verzorgenden. We kennen ze allemaal wel: bewoners die verzorgenden uitputten door onafgebroken te roepen, te zingen, te kermen en verhalen te herhalen. Lieve help Uren achter elkaar kon mevrouw V. op een woongroep met verzorgingsbehoevende bewoners blijven roepen: Help, help, help me toch broeder, help me, help, help. Vreemd genoeg ging dit hulpgeroep niet gepaard met de daarbij verwachte gezichtsuitdrukkingen. Integendeel: tussen het om hulp roepen door zat ze vriendelijk om zich heen en uit het raam te kijken, om vervolgens weer van wal te steken: Help, help, help Per keer beantwoordde ze de vraag Waarmee dan toch? met: U moet me bij de help helpen broeder, help me toch bij de help, help me toch, help me toch 14

15 2 Zorgen voor In hun verwarring en paniek kunnen mensen met dementie zeer onrustig en claimend zijn. In een enkel geval zien we iemand doodmoe door de gang draven, het zweet op het gezicht en met ernstig gevaar op vallen. Het hoogst haalbare is dat je even een paar minuten naast ze kunt zitten op een bank terwijl je hen een beetje probeert te kalmeren. Op het moment dat je als verzorgende echter opstaat, is ook deze bewoner weer gevlogen. Zijn deze angstige en ontheemde bewoners het toppunt van onrust: het tegenovergestelde zijn de ernstig dementerenden, die apathisch en roerloos achterover gekanteld in hun rolstoel de dag doorbrengen, omhoog starend naar het plafond, vegeterend en waarbij je met pijn en moeite en onnoemelijk veel geduld een bordje pap naar binnen kunt lepelen. Verantwoordelijkheden Verzorgenden moeten soms ingewikkelde en lastige keuzes maken, temeer de bewoners dat (door hun wils- en/of handelingsonbekwaamheid) zelf niet meer kunnen doen. Wat te zeggen van het consequent vasthouden aan een dieet bij een mevrouw, die veel en veel te dik is, maar die zo geweldig kan smullen van gebak, droge worst en chocolade. Hierboven hadden we het al over die onrustige bewoner, doodmoe door de gangen dravend: laten we haar lopen of moet ze wellicht voor haar eigen bestwil worden gefixeerd? Een ieder die al langer dan vijf jaar in het vak zit, Verzorgenden moeten lastige keuzes maken is al eens een bewoonster tegen gekomen, die om het kwartier roept dat ze naar het toilet moet terwijl de dagelijkse ervaring leert dat er dan niks, maar dan ook werkelijk niks gepresteerd wordt. Zolang er geen familie, geen bezoek, geen verpleeghuisarts en geen locatiemanager op verwijtende toon vragen waarom je mevrouw niet naar het toilet brengt, dan gaat het nog wel. Maar leg maar weer eens voor de vierde keer uit dat mevrouw wel zegt dat ze moet, maar niet hoeft 15

16 Werken in de psychogeriatrie 2 Keuzes Een andere keuze die ook elke keer weer enig ongenoegen teweegbrengt: die meneer, die voortdurend de woongroep verlaat omdat hij geen rust in zijn gat heeft, wordt minstens drie keer per uur teruggebracht door collega s van een andere woongroep, de receptioniste of een vrijwilliger. Meneer vroeg waar hij woonde en vertelde dat hij hier nooit een kopje koffie krijgt. Wanneer je een beetje pech hebt, staat bij elke keuze die je moet maken een collega, familielid of leidinggevende klaar die op hoge toon vraagt of dat niet wat anders kan. Ongerief en werklust Nu laat ik voor het gemak het onregelmatig werken (in de kerst- en bouwvakvakantie), uitgescholden, geknepen en geslagen worden door bewoners, het opruimen van diarree en sputumpotten, veel te zware bewoners tillen, samenwerken met een onsympathieke en voortdurend zeurende collega, vergaderingen die niets opschieten en leidinggevenden die je nooit ziet als je ze nodig hebt, maar even achterwege. Nu vraagt de relatieve buitenstaander zich misschien af of verzorgenden (bovenstaande gelezen hebbende) wellicht elke avond doodmoe en volkomen verdwaasd naar huis toe gaan: niets is minder waar! Men zal nog verbaasd staan over het plezier, de kracht, het doorzettingsvermogen, de humor en de werklust waarmee ze hun werk tegemoet treden. 3 16

17 Dementie Dementie is een ingewikkeld ziektebeeld en wordt dikwijls in verband gebracht met vergeetachtigheid. Maar welke verschijnselen horen er nog meer bij, en welke vormen van dementie zijn er eigenlijk te onderscheiden.

18 Dementie 3 Mist Nog even naar de winkel. Oh de honden moet nog worden uitgelaten de portemonnaie de fietssleutel oh ja, brood. Ja, brood moet ik moet halen waarom piept Samba brood en melk ja, dat moet ik hebben de sleutel, waar is nou de sleutel heb ik die ergens anders neergelegd hoe kan dat nou, het rekje waar ze altijd hangen zat gisteren nog hier de hond had ik toch al uitgelaten brood, en wat nog meer oh ja, melk waarom huil ik nou niet doen, hij komt zo thuis en dan is hij moe, hij mag mij niet verdrietig zien. Mijn jas, waarom wil die rits nu niet dicht de sleutel, ik moet gaan vrouwtje komt zo weer hoor! Naar de Aldi, ja die winkel weet ik wel, even de fiets op slot doen, wat een gedoe toch allemaal wat moest ik ook al weer halen melk, ja maar wat nog meer? Oh ja, chocolade, dat vindt hij zo lekker oh, hier een blik met een hond erop, wat lief en daar, advocaat hmmmm, maar die had ik toch nog? Of niet? Laat ik die toch maar meenemen brood, maar dat stond toch altijd hier? Ze hebben zeker de winkel veranderd, dat doen ze zo vaak zo, even betalen en klaar. Hoeveel zegt u? Weet je wat, ik geef haar mijn beurs maar, dat is veel makkelijker. Al dat vreemde geld wat kijkt ze me nou raar aan, er zit toch genoeg geld in? Hij heeft er pas nog geld ingedaan doe ik wel vaker, de beurs geven. Dat moest eigenlijk iedereen doen Dag! Gauw naar huis, hij komt zo en hij vindt het maar niks als ik er niet ben, dat vonden de kinderen ook nooit fijn. 18

19 3 Daar moet ik heen of toch niet ja, daarheen nee, toch niet die kant op. Even doortrappen, het is maar een klein stukje wat duurt het toch lang oh, daar staat een nieuw huis, mooi hoor en daar nog eentje en nog wat is het toch mistig, dat fietspad is ook anders dan eerst oh, een kerkklok het is vast niet meer ver ik hoor toch de klok het wordt een beetje donker mistig wat moet die man nou? Licht aandoen? Hé, hij komt naar mij toe wat kijkt hij me raar aan iedereen kijkt mij zo raar aan oh, hij doet mijn licht even aan, dat is aardig waar ik naar toe moet? Ja, naar huis natuurlijk. Waar dat is? Daar De Boskamp ja, daar wonen we ja, De Biezenkamp, dat zei ik toch? Waarom huil ik nu weer ik moet zo vaak huilen de laatste tijd ach, hij fietst met mij mee ja, daar woon ik, dank u wel hoor Dag! Oh, hij is al thuis, wat kijkt hij me nou raar aan, zo bezorgd waar ik was? Hij zegt dat het half elf is waarom huilt hij nou Mist? Ja, mist Alzheimer Magazine, november 2007 / G.J. Groenewegen 19

20 Dementie 3 De symptomen van het dementieel syndroom Dementie is een akelige ziekte die ontstaat omdat de hersenen ziek worden. De hersenen zijn net als de lever, de longen of de nieren een orgaan. Wanneer organen Bij een hersenziekte zijn de gevolgen in het gedrag van mensen terug te zien ziek zijn heeft dat consequenties. Bij een hersenziekte zijn de gevolgen bijna altijd in het gedrag van mensen terug te zien. Het begrip dementie is vooral een verzamelnaam voor verschillende soorten dementie. Hieronder staan symptonen van het dementieel syndroom. Daarna worden de twee belangrijkste soorten dementie uitgelegd: de ziekte van Alzheimer en de vasculaire dementie. Inprentingstoornis Het is maar wat prettig dat we kunnen inprenten: boodschappenlijstjes, de weg naar de winkel, met wie we vanavond hebben afgesproken en waar het gesprek vanmiddag onder het eten over ging. Al deze informatie kunnen we inprenten en opslaan. Bij mensen met dementie is dit vermogen weggevallen. Weliswaar kunnen ze nog uitstekend zien en horen, maar alle nieuwe informatie die men dagelijks opdoet wordt niet onthouden. Geheugenstoornis In het geheugen zitten allerlei feiten en herinneringen opgeslagen die tot jaren geleden terug gaan. Zo weten we nog met wie we getrouwd zijn (of zijn geweest), waar we wonen of hebben gewoond, hoeveel kinderen we hebben en hoe deze heten, wie onze buren waren of zijn en hoe de lagere school er vroeger uit zag. Gezonde mensen kunnen zich bijna niet voorstellen dat door de geheugenstoornis al deze informatie uit het geheugen weg zou kunnen vallen. Feiten en gebeurtenissen, die men zestig jaar lang heeft onthouden, worden echter door geheugenstoornissen in het hoofd van mensen met dementie gewist. 20

21 3 Desoriëntatie Bij mensen met dementie is dikwijls sprake van desoriëntatie in tijd. Dit betekent niet alleen dat men niet meer weet hoe laat is, welke dag het is of in wat voor jaar we leven desoriëntatie in tijd gaat dikwijls nog veel dieper. Men vergeet welke activiteit bij welk tijdstip hoort, dus zet men om uur s ochtends de aardappels op het vuur (en zijn dat vijf minuten later weer vergeten door de inprentingstoornis), wil men op zondag boodschappen doen bij de bakker en gaat men dinsdagmiddag naar de kerk. Bij desoriëntatie in plaats herkent men de omgeving niet meer, zelfs wanneer dat een bekende omgeving is (het huis, de straat waarin men woont of zelfs de woonkamer of slaapkamer). Desoriëntatie in persoon: Wanneer de dementie vordert heeft men hoe langer hoe meer moeite de namen te onthouden die bij sommige gezichten passen. Totdat op enig moment niemand meer wordt herkend en de dementerende alles en iedereen door elkaar haalt. Vooral voor partners, kinderen en familieleden is dit soms buitengewoon verwarrend en verdrietig. Willem Op een mooie herfstdag zag ik de oudste zoon van mevrouw V. voor zijn moeder staan, die enigszins scheef in een rolstoel zat. Hij stond met zijn kont een beetje naar achteren en leunde met de palmen van zijn handen op zijn knieën, terwijl hij aan zijn moeder vroeg: Kijk nou eens goed ma, wie ben ik kijk eens, ik ben W. ik ben Wil En vervolgens met stemverheffing: Ik ben Willem, kijk nou toch, ik ben Willem Mevrouw V. gaf geen enkele blijk van herkenning en staarde dwars door haar oudste zoon heen naar een punt ergens achter in de kamer. Ik ben Willem, riep haar oudste zoon nog maar eens, waarschijnlijk in de hoop dat zijn moeder nog één keer zou zeggen: Och Willem jongen, ben jij dat. Langzaam maar zeker begon mevrouw V. te mompelen: Menne menne menne menne Vertwijfeld keek Willem achterom en vroeg aan mij: Hoe is het toch mogelijk hè, hoe is dit nou toch mogelijk 21

22 Dementie 3 Afnemende intelligentie Bij mensen met dementie neemt het vermogen om problemen op te lossen (want dat is intelligentie) af, terwijl aan de andere kant de problemen juist toenemen. Afrekenen bij het boodschappen doen, proberen uit te vinden welke trein aansluiting heeft op de stadsbus, wie moet je bellen wanneer de centrale verwarming kapot is en voorsorteren op een drukke snelweg het zijn allemaal zaken waar je intelligentie voor nodig hebben. En dan hebben we het nog niet eens gehad over wat een gangbare donatie in een collectebus is! Kritiekstoornissen Langzaam maar zeker verliest de dementerende het besef en de vaardigheden die nodig zijn om in een complexe samenleving te functioneren. Gedragsregels, maar ook de manier waarop men zichzelf moet verzorgen en presenteren raken hoe langer hoe meer op de achtergrond. Men verslonst en vervuilt, laat winden in gezelschap en slaat schunnige taal uit. Het ergste is nog dat omstanders en hulpverleners (!) dan menen te denken dat hiermee de ware aard naar boven komt. De dominee en zijn hulpverleners Dominee R., opgenomen op een woongroep van het verpleeghuis, maakte diepe indruk op een aantal teamleden door zijn voortdurende gescheld, grondig vloeken en forse driftbuien. Eén van de collega s, die door zijn zure humeur en aangeboren gierigheid net een relatie op de klippen had zien lopen, zei daarover een beetje meesmuilend: Nu krijgen we de ware aard van deze man te zien, waarschijnlijk heeft hij zijn leven lang alles moeten onderdrukken. De ware aard is net vertrokken sukkel, je zit tegen ziekte aan te kijken, grauwde ik. Ga thuis dokter Phil uithangen. 22

23 3 Herhalen, herhalen Mensen met dementie kunnen voortdurend dezelfde zinnen, vragen of woorden herhalen. Een enkele maal is dit voor hulpverleners of familieleden bijna niet meer te verdragen. Honderden keren per dag hetzelfde liedje of hetzelfde verhaal. Overigens kunnen mensen ook in het motorisch handelen oeverloos in herhaling vervallen. Te denken valt aan de 82-jarige mevrouw S. die onophoudelijk het tafelkleedje opvouwt en weer oprolt, opvouwt en weer oprolt, opvouwt en weer oprolt et cetera. Confabuleren Niet zelden zijn mensen met dementie in staat om verhalen te vertellen waarvan omstanders weten dat daar niets van klopt, maar wat door de dementerende als werkelijkheid wordt beleefd. De andere kant is dat men ook wel eens wordt uitgenodigd om dat te gaan doen, doordat hulpverleners gaan vragen: Wat heeft u vanochtend gedaan of Waar bent u gisteren geweest. Afasie Afasie is een taalstoornis. Het vermogen om bij beelden woorden te bedenken en om bij woorden beelden te bedenken vervaagt. Het begint er mee dat mensen niet meer op sommige woorden kunnen komen. Terwijl men wanhopig naar het washandje wijst hoort men ze zeggen: Ik moet die eh.. dat eh dat ding daar hebben. Dementie is allerminst een toestand van tamelijke zorgeloosheid Apraxie Bij apraxie weet men niet meer welk voorwerp geschikt is voor welke handeling. Bij een ontbijtscène, waar een bordje, een mes, een vork, een botervloot, een boterham en een kopje thee een rol spelen ontstaat een geweldige kliederboel. Met de vork wordt in de boter omgeprakt, de boterham wordt in het kopje thee gestopt en uiteindelijk wordt alles met de vingers geroerd en aan de zijkant van het bordje afgeveegd. 23

24 Dementie 3 Na het doornemen van de hiervoor geschetste symptomen, zal duidelijk zijn dat dementie allerminst een toestand is van tamelijke zorgeloosheid: ook al wordt dat nog zo vaak beweerd. Stil maar Na het bezoek aan haar zuster die ernstig dementeerde, liep mevrouw Van V. samen met haar man over de gang van het verpleeghuis terug naar de uitgang. Ze snikte nog een beetje na van het bezoek. Wat verschrikkelijk dat dit nu zo moet Haar man wreef haar even over de rug en mompelde waarschijnlijk uit verlegenheid: Gelukkig heeft ze er zelf niks meer van in de gaten. Zwijgend liep ik met collega H. achter hen aan. Aan H. merkte je nooit zoveel. Een nuchtere en ingehouden verpleegkundige, maar met scherpe blik. Toch denk ik dat het onder dat rimpelloze oppervlak van hem ook wel eens windkracht 8 waait. Toen het echtpaar eenmaal de hoek om was, sprak hij enigszins aangedaan: Volgens mij probeert hij haar eerder met dit verhaal te troosten, dan dat deze uitspraak op werkelijkheid berust. Volgens mij ook. Soorten dementie De ziekte van Alzheimer De meest voorkomende vorm van dementie is de ziekte van Alzheimer % van de dementerende mensen heeft deze ziekte. Het is een aandoening waarbij de cellen in bepaalde delen van de hersenen niet meer functioneren. Meestal begint de 24

25 3 ziekte van Alzheimer na het 70e levensjaar, maar in sommige gevallen openbaart de ziekte zich al op jongere leeftijd. Wat opvalt bij de ziekte van Alzheimer is de geleidelijke achteruitgang: in eerste instantie zijn er alleen denk- en geheugenstoornissen, maar na verloop van tijd worden de symptomen erger. De ziekte van Alzheimer is nog niet te genezen, de achteruitgang is hooguit te vertragen door de dementerende actief en in goede lichamelijke conditie te houden. Momenteel is men druk bezig met de ontwikkeling van geneesmiddelen die de achteruitgang helpen te vertragen. De belangrijkste risicofactor voor het krijgen van de ziekte van Alzheimer is de leeftijd: hoe ouder je wordt, hoe groter de kans. Een andere belangrijke risicofactor geldt voor mensen die een 1e-graads familielid hebben die de ziekte ook heeft. Men zoekt nog steeds naar de oorzaak van deze ziekte en hoewel we langzaam maar zeker steeds meer komen te weten, is nog steeds niet bekend wat nu de precieze oorzaak is. Vasculaire dementie De tweede veelvoorkomende vorm van dementie is vasculaire dementie. In de volksmond wordt deze vorm ook wel aderverkalking genoemd. Vasculaire dementie komt in ongeveer 20% van de gevallen van dementie voor. Het wordt veroorzaakt door afsluiting van de bloedvaten in de hersenen, daardoor krijgen de hersenen te weinig zuurstof en raken onherstelbaar beschadigd. Het begin van vasculaire dementie is meestal acuut: dit in tegenstelling tot de ziekte van Alzheimer, die eerder een sluipend begin kent. Het plotseling wegvallen van functies wijst dus op vasculaire dementie. Het verloop van de ziekte heeft een nogal grillig karakter: telkens wanneer zich weer een infarctje voordoet is een stapsgewijze verslechtering te zien. Tussen die verslechteringen door is een zekere mate van stabiliteit te zien. Patiënten met een vasculaire dementie zijn vaak mensen met een voorgeschiedenis van hoge bloeddruk, suikerziekte, hart- en vaataandoeningen en CVA s (herseninfarcten). Zo, nu weten we tenminste wat iemand mankeert die dementeert. Daarmee is echter nog niet gezegd wie deze persoon nu echt is. 25

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten Susanne Hühn Het innerlijke kind angst loslaten Inhoud Inleiding 7 Hoe ontstaat angst? 11 Wegen uit de angst 19 Het bange innerlijke kind leren kennen 35 Meditatie Het bange innerlijke kind leren kennen

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Hoe werk je met een zorgleefplan?

Hoe werk je met een zorgleefplan? Hoe werk je met een zorgleefplan? Slagen we erin de cliënt te ondersteunen te leven zoals hij dat wil? Artikel: 2008-003 Datum: 15-12-2008 Auteur: Merel van Uden In een zorgleefplan beschrijf je hoe de

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Ons Familienieuws: Juli

Ons Familienieuws: Juli . 01-07-2006 Maand: Juli In dit nummer: Jarigen va n de maand Juli 2 Voorwoord Activiteitenkalender 3 Even terug in de tijd 4 + 5 Informatief 6 Overlijdens 7 Gedicht 8 Woon En Zorgcentrum Heilige familie

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie

Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie Inhoud Afasie, wat is dat en hoe kunt u er mee om gaan? 5 Taalproblemen 6 Hoe ervaren afasiepatiënten de moeilijkheden zelf? 7 Hoe kunt u het beste omgaan

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Ontmoeting. gezondnu.nl

Ontmoeting. gezondnu.nl Ger van der Gaast (64) weet sinds 2010 dat hij de ziekte van Alzheimer heeft. Inmiddels woont hij in een verpleeghuis in Utrecht. Als voormalig docent verpleegkunde volgt Ger zijn eigen zorg kritisch.

Nadere informatie

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich 1942-1943 1 Rivka! Het is tijd om te gaan!, roept vader. Rivka is blij. Ze gaat logeren. Ze weet niet bij wie. En ze weet ook niet hoe lang. Maar ze heeft er wel zin in. Vader heeft gezegd: Je gaat in

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Verschil tussen Alzheimer en Dementie

Verschil tussen Alzheimer en Dementie Verschil tussen Alzheimer en Dementie Vaak wordt de vraag gesteld wat precies het verschil is tussen dementie en Alzheimer. Kort gezegd is dementie een verzamelnaam voor een aantal verschijnselen. Deze

Nadere informatie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie Lesmodule 4 fasen van dementie Inhoudsopgave: 1. Wat is dementie? blz. 3 2. Twee basisprincipes over de werking van de hersenen blz. 4 3. Omschrijving van de vier fasen van ikbeleving bij dementie blz.

Nadere informatie

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school.

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school. Voorwoord Susan schrijft elke dag in haar dagboek. Dat dagboek is geen echt boek. En ook geen schrift. Susans dagboek zit in haar tablet, een tablet van school. In een map die Moeilijke Vragen heet. Susan

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

Informatie over afasie. Afdeling logopedie

Informatie over afasie. Afdeling logopedie Informatie over afasie Afdeling logopedie Wat is afasie? Vooraf Uw partner of familielid heeft afasie. In deze folder kunt u lezen wat afasie inhoudt en hoe u hiermee kunt omgaan. Wat is afasie Afasie

Nadere informatie

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan.

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan. LESBRIEF Binnenkort gaan jullie met jullie groep naar de voorstelling Biggels en Tuiten Hieronder een aantal tips over hoe je de groep goed kan voorbereiden op de voorstelling. VOOR DE VOORSTELLING Vertel

Nadere informatie

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt.

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij kunt geen mensen haten en doet geen ander zeer misschien ben jij het wapen waarmee ik liefde leer.

Nadere informatie

De naam Uilenspiegel zou hier betekenen Je kunt mijn kont afvegen. Of Ik heb overal schijt aan.

De naam Uilenspiegel zou hier betekenen Je kunt mijn kont afvegen. Of Ik heb overal schijt aan. Over dit boek Er bestaan veel verschillende boeken over Tijl Uilenspiegel. Het bekendste boek is uit 1867, van Charles de Coster. De Vlaamse Tijl Uilenspiegel strijdt in dit boek voor de vrijheid tijdens

Nadere informatie

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen.

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen. Woensdag Ik denk dat ik gek word! Dat moet wel, want ik heb net gehoord dat mijn moeder kanker heeft. Niet zomaar een kankertje dat met een chemo of bestraling overgaat. Nee. Het zit door haar hele lijf.

Nadere informatie

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt.

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. UW MENING GEVEN spreken inleiding en doel Een mening is wat iemand denkt of vindt. U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. U leert ook uw mening geven. Uw mening geven

Nadere informatie

De beslissing. Aan mij zal het niet liggen, antwoordde Jens. Maar jij

De beslissing. Aan mij zal het niet liggen, antwoordde Jens. Maar jij De beslissing De winter daarvoor was de beslissing gevallen. We zaten met een glas wijn bij mijn ouders in de woonkamer en vertelden over Kreta, en ook dat we van plan waren naar Zuid- Duitsland te verhuizen.

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Inhoudsopgave...2. Voorwoord...3. Inleiding...3. Hoofdstukken...4. 1. Wat is een verpleeghuis?...4. 2. De geschiedenis van het verpleeghuis...

Inhoudsopgave...2. Voorwoord...3. Inleiding...3. Hoofdstukken...4. 1. Wat is een verpleeghuis?...4. 2. De geschiedenis van het verpleeghuis... Naam: School: Groep: 8 Laurens Tap De Trinoom Datum: 10 december 2012 Hoofdstuk: Inhoudsopgave Pagina 1 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave...2 Voorwoord...3 Inleiding...3 Hoofdstukken...4 1. Wat is een verpleeghuis?...4

Nadere informatie

Diafaan, Thuiszorg! Diafaan. Vertrouwd in de buurt.

Diafaan, Thuiszorg! Diafaan. Vertrouwd in de buurt. Diafaan, Thuiszorg! Diafaan. Vertrouwd in de buurt. Handige ondersteuningsproducten Ouderen van nu en de toekomst willen graag zo lang mogelijk zelfstandig wonen, liefst in hun eigen woonomgeving. Om het

Nadere informatie

Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen

Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen www.edusom.nl Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen Het is belangrijk om veel woorden te leren. In deze extra les vindt u extra woorden bij de Opstartlessen 1 t/m 5. Kijk ook eens naar

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Onderwerp: Acute verwardheid of delier

Onderwerp: Acute verwardheid of delier Onderwerp: 1 Informatie over acute verwardheid of delier Voor wie is deze folder bedoeld? Deze folder is bedoeld voor patiënten die worden opgenomen in het Ikazia Ziekenhuis. Zoals de verpleegkundige aan

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Dementie per leeftijdscategorie 6-1-2010. Dementie Dementiesyndroom. = ontgeesting. Omvang dementie in Nederland. Matthieu Berenbroek

Dementie per leeftijdscategorie 6-1-2010. Dementie Dementiesyndroom. = ontgeesting. Omvang dementie in Nederland. Matthieu Berenbroek Dementie Dementiesyndroom de-mens = ontgeesting Matthieu Berenbroek Fontys Hogeschool Verpleegkunde Omvang dementie in Nederland 2005 180.000 / 190.000 dementerenden 2050 400.000 dementerenden Bron CBO

Nadere informatie

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren Welzijn op recept Welkom bij SWOA. Uw huisarts heeft u met ons in contact gebracht. De dokter kan u op dit moment geen passende behandeling (meer) bieden. Toch voelt u zich niet lekker, of heeft u pijn.

Nadere informatie

Verzorging Begeleiding Speciale Zorg Dagbesteding Hulp bij het huishouden

Verzorging Begeleiding Speciale Zorg Dagbesteding Hulp bij het huishouden Overzicht ZZP 1 t/m 7. Versie 17-05-11. Zorgzwaartepakket 1 = enige begeleiding in een veilige omgeving. U krijgt hulp bij de De medewerker helpt Niet van toepassing. dagelijkse verzorging u om zo veel

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2]

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Voorwoord Voor je ligt het e-book: Praktisch en Positief Opvoeden met structuur van de PEPmethode. Op basis

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

BESCHERMD WONEN MET ZEER INTENSIEVE ZORG, VANWEGE SPECIFIEKE AANDOENINGEN, MET DE NADRUK OP BEGELEIDING (voorheen ZZP 7)

BESCHERMD WONEN MET ZEER INTENSIEVE ZORG, VANWEGE SPECIFIEKE AANDOENINGEN, MET DE NADRUK OP BEGELEIDING (voorheen ZZP 7) BESCHERMD WONEN MET ZEER INTENSIEVE ZORG, VANWEGE SPECIFIEKE AANDOENINGEN, MET DE NADRUK OP BEGELEIDING (voorheen ZZP 7) GEBRUIKERSINFORMATIE ZORGPROFIELEN V&V PROTEION 1 2 Inleiding In de kleinschalige

Nadere informatie

Introducties telefonisch interview

Introducties telefonisch interview Introducties telefonisch interview Onderstaande fragmenten zijn uitsuitend bedoeld voor gebruik bij het boek Onderzoek doen met vragenlijsten. Het is niet toegestaan deze fragmenten te publiceren of anderszins

Nadere informatie

Esther Gerritsen. Dorst. de geus

Esther Gerritsen. Dorst. de geus Esther Gerritsen Dorst de geus De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds Esther Gerritsen, 2012 Omslagillustratie en -ontwerp Berry van Gerwen isbn

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon

Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon Parabel geschreven door Neale Donald Walsch Ergens in de tijd was er een Zieltje, dat tegen God zei: Ik weet wie ik ben! God zei: Dat is heel mooi. Wie ben

Nadere informatie

Lucy heeft een ballon

Lucy heeft een ballon Caro Kindercoach & begeleiding Maasdijk 16 4283 GA Giessen 0620380336 info@carokindercoach.nl www.carokindercoach.nl heeft een ballon Handleiding Doelgroep: Kinderen van 3 tot 6 jaar. Doel van het lezen

Nadere informatie

Vraag aan de zee. Vraag aan de tijd. wk 3. wk 2

Vraag aan de zee. Vraag aan de tijd. wk 3. wk 2 Bladzijde negen, Bladzijde tien, Krijg ik het wel ooit te zien? Ander hoofdstuk, Nieuw begin.. Maar niets, Weer dicht, Het heeft geen zin. Dan probeer ik achterin dat dikke boek. Dat ik daar niet vaker

Nadere informatie

Pannenkoeken met stroop

Pannenkoeken met stroop Pannenkoeken met stroop Al een maand lang zegt Yvonne alleen maar nee. Heb je je best gedaan op school? Nee. Was het leuk? Nee. Heb je nog met iemand gespeeld? Nee. Heb je lekker gegeten? Nee. Heb je goed

Nadere informatie

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst.

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst. Interview op zaterdag 16 mei, om 12.00 uur. Betreft een alleenstaande mevrouw met vier kinderen. Een zoontje van 5 jaar, een dochter van 7 jaar, een dochter van 9 jaar en een dochter van 12 jaar. Allen

Nadere informatie

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen.

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen. Bijlage 11 Voorbeeld informatie VHT: Bouwstenen voor geslaagd contact Informatie Video - hometraining Belangrijke begrippen initiatieven herkennen volgen ontvangstbevestiging beurt verdelen leidinggeven

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

Tik-tak Tik-tak tik-tak. Ik tik de tijd op mijn gemak. Ik haast me niet zoals je ziet. Tik-tak tik-tak, ik denk dat ik een slaapje pak.

Tik-tak Tik-tak tik-tak. Ik tik de tijd op mijn gemak. Ik haast me niet zoals je ziet. Tik-tak tik-tak, ik denk dat ik een slaapje pak. Tik-tak - Lees het gedicht tik-tak voor. Doe dit in het strakke ritme van een langzaam tikkende klok: Tik - tak - tik - tak Ik tik - de tijd - op mijn - gemak. Enzovoort. - Laat de kinderen vrij op het

Nadere informatie

Azora Advies- en behandelcentrum. Wanneer maak ik een afspraak? Meer weten? Azora. Zo zorgen we voor elkaar in de Achterhoek.

Azora Advies- en behandelcentrum. Wanneer maak ik een afspraak? Meer weten? Azora. Zo zorgen we voor elkaar in de Achterhoek. Azora Advies- en behandelcentrum Industrieweg 115, 7061 AP Terborg T (0315) 33 81 11 E behandelcentrum@azora.nl I www.azora.nl Meer weten? Wanneer maak ik een afspraak? Het Azora Advies- en behandelcentrum

Nadere informatie

Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis.

Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis. 1 Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis. Dat is nu al de derde keer in een paar dagen. We moeten vandaag op de eerste verdieping zijn, kamer 105. Mevrouw dr. W.H.F. Scheltema, internist,

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Vragenlijst Behoefte als kompas, de oudere aan het roer Deze vragenlijst bestaat vragen naar uw algemene situatie, lichamelijke en geestelijke gezondheid, omgang met gezondheid

Nadere informatie

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar OPVOEDEN ZO!!! Algemeen Het opvoeden van kinderen is leuk maar kan soms ook heel zwaar zijn. Bij het opvoeden van je kind komt heel wat kijken. Jij bent tenslotte diegene, die hem het goede voorbeeld moet

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les 8 Inhoud 1 Eenzaam De Soms ben je alleen en vind je dat fijn. Als alleen zijn niet prettig aanvoelt, als je niet in je eentje wilt zijn, dan voel je je eenzaam. In deze leren de leerlingen het verschil

Nadere informatie

Afspraken met het Zorgkantoor Wij hebben met het zorgkantoor de volgende ZZP-en afgesproken en met deze ZZP-en kunt u bij ons terecht:

Afspraken met het Zorgkantoor Wij hebben met het zorgkantoor de volgende ZZP-en afgesproken en met deze ZZP-en kunt u bij ons terecht: Afspraken met het Zorgkantoor Wij hebben met het zorgkantoor de volgende ZZP-en afgesproken en met deze ZZP-en kunt u bij ons terecht: Niet toegelaten voor behandeling, inclusief dagbesteding (lees verzorgingshuis)

Nadere informatie

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16 Inhoud Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7 Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11 Activiteit 03: Acting out 16 Activiteit 04: Schuld 22 Activiteit 05: Angst 26 Activiteit 06: Verdriet

Nadere informatie

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12 Bruiloftsfeest Sara en Johannes hebben een kaart gekregen In een hele mooie enveloppe Met de post kregen ze die kaart Weet je wat op die kaart stond? Nou? Wij gaan trouwen!

Nadere informatie

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Er zijn leuke en fijne momenten in de opvoeding, maar ook moeilijke en zware momenten. Deze moeilijke momenten hebben soms te maken met een bepaalde fase

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Pakket 7 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen, met de nadruk op begeleiding

Pakket 7 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen, met de nadruk op begeleiding BESCHRIJVING VAN DE ZORGZWAARTEPAKKETTEN Pakket 7 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen, met de nadruk op begeleiding Pakket 7 is bestemd voor ouderen die al heel lang

Nadere informatie

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst ggz voor doven & slechthorenden Angststoornissen Als angst en paniek invloed hebben op het dagelijks leven Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst Herkent u dit? Iedereen

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Acute verwardheid of delier

Acute verwardheid of delier Acute verwardheid of delier Beter voor elkaar Voor wie is deze folder bedoeld? Deze folder is bedoeld voor patiënten die worden opgenomen in het Ikazia Ziekenhuis. Zoals de verpleegkundige aan u heeft

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes.

Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes. Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes. Rust nu maar uit, je hebt je strijd gestreden. Je hebt het als een moedig man gedaan. Wie kan begrijpen hoe je hebt geleden en wie kan voelen,

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 1 Acuut optredende verwardheid (delier) Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Uw familielid

Nadere informatie

De Morgenster. Een nieuwe zorgleefgemeenschap in t Blauwbörgje. Morgenster.notitie.versie 30 januari 2013 1

De Morgenster. Een nieuwe zorgleefgemeenschap in t Blauwbörgje. Morgenster.notitie.versie 30 januari 2013 1 De Morgenster Een nieuwe zorgleefgemeenschap in t Blauwbörgje Morgenster.notitie.versie 30 januari 2013 1 Inleiding Er is in Groningen en omgeving behoefte gebleken aan diverse woongroepen voor mensen

Nadere informatie

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren Welzijn op recept Welkom bij SWOA. Uw huisarts heeft u met ons in contact gebracht. De dokter kan u op dit moment geen passende behandeling (meer) bieden. Toch voelt u zich niet lekker, of heeft u pijn.

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect!

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect! INHOUD Verantwoording 7 1 De macht van de situatie 11 We hebben de neiging te denken dat we zelf bepalen wat we doen, maar in werkelijkheid worden we ook gestuurd door allerlei omstandigheden. 2 Koester

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Delier of plotse verwardheid. GezondheidsZorg met een Ziel

Patiënteninformatie. Delier of plotse verwardheid. GezondheidsZorg met een Ziel i Patiënteninformatie Delier of plotse verwardheid GezondheidsZorg met een Ziel DELIER OF PLOTSE VERWARDHEID Uw partner, familielid of iemand anders uit uw naaste omgeving is vanwege een ziekte, ongeval

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn

Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn Oom Remus bron. Z.n., z.p. ca. 1950 Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/remu001twee01_01/colofon.php 2010 dbnl / erven J.C. Harries 2 [Het

Nadere informatie

2 Functies in de zorg

2 Functies in de zorg THEMA 2Functies in de zorg 1 Inleiding In de zorg werken heel veel mensen. Mensen zoals jij, zorghulpen, maar ook mensen met andere functies. In dit thema leer je welke andere functies je in de zorg tegenkomt.

Nadere informatie

LES 10. Sluipaanval. Doe Lees 1 Samuël 24.

LES 10. Sluipaanval. Doe Lees 1 Samuël 24. LES Sluipaanval Ben je wel eens gepest? Is er iemand die altijd vervelend tegen jou doet? Heb je ooit geprobeerd om die persoon terug te pakken? (Zie 1 Samuël 24; Patriarchen en Profeten, blz. 603-615)

Nadere informatie

Verschil tussen Alzheimer en dementie

Verschil tussen Alzheimer en dementie Inhoudsopgave Verschil tussen Alzheimer en Dementie blz. 1 De fasen van Dementie blz. 2 Verschijnselen van Dementie blz. 3 Verschil tussen gezond en dementerend, waardoor? Blz. 4 Benaderingswijze blz.

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

2c nr. 1 zinnen met want en omdat

2c nr. 1 zinnen met want en omdat OPDRACHTKAART www.nt2taalmenu.nl nt2taalmenu is een website voor mensen die Nederlands willen leren én voor docenten NT2. Iedereen die Nederlands wil leren, kan gratis online oefenen. U kunt ook veel oefeningen

Nadere informatie

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie.

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Via dit mailadres kunt u ook informatie aanvragen over de docentenhandleiding

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Interviewfragmenten. Vraag 1: Heeft u een zeer goede, goede, redelijke of slechte gezondheid?

Interviewfragmenten. Vraag 1: Heeft u een zeer goede, goede, redelijke of slechte gezondheid? Interviewfragmenten Onderstaande fragmenten zijn uitsuitend bedoeld voor gebruik bij het boek Onderzoek doen met vragenlijsten. Het is niet toegestaan deze fragmenten te publiceren of anderszins te verspreiden.

Nadere informatie

De nieuwe zorgmedewerker

De nieuwe zorgmedewerker Werkblad De nieuwe zorgmedewerker De zorg verandert in snel tempo. Ook jouw rol als verzorgende of helpende verandert: meer aandacht voor individuele cliënten en hun netwerk. Werken met een zorg-leefplan

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

13 Jij en pesten. Ervaring

13 Jij en pesten. Ervaring 82 13 Jij en pesten Wat doe ik hier vandaag? P Ik word me ervan bewust hoe erg het is om iemand te pesten en gepest te worden. P Ik leer dat ik met anderen steeds weer respectvol moet omgaan. P Ik ken

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten

Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten Doortje Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten isbn: 978-90-484-0769-9 nur: 344 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgenomen

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier)

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid/delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen vanwege een ziekte, een ongeval en/of een operatie.

Nadere informatie

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24)

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Voor de domeinen cognitie, communicatie en psycho-emotioneel kan de checklijst voor Cognitie en Emotionele problemen na een

Nadere informatie