Duurzaamheidsbeleid, -implementatie en resultaten van Oost Flevoland Woondiensten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Duurzaamheidsbeleid, -implementatie en resultaten van Oost Flevoland Woondiensten"

Transcriptie

1 Duurzaamheidsbeleid, -implementatie en resultaten van Oost Flevoland Woondiensten 1

2 1. Voorwoord Duurzaam wonen in Dronten Oost Flevoland Woondiensten Algemeen kader duurzame ontwikkeling Duurzame ontwikkeling Duurzaamheid en energiebesparing Verenigde Naties Europese Unie Nederland Provincie Flevoland Gemeente Dronten Ontwikkelingen regelgeving Uitgangspunten en historie Woonlastenbenadering Duurzaamheid als integraal onderdeel van haar beleid Duurzame wijken; ruimte geven aan initiatieven Invoering energielabels in Duurzaamheidsbeleid vertaald naar doelstellingen Beleidsplan Samen voor Kansrijk Strategisch voorraadbeleid Duurzaamheidbeleid in de toekomst Implementatie en uitvoering Verbinding beleid en uitvoering (implementatie) Visie en leiderschap Bewonerscommunicatie en draagvlak Groenfinanciering en subsidies Kennis en ervaring delen Inspirerende opdrachtgeversrol; prijsvraagaanbesteding OFW en duurzaamheid: Resultaten, ervaringen en voorbeelden projecten Monitoring en resultaten Voorbeeld project modernisering Biddinghuizen Centrum; Winnaar bouwprijs NET-trofee 2008 en UKR subsidie Samenwerking in de keten Energielabel opgenomen in woningwaardering Interne duurzaamheid Kantoor OFW Huurders en energie Duurzame wijken Prijzen Voorbeelden duurzame besluitvorming Ten slotte Bijlage 1: voorbeeld wijkplattegrond met energielabels

3 1. VOORWOORD Oost Flevoland Woondiensten (OFW) wordt vaak genoemd als een van de koplopers op het gebied van duurzaamheid binnen de corporatiebranche. Een titel waar we erg trots op zijn, maar die ook verplichtingen met zich mee brengt. Zo wordt OFW veelvuldig gevraagd haar kennis en ervaringen op dit gebied te delen. Dit doen we graag. Er worden jaarlijks een groot aantal inleidingen, workshops, excursies en presentaties gegeven en georganiseerd. Langzamerhand ontstond het idee om ons duurzaamheidsbeleid, maar ook vooral al onze kennis en ervaringen eens op te schrijven. Enerzijds om voor onszelf helder te verwoorden waar we voor staan en wat onze drive is, maar anderzijds om collega-corporaties, maar ook andere stakeholders inspiratie te bieden en te enthousiasmeren om vooral ook hun steentje bij te dragen op het gebied van duurzaamheid en energiebesparing. Deze intentie voor een duurzaamheidsbeleidsplan werd nog eens versterkt door een persoonlijke brief van (oud)minister van der Laan (Wonen, Wijken en Integratie) aan OFW. Hierin laat hij weten dat hij het erg belangrijk vindt dat corporaties hun ervaringen met elkaar delen en kunnen profiteren van elkaars kennis en ervaring. Hij complimenteert OFW ermee dat zij hier zeer actief in is en verzoekt OFW hier vooral mee door te gaan. In dit duurzaamheidsbeleidsplan vindt u naast ons beleid vooral onze kennis en ervaring op het gebied van energiebesparing en duurzame renovatie, communicatie met bewoners hierover, integrale wijkaanpak, implementatie van beleid en het werken met de energielabels. Laat u vooral inspireren door ons verhaal en we hopen u op deze manier de energie te geven hiermee zelf aan de slag te gaan. 3

4 2. DUURZAAM WONEN IN DRONTEN Het gehele bezit van OFW staat in de gemeente Dronten en zij is de enige corporatie binnen de gemeente, die is gelegen in het midden van Flevoland. Dronten is in oppervlakte één van de grootste gemeenten van Nederland en bestaat uit drie woonkernen: Biddinghuizen, Dronten en Swifterbant. In deze drie dorpen wonen in totaal ruim mensen. Met een oppervlakte van ruim ha biedt Dronten ruimte om te wonen, te werken, te leren en te recreëren. Wonen In de gemeente Dronten is het mooi en relatief goedkoop wonen. De woonwijken zijn ruim opgezet. De woningbouw is vooral toegesneden op de wens van de huidige en toekomstige bewoners. Dronten onderscheidt zich door rust, ruimte en veel groen. De woonkernen liggen midden in landelijk gebied met gevarieerde recreatieve voorzieningen, meren en bossen. Duurzaam Dronten De afgelopen jaren heeft de gemeente zich volop ingezet voor een duurzaam Dronten. Enkele voorbeelden van wat Dronten heeft gedaan op weg naar een klimaatneutrale gemeente zijn het werken aan duurzaam bouwen, water dat via natuurlijke weg wordt afgevoerd door aanpassing van de openbare ruimte, energiezuinige openbare verlichting, zwerfvuilacties, werken aan schoner vervoer, en deelname aan de Duurzame Energie- en Ontwikkelingsmaatschappij (DE-on). Daarnaast was er een aantal bijzondere momenten waaruit de inzet van de gemeente rond duurzaamheid blijkt; deze zijn als volgt: 2008 De gemeente Dronten is millenniumgemeente. Zij legt het accent op de millenniumdoelen Duurzaamheid en Eerlijke handel / Fair Trade. De gemeente Dronten is CO 2 -neutraal, een bijzondere prestatie. Dit komt met name door het grote aantal windmolens De gemeente Dronten is klimaatneutrale gemeente en wint de Klimaatbokaal, een initiatief van Natuur en Milieu Flevoland Het Klimaatmonument, uitgereikt door Agentschap NL, is door de gemeente Dronten gewonnen vanwege een uitzonderlijke prestatie op CO 2 -reductie en de opwekking van duurzame energie. Dronten is Fair Trade-Gemeente geworden. Zij is hiermee de eerste gemeente in Flevoland en de vijftiende gemeente in Nederland. In een Fair Trade Gemeente worden veel Fair Trade-producten verkocht en gebruikt en in deze gemeente staat maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) hoog in het vaandel. Dronten blijft werken aan een duurzame toekomst. Welke bijdrage Dronten wil leveren aan een duurzamere wereld en met welke ambities, wordt door het gemeentebestuur vastgelegd in een nog op te stellen duurzaamheidsplan met de titel Duurzaam Dronten. De tunnelgebouwen aan het Drontermeer zijn beloond met de Brunel Award. Dit is een internationale prijs voor spoorwegarchitectuur. De tunnelgebouwen Drontermeer zijn onderdeel van de in aanbouw zijnde Hanzelijn. De gebouwen aan de Drontermeertunnel zijn specifiek ontworpen vanuit het idee de architectuur te verbinden met het landschap. Het doel van de Awards is om esthetische kwaliteit, klantgerichtheid en duurzaamheid in projecten te bevorderen. Het project 'Pilot BioNet' van de gemeente Dronten ontving de tweede prijs in het door het ministerie van Infrastructuur en Milieu uitgeroepen 'Beste klimaatidee van Nederland'. Dit plan houdt in dat in een nieuwbouwwijk een afgeschermd gasnetwerk aan wordt gelegd. De ketels in de woningen werken zowel op biogas als op aardgas. Het idee is winstgevend voor alle partijen. Behalve dat het EPC met 0,3 punten omlaag gaat is biogas ook nog eens goedkoper dan aardgas. 4

5 Samenwerking gemeente Dronten en OFW De gemeente Dronten en OFW werken graag samen aan duurzaamheid. Onderwerpen van gesprek waarbij de gemeente en OFW elkaar wederzijds inspireren zijn duurzaam bouwen, duurzame stedenbouw, Fair Trade-Gemeente, maatschappelijk verantwoord ondernemen, duurzaam aanbesteden, De Frisse School en Dronten CO 2 -neutraal. Ook versterken van het voorzieningenniveau in onder andere kleine dorpen, leefbaarheid, wonen en zorg en bewonersparticipatie behoren hiertoe. 5

6 3. OOST FLEVOLAND WOONDIENSTEN OFW is een ambitieuze woningcorporatie met circa vijfduizend woningen, garages en maatschappelijk vastgoed. OFW bezit zo n 4400 wooneenheden. Het woningbezit bestaat voor zo n zeventig procent uit eengezinswoningen, waarvan een derde deel is gebouwd in de jaren zestig en zeventig. OFW is actief op het terrein van nieuwbouw, wonen en zorg, modernisering, herstructurering en studentenhuisvesting, en besteedt veel aandacht aan leefbaarheid en duurzaamheid. Zij betrekt bewoners(organisaties) en stakeholders graag bij de ontwikkeling en de uitvoering van haar beleid. OFW is een platte organisatie, werkt met zelfsturende teams en projectgroepen en heeft vier afdelingen, te weten Wonen, Projecten, Service Onderhoud en Bedrijfsvoering. Circa zestig enthousiaste medewerkers vormen de organisatie, die steeds verder professionaliseert. OFW heeft zich ontwikkeld tot een eigentijdse en klantgerichte organisatie die herkenbare diensten en eigentijdse producten aanbiedt. OFW heeft haar beleid vastgelegd in haar Beleidsplan Samen voor kansrijk. Dit beleidsplan loopt af in 2011 en wordt in 2012 geactualiseerd. Hierin zijn de missie en visie weergegeven uitgewerkt in een zestal beleidsdoelstellingen. Missie: Het bieden van een kansrijke woon- en leefomgeving voor mensen die zwak staan op de woningmarkt in de gemeente Dronten. Visie: OFW staat als maatschappelijk partner in wonen voor : Een leefbare, kansrijke en veilige woonomgeving waarin mensen prettig samenleven en waar het rijk- of arm-zijn niet doorslaggevend is voor de kansen die je krijgt in het dagelijks leven. Het actief invulling geven aan het begrip duurzaamheid. Het bieden van een gedifferentieerd aanbod van huur- (en koop-) woningen en wonen met zorg, daarbij rekening houdend met (toekomstige) marktontwikkelingen. Het bieden van een vangnetfunctie wanneer het reguliere aanbod niet volstaat. Mensen keuzes bieden die afgeleid zijn van hun woonwensen. Het faciliteren zodat mensen een kans wordt geboden te emanciperen en zelfredzaam te worden, waarbij voorop staat dat zij zelf verantwoording nemen voor de keuzes die zij maken in het leven. Het initiëren van het maatschappelijk debat en het faciliteren van maatschappelijke partners op het gebied van wonen, zorg, onderwijs, veiligheid, milieu/ duurzaamheid en sociale activering. OFW heeft een aantal kernkwaliteiten, te weten: bouwen beheren verhuren ontwikkelen maatschappelijke verankering 6

7 De thema s met daarbij de doelen die OFW heeft geformuleerd voor de periode zijn: Kansrijke woonomgeving: Het creëren van een leefbare, kansrijke en veilige woonomgeving; Duurzaamheid: Alert zijn op de meerjareneffecten van ons handelen op de samenleving waarbij de effecten op het milieu zeker goed worden meegewogen; Alle doelgroepen onder dak: Omvang en samenstelling van de woningvoorraad afstemmen op de huidige en toekomstige vraag van verschillende klantgroepen; Kwaliteit en keuze: Het optimaliseren en uitbreiden van de dienstverlening aan huurders en woningzoekenden; Efficiënt en effectief: De bedrijfsvoering is gericht op (financiële) continuïteit op lange termijn en transparantie; Personeels- en organisatiebeleid: Het voeren van een duurzaam personeelsbeleid. Binnen bovengenoemd kader heeft OFW onder andere haar voorraadbeleid ontwikkeld. Dit is uitgewerkt in het Strategisch beleidsplan voorraad en nieuwbouw. Duurzaamheid speelt hierin natuurlijk een grote rol. Duurzaamheid is echter breder dan alleen energiebesparing. Voor OFW betekent duurzaam ondernemen dat OFW met alles wat zij doet, zij zich haar maatschappelijke verantwoordelijkheid realiseert. Als woningcorporatie behoort OFW tot het maatschappelijk middenveld. Zij is een zelfstandige onderneming met een maatschappelijke opgave, gepositioneerd tussen overheid en markt. OFW is van mening dat maatschappelijk verantwoord ondernemen bijdraagt aan het realiseren van haar missie. In deze notitie wordt in brede zin het duurzaamheidsbeleid verwoord. 7

8 4. ALGEMEEN KADER DUURZAME ONTWIKKELING 4.1 DUURZAME ONTWIKKELING Het streven naar duurzame ontwikkeling is een grote uitdaging. Over het algemeen wordt met duurzame ontwikkeling een zeker evenwicht bedoeld tussen economische, ecologische en sociale ontwikkeling. Een veel gebruikte definitie van duurzame ontwikkeling is: Een ontwikkeling die voorziet in de behoefte van de huidige generatie zonder daarmee voor toekomstige generaties de mogelijkheden in gevaar te brengen om ook in hun behoeften te voorzien. Duurzame ontwikkeling omvat drie domeinen: het sociaal-culturele domein het economische domein het ecologische domein Voor elk van deze domeinen kan duurzame ontwikkeling worden gedefinieerd, maar juist de samenhang tussen de domeinen is van belang. Duurzame sociale ontwikkeling (people) richt zich op de ontwikkeling van mensen en hun sociale organisatie, waarbij noties als sociale cohesie, rechtvaardigheid, leefbaarheid en gezondheid een belangrijke rol spelen. Bij een duurzame economische ontwikkeling (profit/prosperity 1 ) staat de ontwikkeling van de economische infrastructuur centraal en is een efficiënt management van natuurlijke en sociale hulpbronnen belangrijk. In een duurzame ecologische ontwikkeling (planet) staat de ontwikkeling van het natuurlijk ecosysteem voorop en speelt het behoud van onze natuurlijke hulpbronnen een belangrijke rol. Deze drie verschillende vormen van duurzame ontwikkeling staan in de praktijk vaak op gespannen voet met elkaar (Rotmans, 2008). Wanneer een organisatie in haar bedrijfsvoering gelijkwaardig rekening houdt met deze drie aspecten wordt er gesproken over maatschappelijk verantwoord ondernemen. Een ander kenmerk van maatschappelijk verantwoord ondernemen is de duurzame relatie met de verschillende belanghebbenden (stakeholders). Belangrijke trefwoorden in de relatie met de omgeving zijn: openheid transparantie duurzaamheid dialoog 4.2 DUURZAAMHEID EN ENERGIEBESPARING In de praktijk wordt de term duurzaam vaak gebruikt als synoniem voor energiezuinig. Duurzaamheid wordt geassocieerd met aandacht voor het milieu, het terugdringen van de CO 2 uitstoot, het tegengaan van klimaatverandering en aandacht voor de schaarste van energiebronnen. Een aantal belangrijke geschiedenismomenten markeren de toenemende aandacht voor energiegebruik en duurzaamheid. Zo hadden onder andere het in 1972 verschenen rapport van de Club van Rome Grenzen aan de groei en de oliecrisis in 1973 mede tot gevolg dat er in de jaren 80 en 90 gestart werd met na-isolatie van woningen, het plaatsen van dubbelglas en het ontwikkelen en plaatsen van HR-ketels. In de volgende paragrafen worden de kaders en uitgangspunten met betrekking tot duurzaamheid op de verschillende niveaus weergegeven. In de laatste paragraaf komt een aantal financiële regelingen en subsidies aan de orde die van invloed kunnen zijn op het duurzaamheidsbeleid. 1 Op de Wereldtop over duurzame ontwikkeling te Johannesburg (2002) werd de P van Profit veranderd in 'Prosperity' (welvaart), om naast economische winst ook de maatschappelijke winst in de afwegingen te betrekken. 8

9 4.3 VERENIGDE NATIES De definitie van duurzame ontwikkeling zoals hiervoor beschreven komt uit het in 1987 verschenen Brundtland-rapport. Dit is een rapport van een VN-commissie onder voorzitterschap van de Noorse Gro Harlem Brundtland en diende als basis voor de VN-conferentie over milieu en ontwikkeling (Unced) in 1992 in Rio de Janeiro. De term duurzame ontwikkeling raakte na deze top wijd verbreid. In 1992 werd in Rio de Janeiro onder andere het zogenoemde Raamverdrag Klimaatverandering van de Verenigde Naties (Unfccc) gesloten, meestal aangeduid als het Klimaatverdrag. Dit verdrag heeft als doel de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer op een zodanig niveau te stabiliseren, "dat een gevaarlijke menselijke invloed op het klimaat wordt voorkomen". Tevens werd er een omvangrijk uitvoeringsplan opgesteld. Uiteindelijk zijn in 2002 tijdens een top in Johannesburg een groot aantal afspraken gemaakt. Eén van de afspraken daarin is dat overheden een actieprogramma Duurzame Ontwikkeling opstellen. Halverwege de jaren negentig werd duidelijk dat de uitstoot van broeikasgassen niet genoeg stabiliseert om het doel van het Klimaatverdrag te realiseren. Dat heeft geleid tot het Kyoto-protocol. Het Kyoto-protocol werd in 1997 opgesteld als aanvulling op het Klimaatverdrag. Industrielanden verbinden zich in het Kyoto-protocol met als doel de uitstoot van broeikasgassen in de periode met gemiddeld vijf procent te verminderen ten opzichte van het niveau in Per land gelden uiteenlopende reductiepercentages. De Europese Unie moet de uitstoot van broeikasgassen met acht procent verminderen. Nederland moet zijn broeikasgasemissies in met zes procent hebben gereduceerd ten opzichte van In 2000 hebben 189 landen de Millenniumverklaring ondertekend. De landen gaan zich actief inzetten om de wereldwijde armoede te bestrijden. Hiervoor zijn acht concrete en meetbare doelstellingen geformuleerd: de Millennium Ontwikkelingsdoelen (Millennium Development Goals - MDG's). Deze moeten in 2015 gehaald zijn. De Millennium Ontwikkelingsdoelen zijn als volgt: 9

10 4.4 EUROPESE UNIE De Europese Duurzaamheidsstrategie uit 2001 bevat de doelstellingen en uitgangspunten van de Europese Unie (EU) voor duurzaamheid. Wat dit inhoudt is dat de huidige groei niet noodlottig is voor toekomstige generaties. Naast gezamenlijke EU-acties doet de strategie een dringend beroep op nationale acties. Lidstaten moeten in hun nationale strategie aangeven hoe zij de doelstellingen waarmaken voor klimaat, energie, transport, consumptie en productie, natuurlijke hulpbronnen, volksgezondheid, sociale insluiting, demografische ontwikkeling, migratie en armoede. De strategie voor duurzame ontwikkeling die in 2001 werd goedgekeurd en in 2005 werd aangepast vindt haar beslag onder meer in het principe dat milieumaatregelen geïntegreerd moeten worden in alle Europese beleidsterreinen die gevolgen hebben voor het milieu. Het energiebeleid is daar een voorbeeld van. Het Europese energiebeleid dat alle energiebronnen omvat heeft tot doel een nieuwe industriële revolutie te ontketenen die de EU-economie omvormt tot een energie-efficiënt raderwerk dat draait op duurzame, concurrerende en continu leverbare energie en op een laag energieverbruik (bron: europa.eu). De aanleiding voor het energiebeleid is enerzijds de klimaatverandering en de eindigheid van fossiele brandstoffen maar anderszijds ook de afhankelijkheid van de EU. Een belangrijk deel van de brandstof (50%) is namelijk afkomstig van buiten de EU en dat aandeel neemt nog steeds toe. Dat maakt de EU kwetsbaar voor problemen bij de bevoorrading en voor hogere prijzen. De EU-leiders hebben in december 2008 een uitgebreid pakket maatregelen goedgekeurd om ervoor te zorgen dat de EU minder bijdraagt aan de opwarming van de planeet en over een betrouwbare en toereikende energievoorziening beschikt. Deze maatregelen moeten van Europa de wereldleider op het gebied van duurzame energie en CO 2 -arme technologie maken. Het is de meest ingrijpende hervorming van het Europese energiebeleid ooit. In december 2008 heeft de EU besloten tot een integraal energie- en klimaatveranderingsbeleid, met ambitieuze doelstellingen voor Zo hoopt Europa op het juiste pad te raken, het pad naar een duurzame toekomst met een energiezuinige economie die weinig CO 2 uitstoot. Zij hoopt dit te bereiken door: de uitstoot van broeikasgassen met 20% terug te dringen ten opzichte van 1990 (30% als er internationale overeenstemming komt); 20% energie te besparen door betere energie-efficiëntie, ten opzichte van het verwachte niveau in 2020; in 20% van onze energiebehoefte te voorzien door middel van duurzame energie (wind, zonne-energie en biomassa). Momenteel is dit ongeveer 8,5 procent. Op de VN-conferentie van december 2009 in Kopenhagen heeft de EU het daar bereikte akkoord gesteund als een eerste stap naar een wettelijk bindend wereldwijd verdrag dat in 2013 het Kyotoprotocol moet opvolgen. Op 4 januari 2003 is de Richtlijn energieprestatie van gebouwen (EPBD) gepubliceerd. Deze EUrichtlijn moet leiden tot verbetering van de energieprestaties van de gebouwen in de Europese Gemeenschap. De EPBD stelt onder meer eisen voor energiecertificering van gebouwen, regelmatige keuring van CV-ketels in gebouwen en eenmalige totale keuring van centrale verwarmingsinstallaties met een ketel ouder dan vijftien jaar. Om de energieverliezen van gebouwen aanzienlijk te beperken, voorziet het Actieplan voor Energie-Efficiëntie in een uitbreiding van het toepassingsgebied van de richtlijn betreffende de energieprestaties van gebouwen tot kleinere gebouwen, in de uitwerking van minimumprestatienormen voor nieuwe of gerenoveerde gebouwen en in acties ter bevordering van de bouw van zogenaamde passieve huizen. 10

11 4.5 NEDERLAND Het vierde Nationaal Milieubeleidsplan (NMP4) uit 2001 vormt de basis voor het Nederlandse milieubeleid. Het vermeldt: 'Het milieubeleid moet - hier en nu, maar ook elders en later - een bijdrage leveren aan een gezond en veilig leven, in een aantrekkelijke leefomgeving en te midden van een vitale natuur, zonder de aantasting van de wereldwijde biodiversiteit of de uitputting van natuurlijke hulpbronnen.' De regering wil dat Nederland binnen dertig jaar een duurzame samenleving is. Daarvoor zijn ingrijpende (inter)nationale maatschappelijke veranderingen (of transities) nodig. Transities zijn structurele maatschappelijke veranderingen die zeker 20 tot 25 jaar vergen. Een voorbeeld van een transitie is bijvoorbeeld de overgang van kolen naar aardgas, of de overgang van een industriële economie naar een diensteneconomie. Maatschappelijke organisaties spelen een belangrijke rol bij het uitwerken van de transities en het uitvoeren ervan. Zij kunnen bijvoorbeeld met vernieuwende ideeën en initiatieven komen en hun visie geven op het handelen van de overheid. Diverse maatschappelijke organisaties nemen initiatieven op het gebied van transities. Het rijksbeleid voor duurzaam bouwen is geformuleerd in de beleidsbrief duurzaam bouwen van 16 april Het beleid kent drie speerpunten: energie, materialen en gezondheid. Doel van energiebesparing en toepassing van hernieuwbare energie is terugdringing van de uitstoot van CO 2 door de gebouwde omgeving. Verantwoord materiaalgebruik betekent beperking van de milieueffecten van de materialen die in bouwwerken worden toegepast, en zoveel mogelijk hergebruik. Het waarborgen van een goed binnenklimaat is gericht op de gezondheid van bewoners en gebouwgebruikers. Het binnenmilieu moet zo goed zijn dat het verblijf geen gezondheidsklachten veroorzaakt. 'Gezond' betekent ook dat een gebouw voldoet aan de criteria voor geluidsoverlast en stank. Duurzaam bouwen en verbouwen is ook één van de onderdelen van de Kabinetsbrede Aanpak Duurzame Ontwikkeling (KADO). Duurzaam bouwen en verbouwen betekent meer dan milieuvervuiling voorkomen of energie besparen. Duurzaam bouwen houdt tevens in kiezen voor de oplossing die het minst milieubelastend is. Dit is het beste voor het welzijn van mensen en daarbij ook kostenefficiënt. Dit proces begint al bij de opdrachtgever die aangeeft welke duurzame kwaliteit hij wenst. Het huidige kabinet Rutte (van 14 oktober 2010) wil Nederland sterker, veiliger en welvarender maken. Eén van de doelen is Investeren in de kracht van Nederland. Een maatregel van het kabinet om dit doel te bereiken is: de energievoorziening van Nederland op lange termijn zeker stellen. Dit wil zij doen door: De energie-infrastructuur in publieke handen te laten. Aanvragen voor de bouw van een of meer nieuwe kerncentrales in behandeling te nemen. Stimuleren van duurzame energie. Duurzaam opgewekte energie moet zo snel mogelijk concurrerend worden. In 2020 moet 14% van het totale energieverbruik uit duurzame energie bestaan 2. In het Regeerakkoord benadrukt het kabinet dat innovatie van duurzame energie tot stand moet komen door samenwerking van bedrijfsleven en kennisinstellingen 3 4. De aansluiting bij de Europese afspraken: CO 2 -uitstoot met 20% terugbrengen (in 2020 t.o.v. 1990). Het huidige kabinet wil onder andere inzetten op het gedrag van bewoners. Maatregelen die worden genoemd zijn de slimme meter, die de consument inzicht geeft in zijn daadwerkelijk verbruik om zijn gedrag te beïnvloeden, en de Prijsprikkel, waarbij het kabinet de mogelijkheden wil onderzoeken of een niet-fiscale financiële prikkel consumenten kan stimuleren zuiniger met energie om te gaan. Het kabinet wil tevens het gebruikersgemak vergroten bij energiebesparingstechnieken in huis. Die zijn volgens het kabinet nu vaak veel te ingewikkeld. 2 Zie het Energierapport van de regering (2008). In 2011 zal de minister met een nieuw energierapport komen. 3 Zie: sectorakkoord Energie (gesloten tussen het Rijk en marktpartijen in de energiesector). Hierin beloven de energiemaatschappijen dat ze zullen investeren in duurzame energieproductie en CO 2-afvang en -opslag. Netbeheerders zullen zich inspannen de elektriciteitsnetten geschikt te maken voor een sterke toename van decentraal opgewekt vermogen. 4 Met de Subsidieregeling Duurzame Energie+ worden technische ontwikkeling en ondernemerschap gestimuleerd. 11

12 Meer met minder Het kabinet stopt ook nog eenmalig tien miljoen euro in de Rijkspremieregeling Meer met Minder. Deze regeling is er op gericht gebouweigenaren en huurders in de bestaande bouw zo eenvoudig mogelijk, zonder hogere maandlasten en met een gezond binnenklimaat, energie te laten besparen. Op 23 januari 2008 hebben de (oud)ministers Cramer (Ruimte en Milieu) en Vogelaar (Wonen, Wijken en Integratie) hiertoe een convenant gesloten met: Bouwend Nederland Uneto-VNI (ondernemersorganisatie voor de installatiebranche en de technische detailhandel) EnergieNed (vereniging van energieproducenten, -handelaren en -retailbedrijven in Nederland) VME 5 (Vereniging voor Marktwerking in Energie) Alle activiteiten van de partijen samen moeten er toe leiden dat tot en met 2011 de energieprestatie van minstens een half miljoen bestaande woningen en andere gebouwen wordt verbeterd naar energielabel B of met minstens twee labelklassen. Doel is in % energie te besparen ten opzichte van 1990 in 2,4 miljoen bestaande woningen en andere gebouwen. 'Meer met Minder' is tot stand gekomen op initiatief van het Platform Energietransitie Gebouwde omgeving (PeGo) en de energie-, bouw- en installatiebranche. De tien miljoen euro die het huidige kabinet er nog eenmalig instopt is een tijdelijke (vanaf 31 mei 2011) én tevens laatste impuls en loopt tot uiterlijk 31 december 2011 (tenzij het budget eerder is uitgeput). Het is, vindt het kabinet, daarmee ook een overgangsperiode voor bedrijven om zich voor te bereiden op een situatie met minder subsidieregelingen vanuit het Rijk. Aannemers, installateurs, isolatiebedrijven en energiebedrijven moeten er voor gaan zorgen dat hun aanbod aan producten en diensten op peil is. Het antwoord aan de samenleving (Aedes) In 2007 is de gezamenlijke ambitie van woningcorporaties om meer te investeren in de verbetering van wijken en de bouw van nieuwe woningen verwoord in het Antwoord aan de samenleving. Wijk- en buurtaanpak Corporaties staan garant voor de noodzakelijke investeringen in woningen en maatschappelijk vastgoed in alle wijken en buurten waarin zij werken. De branche stelt zich collectief garant dat er voldoende middelen zijn voor corporaties die werken in deze wijken. In de overige wijken willen corporaties bijdragen aan het realiseren van gemeentelijke woonvisies. Wijk- en buurtaanpak omvatten ook investeringen op het platteland. Betaalbaarheid Jaarlijks wordt voor een periode van twee jaar geld vrijgemaakt om de betaalbaarheid van huurders van corporaties te verbeteren. Op voorwaarde dat het kabinet in samenspraak met de branche komt met voorstellen voor een evenwichtig woonbeleid op de lange termijn. Energiebesparing Corporaties leveren de mogelijkheden om het gasverbruik van hun woningvoorraad met ten minste 20% te verminderen in de komende tien jaar. Energielasten vormen een substantieel deel van de vaste lasten van de huurders van corporaties. Bijzondere doelgroepen, kwetsbare mensen Alle bijzondere doelgroepen die dat willen vinden bij de corporaties onderdak. Niemand hoeft te leven zonder dak boven het hoofd. Waar mogelijk worden mensen op weg geholpen naar zorg, begeleiding en werk. Bouwproductie Corporaties willen de komende vier jaar nieuwe koop- en huurwoningen bouwen. Daarvan is 80 procent ook geschikt (te maken) voor ouderen. Om keuzemogelijkheden van vooral starters en mensen met lage en middeninkomens te vergroten, intensiveren de corporaties het aanbod van woonarrangementen, zoals sociale koopwoningen, Te-Woonconcepten en tussenvormen. 5 EnergieNed en VME zijn per september 2010 samen verder gegaan in de nieuwe brancheorganisatie Energie-Nederland. 12

13 Lenteakkoord energiebesparing nieuwbouw In april 2008 is het Lente-akkoord (een initiatief van Aedes, Bouwend Nederland, NEPROM, NVB, de minister van VROM en de minister van WWI) gesloten. Het akkoord heeft als doelstelling: een gezond en comfortabel binnenklimaat in combinatie met lagere energiekosten. Gestreefd wordt naar 50% energiereductie voor de nieuwbouw in 2015 en vanaf 2020 het realiseren van energie-neutrale gebouwen. Partijen willen dit bereiken door nieuwe energiebesparende technieken en concepten te ontwikkelen, bewezen technieken op grote schaal in te zetten, kennis en ervaring te delen en te verspreiden en een betere manier te ontwikkelen om energieprestaties te meten en te vergelijken. Convenant energiebesparing corporatiesector Op 10 oktober 2008 hebben Aedes, de Woonbond en de ministeries van VROM en WWI samen een Convenant Energiebesparing Corporatiesector (energieconvenant) ondertekend. Hierin staat een aantal ambitieuze doelstellingen voor energiebesparing. De ambities in dit convenant zijn: 20% energiebesparing in de bestaande voorraad te realiseren door alle corporaties in de periode (24PJ). Een verlaging van het energieverbruik in de nieuwbouwproductie van 25% per Dit komt neer op een uitgangspunt van een EPC-norm voor nieuwbouw van 0,6 per Een verlaging van het energieverbruik in de nieuwbouwproductie van 50% per Dit komt neer op een uitgangspunt van een EPC-norm voor nieuwbouw van 0,4 per Bij het treffen van energiebesparende maatregelen door corporaties wordt aansluiting gezocht bij natuurlijke momenten zoals verhuizing, planmatig onderhoud en ingrijpende woningverbetering/ herstructurering. Door bewustwordings- en voorlichtingscampagnes het gebruikersgedrag beïnvloeden. Het streven naar energielabel B of minimaal twee klassen in het energielabel bij ingrijpende woningverbetering. Een andere belangrijke voorwaarde vanuit het convenant voor woningverbetering is dat de huurverhoging niet meer mag zijn dan de energiebesparing. Ook dienen de energiebesparende maatregelen gericht te zijn op gezondheid (binnenmilieu). Programma Energiesprong Energiesprong is een programma dat in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties/WWI wordt uitgevoerd door de SEV, de organisatie die innovatie in de sector van bouwen en wonen stimuleert. De looptijd van het programma is van 2010 tot Energiesprong wil alle partijen in de gebouwde omgeving in beweging zetten om echt innovatief naar energiegebruik te kijken. Dat moet leiden tot een sprong naar grootschalige toepassing van duurzame energie en een forse reductie van het gebruik van fossiele brandstoffen. Energiesprong brengt mensen met kennis, ervaring en ideeën bij elkaar: soms virtueel, soms in levende lijve, om successen, fouten, mislukkingen en nieuwe inzichten te delen. Duurzaamheid in de praktijk: Green Deal Verduurzaming van de economie is niet alleen een verantwoordelijkheid van de overheid. Het kabinet wil burgers, bedrijven en organisaties in staat stellen zelf duurzame oplossingen te bedenken en te ontwikkelen. Dat doet het door knelpunten weg te nemen in bijvoorbeeld wet- en regelgeving, of door partijen met elkaar in contact te brengen. Door op die manier burgers en bedrijven de ruimte te geven om zelf met initiatieven te komen, verwacht het kabinet een stevige bijdrage te leveren aan de verduurzaming van de economie. Deze samenwerking tussen overheid en samenleving wordt vastgelegd in een 'groen' contract: een Green Deal. Green Deals zorgen voor een duurzamere economie. Bovendien zorgen ze voor groei, inkomsten en banen. Inmiddels zijn al 59 van deze Green Deals tot stand gekomen. De komende jaren wil het kabinet nog veel meer van deze deals sluiten. Blok-voor-blok aanpak Het huidige kabinet hanteert de grootschalige blok-voor-blok aanpak (pilot vanaf 16 juni 2011). Dit is bedoeld om op landelijk niveau jaarlijks honderdduizenden woningen energiezuiniger te maken. Het is een nieuwe manier om grootschalig energie te besparen in de bestaande bouw. De aanpak van iedere woning apart kost naar verhouding meer en is versnipperd. Daarom kijkt het kabinet naar de blok-voor-blok aanpak. Lokale partijen werken samen met een regierol voor bijvoorbeeld de gemeente of corporatie en met inzet van geld van private financiers. Om voldoende kennis en ervaring op te doen, is een subsidieregeling ontwikkeld: de Tijdelijke Regeling blok-voor-blok. 13

14 Het idee achter de Tijdelijke Regeling blok-voor-blok is om bestaande woningen met minstens twee energielabelstappen te verbeteren of op het niveau van energielabel B te brengen. De regeling start met een pilotfase van drie jaar, bestemd voor de uitvoering van vijf lokale projecten. Per project is maximaal beschikbaar ter ondersteuning van de extra proceskosten. Het is de bedoeling dat na de pilotfase per project minimaal tweeduizend woningen (gelegen in één gemeente) twee labelstappen vooruit hebben gemaakt of op het niveau van energielabel B zijn gebracht. Het belangrijkste doel van de pilot is het opdoen van kennis en ervaring voor een landelijke introductie van de blok-voor-blok aanpak. 4.6 PROVINCIE FLEVOLAND Duurzaamheid is een kernthema in het beleid van de provincie Flevoland. Op dat gebied vond en vindt er in de provincie een scala aan activiteiten plaats. Flevoland ontwikkelt, als nieuwste provincie van Nederland, in een enorm tempo. Wonen, werken, mobiliteit, landbouw, ruimte, natuur, inrichting van het nieuwe land en een schone leefomgeving (lucht, bodem en water). Dit alles wil de provincie in samenhang ontwikkelen, kwalitatief hoogwaardig én met oog voor de toekomst (bron: Omgevingsplan ). Deze ambitie vraagt om het realiseren van duurzame ontwikkeling: het afwegen en zoveel mogelijk in balans brengen van ecologische, sociale en economische belangen op korte én lange termijn. Vele maatschappelijke en beleidsmatige perspectieven spelen daarin een rol. Duurzame ontwikkeling in Flevoland betekent zoeken naar concrete winst voor zowel ecologische als sociale én economische aspecten in een project of gebied. Deze zoektocht verschilt per project, programma of gebied en de betrokken partijen. Het programma Leren voor Duurzame Ontwikkeling (LvDO) ondersteunt de realisatie van de inhoudelijke doelstellingen van de provincie en legt de focus op het gebied van klimaat en energie en duurzame gebiedsontwikkeling. Het programma biedt gerichte ondersteuning aan netwerken en coalities voor verdere professionalisering binnen de thematische focus (processen faciliteren). Het programma heeft als doel leerprocessen op te zetten om mensen beter in staat te stellen duurzame afwegingen te maken. Een van de grootste uitdagingen is daarbij om effectief en efficiënt te leren van opgedane ervaringen. Niet alleen dat de betrokkenen er iets van opsteken, maar ook dat zij opgedane ervaringen opnieuw kunnen gebruiken: dat andere actoren in soortgelijke situaties niet dezelfde fouten maken of het wiel opnieuw moeten uitvinden. En ook dat de ervaringen al doende op een praktische wijze worden gebundeld, ontsloten en gedeeld, om ze vervolgens effectiever te kunnen gebruiken voor actie, planvorming, beleidsontwikkeling of beleidsbeïnvloeding. Duurzaam Flevoland Duurzaam Flevoland 6 is een online kennisplatform van de provincie voor de ontsluiting van kennis en informatie en het faciliteren van de interne en externe communicatie van de verschillende duurzame initiatieven in de regio. Allereerst voor een aantal projecten dat wordt ondersteund door het programma 'Leren voor Duurzame Ontwikkeling' van de provincie Flevoland en samenwerkingspartners (Biogas, Windenergie en Duurzame gebiedsontwikkeling). Duurzame Energie- en Ontwikkelingsmaatschappij (DE-on) De Provinciale Staten van Flevoland hebben om een slim plan gevraagd om de opbrengst van enkele miljoenen euro s uit de verkoop van NUON/Essent aandelen in te zetten voor de verdere verduurzaming van de energiehuishouding; zo effectief mogelijk en zodanig dat vrijkomende gelden geherinvesteerd worden. Flevoland ondertekende op 3 oktober 2011 een Green Deal met minister Verhagen en Staatssecretaris Atsma. Daarmee ontvangt de provincie een bedrag van 1,2 miljoen euro voor de op te richten Duurzame Energie- en ontwikkelingsmaatschappij (DE-on) en de energietransitie in Flevoland. DE-on, het initiatief van Flevoland om de energiehuishouding te verduurzamen, wordt daarmee ondersteund en erkend door het rijk. Flevoland loopt voorop met duurzame energie: 57% van het energieverbruik (exclusief transport) komt uit duurzame bronnen (voornamelijk windenergie). DE-on is bedoeld om meer vaart te zetten achter de besparing op fossiele brandstoffen, de opwekking van duurzame energie en het realiseren van meer werkgelegenheid

15 4.7 GEMEENTE DRONTEN Dronten mag zich zowel Millenniumgemeente als Fairtrade gemeente noemen. Dit houdt onder meer in dat de gemeente Dronten, maar ook haar inwoners, duurzaamheid als een groot goed beschouwen. De gemeenteraad van Dronten heeft eind oktober 2008 besloten Dronten als millenniumgemeente aan te melden waarbij het accent voorlopig ligt op de millenniumdoelen zeven en acht (duurzaamheid, milieu en eerlijke handel). Uitvoering van deze doelstellingen zijn onder andere terug te vinden in het aanbestedingsbeleid, in duurzaam bouwen, en in Dronten is CO2-neutraal. Dronten is in mei 2011 als eerste gemeente in Flevoland en als vijftiende gemeente in Nederland Fair Trade-Gemeente geworden. De titel Fair Trade-Gemeente geeft aan dat een gemeente bijzonder veel aandacht besteedt aan Fair Trade. Dit betekent dat er veel Fair Trade-producten worden verkocht en gebruikt, en dat maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) hoog in het vaandel staat. 4.8 ONTWIKKELINGEN REGELGEVING Naast bovenstaande kaders en uitgangspunten zijn er ontwikkelingen in de regelgeving gaande die van invloed zijn op het duurzaamheidsbeleid. Deze ontwikkelingen worden in deze paragraaf uiteengezet. Warmtewet De Warmtewet stelt regels aan de levering van warmte aan huishoudens en beoogt een transparante en eenvoudige tariefstructuur, met bescherming van de gebonden warmtegebruiker. Met de wet voorkomt de overheid dat bedrijven een te hoge prijs vragen voor warmte of de leveringszekerheid van warmte, bij bijvoorbeeld stadsverwarmingsprojecten. Zo staat in de wet dat energiebedrijven geen hogere prijs mogen vragen voor hun restwarmte die in stadsverwarming wordt gebruikt, dan de prijs voor het stoken met gas. Deze regel is ook wel bekend als het Niet Meer Dan Anders -principe. De warmtewet is nog niet van kracht. De wet is op 3 juli 2008 aangenomen door de Tweede Kamer en op 10 februari 2009 aangenomen door de Eerste Kamer. Op dit moment wordt de secundaire regelgeving uitgewerkt die aan de wet verbonden is. Een belangrijk onderdeel hiervan is een algemene maatregel van bestuur (AMvB), die wordt gemaakt door de regering. In dit Warmtebesluit staan bepalingen ten behoeve van de vaststelling van een maximum NMDA-prijs (Niet Meer Dan Anders), gebaseerd op de gassituatie. De voorgestelde uitwerking van de warmtewet benadeelt en belemmert corporaties bij blokverwarming en duurzame kleinschalige installaties. Terwijl collectieve duurzame energieopwekking juist één van de te bewandelen transitiepaden is. Met name het ook aansluiten van eigenaren van woningen (in een blok van huurwoningen) op de blokverwarming geeft problemen vanuit de warmtewet. De woningcorporatie wordt volgens de warmtewet als energiebedrijf gezien. Steeds meer corporaties schakelen juist over op warmte en/of koude installaties als energiemaatregel. Hiervoor richten ze een energie-bv op. In deze rol van kleinschalige duurzame energie-exploitant kunnen ze hun huurders warmte of koude leveren. Dat is mogelijk omdat corporaties zelf genoegen nemen met een lager, maar wel maatschappelijk acceptabel, rendement. Door de uitwerking van de Warmtewet wordt deze rol voor corporaties onzeker, omdat er gevreesd wordt dat de vergunningsplicht een te zware of onhaalbare last zal zijn. In het ergste geval kan het zelfs zo zijn dat corporaties verplicht zijn de installatie te verkopen aan een van de grote energiebedrijven omdat niet kan worden voldoen aan de verplichtingen van de Warmtewet. Voor energiebedrijven zijn kleinschalige oplossingen niet hun corebusiness. Bovendien tast dit de ongedeelde eigendom van een huurcomplex aan. Dit vindt het WSW onaanvaardbaar. De onzekerheid rond de verplichtingen van de warmtewet kan er toe leiden dat woningcorporaties terughoudend zijn om kleinschalige duurzame installaties toe te passen. Het is nog niet bekend wanneer de secundaire regelgeving definitief is en wanneer de Warmtewet in werking treedt. Met de komst van de nieuwe Warmtewet lopen corporaties tegen een aantal systeemgrenzen aan bij het toepassen van duurzame kleinschalige installaties. Dit is helemaal het geval als corporaties verplicht worden woningen op verzoek te verkopen. Indien duurzame energieopwekking in een VvE met gedeeld eigendom niet is toegestaan, worden alle plannen onhaalbaar. 15

16 Bouwbesluit en EPC-norm In het Bouwbesluit staan de bouwtechnische voorschriften waaraan alle bouwwerken, zoals woningen, kantoren en ziekenhuizen, moeten voldoen. Om de bouwtechnische eisen leesbaarder, eenvoudiger en eenduidiger te maken, werkt de Rijksoverheid aan een nieuw Bouwbesluit. De nieuwe Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) vervangt onder meer het Bouwbesluit 2003 en het Gebruiksbesluit. Naar verwachting treedt het nieuwe Bouwbesluit op 1 april 2012 in werking. Vooruitlopend op het nieuwe Bouwbesluit is de EPC-norm voor nieuwbouw per 1 januari 2011 aangescherpt van 0,8 naar 0,6. De aangescherpte EPC-norm heeft tot gevolg dat er meer aandacht zal zijn voor energiezuinigheid en dat er vaker installaties zullen worden (moeten) toegepast die voorheen nog veelal een uitzondering waren. Voorbeelden hiervan zijn zonnecollectoren, warmtepompen en gebalanceerde ventilatie met warmte terugwinning. Het noodzakelijke maatregelenpakket op het gebied van duurzaamheid zal meer impact hebben op het ontwerp (en de kosten). Het maken van een energieconcept zal dus gelijktijdig met het ontwerptraject ontwikkeld moeten worden. Ook het rekenkundig aantonen van een beperkt warmteverlies door de detaillering (aansluiting gevels, vloeren, daken en kozijnen) zal een steeds belangrijkere rol gaan spelen. De verlaging van de energieprestatie van 0,8 naar 0,6 is op 1 januari 2011 doorgegaan. Er komt voorlopig echter geen nieuwe norm voor het berekenen van de energieprestaties voor nieuwbouw. Die norm zou ook ingaan op 1 januari Het Nederlands Normalisatie Instituut (NEN) heeft aangegeven nog meer tijd nodig te hebben om tot een goede norm te komen. In plaats van de huidige norm (EPN) zou er een verbeterde norm komen, de EPG (Energie Prestatie Gebouwen). Deze norm werkt met een andere berekeningssystematiek en zou een reëler beeld geven van het werkelijke energieverbruik. Omdat die berekeningen ingewikkeld zijn en de NEN nog geen zekerheid had over de effecten, blijft de oude norm voorlopig gehandhaafd. Het niet doorgaan van de nieuwe norm kan nadelig zijn voor bestaande woningen die reeds een energielabel hebben. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat een bestaande woning die enerzijds wel aan de nieuwbouweisen voldoet, anderzijds toch een slechter label krijgt. Energielabel in woningwaardering In 2008 is het energielabel voor bestaande woningen opgenomen in de regelgeving (Besluit Energiebesparing Gebouwen). Een energielabel laat zien hoe energiezuinig een woning is. Het label is sinds 1 januari 2008 verplicht bij de verkoop en verhuur van een huis. Het huidige kabinet (vanaf 14 oktober 2010) heeft in 2011 besloten dat het energielabel onderdeel uitmaakt van de woningwaardering. Dat het energielabel onderdeel is van het woningwaarderingstelsel kan betekenen dat energiezuinige woningen meer punten krijgen dan onzuinige woningen. Dit kan leiden tot een verandering van de maximaal redelijke huurprijs. In de meeste gevallen heeft dit geen gevolgen voor de feitelijke huurprijs, omdat deze meestal onder de maximaal redelijke huurprijs ligt. De nieuwe waardering stimuleert het treffen van energiebesparende maatregelen. Groenfinanciering Per 1 januari 2011 is de heffingskorting voor maatschappelijke beleggingen (groene en sociaalethische beleggingen) gedeeltelijk komen te vervallen. De heffingskorting wordt tot 2014 verder afgebouwd. De andere fiscale faciliteit, de vrijstelling in box 3 van de inkomstenbelasting, blijft bestaan. Het voordeel van groenbeleggen in 2011 bedraagt maximaal 2,2% (dit was in ,5%). Als gevolg van deze maatregel hebben de groenfondsen het verstrekken van groenfinancieringen tijdelijk stilgelegd. Het is nog maar de vraag of particulieren in de toekomst bereid zijn om in groenfondsen te beleggen. Financiële positie woningcorporaties De financiële positie van woningcorporaties is met name als gevolg van overheidsmaatregelen onder druk komen te staan. Door de Vogelaarheffing, invoering van de integrale vennootschapsbelasting, inflatievolgend huurbeleid en de voorgenomen invoering van de heffing voor huurtoeslag in 2014 worden de operationele kasstromen van woningcorporaties negatief beïnvloed. De operationele kasstromen en de opbrengst van verkopen van bestaand bezit bepalen de interne financieringsmogelijkheden van nieuwbouw en woningverbetering (bijvoorbeeld energiebesparende maatregelen) van huurwoningen. 16

17 De verkoop van bestaande huurwoningen is sterk afgenomen door ontwikkelingen op de koopmarkt. De stagnatie op de koopmarkt is in belangrijke mate veroorzaakt doordat banken strikte normen bij de verstrekking van hypotheken hanteren. Voor starters is het daardoor veel moeilijker geworden om een woning te kopen. Voor het aantrekken van externe financiering is een woningcorporatie afhankelijk van de beoordeling door het Waarborgfonds Sociale Woningbouw (WSW). De financieringsruimte (faciliteringsvolume) die door het WSW ter beschikking wordt gesteld is in belangrijke mate afhankelijk van de operationele kasstromen (vijf jaar vooruit) van een woningcorporatie. De ontwikkeling van deze operationele kasstromen is gezien de geschetste ontwikkelingen bij veel corporaties negatief. Het WSW onderkent deze ontwikkeling en de risico s die voortvloeien uit de invoering van bijvoorbeeld de heffing voor de huurtoeslag. In veel gevallen wordt door het WSW de financieringsruimte beperkt of zelfs niet beschikbaar gesteld. In dat geval wordt per project bezien of er nog financieringsruimte beschikbaar wordt gesteld. Veel corporaties zien zich als gevolg hiervan genoodzaakt om hun investeringen te temporiseren of zelfs helemaal af te zien van investeringen in nieuwbouw en woningverbetering. Daarnaast worden er door corporaties maatregelen genomen om besparingen te realiseren op de operationele uitgaven. Als gevolg van de invoering van de Europese beschikking voor woningcorporaties per 1 januari 2011 is het alleen nog mogelijk om voor huurwoningen tot de huurtoeslaggrens ( 652,52) en maatschappelijk vastgoed (gelimiteerde lijst) financiering met borgstelling van het WSW aan te trekken. Lenen via het WSW wordt namelijk als staatsteun gezien. Corporaties komen alleen in aanmerking voor staatsteun bij zogenaamde DAEB (Dienst Algemeen Economisch Belang) activiteiten. Voor niet DAEB-activiteiten kan een woningcorporatie geen beroep doen op staatsteun vanuit het idee van eerlijke concurrentieverhoudingen. Voor duurdere huurwoningen en ander vastgoed dat niet op de gelimiteerde lijst van DAEB-activiteiten voorkomt, zullen commerciële financieringen aangetrokken moeten worden. Er is nog veel onduidelijkheid over de beschikbaarheid, de voorwaarden en de pricing van dit soort financieringen. Het is mogelijk dat activiteiten wel onder het BBSH vallen maar niet DAEB zijn. 17

18 5. UITGANGSPUNTEN EN HISTORIE In dit hoofdstuk wordt beschreven waar het duurzaamheidsbeleid van OFW op gebaseerd is. Wat ligt er aan de basis van onze visie op duurzaamheid en wat zijn de uitgangspunten. Verder wordt in dit hoofdstuk een stukje geschiedenis verteld, en komt aan bod hoe OFW uiteindelijk zo ver is gekomen. 5.1 WOONLASTENBENADERING OFW gaat uit van de woonlastenbenadering. Zij heeft niet alleen aandacht voor de ontwikkeling van de huren, maar ook voor de ontwikkeling van de energielasten. De stijgende energielasten zorgen ervoor dat de energierekening steeds zwaarder drukt op de totale woonlasten. De huurlasten zijn de afgelopen tien jaar met 27,8% gestegen, en de gasprijs met 100,8%. De energierekening voor een gemiddeld huishouden is per 1 juli 2011 weer met circa zestig euro omhoog gegaan. Deze stijging op jaarbasis komt vooral door de hogere gasprijzen 7. Bron: CBS. Bewerkt door: OFW Om de totale woonlasten te beperken, kan men dus niet om de kosten voor energie heen. OFW realiseert zich dat het loont om te investeren in energiebesparing. Op deze manier kunnen namelijk ook de woonlasten voor bewoners worden beheerst. De verhouding tussen huur- en energielasten in de totale woonlasten is drastisch aan het veranderen. Door de snelle stijging van de gas- en elektriciteitsprijzen, wordt het percentage van de woonlasten dat een huishouden kwijt is aan energie steeds groter. Dit geldt natuurlijk met name voor bewoners met een slecht geïsoleerde, oudere woning. Zij betalen dan wel minder huur, maar uiteindelijk zijn zij aan totale woonlasten, (huur en energielasten opgeteld), meer kwijt door een hoger gasverbruik. Dit verschil wordt groter als de gasprijs blijft stijgen. Bewoners met een smalle beurs worden hierbij het hardst getroffen. Ze krijgen wel huurtoeslag, maar geen toeslag op de stookkosten. Daarbij kunnen ze zelf maar beperkt invloed uitoefenen op het energieverbruik in een huurwoning. In het land is nog wel eens de discussie om mensen met de laagste inkomens woningen aan te bieden met een lage huur, maar zodra gestuurd wordt op woonlasten blijkt dit vaak zeer onvoordelig voor deze mensen. Goedkopere woningen zijn vaak oudere niet geïsoleerde woningen. 7 Zie de objectieve vergelijkingssite 18

19 OFW vindt het niet eerlijk dat huurders met een smalle beurs worden gedwongen te wonen in woningen met een lage huur, terwijl ze aan het eind van de rit duurder uit zijn door de hoge stookkosten. Zowel uit milieu/ klimaatoverwegingen (om de negatieve gevolgen van de CO 2 -uitstoot op de klimaatverandering zoveel mogelijk te beperken) als vanuit het sturen op de woonlasten, vindt OFW het van belang om energiebesparende maatregelen te realiseren. Jaarlijkse stijging Bruto huur bij aanvang 450 2% Huurtoeslag 200 2% Energiekosten % 19

20 Het sturen op woonlasten is al in de eerste versie van het Strategisch Beleidsplan Voorraad en Nieuwbouw geformuleerd. Concreet werd er gestart in Meer dan duizend CV-ketels werden vervangen door HR-ketels. Dit leverde direct al een aanzienlijke besparing op. Beperking van woonlasten door energiebesparing, gelijktijdig uit te voeren met woningrenovatie, is een belangrijke pijler van het energiebeleid. Dat beleid is later uitgemond in het (vrijwillig) opstellen van energielabels voor het gehele woningbezit. In verdere jaren is, in samenhang met renovatie / modernisering van vele woningen het beleid geïntensiveerd. Deze lijn is in de afgelopen jaren verder uitgebouwd en ook doorgetrokken naar nieuwbouwprojecten. 5.2 DUURZAAMHEID ALS INTEGRAAL ONDERDEEL VAN ONS BELEID Duurzaamheid is een integraal onderdeel van het beleid van OFW. Bij de ontwikkeling van plannen voor nieuwbouw en modernisering wordt duurzaamheid/energiebesparing als integraal onderdeel van de planontwikkeling meegenomen. In een vroegtijdig stadium wordt het energieconcept voor de woningen uitgewerkt. Bij de uitwerking van het energieconcept wordt bezien in hoeverre aan de eisen van bijvoorbeeld groenfinanciering, energie-investeringsaftrek of andere subsidiemogelijkheden kan worden voldaan. Uit ervaring weet OFW dat het later in de planontwikkeling toevoegen van energiebesparende maatregelen meerkosten met zich meebrengt. Het investeren in duurzaamheid vergroot de toekomstwaarde van woningen. Het opraken van fossiele brandstoffen zal zondermeer een stijging van de energieprijzen tot gevolg hebben. Dit is een beeld dat in de afgelopen jaren al te zien is geweest. Bovendien zal er een toenemende druk komen om de CO 2 -uitstoot bij woningen terug te dringen. Wij zien het ook als onze maatschappelijke verantwoordelijkheid om daar een bijdrage aan te leveren. Direct in één keer goed investeren betekent, dat in de toekomst minder investeringen noodzakelijk zijn, om aan de strengere eisen in de toekomst te voldoen. Het telkens een beetje investeren om aan de nieuwe eisen te voldoen, zal tot aanzienlijk hogere kosten leiden. Besluitvorming: sociaal cultureel, ecologisch, bedrijfseconomisch Duurzaam is breder dan alleen energiebesparing. Duurzaam ondernemen kan worden vertaald in maatschappelijk verantwoord ondernemen. Voor OFW betekent dit, dat wij bij onze bedrijfsvoering gelijkwaardig rekening proberen te houden met duurzame sociale-culturele ontwikkeling, ecologische ontwikkeling en bedrijfseconomische ontwikkeling. Dit vertaalt zich door in de besluitvorming. Deze is zo ingericht, dat er naast de financiële/ bedrijfseconomische aspecten van een besluit zoveel mogelijk gelijkwaardig rekening wordt gehouden met sociaal-culturele en ecologische aspecten en gevolgen van een besluit. In de praktijk komt het er op neer, dat niet automatisch naar de goedkoopste oplossing of aanbieding wordt gekeken. De sociaal culturele winst of winst aan energiebesparing kan vele malen groter zijn bij een kleine extra investering. Een ander voorbeeld is dat een investering in duurzame opwekking van energie er toe kan leiden dat er groenfinanciering kan worden verkregen. Hierdoor wordt de onrendabele top uiteindelijk lager en is de ecologische winst optimaal. Gevolg is dat er meer in termen van investering en lange termijn resultaat wordt gedacht in plaats van korte termijnuitgaven. Verderop in dit verslag worden voorbeelden van duurzame besluitvorming weergegeven. Split incentives In de corporatiesector wordt regelmatig een discussie gevoerd over split incentives. Hiermee wordt bedoeld dat investeringen in duurzaamheid/energiebesparing door de corporatie gedaan worden en de voordelen hiervan bij de huurders liggen. OFW heeft hier geen moeite mee. Corporaties ontlenen ten slotte ook hun bestaansrecht uit het zorgen voor betaalbare huisvesting voor die doelgroepen die anders vanwege hun inkomen geen mogelijkheden hebben op de woningmarkt. 20

Ir. G.N. Sweringa (Truus)

Ir. G.N. Sweringa (Truus) Verduurzaming Woningmarktdebat woningbestand Apeldoorn 15 april 2010 Ir. G.N. Sweringa (Truus) Directeur Bestuurder 7-5-2010 1 MISSIE OFW Het bieden van een kansrijke woon- en leefomgeving voor mensen

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Oost Flevoland Woondiensten

Oost Flevoland Woondiensten Oost Flevoland Woondiensten Truus Sweringa directeur bestuurder Duurzaam renoveren: van improviseren naar organiseren 22 maart 2012 www.ofw.nl Oost Flevoland Woondiensten Actieve, middelgrote woningcorporatie

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel. 4 maart 2013

Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel. 4 maart 2013 Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel 4 maart 2013 Verduurzamingsambitie woningcorporaties onder druk Het belang van verduurzaming van het corporatiebezit wordt erkend: Convenant Energiebesparing

Nadere informatie

Oost Flevoland Woondiensten

Oost Flevoland Woondiensten Succesfactoren en Rollen woningcorporatie in de totstandkoming van een woonservicegebied Oost Flevoland Woondiensten Truus Sweringa Directeur-bestuurder 20 maart 2012 Missie OFW Het bieden van een kansrijke

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Groot economisch en maatschappelijk voordeel van energieneutraal renoveren Woningverbetering naar energieneutraal in de sociale huursector is economisch en maatschappelijk zeer

Nadere informatie

VNG Raadsledencampagne

VNG Raadsledencampagne Duurzaam Drimmelen VNG Raadsledencampagne Klimaat niet zonder de Raad Invloed raadsleden Borging beleid Collegiaal bestuur Collegeakkoord 2010-2014 Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien

Nadere informatie

Nationaal Energiebesparingsplan

Nationaal Energiebesparingsplan Nationaal Energiebesparingsplan van energieleveranciers en organisaties actief in de gebouwde omgeving Projectbeschrijving Bedrijfsleven en overheid geven mega impuls aan energiebesparing in gebouwen 23

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID donderdag 19 maart 2015 Duurzaamheid Duiding en context Groningen heeft de ambitie om in 2035 een energieneutrale stad te zijn.

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Oktober 2014 Thema 1 Goed wonen en een goede dienstverlening We vinden het in Nederland normaal dat iedereen goed kan wonen. Maar niet iedereen

Nadere informatie

Wijziging inschrijfbeleid en toewijzingsbeleid naar aanleiding van Europese regelgeving

Wijziging inschrijfbeleid en toewijzingsbeleid naar aanleiding van Europese regelgeving Wijziging inschrijfbeleid en toewijzingsbeleid naar aanleiding van Europese regelgeving Met ingang van 1 januari 2011 gelden er Europese regels voor de verdeling van woonruimte van woningcorporaties. Woningcorporaties

Nadere informatie

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Wat loopt er allemaal? Duurzaamheid is: Energiebesparing Gezond wonen

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

Is Nederland duurzaam kabinetsbeleid?

Is Nederland duurzaam kabinetsbeleid? De mogelijkheden en onmogelijkheden om als corporatie op wijkniveau over een energie-aanpak te denken, dat was recent onderwerp van gesprek toen het Roadshow-team op bezoek was bij woningcorporatie OFW

Nadere informatie

Investeren in groen en betaalbaar wonen

Investeren in groen en betaalbaar wonen Beleidsplan van Het Gooi en Omstreken 2013-2018 Investeren in groen en betaalbaar wonen Activiteiten in 2013 In Baarn, Bunschoten, Blaricum, Bussum, Hilversum en Wijdemeren Investeren in groen en betaalbaar

Nadere informatie

Meer huur voor minder huis. Gereguleerde huren in de commerciële sector

Meer huur voor minder huis. Gereguleerde huren in de commerciële sector Meer huur voor minder huis Gereguleerde huren in de commerciële sector Gereguleerde huren in de commerciële sector Meer huur voor minder huis AANLEIDING Corporaties en commerciële verhuurders bieden beiden

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

Welkom. Stakeholdersdag. 27 mei 2015

Welkom. Stakeholdersdag. 27 mei 2015 Welkom Stakeholdersdag 27 mei 2015 Programma 12.45 uur Opening & voorstellen dagvoorzitter (Andries Greiner) door Truus Sweringa (directeur-bestuurder OFW) Terugblik Stakeholdersdag 2014 & Actualiteiten

Nadere informatie

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt platform woningcorporaties noord-holland noord Voorwoord Op 15 december 2011 is door ruim 20 corporaties uit de subregio s Noordkop, West-Friesland,

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

Duurzaamheid in Boswinkel Oost

Duurzaamheid in Boswinkel Oost Programma Waarom energiezuinig en duurzaam (ver)bouwen? Waarom energiemonitoring Duurzaamheid in Boswinkel Oost Energiemonitoring Velve Lindenhof, Enschede De energiezuinigste wijk van Enschede De uitvraag

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt Urgenda ESCo-project Peter Odermatt Inleiding Ambitie Urgenda: Vergroten energie efficiency in NL Beter benutting hernieuwbare energie potentieel in NL Verkennen onder welke voorwaarden ESCo s een bijdrage

Nadere informatie

WOONLASTENAGENDA 2015. BrabantWonen

WOONLASTENAGENDA 2015. BrabantWonen WOONLASTENAGENDA 2015 BrabantWonen ALGEMENE INLEIDING BrabantWonen, Kleine Meierij, Zayaz, gemeente s-hertogenbosch en het Stedelijk Huurdersplatform (SHP) hebben in 2014 het Woonlastenakkoord gesloten.

Nadere informatie

De waarde van het energielabel voor Woonbron

De waarde van het energielabel voor Woonbron De waarde van het energielabel voor Woonbron Seminar Het Energielabel Nootdorp, 24 april 2008 Rik rashoff, duurzaamheidsambassadeur Woonbron De waarde van het energielabel voor Woonbron Lid Platform Energietransitie

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Meer met Minder. Duurzame Energie en Energiebesparing. Van Europa moet het. De Nederlandse overheid wil het. UNETO-VNI = ondernemersorganisatie

Meer met Minder. Duurzame Energie en Energiebesparing. Van Europa moet het. De Nederlandse overheid wil het. UNETO-VNI = ondernemersorganisatie Meer met Minder Seminar Energielabel 24 april 2008, Nootdorp Rob van der Meer UNETO-VNI = ondernemersorganisatie Installatiebranche met circa 5.300 aangesloten bedrijven. Technische detailhandel met circa

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

CONVENANT ENERGIEBESPARING HUURSECTOR. 28 juni 2012

CONVENANT ENERGIEBESPARING HUURSECTOR. 28 juni 2012 CONVENANT ENERGIEBESPARING HUURSECTOR 28 juni 2012 Partijen: 1. De Minister voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, te dezen handelend als bestuursorgaan; hierna te noemen het Ministerie ; 2. Aedes

Nadere informatie

Van duurzaam denken naar duurzaam doen

Van duurzaam denken naar duurzaam doen Van duurzaam denken naar duurzaam doen Onze welvaart gaat ten koste van onze planeet en generaties na ons. Wij kunnen daar iets aan doen. Als we onze verantwoordelijkheid nemen. Maar hoe? Verantwoording

Nadere informatie

Ondernemingsplan 2014 2017. Ambities blijven overeind door scherpe focus op kerntaken

Ondernemingsplan 2014 2017. Ambities blijven overeind door scherpe focus op kerntaken Ondernemingsplan 2014 2017 Ambities blijven overeind door scherpe focus op kerntaken Missie QuaWonen QuaWonen is dé woningcorporatie voor de Krimpenerwaard. Wij bieden goede huisvesting aan mensen die

Nadere informatie

Energieakkoord: Wij zijn aan zet!

Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord in het kort - Akkoord over energiebesparing binnen de SER tussen overheid, natuur- en milieuorganisaties, vakbonden, energieproducenten, netbeheerders,

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

Johan Lukkes; Projectmanager en business-developer bij Grontmij Nederland

Johan Lukkes; Projectmanager en business-developer bij Grontmij Nederland Johan Lukkes; Projectmanager en business-developer bij Grontmij Nederland Betrokkenheid o.a.; Projectmanager Energiesprong SWF Projectmanager Blok voor blok Utrecht Label B of meer? Opgave - Focus Financieel

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Energiereductie met een ESCo. Jan-Maarten Elias Unica Ecopower

Energiereductie met een ESCo. Jan-Maarten Elias Unica Ecopower Energiereductie met een ESCo Jan-Maarten Elias Unica Ecopower Inhoud 1. Over Unica Ecopower 2. Huidige en toekomstige energie wetgeving 3. Wat is een ESCo 4. Europese Gedragscode voor ESCo s 5. Voorbeeld

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Overeenkomst uitvoering energiebesparende maatregelen

Overeenkomst uitvoering energiebesparende maatregelen Overeenkomst uitvoering energiebesparende maatregelen Stichting Woningbouw Slochteren, Stichting Bewonersraad Slochteren 1. Doelstelling, aanpak en reikwijdte 1.1 De overeenkomst richt zich op het bereiken

Nadere informatie

Toekomstbestendig 2019

Toekomstbestendig 2019 Toekomstbestendig 2019 20 19 Missie TBV Wonen is een excellente woningcorporatie in Noord-Brabant, die zich richt op het huisvesten van mensen die daarbij een helpende hand kunnen gebruiken. Wij investeren

Nadere informatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie MVO-Control Panel Instrumenten voor integraal MVO-management Extern MVO-management MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 Duurzame ontwikkeling... 4 1.1 Duurzame

Nadere informatie

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron 23-10-2009 MiddenBeemster Aanpak tussen gemeente en huurders Duurzaam Woonbron Even voorstellen Jan Willem Croon, ambassadeur duurzaamheid Woonbron Ir. Bouwkunde TU Delft 10 jaar Stork contracting. 10

Nadere informatie

JA: WONEN VOOR IEDEREEN! WENJEN FOAR ELKENIEN PVDA FRYSLÂN WONINGPLAN

JA: WONEN VOOR IEDEREEN! WENJEN FOAR ELKENIEN PVDA FRYSLÂN WONINGPLAN JA: WONEN VOOR IEDEREEN! WENJEN FOAR ELKENIEN PVDA FRYSLÂN WONINGPLAN Foto: Jeroen Mul/Flickr, Creative Commons JA: STEVIG INZETTEN OP BETAALBAAR EN GOED WONEN VOOR IEDEREEN! De afgelopen jaren is er dankzij

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Van verbruik naar gebruik Pagina 1 van 5 Inleiding: Voor u ligt het MVO beleid van ABIRD Industrial Rental Services. Maatschappelijk Verantwoord en Duurzaam

Nadere informatie

Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. :

Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. : INTERN MEMO Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. : Aanleiding Duurzaamheid is een speerpunt in het coalitieakkoord en het

Nadere informatie

Meer met Minder. Het Nationale Energiebesparingsplan voor de gebouwde omgeving

Meer met Minder. Het Nationale Energiebesparingsplan voor de gebouwde omgeving Het Nationale Energiebesparingsplan voor de gebouwde omgeving EnergieNed, federatie PeGO, Platform Energietransitie Aedes vereniging van van energiebedrijven Gebouwde Omgeving woningcorporaties in Nederland

Nadere informatie

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS Colofon Meer informatie over mogelijke ondersteuning op de verschillende onderwerpen: Ieke Benschop, NMU (i.benschop@nmu.nl;

Nadere informatie

Convenant. Energiebesparing corporatiesector

Convenant. Energiebesparing corporatiesector Convenant Energiebesparing corporatiesector Partijen: 1. De Minister voor Wonen, Wijken en Integratie, mevrouw drs. C.P. Vogelaar, te dezen handelend als bestuursorgaan; 2. De Minister van Volkshuisvesting,

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Een goede jas: schoon, gezond en zuinig. Frank te Poel 10 oktober 2007

Een goede jas: schoon, gezond en zuinig. Frank te Poel 10 oktober 2007 Een goede jas: schoon, gezond en zuinig Frank te Poel 10 oktober 2007 Inhoud 1. Klimaatverandering is een urgent probleem 2. Er zijn drastische maatregelen nodig 3. Waar staat Nederland nu? 4. Spaar Het

Nadere informatie

ENERGIE-ZUINIG HUREN IN DE STAD UTRECHT

ENERGIE-ZUINIG HUREN IN DE STAD UTRECHT ENERGIE-ZUINIG HUREN IN DE STAD UTRECHT VAN DOM-STAD NAAR NOM-STAD? Hoe krijgen we de sociale woningvoorraad energieneutraal in 2030? Dinsdag 26 mei 2015 WELKOM! LANDELIJK Convenant uit 2012; Woonbond,

Nadere informatie

Verduurzaming woningvoorraad met grote zonnewarmtesystemen

Verduurzaming woningvoorraad met grote zonnewarmtesystemen Verduurzaming woningvoorraad met grote zonnewarmtesystemen Frank Zegers ECOFYS Postbus 8408, 3505 RK UTRECHT Tel: +31 30 2808 313 Email: f.zegers@ecofys.nl 2 Inhoud Solarge Achtergrond Zonne-energie aanbod

Nadere informatie

Vooruit naar de oorsprong

Vooruit naar de oorsprong Vooruit naar de oorsprong strategisch kader 2014-2016 1 Strategisch kader in 12 puntjes 1 We zien goed en plezierig wonen als basis van bestaan 2 We bieden mensen met lagere inkomens goede, passende woonruimte

Nadere informatie

Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014

Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014 Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014 Inleiding Uit onze gemeentelijke armoedemonitor 1 blijkt dat Leeuwarden een stad is met een relatief groot armoedeprobleem. Een probleem dat nog steeds

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID donderdag 19 maart 2015 BETAAL- BAARHEID Groningen is de jongste stad van Nederland. Van de totaal circa 200.000 inwoners zijn

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Meer Met Minder. Convenant energiebesparing bestaande woningen en gebouwen

Meer Met Minder. Convenant energiebesparing bestaande woningen en gebouwen Meer Met Minder Convenant energiebesparing bestaande woningen en gebouwen Partijen: 1. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, te dezen vertegenwoordigd door minister J.W.E. Spies,

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Beste netwerkpartner,

Beste netwerkpartner, Beste netwerkpartner, Vorig jaar, op 17 november tijdens onze belanghoudersbijeenkomst, spraken wij met u over de koers van Woningstichting Bergh. Centraal stonden de vragen of wij de juiste dingen doen

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

Energietransitie. Bouw op onze kennis

Energietransitie. Bouw op onze kennis Energietransitie Bouw op onze kennis Programma Introductie Energieverbruik van een woning Energieverbruik in de praktijk Energieneutraal + Opslag van energie Bewoner centraal Wat doen wij? Een greep uit

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Onze Ambitie : De gemeente OOsterhOut wil een DuurzAme gemeente zijn en een Actieve bijdrage leveren AAn een schone, veilige

Onze Ambitie : De gemeente OOsterhOut wil een DuurzAme gemeente zijn en een Actieve bijdrage leveren AAn een schone, veilige duurzaam bouwen in duurzaam bouwen in U overweegt om een kavel te kopen in de Contreie. Overweeg dan vooral ook om dat energiezuinig en duurzaam te doen. De gemeente Oosterhout heeft namelijk een regeling

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS Colofon Meer informatie over mogelijke ondersteuning op de verschillende onderwerpen: Ieke Benschop, NMU (i.benschop@nmu.nl;

Nadere informatie

Betaalbaarheid van wonen, een gemeentelijke opgave? Inzicht en handvatten voor gemeenten

Betaalbaarheid van wonen, een gemeentelijke opgave? Inzicht en handvatten voor gemeenten Betaalbaarheid van wonen, een gemeentelijke opgave? Inzicht en handvatten voor gemeenten Petra Bassie petra.bassie@vng.nl Betaalbaarheid van het wonen - Rapport VNG - Belangrijkste inzichten & bestuurlijke

Nadere informatie

Gebieden Energie Neutraal

Gebieden Energie Neutraal Gebieden Energie Neutraal Kennismaken met het programma GEN Liesbeth Schipper 27 september 2012 Inhoud Achtergrond Opzet GEN programma GEN Nieuwbouw Energieconcept Ontwikkel en businessmodel Omgeving GEN

Nadere informatie

Belanghoudersbijeenkomst

Belanghoudersbijeenkomst V e r s l a g Belanghoudersbijeenkomst Donderdag 17 november was u met ruim 30 andere genodigden aanwezig bij de belanghoudersbijeenkomst van Woningstichting Bergh. Een bijeenkomst waarbij wij graag twee

Nadere informatie

ENERGIEZUINIG HUREN IN AMERSFOORT

ENERGIEZUINIG HUREN IN AMERSFOORT ENERGIEZUINIG HUREN IN AMERSFOORT Hoe krijgen we de sociale woningvoorraad energieneutraal in 2030 Terugblik en vooruitblik Donderdag 4 juni 2015 WELKOM! ACHTERGROND VAN DEZE AVOND Samenwerking van diverse

Nadere informatie

ENERGIE IN VASTGOEDSTURING

ENERGIE IN VASTGOEDSTURING Inhoud ENERGIE IN VASTGOEDSTURING Het strategisch belang van de energieprestatie van de woning 0. Bert Weevers 2 Missie Organisatie -> grote dekking Missie Organisatie -> grote dekking Strat adviseur Ontwikkelaar

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

Veranderingen in de volkshuisvesting. 10 mei 2011

Veranderingen in de volkshuisvesting. 10 mei 2011 Veranderingen in de volkshuisvesting 10 mei 2011 Opbouw presentatie 1. Veranderingen en gevolgen 2. Betekenis voor PALT 3. Ontwikkelrichtingen De belangrijkste veranderingen 1. Regelgeving Staatssteunregeling

Nadere informatie

Jaarverslag 2014. Een fijn huis

Jaarverslag 2014. Een fijn huis Een fijn huis Een goede woning is een basisbehoefte van ieder mens en een randvoorwaarde om deel te kunnen nemen aan de samenleving. In ons werkgebied, de noordvleugel van de Randstad, zijn veel mensen

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten Dank dat ik op de eindejaarsbijeenkomst van het Orange Sports Forum mag spreken. Een unieke bijeenkomst waar de sportwereld en het bedrijfsleven samenkomt. Vorige week maandag is bij het IOC-congres in

Nadere informatie

Betaalbaarheid van wonen, een gemeentelijke opgave? Inzicht en handvatten voor gemeenten

Betaalbaarheid van wonen, een gemeentelijke opgave? Inzicht en handvatten voor gemeenten Betaalbaarheid van wonen, een gemeentelijke opgave? Inzicht en handvatten voor gemeenten Freya Mostert freija.mostert@vng.nl Betaalbaarheid van het wonen - Rapport VNG - Belangrijkste inzichten & bestuurlijke

Nadere informatie

Betaalbaarheid en duurzaamheid

Betaalbaarheid en duurzaamheid Bijlage 1 Advies Bewoners Advies Groep Betaalbaarheid en duurzaamheid Juli 2009 John van Veen Senioradviseur WKA Inleiding In de maanden mei en juni is een groep betrokken huurders van Nijestee in een

Nadere informatie

De wijk als inspiratiebron voor de lange termijn

De wijk als inspiratiebron voor de lange termijn De wijk als inspiratiebron voor de lange termijn Frans de Haas de Haas & Partners Projectgroep DEPW Utrecht 9 februari 2011 EOS LT Duurzame Gebiedsontwikkeling i.o.v. Agentschap NL Inhoud Levensduurdenken

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Energiebesparing. Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties

Energiebesparing. Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Energiebesparing Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Eerste druk, november 2007 ENERGIEBESPARING Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Eerste druk, november 2007 2007, Nederlandse

Nadere informatie

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw De opgave is groot De Rijksoverheid streeft naar een energieneutrale bebouwde omgeving in 2050. Op weg daar naar toe is de ambitie

Nadere informatie

Met bewoners naar vitale wijken. Strategie SSW voor 2014 2019

Met bewoners naar vitale wijken. Strategie SSW voor 2014 2019 Met bewoners naar vitale wijken Strategie SSW voor 2014 2019 September 2014 Inhoudsopgave 1. Een eerlijk verhaal... 1 2. Wat is SSW... 2 2.1 Woningcorporatie 2 2.2 Wat zien wij in onze wereld 2 2.3 Grote

Nadere informatie

Maatschappelijk Jaarverslag 2012

Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Inhoudsopgave Blad Voorwoord 2 1. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) 3 2. MVO en Prins Bouw 3 3. Beleid 4 4. Speerpunten 5 5. Duurzaam bouwen 9 6. Toekomst 10

Nadere informatie