Michael Green. Schizofrenie ontsluierd. Amsterdam: Uitgeverij Nieuwezijds, p, ill. z/w en 6 in kleur. ISBN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Michael Green. Schizofrenie ontsluierd. Amsterdam: Uitgeverij Nieuwezijds, 2003. 224 p, ill. z/w en 6 in kleur. ISBN 90 5712 158 1."

Transcriptie

1 RECENSIES Gemakkelijke en moeilijke kost Deze keer twee publicaties die heel verschillend zijn, vooral qua moeilijkheidsgraad. Koos van Zomeren. Klein Kanoetenboekje. Utrecht: KN- NV-uitgeverij, p., ill. z.w. ISBN ,95 De gemakkelijke kost: Het Klein Kanoetenboekje is een bijzondere uitgave met een actueel thema. De media besteden op dit moment veel aandacht aan de Waddenzee, de kokkels en kanoeten. Veel biologen zijn bang dat de kanoet binnen tien jaar uitgestorven is, omdat in Nederlands best beschermde natuurgebied nog steeds op kokkels gevist mag worden. En die kokkels zijn nu juist het hoofdvoedsel van de kanoet en andere wadvogels. De beschouwende kijk op deze bijzondere vogel en de boeiende dialogen tussen de wetenschapper Theunis Piersma en de schrijver Koos van Zomeren leveren een inspirerende uitgave op voor biologen met een zwak voor literatuur. Het boek is prachtig geïllustreerd met aquarellen van Erik van Ommen. Koos van Zomeren schreef zo n veertig boeken, maar werd bij het grote publiek vooral bekend door de rubriek Vandaag of morgen in NRC Handelsblad. Theunis Piersma (die onlangs hoogleraar werd) is ook bekend bij biologen door zijn verhalen over de kanoet en zijn ageren tegen de kokkelvisserij. Van Zomeren heeft in de afgelopen vijfentwintig jaar vaak en veel geschreven over de band tussen de kanoet en ons waddengebied. Daarbij zijn deze teksten ook een afspiegeling van zijn vriendschap met Theunis Piersma, de man die hem de eerste beginselen van het kanoet-kennen bijbracht. In het Klein kanoetenboekje zijn de columns en artikelen van Koos van Zomeren gebundeld, die zijn liefde voor het wad, de kanoet en de vriendschap tussen twee liefhebbers tot leven brengen. 114 NVOX 2 FEBRUARI 2004 Het is smullen geblazen. Het leukst vond ik de verhalen over de tocht naar Banc d Arguin in Mauretanië, over het vogeleiland Griend en het NIOZ, maar dat is misschien heel persoonlijk. Marijke Domis Michael Green. Schizofrenie ontsluierd. Amsterdam: Uitgeverij Nieuwezijds, p, ill. z/w en 6 in kleur. ISBN ,95 Moeilijk te lezen, maar wel heel informatief. Op de achterkant van het boek staat: met de vaart van een detectiveschrijver neemt Green de lezer mee op reis langs de ontwikkeling van de hersenen en verklaart hij de defecten die ten grondslag liggen aan schizofrenie. Dat vind ik wat te veel gezegd, maar boeiend is het boek zeker. Tot voor kort was de behandeling van schizofrenie meer gericht op de psychotische symptomen dan op de neurocognitieve functiestoornissen. Het boek blikt terug op belangrijke ontwikkelingen in het schizofrenie-onderzoek van het laatste decennium. Eerst worden de kenmerken van schizofrenie behandeld. Wat is wel schizofrenie en wat niet? Een van de misvattingen is dat het bij schizofrenie gaat om een meervoudige persoonlijkheidsstoornis. Schizofrenie is een stoornis, die wordt gekenmerkt door psychotische verschijnselen, waaronder gehoorsstoornissen (je hoort stemmen die je niet kunt horen) en wanen (bijvoorbeeld: geloven dat je leven wordt gecontroleerd door bewoners van een andere planeet). Deze verschijnselen treden niet op bij een meervoudige persoonlijkheidsstoornis. Schizofrenie kan worden gezien als een stoornis, die begint met problemen die leiden tot neurocognitieve functiestoornissen. Tot de neurocognitieve functiestoornissen behoren: problemen met aandacht, geheugen, waarneming en probleemoplossend vermogen. Deze problemen leiden tot verkeerde interpretaties, verwarring en uiteindelijk functionele beperkingen. De psychotische symptomen zijn een onderdeel van de aandoening, maar vormen niet de kern daarvan. In het boek worden eerst de kenmerken van schizofrenie beschreven; er is ook een tabel met diagnostische criteria (maar de diagnose is niet gemakkelijk te stellen); gelardeerd met verhaaltjes van en over patiënten. Het volgende hoofdstuk gaat over de ontwikkeling van schizofrenie: mensen worden geboren met de aanleg voor schizofrenie. Dat wil niet zeggen dat je met deze aanleg de stoornis ook ontwikkelt. Er zijn risicofactoren. Het is daarom moeilijk om over een begin van de ziekte te spreken. Sommige risicofactoren doen zich al voor in de baarmoeder tijdens de ontwikkeling van het zenuwstelsel van het ongeboren kind. Risicofactoren die genoemd worden zijn: griep (bij de moeder), rhesusantagonisme en ondervoeding. Verbazingwekkend. Eveneens verbazingwekkend is dat geconstateerd is dat er lichte lichamelijke afwijkingen waren bij mensen, die later schizofrenie kregen; bijvoorbeeld een ongewone arm- en handsstand of ogen die ver uit elkaar staan. Interessant voor biologen is het verband tussen de ontwikkeling van het zenuwstelsel tijdens de embryonale ontwikkeling en de stoornis schizofrenie. Schizofrenie is ongetwijfeld een genetische aandoening. Dat is vast komen te staan door klassiek genetisch onderzoek (familie-, tweeling- en adoptieonderzoek). Het moleculaire onderzoek heeft totnogtoe niet veel opgeleverd. De oplossing lijkt een nieuwe benadering: zoeken naar en ander fenotype (dan de klinische stoornis) dat nauw verbonden is met genotype. In het boek worden uitgebreid de neurocognitieve functiestoornissen beschreven en de gevolgen daarvan voor patiënt en omgeving. Bovendien is er een duidelijke beschrijving van de onderzoeken, die daarbij gebruikt worden. Neurocognitieve stoornissen vinden hun basis in de hersenen en daarom zijn de nieuwe

2 imagingtechnieken een waardevol hulpmiddel. In het hoofdstuk Neuroimaging en schizofrenie worden deze beschreven. De technieken zijn overigens niet geschikt om schizofrenie te diagnosticeren. De Petscan kan worden gebruikt om na te gaan hoe geneesmiddelen werken en hoe hersenen veranderen bij mentale activiteit. Dat laatste gaat nog beter met fmri. Ook dit is weer een interessant hoofdstuk voor biologen. Het hoofdstuk behandeling gaat over de behandeling vroeger en nu. De behandeling kan worden beschouwd als een serie steeds hogere hordes. De eerste horde, psychotische symptomen verminderen, is het gemakkelijkst te nemen. De laatste, vermindering van de handicap, het moeilijkst. Vanaf 1910 tot 1950 was hydrotherapie de belangrijkste behandeling van psychische stoornissen, waaronder schizofrenie. Wie wil weten wat die behandeling inhield moet het boek lezen. Het lijkt me niet leuk. Ook in dit hoofdstuk weer veel verhaaltjes van en over patiënten. Er is verder een bespreking van ouderwetse en nieuwe anti-psychotische medicijnen en hun bijwerkingen. De nieuwe werken vooral in op de overdracht in de synapsen. De verdere behandelingen zijn vooral gericht op functioneel herstel: de ambulante zorg, training in sociale vaardigheden en gezinsbehandeling. Het boek sluit af met een hoofdstuk 'Behandelresultaat bij schizofreniepatiënten' toegelicht met verhalen van en over patiënten. Kortom een heel interessant, gedegen en wetenschappelijk boek over het onderwerp, maar geen lectuur om te lezen als je eens niet in slaap kunt komen. Marijke Domis Marie en Irène Curie Greta Noordenbos, Marie en Irène Curie. De eerste vrouwelijke Nobelprijswinnaars. Delft: Uitgeverij Eburon, p., ill., ingenaaid. ISBN ,90. Informatie: Uitgeverij Eburon: Website: "Op 10 december 2003 was het op de kop af 100 jaar geleden dat de Nobelprijs aan Marie Curie werd toegekend. Het was een nieuwe prijs, die in 1901 voor het eerst werd uitgereikt; de waarde bestond in dat jaar uit (omgerekend) dollar, hetgeen toen 7 keer hoger was dan de hoogste prijs uit die tijd, de Rumford Medal van de Royal Society. Intussen is het geldbedrag enorm toegenomen; in 1999 was het dollar." Dit schrijft de Leidse onderzoekster Greta Noordenbos in haar nieuwe boek, Marie en Irène Curie, dat op 12 december 2003 aan de Rector van de Universiteit Leiden gepresenteerd werd. Onder het gezelschap bevonden zich enige vrouwelijke hoogleraren, waaronder prof. dr. Els Goulmy, winnares van de prestigieuze Spinozaprijs 2002 en sinds 1999 hoogleraar Transplantatiebiologie. Prof. Goulmy heeft een opvallende loopbaan gevolgd: van Mulo-A tot hoogleraar. Aangezien zij in Nederland niet mocht promoveren met deze vooropleiding, moest zij uitwijken naar de Sorbonne in Parijs, net als Marie Sklodowska een eeuw vroeger. Een andere Leidse coryfee, prof. Ewine van Dishoeck, had al eerder, in 2000, de Spinozaprijs ontvangen voor haar werk in de astronomie. Betekent dit wellicht dat er binnenkort een Nederlandse Madame Curie zal opstaan? Dr. Greta Noordenbos denkt van niet; daarvoor is het aantal vrouwen, dat natuurkunde kiest, veel te klein, namelijk slechts 5% van het totale aantal afgestudeerde studenten in de fysica. In Polen en Frankrijk zijn de aantallen vrouwelijke natuurkundigen veel groter, resp. 36% en 30% van het totale aantal afgestudeerden in de natuurkunde; vandaar dat Greta Noordenbos oppert, dat daar misschien sprake zou kunnen zijn van een Marie Curie-effect. Hoe het ook zij, ze heeft een opmerkelijk boek geschreven over de levens van Marie Curie, tweevoudig Nobelprijswinnaar, en haar dochter Irène Joliot-Curie, die in 1935 de Nobelprijs ontving. Behalve de Curies portretteert Noordenbos een aantal andere opvallende vrouwelijke wetenschappers, waaronder Hertha Ayrton, Lise Meitner en de Nederlandse Toos Korvezee. Noordenbos, die in 2000 Vrouwen in de Academies van Wetenschappen had geschreven, begint het boek over Marie Curie en haar dochter met een hoofdstuk over de instelling van de Nobelprijs. Na de biografieën van Marie Curie en haar dochter volgt een hoofdstuk over seksespecifieke factoren in het leven en werk van deze beide uitzonderlijke vrouwen. Het is intrigerend hoe de sociale wetenschapper Greta Noordenbos deze factoren uit de wetenschappelijke loopbanen van beide vrouwen weet te lokaliseren en te analyseren. Voortbouwend op het onderzoek dat zij in het kader van het vorige boek over de academische wereld verrichtte, ontstaat er in het boek over de Curies een nieuw inzicht in de manier waarop deze vrouwen hun baanbrekende werk moesten doen, gehinderd door tegenwerking van een breed front van hun mannelijke collega s (zij werden beiden afgewezen als lid van de Académie des Sciences) en publieke hetzes. Zo werd Marie Curie een Poolse indringster genoemd en Irène Joliot-Curie werd als communiste verdacht gemaakt. En, alsof dat niet voldoende was, werd er publiekelijk kritiek op hun kleding geleverd. Het zesde en laatste hoofdstuk behandelt de huidige positie van vrouwen in de natuurwetenschappen; daarin wordt onder meer de carrière van de eerder genoemde prof. Goulmy besproken. In dit hoofdstuk komen de docenten in het voortgezet onderwijs, wij dus, ook ter sprake: Zolang meisjes weinig inspirerende voorbeelden hebben van vrouwelijke natuurkundigen zal het aantal van hen dat natuurkunde gaat kiezen beperkt blijven. Greta Noordenbos reisde naar Warschau en Parijs om de Curie-sanctuaria te bezoeken en daaraan dankt zij enige onbekende foto s. Het boek is helaas vrij duur, maar door de frisse aanpak boeiend om te lezen. En voor de leerlingen fijn dat er een goed, origineel Nederlands leesboek is over twee fascinerende vrouwen, die door hun persoonlijke geschiedenissen de broodnodige belangstelling voor de bètavakken kunnen opwekken. Marjan Bruinvels De Blauwe Dame J.D. van der Tuin, De Blauwe Dame. Leven en werk van Jeanne Adriana Wilhelmina Warners ( ) stichtster van het Miramar zeemuseum. Vledder: Zeemuseum Miramar.158 pp. ill. ISBN ,99. ; tel.: De Blauwe Dame bevat het levensverhaal van Jeanne Adriana Wilhelmina Warners ( ), de oprichtster en eerste conservatrice van het Miramar zeemuseum, dat ligt tussen Vledder en Frederiksoord. Schrijver Van der Tuin was bestuurslid van de Stichting Vrienden van Miramar en maakte haar als zodanig van nabij mee in de jaren tachtig van de vorige eeuw. Na haar overlijden stelde hij een archief samen uit de door haar nagelaten stukken. Hieruit distilleerde hij het verhaal van haar opmerkelijke levensloop, die onlosmakelijk is verbonden met het Miramar zeemuseum in Vledder (Drenthe). Op een leeftijd dat anderen voorzichtig gaan denken aan ophouden met werken, begon zij een geheel nieuwe carrière: '"Begint u nu pas met verzamelen? Dan zult u het ook niet ver meer brengen!" werd haar destijds door een collegaverzamelaar als onterechte 'opsteker' meegegeven. Waarop juffrouw Warners volgens haar memoires reageerde met: "Ik wist dat deze man mijn vijand was, hetgeen later ook is gebleken."' Het zeer goed leesbare boekje is goed gedocumenteerd en bevat vele wetenswaardigheden over juffrouw Warners, haar omgeving over de reizen die ze maakte en over haar museum. Curieus is de afgebeelde brief van Albert Schweitzer, die gericht was aan Herrn Warners, niet aan Fraulein. De inconsistenties in de tekst, bijvoorbeeld over de voornamen van Jeanne Warners en de kleine foutjes, zijn graag vergeven. Wat een interessant mens, hoewel zeker niet een gemakkelijke tante. En dan te bedenken dat ik in die tijd zeer regelmatig in die omgeving verkeerde. Waarom ben ik er nooit geweest en heb ik haar nooit ontmoet? Natuurlijk kunt u binnenkort een miniatuur verwachten over deze vrouw die dan wel niet begon met een natuurwetenschappelijke carrière, maar die er uiteindelijk wel in terechtkwam en haar steentje of in dit geval schelpje bijdroeg. Marianne Offereins Watersnuffel, meidoorn en andere landschapselementen Peter Maas, Van watersnuffel tot meidoornhaag. Kleine landschapselementen in Zeeland. Middelburg, Provincie Zeeland. 147 pp. ill in kleur. ISBN ,60. FEBRUARI 2004 NVOX 2 115

3 De provincie Zeeland gaat gewoon door met het uitbrengen van handige kleine boekjes over deelgebieden van landschap en natuur. In het boekje Van watersnuffel tot meidoornhaag is er vooral aandacht voor de kleine landschapselementen: een boom, een veedrinkput, een boerenerf, een heg, die herinneren aan het agrarische verleden van de provincie. Door de inundaties en de ruilverkavelingen is er in de afgelopen 60 jaar veel veranderd in het Zeeuwse landschap. Toch zijn er veel oorspronkelijke elementen bewaard gebleven. Dit boekje is geschreven om de argeloos voorbijreizende inwoner of toerist eens de ogen voor deze overblijfselen te openen. Achtereenvolgens wordt geschreven over planten en dieren die voorkomen in de gebieden van de: knotbomen; meidoornheggen (fraaie landschapselementen die in verband met bacterievuur op zo veel plaatsen werden gerooid); hoogstamfruitbomen (ook al weer uit economische overwegingen in grote delen van ons land verdwenen; bij ons in het Kromme Rijngebied was het vroeger zo romantisch mooi; nu moet je de hoogstambomen zoeken); veedrinkputten (kleine putten, door de boeren gegraven om het vee van zoet water te voorzien); en tot slot de bijzonderheden van het boerenerf. Duidelijk een met zorg en met liefde gemaakt boekje. Echt waar voor je geld. Marianne Offereins Onverdiende Nobelprijs The Third Man of the Double Helix. The Autobiography of Maurice Wilkins. Oxford: Oxford University Press, p., 39. zw/w foto s. ISBN Maurice Wilkins speelt een merkwaardige rol in de ontdekking van de dubbele spiraal van DNA. Al vrij lang is bekend dat niet hij, maar veeleer zijn collega Rosalind Franklin de derde winnaar in de Nobel-race had moeten zijn. De titel van dit boek met zijn sinistere connotaties is niet door hem, maar door zijn uitgever bedacht. Voor een deel om zijn blazoen te zuiveren, misschien wel helemaal, heeft Wilkins deze autobiografie geschreven. Uit zijn herinneringen blijkt, dat hij het goed met zichzelf heeft getroffen. Geboren uit Britse ouders in Nieuw-Zeeland, remigreert hij in 1923 en gaat in de jaren '30 studeren in Cambridge, zoals zovelen geïnfecteerd door een hang naar het pacifisme en met het communisme en de Sovjet-Unie als lichtend voorbeeld voor zich. Maar in de oorlog overwint hij zijn antimilitarisme (of geeft hij zich aan de omstandigheden gewonnen) en werkt hij uiteindelijk in Amerika mee aan de ontwikkeling van de atoombom. Na de oorlog is hij een blauwe maandag in St. Andrews. Met zijn baas Sir John Randall verhuist de biofysische groep dan naar King s College in Londen. Daar raakt hij betrokken bij de opheldering van de structuur van DNA. Een groep in Cambridge, waarvan de jonge heren Watson en Crick deel uitmaken, is, evenals Linus Pauling, ook in de race. Het verhaal is al tientallen malen verteld maar Wilkins wil nu zijn kant laten horen hoe hij degene wordt die als derde betrokken is bij de onthulling van de dubbele spiraalstructuur. In zijn optiek is dat het gevolg van controverses, miscommunicaties en misverstanden omdat Franklin zo weinig toeschietelijk was. De rest van de autobiografie is even weinig interessant als het voorgaande. Lezen van zo n autobiografie behoedt je voor de misvatting dat je er zelf ook een moet schrijven. En alle gedraai en had ik maar -s, alle spijt en ja, als ik dat geweten had ten spijt, maakt het geheel op mij een weinig plezierige indruk. Qui s excuse, s accuse (wie zich verontschuldigt, beschuldigt zichzelf) zegt een spreekwoord, en zo voel ik dat hier ook aan. Ik kan dit boek dus niet aanbevelen. Behalve Wilkins zelfverdediging voegt het weinig nieuws toe aan het bekende, en ik had meermalen een gevoel van afkeer te overwinnen. Nog één opmerking: de naam Philips, de bekende gloeilampenfabriek, wordt consequent als Phillips gespeld. Jammer toch! Hans Bouma De kip en de graankorrel Philip Ball. Molecules. A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press, p., 39 zw/w ill. ISBN Kent u die van de man die dacht dat hij een graankorrel was? Toen de psychiater hem eindelijk van het tegendeel had overtuigd zei hij: Ik weet het nu wel, maar weten die kippen het ook? Iets dergelijks kwam me te binnen bij het lezen van deze Very Short Introduction, nog wel van Philip Ball, een auteur die ik hoog in de kast heb staan. Maar het probleem met moleculen is dat je zo n boek leest als iemand die gewend is in moleculen te denken. Ik weet het wel, maar snappen de lezers die kort willen worden geïntroduceerd het ook? Ik geloof er niets van. Maar voor docenten en leerlingen die van de jongste stand van zaken op de hoogte gebracht willen worden, staat er geweldig veel leesbaars in. Ball richt zijn aandacht op organische moleculen, op celprocessen zoals verbranding en spierbeweging, op nanotechniek, op moleculaire motors en zo. Wat dat laatste betreft: Ben Feringa, die op de laatste Woudschotenconferentie ons (alweer: ons, ingewijden) zo goed op de hoogte bracht, wordt hier met ere genoemd. Verder noem ik nog de moleculaire communicatie en de chemische computer. Alles in vloeiende en goed leesbare stijl gebracht. Een speciale vermelding verdienen de fraaie illustraties, grotendeels door de auteur zelf bedacht en getekend. Zelfs bij het kleine formaat van de VSI s slaagt hij er nog in zo extra informatie over te dragen. Maar liefst 150 noten geven de bewijsplaatsen aan waar Ball zijn wijsheid is gaan halen, en ook zijn er nog negen boeken vermeld bij Further Reading. Kortom, voor zeven pond een geslaagde aankoop. Maar u moet wel weten wat moleculen zijn. Hans Bouma

4 de NVOX-site bij de nummers van de oude jaargangen. Het boek is nu dus in de aanbieding; uiteraard zolang de voorraad strekt. De volgende jaargang Chemische Feitelijkheden Chemische Feitelijkheden verzameld. Cd-rom, verkrijgbaar via de helpdesk onder telefoon van Ten Hagen Stam, uitgevers in Den Haag. Evenals vorige jaren is er van de serie Chemische Feitelijkheden, een losbladige actuele chemische encyclopedie, uitgegeven onder redactie en auspiciën van de KNCV, een nieuwe cd-rom verschenen. Ze zijn nu tot aan nummer 204 gekomen. Deze laatste gaat over textielreiniging in de stomerij. Ik heb al enkele malen de aandacht op deze voor het onderwijs heel informatieve serie willen richten en volsta deze keer dus met de aankondiging ervan. Wie op de papieren serie is geabonneerd, krijgt de cd-rom automatisch toegezonden. Als steeds aanbevolen. Hans Bouma Everything you want to know about science, without the boring parts... Veel collega's bezochten van 8-10 januari de Annual Meeting van onze Engelse zusterorganisatie, de Association for Science Education, kortweg de ASE. Aan degenen van wie het adres bij de redactie bekend was, is (zeer kort voor de uiterste inleverdatum van de kopij) gevraagd om één tot drie websites door te geven die zij interessant vinden voor het Nederlandse onderwijs. Hieronder de eerste reacties. Laboratory design: gratis software om in 2D en 3D een bètalab te ontwerpen Op de website van de ASE is materiaal te vinden dat op de jaarlijkse bijeenkomst in een workshop werd gepresenteerd. Onder het kopje Resources, Lab Design Software, is een gratis programma te downloaden waarmee je zelf een bètalab of een sciencelokaal kunt ontwerpen. Ramen, deuren, tafels, stoelen, krukken of een rolstoel, een zuurkast, maar ook docenten en leerlingen krijgen een plaats in het ontwerp. Het eindresultaat is in 2D en ook in 3D te bewonderen en kan zo naar de architect! Anneke Thurlings-van der Lingen Moodle: installeer en gebruik elektronische leeromgevingen zonder kosten lefinal.ppt Dit is de URL van een PowerPointpresentatie op de ASE door Martyn Overy. Hij legt daarin uit wat Moodle is; hoe je eraan kunt komen en het kunt installeren; en wat je ermee kunt doen. Moodle is een elektronische leeromgeving (elo). Elo's worden ook wel digitale of virtuele leeromgevingen genoemd. Voorbeelden zijn Blackboard en Teletop. Moodle is echter een Open Source toepassing die niet hoeft te worden gekocht, dus gratis is. Martyn Overy was vroeger de webmaster van de ASE-website. Een aantal bestanden die hij voor de ASE-website heeft gemaakt en die daar nu niet meer opstaan zijn nu op de website van zijn school te vinden (www.webschool.org ). Het betreft onder andere een mooie plaatjescollectie. Henny Kramers Deeltjesfysica en astronomie; reis naar Mars in beeld Dit is de site van de Particle Physics and Astronomy Research Council (PARC). Deze organisatie was erg actief op de ASE-conferentie. Onder haar vlag hield een aantal mensen een lezing. PARC maakt veel folders voor de jeugd om jongeren te interesseren in deeltjesfysica, astronomie en ruimtewetenschap. Er kan divers lesmateriaal worden besteld voor natuurkunde en voor het domein Zonnestelsel en Heelal bij ANW. Actueel is het lespakket Mars Expres met diverse posters over de missies naar mars, experimenten aan boord en Beagle 2. Tevens is de video The magic of total solar eclipses gratis aan te vragen; aanvraag is ook mogelijk via Leander Jansen en Marianne de Rijke Ruimtevaart Je kunt hier een gratis education kit (in het Nederlands) bestellen met als titel: International Space Station. Er is een wedstrijd op de site speciaal voor Nederlandse basischolen, maar de inschrijving is al gesloten bij de verschijning van dit nummer. De prijs voor de winnende vier klassen is radiocontact met de Nederlandse astronaut André Kuipers tijdens zijn tiendaagse verblijf op het International Space Station in april. Gerry Tiemersma Vanuit de klas via een telescoop in de ruimte kijken Er kan vanuit het klaslokaal in de ruimte worden gekeken via de Faulkes Telescopes, gerobotiseerde telescopen die op Hawaï en in Australië staan. Je moet daarvoor geboekt hebben. De eerste telescoop is in januari 04 gereed en de tweede komt eind 2004 ter beschikking. URL: en Op de URL staat dat Engelse scholen zich kunnen aanmelden, maar van de projectleider Paul Roche begreep ik dat ook scholen van buiten Engeland welkom zijn. Huib van Drooge De wetenschap achter medicijnen GlaxoSmithKline sponsorde een cd-rom die de ontwikkeling laat zien van medicijnen voor bacteriële en virale infecties en voor astma. De voorbeelden bestaan uit eigentijdse toepassingen voor scheikunde (inclusief het tekenen van structuren) en biologie. De cd-rom, getiteld The science behind medicines, is gratis aan te vragen door een te sturen naar Marianne de Rijke Het zoeken op internet voor biologen en daar biolinks. Via het internetadres van een uitgeverij van biologieboeken kun je worden doorverbonden naar een grote database waarop informatie over allerlei biologische onderwerpen op het internet staat, waaronder ook biotechnologie voor de chemici. Huib van Drooge Science and Special Educational Needs: materiaal voor kinderen met leermoeilijkheden Onder Resources, Special Needs, vind je materiaal dat gebruikt kan worden door kinderen die speciale aandacht nodig hebben. Maar welk kind heeft dat eigenlijk niet? Het materiaal is afkomstig van docenten science uit Engeland, Schotland en Wales en is het resultaat van een project dat gefinancierd werd door ASE en NASEN, de National Association for Special Educational Needs. Je vindt er onder andere spelletjes, flashcards met tekst, symbool en foto van de spullen die je gebruikt bij practicum; tips voor materiaal bij practicum (warmtepapier) en nog veel meer. Vooral geschikt voor de onderbouw. Anneke Thurlings-van der Lingen Magie van metalen Op de conferentie werd door de Non-Ferrous Alliance (NFA) een demo uitgedeeld van de cd-rom The magic of metals. Er staat informatie op over de metalen magnesium, aluminium, titanium, nikkel, koper, zink en lood. Het betreft in hoofdzaak de productie, eigenschappen en recycling van deze metalen. Er staat ook gedigitaliseerd video-materiaal op. De demo is al de moeite waard. Toegezegd is dat vanaf 31 januari 04 de volledige versievan de cd-rom van internet te halen is op de site Huib van Drooge en Gerry Tiemersma Synchotron Op deze site is te zien hoe neutronen- en muonenbundels worden geproduceerd en gebruikt om de structuur van materie te onderzoeken. De cd-rom Living in a materials world is gratis te bestellen en bedoeld voor natuurkunde en scheikunde in de bovenbouw vwo. Gerry Tiemersma Schoolscience Dit is het internetadres waar veel Engelse bedrijven hun informatie voor de scholen op gaan zetten. Er is nu al aardig wat te vinden en wie weet wat de toekomst brengt. Een andere site met veel links naar bruikbare informatie is De links zijn geordend naar niveau (vanaf het basisonderwijs) en naar de onderwerpen in het National Curriculum voor science. Huib van Drooge en Gerry Tiemersma Financiële ondersteuning bezoek van ASE-conferentie Van een van de Nederlandse docenten die ik tegenkwam op de ASE-conferentie hoorde ik FEBRUARI 2004 NVOX 2 117

5 dat hij hiervoor financiële ondersteuning had van het Europees Platform. Deze organisatie heeft een budget voor nascholing in andere landen. Het bezoeken van de ASE-conferentie is een vorm van nascholing. Terecht overigens; je leert heel veel in die paar dagen. Inlichtingen en aanvraagformulieren zijn te vinden op de website Henny Kramers Buitenlandse tijdschriften Deze keer worden de nummers van maart en april van het Journal of Chemical Education besproken (jaargang 80). De namen van de auteurs en een samenvatting in het Engels kunt u vinden via de NVON-site, Op de NVOX-site klikt u vervolgens in het menu links op Buitenlandse Tijdschriften. Op het scherm dat dan volgt, kiest u in het menu rechts het Journal of Chemical Education. Hierbij wordt naar de index van het nummer doorgelinkt. Naar de hieronder vermelde sites kunt u direct doorklikken. Het JCE heeft zelf als URL: Maart 2003 Op de omslag van dit nummer staat een heel mooie montagefoto van de maan en een astronaut die maanmonsters trekt. Dit in verband met het artikel Teaching chemistry using From the earth to the moon ( ). De foto van de maan is genomen op de terugreis naar de aarde van de Apollo 17, de laatste bemande maanreis in Bij het artikel staat een verwijzing naar de aardige astronomie/ruimtesite van Jim Loy, jimloy.com/astro/moon0.htm. Verder ook naar een site waarop te zien is dat niet alles op de maan grijs is; op microscopische schaal is wel enige kleur te bekennen. URL: solarviews.com/cap /moon/moondust.htm. Het hoofdartikel Making most of students' abilities (231) gaat over mogelijkheden om scheikundeonderwijs aan te passen aan de studenten, ook die met lichtere of zwaardere handicaps. Een lichte handicap is bijvoorbeeld onvoldoende ruimtelijk inzicht. Bij de Book & Media Reviews ( ) die altijd in hun geheel op de JCE-site staan, is er onder andere een bespreking van het boek Nobel women in science: their lives, struggles and momentous discoveries. De meeste van deze vrouwen zijn we al tegengekomen in de vrouwenminiaturen van Marianne Offereins. De auteur Sharon Mc Grayne gaat echter dieper. Zij heeft acht nog levende Nobelprijswinnaressen zelf geïnterviewd en verder een groot aantal familieleden en vrienden van de prijswinnaressen die niet meer leven. In het inleidend hoofdstuk gaat de auteur in op de vraag: Waarom zijn er zo weinig vrouwelijke Nobelprijswinnaars? Verder geeft ze aan 118 NVOX 2 FEBRUARI 2004 waarom de in dit boek besproken vrouwen het wel voor elkaar kregen. Even verderop in JCE staat een aankondiging van een uitbreiding met zes miniaturen op een site getiteld 'Biographical snapshots of famous women and minority chemists'. De URL Features/eChemists/index.html. The professional career of Clifford R. Haymaker ( ) gaat over een blinde die ondanks zijn handicap een succesvolle carrière maakte in de experimentele organische chemie. Hij is na zijn promotie vrij snel benoemd tot hoogleraar en tot zijn emeritaat actief werkzaam gebleven op zijn vakgebied. Het artikel is geschreven door twee van zijn vroegere studenten die met bewondering aan hem terugdenken. Electronegativity from Avogadro to Pauling ( ) is het tweede deel van een serie over dit onderwerp. Dit deel gaat over de ontwikkelingen aan het eind van de 19e en het begin van de 20e eeuw. Zeer boeiend om aan de hand van één concept naar de geschiedenis van de scheikunde te kijken. Visual experiments illustrating four basic concepts in chemistry ( ) zijn proeven die door een Franse wetenschapper worden ingezet om bezoekende scholieren duidelijk te maken wat wetenschappelijk onderzoek is. De proeven worden door hem in de context gezet van prebiotische geschiedenis, dus de geschiedenis van de aarde voorafgaand aan het ontstaan van levende wezens. Ze deden me sterk denken aan de door Wobbe de Vos ontwikkelde diffusieproeven in Chemie in duizend vragen. Effective laboratory experiences for students with disabilities: the role of a student laboratory assistant ( ) bevat ook nuttige tips voor docenten in het voortgezet onderwijs. Using ice-cooled condensers in chemistry laboratory ( ) bevat onder andere aanwijzingen voor het zelf maken van deze koelers. Nuttig bij het refluxen en destilleren van vloeistoffen met een laag kookpunt. Als voorbeelden van toepassing worden gegeven (1) de synthese van ethylsalicylaat uit aspirine en (2) de isolering van aceton uit nagellak-remover. Bij Incomplete combustion with candle flames ( ) onderzoeken eerstejaarsstudenten onvolledige verbranding, de kinetiek van het verbrandingsproces en enkele thermodynamische concepten. Deze proeven lijken me ook geschikt voor het voortgezet onderwijs, mits men de beschikking heeft over een zeer goede gaschromatograaf. Bij een proef over de Stoichiometry of the reaction of magnesium with hydrochloric acid ( ) wordt het verloop van de reactie gevolgd door de druk van het ontwikkelde waterstofgas te meten met een druksensor. Voor de verwerking van de meetgegevens wordt PASCO Science Workshop gebruikt. Learning in chemistry with virtual laboratories ( ) bespreekt de ervaringen met een programma dat ontwikkeld is aan de universiteit van Córdoba. Een toelichting hierop in het Spaans is te vinden op de website van de universiteit, tual. De programma's zelf kon ik op deze site niet vinden. Wel zag ik dat er niet alleen voor scheikunde, maar ook voor natuurkunde programma's zijn gemaakt. April 2003 Are textbooks dispensable? (359) vraagt hoofdredacteur John Moore zich af. Zijn antwoord is een voorzichtig: Ja, in de toekomst mogelijk wel. Hij denkt aan een onderwijsopzetten met een kerndeel voor alle studenten in combinatie met keuzemodules. Dergelijke opzetten worden over enige tijd in de USA mogelijk zijn dank zij een zich snel ontwikkelde digitale bibliotheek voor de natuurwetenschappen. De JCE-staf verzorgt daarvan het chemiegedeelte. News from Online: atmospheric chemistry ( ) bespreekt een groot aantal sites waarin de chemie van de biosfeer aan de orde komt. Er is ook aandacht voor sites over onderzoek naar de mogelijkheid van leven in andere planeten. Behalve voor scheikunde zijn deze sites ook zeer relevant voor ANW. Op de NVOX-site staan ze allemaal, met een korte toelichting, zodat u meteen kunt doorklikken naar de voor u relevante sites. An interview with Linda Ford, 2003 Conant Award Winner ( ) is een interview met een begeesterde docente. We zouden in Nederland meer prijzen voor docenten moeten instellen. Kwestie van op het idee komen voor welke doelgroep, een procedure bedenken om aan een prijswinnaar te komen en sponsors vinden. Het winnen van een onderwijsprijs is een kick voor de betrokken docenten, haar of zijn leerlingen en de school. Een aardige nevenopbrengst is dit soort artikelen, waarin de docenten vertellen over wat ze doen om hun onderwijs boeiend te houden en ook hoe ze hun vak bijhouden. Eén van de spreuken op Linda's prikbord die mij aansprak: "You can't run with the big dogs if you never get off the porch". In News and Announcements ( ) staat onder andere een vermelding van een mooie poster van Watson en Crick bij hun originele DNA-model; te bestellen bij cephotogallery.com. Het tijdschrift Nature vierde de 50ste verjaardag (in 2003) van de ontdekking van de dubbele helix met een een speciale website met onder andere reprints van de oorspronkelijke artikelen. Nu ik dit schrijf, al in 2004, is die website nog te vinden op com/nature/dna50/index.html. Het aprilnummer van JCE bevat altijd veel artikelen voor het onderwijs. Het bevat ook altijd

6 een verhaal waarin Sherlock Holmes en zijn onafscheidelijke vriend Watson als detective optreden in een misdaadzaak die chemische kennis vraagt voor de oplossing ervan. De titel ervan is deze keer: The chemical adventures of Sherlock Holmes; The Blackwater Escape ( ). Een heel origineel artikel in dit kader is Arts and sciences in Nanoput: communicating synthesis and the nanoscale to the layperson ( ). De auteurs hebben 2-nm grote moleculen gesynthetiseerd waarvan de modellen op mensfiguurtjes lijken. Ze noemen ze Nanoputters. Stamvader is NanoKid. Zie voor een aantal afstammelingen de figuur. In een supplement van het artikel op internet zijn details voor de synthese te vinden. Het is uitdrukkelijk de bedoeling om iets te doen met deze figuurtjes in een onderwijscontext. Men is bezig met animaties. Ik kreeg echter geen toegang op de daarover genoemde site, Het maandelijkse leerlingenwerkblad met docententoelichting heet deze keer: Apple fool! An introduction to artificial flavors (408 A en B). Het gaat over het namaken van de vulling van appeltaart met crackerkruimels, kaneel, citroensap en eventueel citroenzuur en synthetische smaakstoffen. Er zijn veel recepten in omloop voor deze namaakappeltaart, de meeste daterend uit vroegere tijden, toen appels buiten het seizoen niet verkrijgbaar waren. Op de NVOX-site zijn een aantal (aanklikbare!) internetadressen te vinden met die recepten en ook die van enkele sites die ingaan op synthetische smaakstoffen. Een heel leuke site vond ik die van de Food Timeline Question Box. Van veel voedingstoffen wordt hierin de historische ontwikkeling gegeven. De URL is: lib1/kid/foodfaq.html In de rubriek Featured Molecules (446) staan molecuulmodellen van sucrose en van de smaakstof vanilline die horen bij het artikel over namaakappeltaart. URL: edu/ JCEWWW/Fe atures/ Monthly Molecules/ 2003/Apr/ De pagina's bevatten een groot aantal verschillende chemische puzzels en spelletjes. Helaas zijn er geen spelletjes bij die direct bruikbaar zijn in het Nederlandse onderwijs. Docenten van scholen met een Engelstalige afdeling verwijs ik naar de index van dit nummer. (Voor dergelijke scholen zou een abonnement op JCE zeer lonen; zo duur is het niet). Evenmin vat ik ik de artikelen samen van p Ze betreffen alle forensische chemie als context voor het leren van chemische en biochemische begrippen en technieken. Using demonstrations to promote student comprehension in chemistry ( ) is een nuttig artikel met veel tips over hoe je kunt bereiken dat leerlingen (meer) gaan leren van demonstraties. Iets om voor de NVOX te bewerken. Welke vrijwilliger biedt zich aan? Like dissolves like: A classroom demonstration and a guided-inquiry experiment for organic chemistry ( ) lijkt me simpel en effectief, ook goed bruikbaar voor het Nederlandse v.o. De demonstratieproef wordt uitgevoerd op een overheadprojector. Henny Kramers, Universiteit Twente Figuur 1. NanoKid kan in de magnetron worden behandeld met een serie 1,2- of 1,3-diolen in aanwezigheid van een zuur als katalysator. Op deze manier kan zijn kop (door acetaaluitwisseling) worden vervangen door andere koppen. In het artikel staat welke diolen nodig zijn voor welke figuurtjes. MEDEDELINGEN Nijmeegse scholierensite in Science Online electronenmicroscoop in kolommen toptijdschrift Het prestigieuze wetenschappelijk tijdschrift Science besteedde aandacht aan de virtual classroom Biologie van de KU Nijmegen. Deze site is oorspronkelijk gemaakt om geïnteresseerde scholieren te laten proefstuderen, maar is ook populair onder studenten en docenten vanwege de enorme plaatjesgalerij. Ander opvallend onderdeel: een electronenmicroscoop die via internet te bedienen is. De Nijmeegse B-faculteit heeft bij de studentenwerving gekozen voor een mix van verhalen over Nijmegen als studentenstad en een stevig inhoudelijk programma. Ook zijn er een steunpunt en lab-faciliteiten voor scholieren die werkstukonderzoek doen en zijn er sites met informatie voor dat doel. Dat deze tweetalige sites van hoge kwaliteit zijn, viel ook Science op. Dit Amerikaanse tijdschrift publiceerde op 2 januari een recensie van de proefstudeersite Biologie in de rubriek NetWatch. De URL van de site van deze recensie is: netwatch/, of met beeld: 303/5654/21a.pdf. Op de Nijmeegse site zijn een grote beeldbibliotheek te vinden, virtuele lessen en een film over studeren in Nijmegen. De aandacht van Science ging vooral uit naar de online simulatie van een electronenmicroscoop. De internetters kunnen zelf scherpstellen, het contrast vergroten en dergelijke. Ze kunnen dan preparaten bekijken van uiteenlopende structuren als een hondevlo, organellen van een cel of scheikundige aggregaten. De bezoekersaantallen bewijzen de populariteit van de site. In 2003 waren er een kleine bezoekers. De URL van de Nijmeegse site is Start Open School Technika 10 Op 27 maart 2004 start Technika 10 Nederland met de Open School Technika 10. Wilt u leren hoe u techniek leuk en aantrekkelijk maakt voor kinderen? Is het de hoogste tijd om uw techniekkennis en -vaardigheden bij te spijkeren, zodat ook u de vonk op uw leerlingen kunt laten overspringen? Of wilt u gewoon eindelijk eens toegeven aan uw nieuwsgierigheid en de eerste stappen in de wondere wereld van de techniek zetten? De Open School Technika 10 in Utrecht biedt volwassenen praktische, ééndaagse cursussen aan op het gebied van techniek voor kinderen. Technika 10 Nederland levert al jaren het bewijs dat kinderen technieklessen leuk vinden. Als ze maar op een aantrekkelijke, bij kinderen passende manier worden gegeven. Om de kennis en ervaring van bijna twintig jaar Technika 10 te delen met zoveel mogelijk mensen biedt Technika 10 Nederland vanaf 27 maart een interessant en gevarieerd cursusprogramma aan. Van basistechnieken hout- en metaalbewerking, fietsreparatie en het werken met elektriciteit en sensoren tot het bouwen van webpagina s, het ontmantelen van een computer en een cursus over veilig internetten. De cursussen hebben het educatieve materiaal van Technika 10 Nederland als uitgangspunt en worden gegeven door enthousiaste en deskundige cursusleiders. Technika 10 Nederland biedt hiermee professionele (bij)scholing FEBRUARI 2004 NVOX 2 119

Werken aan scheikunde

Werken aan scheikunde Werken aan scheikunde 24 memoires van hen die de Nederlandse Chemie deze eeuw groot hebben gemaakt Uitgegeven door Delftse Universitaire Pers in 1993. (Copyright 1993 by Delft University Pers). Met toestemming

Nadere informatie

De Reizende DNA-labs. 2-3 uur practicum met inleidende en afsluitende lessen voor docent

De Reizende DNA-labs. 2-3 uur practicum met inleidende en afsluitende lessen voor docent De Reizende DNA-labs 2-3 uur practicum met inleidende en afsluitende lessen voor docent Brug tussen biologie en scheikunde op school en de life sciences Leerlingen gaan zelf aan de slag met de nieuwste

Nadere informatie

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld reageren bijlagen attenderen printversie Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld Datum 01/02/2007 Auteur publicatie Guus Wijngaards, Jos Fransen, Pieter Swager (INHOLLAND) Titel

Nadere informatie

Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang

Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang In samenwerking met het Big History Project, een initiatief van historicus David Christian en Bill Gates, begint

Nadere informatie

Websites voor mentoren en leerlingen Inleiding

Websites voor mentoren en leerlingen Inleiding Websites voor mentoren en leerlingen Inleiding Internet is niet meer weg te denken uit het huidige onderwijs en biedt bovendien een bijna onuitputtelijke bron aan informatie en hulpmiddelen. Dit document

Nadere informatie

Hunebedden de steentijd

Hunebedden de steentijd Deze les hoort bij het prentenboek Het grote bouwwerk, geschreven door Rian Visser in de serie Terugblikken van Uitgeverij Delubas. Met tekeningen van Irene Goede. Doel: leerlingen bekend maken met hunebedden

Nadere informatie

School en computers. Paulusse BedrijfsOpleidingen

School en computers. Paulusse BedrijfsOpleidingen School en computers School en computers Computers zijn niet meer weg te denken uit ons leven. Kinderen van nu spelen vaak al computerspelletjes voor ze naar groep 1 gaan. Op school nemen computers een

Nadere informatie

1 3 N u t t i g e LinkedIn Tips. Haal direct meer uit je netwerk!

1 3 N u t t i g e LinkedIn Tips. Haal direct meer uit je netwerk! 1 3 N u t t i g e LinkedIn Tips Haal direct meer uit je netwerk! Inleiding Allereerst wil ik u bedanken voor het downloaden van dit e-book. Na weken van voorbereiding kunnen we dan nu eindelijk dit e-book

Nadere informatie

Persdossier ikgeeflevenaanmijnplaneet.indeklas.be 28 september 2010

Persdossier ikgeeflevenaanmijnplaneet.indeklas.be 28 september 2010 Persdossier ikgeeflevenaanmijnplaneet.indeklas.be 28 september 2010 Persbericht Wat vind je in de virtuele edukit? Een dynamische website Activiteiten in detail De algemene campagne ikgeeflevenaanmijnplaneet.be

Nadere informatie

Tweetalig vwo op Eijkhagen. That s interesting!

Tweetalig vwo op Eijkhagen. That s interesting! Tweetalig vwo op Eijkhagen That s interesting! Meer dan 75% van de lessen in het Engels Find out if TTO is right for you! Wat is tweetalig onderwijs? Als je kiest voor het tweetalige vwo van Eijkhagen

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

Porta Nieuws 27 2013-2014 Porta Mosana College havo-vwo-tto 19 maart 2014

Porta Nieuws 27 2013-2014 Porta Mosana College havo-vwo-tto 19 maart 2014 Porta Nieuws 27 2013-2014 Porta Mosana College havo-vwo-tto 19 maart 2014 Jaaragenda Cabaret! Maggie (TT2B) en Matthew Karren (TT3B) winnen regionale TTO junior speaking contest Verslag bezoek leerlingen

Nadere informatie

Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo. Betaonderwijs

Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo. Betaonderwijs Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo Betaonderwijs 'Als je doet wat je altijd gedaan hebt, krijg je wat je altijd kreeg' Albert Einstein Wat is betaonderwijs? De bètarichting

Nadere informatie

Producten aangeboden door de Openbare Bibliotheek Rijssen-Holten aan het Voortgezet Onderwijs 2012-2013

Producten aangeboden door de Openbare Bibliotheek Rijssen-Holten aan het Voortgezet Onderwijs 2012-2013 Producten aangeboden door de Openbare Bibliotheek Rijssen-Holten aan het Voortgezet Onderwijs 2012-2013 Voorwoord Uw school besteedt het komend schooljaar natuurlijk veel aandacht aan mediawijsheid en

Nadere informatie

Viral Social Games B.V. www.virtualpopstar.com Drogteropslagen 103 7776SL Slagharen

Viral Social Games B.V. www.virtualpopstar.com Drogteropslagen 103 7776SL Slagharen Viral Social Games B.V. www.virtualpopstar.com Drogteropslagen 103 7776SL Slagharen Virtual Popstar is in het kort een gratis te spelen online dress-up community game. Het is een website gericht op tieners

Nadere informatie

Programma van toetsing en afsluiting. Schooljaar 2015-2016. 5 atheneum

Programma van toetsing en afsluiting. Schooljaar 2015-2016. 5 atheneum Schooljaar 2015-2016 5 atheneum Berger Scholengemeenschap Vak: Nederlandse taal en literatuur en Spellen en formuleren toetsweek 2 20 0 Nieuw Nederlands: - Cursus spellen - Cursus formuleren Literatuurgeschiedenis

Nadere informatie

Geef nooit persoonlijke informatie door op internet, zoals namen, adressen en telefoonnummers.

Geef nooit persoonlijke informatie door op internet, zoals namen, adressen en telefoonnummers. Computer Niet eten en/of drinken bij de computers. Trek geen stekkers uit de computer. Laat het beeldscherm en de computer staan, niet verplaatsen. Wijzig geen beeldscherminstellingen. Meld je zelf af

Nadere informatie

Industrie, onderzoek en onderwijs. Dat zijn de pijlers. van de chemie. Pijlers die samen sterk staan: drie delen,

Industrie, onderzoek en onderwijs. Dat zijn de pijlers. van de chemie. Pijlers die samen sterk staan: drie delen, Chemie is overal Industrie, onderzoek en onderwijs. Dat zijn de pijlers van de chemie. Pijlers die samen sterk staan: drie delen, één geheel. Die samen staan voor talloze nuttige, noodzakelijke en mooie

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Water 4U! Docentenbijlage. Inleiding. Beste docent,

Water 4U! Docentenbijlage. Inleiding. Beste docent, Water 4U! Docentenbijlage Inleiding Beste docent, In dit document vindt u extra informatie met betrekking tot het Eureka!cup-project waar uw leerlingen aan werken. Het betreft informatie over benodigdheden,

Nadere informatie

educatie in Natura Artis Magistra natuurbewust, onderzoekend, belevend en verwonderend opzet educatieve visie Natura Artis Magistra 23-4-2015

educatie in Natura Artis Magistra natuurbewust, onderzoekend, belevend en verwonderend opzet educatieve visie Natura Artis Magistra 23-4-2015 educatie in Natura Artis Magistra natuurbewust, onderzoekend, belevend en verwonderend Jasper Buikx formeel onderwijs en Artis Academie Artis-bioloog opzet Natura Artis Magistra: een educatieve instelling

Nadere informatie

Digitale catalogus abonnees. Geschiedenis in de klas. Digitale catalogus. Niet-abonnees

Digitale catalogus abonnees. Geschiedenis in de klas. Digitale catalogus. Niet-abonnees Digitale catalogus abonnees Geschiedenis in de klas Digitale catalogus Niet-abonnees Publicaties Algemeen Facsimile-uitgaven van oude kranten 1848 en 1900 GidK heeft enkele kranten volledig en op ware

Nadere informatie

Viral Social Games B.V. www.virtualpopstar.com Drogteropslagen 103 7776SL Slagharen

Viral Social Games B.V. www.virtualpopstar.com Drogteropslagen 103 7776SL Slagharen Viral Social Games B.V. www.virtualpopstar.com Drogteropslagen 103 7776SL Slagharen Virtual Popstar is in het kort een gratis te spelen online dress-up community game. Het is een website gericht op tieners

Nadere informatie

Workshop Octrooien en uitvindingen, merken en modellen, Out of the Box

Workshop Octrooien en uitvindingen, merken en modellen, Out of the Box Workshop Octrooien en uitvindingen, merken en modellen, Out of the Box 1 februari 215 VWO-4 Evenement Op 1 februari jl. brachten 22 leerlingen VWO-4 van diverse scholen een bezoek aan de High Tech Campus,

Nadere informatie

Wat is het Heerbeeck International College?

Wat is het Heerbeeck International College? Wat is het Heerbeeck International College? Het HIC is een onderwijsstroom in ons havo en vwo waarin we leerlingen voorbereiden op studeren, leven en werken in een internationaal georiënteerde wereld.

Nadere informatie

Wetenschap. Versterkt Engels! in Versterkt. - Spor t s- Fa s t L a n e Discover y. < A r tfac tor y >

Wetenschap. Versterkt Engels! in Versterkt. - Spor t s- Fa s t L a n e Discover y. < A r tfac tor y > Fa s t L a n e Discover y N a a s t e e n s t e r k b a s i s p a k ke t, t i j d vo o r t a l e n t! Versterkt Engels! Wetenschap in Versterkt Locatie Wijdschildlaan voor atheneum, havo en mavo [ Te c

Nadere informatie

Opgeleverde producten Handig met Internet

Opgeleverde producten Handig met Internet Opgeleverde producten Handig met Internet Subsidieregeling Mediawijsheid 2009 Periode: mei 2009 maart 2010 Datum: 19 maart 2010 Door: Karlien Dijkstra, projectleider Handig met Internet bij SeniorWeb 1

Nadere informatie

Bètadag 2015. Bèta In Leiden

Bètadag 2015. Bèta In Leiden + Bètadag 2015 + Bèta In Leiden In samenwerking met de landelijke stichting bètadag organiseert Universiteit Leiden dit jaar de bètadag. Een Hele dag vol activiteiten zodat scholieren kunnen ervaren hoe

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie

Samen het beste uit jezelf halen

Samen het beste uit jezelf halen Samen het beste uit jezelf halen Technasium en bèta-onderwijs pag. 4 Kunst en Cultuur pag. 5 Talen en gymnasium pag. 6 Technasium en bèta-onderwijs pag. 4 Kunst en Cultuur pag. 5 Talen en gymnasium pag.

Nadere informatie

2.1 FaVoriete leestips

2.1 FaVoriete leestips Verhalend 2.1 FaVoriete leestips Van klasgenoten heb ik de volgende tips gekregen van boeken/tijdschriften die mij leuk lijken: 1.... 2.... 3.... Van de leraar heb ik de volgende tips gekregen van boeken/tijdschriften

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING. Met opdrachten voor het digitale schoolbord. Belangrijke thema s in praktische werkvormen

DOCENTENHANDLEIDING. Met opdrachten voor het digitale schoolbord. Belangrijke thema s in praktische werkvormen DOCENTENHANDLEIDING Met opdrachten voor het digitale schoolbord Belangrijke thema s in praktische werkvormen Kinderrechtenlespakket: opzet en doelen Speciaal voor leraren van groep 7 en 8 stelt Stichting

Nadere informatie

Onderzoekend meten en procesmodellen in Coach 7. Docentendag RU Nijmegen 2016 Sander Habets sander@cma-science.nl. www.cma-science.

Onderzoekend meten en procesmodellen in Coach 7. Docentendag RU Nijmegen 2016 Sander Habets sander@cma-science.nl. www.cma-science. Onderzoekend meten en procesmodellen in Coach 7 Docentendag RU Nijmegen 2016 Sander Habets sander@cma-science.nl Even voorstellen Even voorstellen, inhoud Alle materialen beschikbaar via: https://we.tl/zbewzokhua

Nadere informatie

Beleidsplan 2012-2016. Op weg naar een zichtbaarder KNCV

Beleidsplan 2012-2016. Op weg naar een zichtbaarder KNCV Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging Beleidsplan 2012-2016 Op weg naar een zichtbaarder KNCV www.kncv.nl Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging Beleidsplan 2012-2016 algemene opzet KNCV missie

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF 2. Het Onderzoek

NIEUWSBRIEF 2. Het Onderzoek NIEUWSBRIEF 2 ZonMw akkoord met Onderzoek Van maart tot juli 2009 hebben we een vooronderzoek uitgevoerd om een eerste indruk te krijgen over hoe het nu gaat met binnen Nederland geadopteerden en hun adoptieouders.

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Suggesties om de aansluiting van groep 8 naar het voortgezet onderwijs te verbeteren

Suggesties om de aansluiting van groep 8 naar het voortgezet onderwijs te verbeteren Van PO naar VO Suggesties om de aansluiting van groep 8 naar het voortgezet onderwijs te verbeteren SUGGESTIE 1: Informatie van een brugklasleerling Brugklasleerlingen infomeren leerlingen uit groep 8

Nadere informatie

Intuïtief Website Stappen Plan voor een Doorlopende Stroom Klanten

Intuïtief Website Stappen Plan voor een Doorlopende Stroom Klanten Intuïtief Website Stappen Plan voor een Doorlopende Stroom Klanten 2015 Annie Massop Hart en Ziel Marketing - Alle rechten voorbehouden - 1 Inleiding Dit stappenplan sluit aan op de workshop Hoe je intuïtief

Nadere informatie

Promoten van chemie? Doe mee met C3!

Promoten van chemie? Doe mee met C3! Promoten van chemie? Doe mee met C3! Arne Mast Eurachem Symposium 2006 Bilthoven, 9 november 1 Wie is Stichting C3? Communicatie Centrum Chemie Stichting, sinds 1993 Opgericht door VNCI, KNCV, NVON Leidschendam

Nadere informatie

Pumadrivers nieuwsbrief 3/2011

Pumadrivers nieuwsbrief 3/2011 Pumadrivers nieuwsbrief 3/2011 Van de voorzitter Ik heb in de eerste nieuwsbrief van dit jaar gezegd dat er nieuws moet zijn voor een nieuwe nieuwsbrief En nieuws hebben we zeker weer. Nieuwe bestuursleden

Nadere informatie

LinkedIn Simpel: Je Profiel. EBoekje voor starters Annet van Betuw

LinkedIn Simpel: Je Profiel. EBoekje voor starters Annet van Betuw LinkedIn Simpel: Je Profiel EBoekje voor starters Annet van Betuw 25 september en 8 oktober 2014 Over dit boekje Dit Eboekje is de weergave van de webinars LinkedIn Simpel: Je Profiel van24 september en

Nadere informatie

Workshop Chemische diversiteiten 11 februari 2010 Masterclass VWO-5 - TUe

Workshop Chemische diversiteiten 11 februari 2010 Masterclass VWO-5 - TUe Evenement Workshop Chemische diversiteiten 11 februari 2010 Masterclass VWO-5 - TUe Aanleiding evenement: Bij de faculteit Scheikundige Technologie verzorgen we elk jaar een masterclass voor gemotiveerde

Nadere informatie

Webdesign voor ondernemers

Webdesign voor ondernemers e-boek Webdesign voor ondernemers Veelgestelde vragen over het laten maken van een website Bart van den Bosch Inhoud 1. Zelf doen of uitbesteden? 4 2. Webdesigners 7 3. Wat is Wordpress 10 4. Maken van

Nadere informatie

Producten en prijzen 2012

Producten en prijzen 2012 Informatica Voortgezet Onderwijs Postbus 38 2410 AA Bodegraven Nederland Tel. 0172-65 09 83 Fax 0172-61 83 15 www.instruct.nl instruct@instruct.nl België www.instruct.be instruct@instruct.be Producten

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Correlatie: Kerndoelen W T - Curriculum Noord-Amerika - Mad Science Nederland. Amerikaans Curriculum. Wetenschappelijk onderzoek doen

Correlatie: Kerndoelen W T - Curriculum Noord-Amerika - Mad Science Nederland. Amerikaans Curriculum. Wetenschappelijk onderzoek doen GROEP 1 + 2 onderzoek is een set van samenhangende processen gebruikt om vragen te stellen over de natuurlijke wereld en het onderzoeken naar verschijnselen. alle lessen aan techniek werken Sommige zaken

Nadere informatie

PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM

PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM PROJECT 2014 FLL WORLD CLASS SM In het FLL World Class SM Project zal jullie team: Een onderwerp kiezen waar jullie enthousiast over zijn of altijd al meer over hebben willen weten. Een innovatieve oplossing

Nadere informatie

VERKIEZINGEN EUROPEES PARLEMENT 2014 HANDLEIDING VOOR DE ORGANISATIE VAN SCHOLIERENVERKIEZINGEN

VERKIEZINGEN EUROPEES PARLEMENT 2014 HANDLEIDING VOOR DE ORGANISATIE VAN SCHOLIERENVERKIEZINGEN VERKIEZINGEN EUROPEES PARLEMENT 2014 HANDLEIDING VOOR DE ORGANISATIE VAN SCHOLIERENVERKIEZINGEN 1 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave... 2 Praktische voorbereiding... 3 Wanneer?... 3 Organisatie... 3 Hoeveel tijd

Nadere informatie

Giovanni Stijnen NEMO Uitgeverij. Yuri Matteman De Praktijk. ibook Kanker. Science Night NEMO

Giovanni Stijnen NEMO Uitgeverij. Yuri Matteman De Praktijk. ibook Kanker. Science Night NEMO Giovanni Stijnen NEMO Uitgeverij Yuri Matteman De Praktijk ibook Kanker Science Night NEMO Korte inleiding ibooks Wat is een ibook? Waarom maakt NEMO Uitgeverij een ibook? ibook Kanker: opzet & ervaringen

Nadere informatie

Afsluiting kinderjury 2013

Afsluiting kinderjury 2013 Afsluiting kinderjury 2013 Schrijverbezoek: Gerard van Gemert 1. Kastor en Tim Wanneer bent u begonnen met schrijven? Gerard van Gemert is in 2005 begonnen met schrijven toen hij met zijn dochters een

Nadere informatie

lesmateriaal Taalkrant

lesmateriaal Taalkrant lesmateriaal Taalkrant Toelichting Navolgend vindt u een plan van aanpak en 12 werkbladen voor het maken van de Taalkrant in de klas, behorende bij het project Taalplezier van Stichting Wereldleren. De

Nadere informatie

Weebly: Stappenplan voor docenten

Weebly: Stappenplan voor docenten Weebly: Stappenplan voor docenten Stap 1: Registratie Ga naar http://education.weebly.com/ Voordat u aan de slag kunt met Weebly moet u zich inschrijven. U vult uw gebruikersnaam en uw e-mailadres in en

Nadere informatie

Voor mantelzorgers en vrijwilligers

Voor mantelzorgers en vrijwilligers Voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2014 VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 3 In drie bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

Uitleg Jeugd Sponsor Actie 2014 voor deelnemende verenigingen

Uitleg Jeugd Sponsor Actie 2014 voor deelnemende verenigingen Uitleg Jeugd Sponsor Actie 2014 voor deelnemende verenigingen Super leuk dat jullie vereniging meedoet aan de Jeugd Sponsor Actie 2014! We zijn er van overtuigd dat de vernieuwde Jeugd Sponsor Actie een

Nadere informatie

Speelwijzer Go VMBO game

Speelwijzer Go VMBO game Speelwijzer Go VMBO game Voor docenten basisonderwijs Welkom bij Go VMBO. Het spel dat uw leerlingen helpt om een gedegen keuze te maken voor het voortgezet onderwijs. Door het spelen van deze uitdagende

Nadere informatie

December 2013. Vriendelijke groet, betasteunpunt@org.hanze.nl d.j.schorren@pl.hanze.nl 050-595 7821 06-13 222 700/ 050-595 5552.

December 2013. Vriendelijke groet, betasteunpunt@org.hanze.nl d.j.schorren@pl.hanze.nl 050-595 7821 06-13 222 700/ 050-595 5552. December 2013 Het Betasteunpunt van de Hanzehogeschool is het eerste aanspreekpunt voor scholieren en docenten uit het voortgezet onderwijs (VO) met interesse voor techniek en ict. In het schooljaar 2013-2014

Nadere informatie

Kerstnieuwsbrief schooljaar 2015-2016 17 december 2015

Kerstnieuwsbrief schooljaar 2015-2016 17 december 2015 Kerstnieuwsbrief schooljaar 2015-2016 17 december 2015 Beste ouders, Terwijl de kortste dag snel nadert en een lange kerstvakantie voor de deur staat, gaan onze gedachten terug naar schooljaar 2015. Het

Nadere informatie

Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010

Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010 Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 Activiteiten... 4 Publiciteit... 5 Externe Contacten... 5 Interne Organisatie... 5 Conclusies en aanbevelingen... 6 Stichting SQPN - Jaarverslag

Nadere informatie

Janny van der Molen. een inspirerende bruggenbouwer. Janny van der Molen tijdens een optreden in boekhandel Het Leesteken te Purmerend

Janny van der Molen. een inspirerende bruggenbouwer. Janny van der Molen tijdens een optreden in boekhandel Het Leesteken te Purmerend Janny van der Molen een inspirerende bruggenbouwer Janny van der Molen tijdens een optreden in boekhandel Het Leesteken te Purmerend Verhalen die ertoe doen Over engelen, goden en helden verhalen uit de

Nadere informatie

Gids voor het schrijven van een artikel www.juniorreporter.nl

Gids voor het schrijven van een artikel www.juniorreporter.nl Groene journalistiek door jongeren Gids voor het schrijven van een artikel www.juniorreporter.nl Junior Reporter Groene journalistiek door jongeren JUNIOR REPORTER maakt onderdeel uit van Young Reporters

Nadere informatie

ELSEVIERS HULP BIJ STUDIEKEUZE

ELSEVIERS HULP BIJ STUDIEKEUZE ELSEVIERS HULP BIJ STUDIEKEUZE Naam:... Klas:... STAP : WAT KAN IK? Voor welke vakken haal(de) je de hoogste cijfers op school? Aardrijkskunde Algemene natuurwetenschappen Bewegen, sport en maatschappij

Nadere informatie

Pieter Jonkers Studentnummer: 695247 22 06 2011

Pieter Jonkers Studentnummer: 695247 22 06 2011 MONTESSORI LYCEUM AMSTERDAM Smartboard De mening van de Leerlingen Pieter Jonkers Studentnummer: 695247 22 06 2011 Inhoud 1. Inleiding... 3 Aanleiding... 3 Doel van het onderzoek... 3 2. Onderzoeksvraag...

Nadere informatie

docentenhandleiding Sprekende beelden in de klas

docentenhandleiding Sprekende beelden in de klas 1 docentenhandleiding Sprekende beelden in de klas Deze digitale les is gemaakt in opdracht van het Nationaal Comité 4 en 5 mei. De les is geschikt voor de bovenbouw van havo en vwo en kan gegeven worden

Nadere informatie

ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 29 ouders)!

ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 29 ouders)! 18 responses View all Publish analytics 18 responses ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 9 ouders) Summary View all responses Publish analytics In welke mate ziet u uw zoon of dochter de ipad thuis

Nadere informatie

Het hele verhaal in Gebarentaal

Het hele verhaal in Gebarentaal Het hele verhaal in Gebarentaal Nederlandse gebarentaal voor iedereen Werkboek niveau 2 Iris Wijnen en Tom Uittenbogert Broek in Waterland, 2015 Het hele verhaal in Gebarentaal Werkboek niveau 2 Auteurs:

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen) AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

Geschiedenis achtergrond.

Geschiedenis achtergrond. Geschiedenis achtergrond. De Subkarpaten, de regio in de Oekraïne waar Livia en Attila wonen, was vroeger onderdeel van Hongarije. Voor 1920 Hongarije was erg groot, maar omdat het land één van de verliezers

Nadere informatie

Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF DE ISS-KRANT. Introductieles bij het project Ruimteschip Aarde VOORTGEZET ONDERWIJS. Science Center NEMO/NSO

Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF DE ISS-KRANT. Introductieles bij het project Ruimteschip Aarde VOORTGEZET ONDERWIJS. Science Center NEMO/NSO Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF DE ISS-KRANT Introductieles bij het project Ruimteschip Aarde Science Center NEMO/NSO VOORTGEZET ONDERWIJS 1 Colofon Ruimteschip Aarde is een project van de Nederlandse

Nadere informatie

Jet-Net Infobulletin. In dit nummer. Philips gastlessen in Europees Ingenious -project. jaargang 8 nummer 2 december 2011

Jet-Net Infobulletin. In dit nummer. Philips gastlessen in Europees Ingenious -project. jaargang 8 nummer 2 december 2011 Jet-Net Infobulletin jaargang 8 nummer 2 december 2011 Nieuwsbrief voor iedereen die betrokken is bij de activiteiten van Philips Jet-Net. De inspanning van iedereen die zich voor Jet-Net inzet, werkt

Nadere informatie

Commissie Maatschappelijke Dialoog Nanotechnologie. Bijlage 2: Bereik van de projecten

Commissie Maatschappelijke Dialoog Nanotechnologie. Bijlage 2: Bereik van de projecten Commissie Maatschappelijke Dialoog Nanotechnologie Bijlage 2: Bereik van de projecten Bijlage 2 Bereik van de Nanopodium projecten 1e ronde projecten Project Doelgroep Media Bereik Project leider I know

Nadere informatie

Enkele vragen aan Kristin Harmel

Enkele vragen aan Kristin Harmel Enkele vragen aan Kristin Harmel Waar gaat Zolang er sterren aan de hemel staan over? Zolang er sterren aan de hemel staan gaat over Hope McKenna- Smith, eigenaresse van een bakkerij in Cape Cod. Ze komt

Nadere informatie

Leespromotie Kinderboekenweek Groep 6

Leespromotie Kinderboekenweek Groep 6 L e e s p a a d e Feest! Leespromotie Kinderboekenweek Groep 6 voor alle lessen: leesboeken, waaronder boeken rond het thema van de Kinderboekenweek; kerntitels behorend bij het thema van de Kinderboekenweek

Nadere informatie

Leespromotie Kinderboekenweek Groep 3-4

Leespromotie Kinderboekenweek Groep 3-4 L e s p a de Leespromotie Kinderboekenweek Groep 3-4?! voor alle lessen: leesboeken, waaronder boeken rond het thema van de Kinderboekenweek; kerntitels behorend bij het thema van de Kinderboekenweek (indien

Nadere informatie

Randvoorwaarden In les 2 hebben leerlingen individueel een computer met internet nodig. Alternatief: leerling voert les 2 thuis uit.

Randvoorwaarden In les 2 hebben leerlingen individueel een computer met internet nodig. Alternatief: leerling voert les 2 thuis uit. Brief over Annie M.G. Schmidt Schrijf een overtuigende brief aan een basisschool Korte lesomschrijving De lessen Advies over Annie M.G. Schmidt gaan over Nederlands bekendste kinderboekenschrijfster. Leerlingen

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF APRIL 2013 (2013-03)

NIEUWSBRIEF APRIL 2013 (2013-03) NIEUWSBRIEF APRIL 2013 (2013-03) 01 Infomorgen zaterdag 16 maart 2013. Ruim 40 personen waren deze morgen aanwezig om door het Bestuur op de hoogte te worden gebracht met allerlei zaken en plannen, die

Nadere informatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie Docenteninformatie Deze werkbladen horen bij het Schooltv-programma Vrijheid. Aan de hand van de Four Freedoms van president Roosevelt komen verschillende aspecten van vrijheid aan bod. Het programma is

Nadere informatie

De Bem SEPTEMBER 2014 BEMACADEMY IN OPRICHTING

De Bem SEPTEMBER 2014 BEMACADEMY IN OPRICHTING De Bem JAARGANG 5 2014-2015 8 september 2014 3 SEPTEMBER 2014 BEMACADEMY IN OPRICHTING De Bem is met het plan voor het starten van de Bem Academy geselecteerd voor de landelijke wedstrijd Onderwijs Pioniers.

Nadere informatie

HET ZOEKEN VAN WETENSCHAPPELIJKE LITERATUUR. Hans Bodlaender

HET ZOEKEN VAN WETENSCHAPPELIJKE LITERATUUR. Hans Bodlaender HET ZOEKEN VAN WETENSCHAPPELIJKE LITERATUUR Hans Bodlaender Deze presentatie 2 Wat voor soort literatuur bestaat er? Hoe wordt die gemaakt? Hoe vind je relevante literatuur? Gebruik bronnen 3 Voordat je

Nadere informatie

jaargang 2, nr. 1, 10-10-2014 Beste ouders,

jaargang 2, nr. 1, 10-10-2014 Beste ouders, Beste ouders, Dit is de eerste digitale TTO nieuwsbrief van het nieuwe schooljaar. Het is wederom de bedoeling dat u ongeveer één keer per 5/6 weken deze per email ontvangt. Hierin kijken we terug, blikken

Nadere informatie

Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek

Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek KIEZEN Een goed begin is het kiezen van het juiste boek. Er zijn zo veel mooie verhalen waardoor het soms lastig is om een goede keuze

Nadere informatie

ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE

ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE Naam:... Klas:... Stap : Wat Kan ik? Voor welke vakken haal(de) je de hoogste cijfers op school? Aardrijkskunde Algemene natuurwetenschappen Bewegen, sport en maatschappij

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Nieuwe directeur Dr. Mollercollege

Nieuwe directeur Dr. Mollercollege NUMMER 1 10 SEPTEMBER 2015 Van de redactie Deze Mollerinfo begint al aan zijn tweeëndertigste jaargang. Vanaf oktober zal hij maandelijks verschijnen. Dit informatiebulletin is bedoeld als mededelingenblad

Nadere informatie

Schrijver Trent Stewart

Schrijver Trent Stewart Schrijver Trent Stewart Door : Thomas Pereira School : het Baken Klas : 7A Datum : 2010-02-15 Pagina: 1 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 1. Inleiding... 3 2. Biografie... 4 3. Boeken die geschreven staan....

Nadere informatie

Dr. Greta Noordenbos, Klinische Psychologie, Universiteit Leiden

Dr. Greta Noordenbos, Klinische Psychologie, Universiteit Leiden Na een vlotgeschreven en informatief eerste hoofdstuk van Els Verheyen waarin de belangrijkste kenmerken, gevolgen en behandelingen van eetstoornissen worden behandeld, gaat Karolien Selhorst uitvoerig

Nadere informatie

Hoe maak je een werkstuk?

Hoe maak je een werkstuk? Hoe maak je een werkstuk? Je gaat een werkstuk maken. Maar hoe zit een werkstuk nou eigenlijk in elkaar? Hoe moet je beginnen? En hoe kies je nou een onderwerp? Op deze vragen en nog vele anderen krijg

Nadere informatie

Inleiding In mijn praktijk als orthopedagoog/gz-psycholoog komen natuurlijk ook ouders met een enig kind. Eerlijk gezegd zag ik hen tot nu toe niet als een aparte categorie. Voor mij is ieder mens uniek,

Nadere informatie

It s not magic, It s just ESA

It s not magic, It s just ESA It s not magic, It s just ESA Inleiding In dit moodbook wordt de focus van de awarenesscampagne beschreven. We highlighten de onmisbare rol van satellieten in de atmosfeer in alledaagse activiteiten dat

Nadere informatie

Introductie. In deze nieuwsbrief. Agenda 2012

Introductie. In deze nieuwsbrief. Agenda 2012 In deze nieuwsbrief 1 Introductie 2 Woord van de Teamleider 3 Aankondiging opening nieuwe kantoor 4 Evaluatie Startdag SK1op1 5 Het VHTO Deze nieuwsbrief is mede mogelijk gemaakt door: Introductie Beste

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Hoe schrijf ik tekst voor mijn website?

Hoe schrijf ik tekst voor mijn website? Hoe schrijf ik tekst voor mijn website? Heb je een eigen website, maar worstel je met de teksten die je daarop kwijt wil? Volg dan dit stappenplan. Met een paar handige tips kom je vast een heel eind.

Nadere informatie

lenen & inzien lenen en inzien_folder_a5_def.indd 1 11-04-11 12:37

lenen & inzien lenen en inzien_folder_a5_def.indd 1 11-04-11 12:37 lenen & inzien lenen en inzien_folder_a5_def.indd 1 11-04-11 12:37 lenen en inzien_folder_a5_def.indd 2 11-04-11 12:37 lenen & inzien Bibliotheek Den Haag heeft veel te bieden, maar u zult vooral plezier

Nadere informatie

Sectorwerkstuk 2010-2011

Sectorwerkstuk 2010-2011 Sectorwerkstuk 2010-2011 Namen: ---------------------------------------------------------------------------------------- Klas: -------------------- Sector: --------------------------------------------

Nadere informatie

Er wordt door veel mensen opgezien tegen de overstap

Er wordt door veel mensen opgezien tegen de overstap With a little Help from Wennen aan Office 2010 John Spronk Er wordt door veel mensen opgezien tegen de overstap naar Office 2010 omdat het er zo anders uitziet dan het vertrouwde Office 97. Degenen die

Nadere informatie