TEKST AUDIOGIDS ARCHEOLOGISCHE TUIN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "TEKST AUDIOGIDS ARCHEOLOGISCHE TUIN"

Transcriptie

1 TEKST AUDIOGIDS ARCHEOLOGISCHE TUIN INLEIDING: U bevindt zich in de archeologische en botanische tuin, die ingericht werd op de prehistorische vindplaatsen van Solutré. Tijdens uw bezoek, zal u kennis maken met de hele archeologische site op dewelke de archeologische opgravingen zich hebben opgevolgd sinds het jaar De ontdekkingen hebben geleid tot de actualisatie van een jachtplaats, die periodiek bezet werd tijdens het latere paleolithicum, namelijk tussen voor Jezus Christus en voor Jezus Christus. De geschiedenis van de plaats hoeft echter het opmerkelijk karakter niet te verbergen van deze natuurlijke site inzake zijn landschapachtige kwaliteit en de patrimoniale waarde die het plantenerfgoed vertegenwoordigen dat u zal ontdekken. Alle bijzonderheden herkenbaar door verschillende klasseringlabels stellen heden Solutré in staat deel uit te maken van het net der Grote sites van Frankrijk. Wij stellen u voor deze tuin te bezoeken op uw eigen ritme. De tuin is ingedeeld in vindplaatsen, waar de borden een opeenvolging van bijzondere punten vermelden, die de bezoeker helpen om het opvallende landschap gemakkelijker te begrijpen. De metalen messen aangeduid in oranje stemmen overeen met de merktekens, die dienden om de site op het ogenblik van de archeologische opgravingen in kaart te brengen. Wij nodigen u uit u te begeven naar de eerste vindplaats, u neemt de weg links naar boven vanaf de uitgang van het museum. Opgelet, het traject is niet zo gemakkelijk om reden van aanzienlijke niveauverschillen op sommige plaatsen. Ten einde de tuin in ere te houden, danken wij u om bebakening te volgen en geen bloemen te plukken.

2 2 de VINDPLAATS (de put) Om een landschap te begrijpen, moet men zich eerst en vooral interesseren voor de geologische vorm en het klimaat. Deze twee factoren liggen aan de basis van een gunstig milieu voor de natuurlijke installatie van de planten. Het is het type plantenbezetting dat tevens de dierlijke en menselijke bezetting bepaalt. Wij zijn hier aan de voet van de Rots van Solutré die, samen met de Berg Pouilly, de Berg Sard Berge, de Berg Saint Claude en de Rots van Vergisson, deel uitmaakt van wat men noemt de bergen van de Mâconnais. De Rots van Solutré, die haar hoogtepunt bereikt op 493 meter, is het meest emblematische voorbeeld van deze rotsachtige klauwen die het landschap beheersen. Haar geologische vorm gaat terug tot meer dan 200 miljoen jaren geleden. In dat tijdperk zag het landschap er helemaal anders uit. De Mâconnais bevindt zich dan aan de kust: het klimaat is tropisch gekenmerkt door een warme zee, ondiep en met koraalriffen. De vorming van de opeenvolgende lagen van sedimenten, samengesteld door resten van zeedieren, sponsen, koralen en zand, gaat geleidelijk over in kalkrotsen die zeer bestand zijn. Later, wanneer de zee zich terug trekt, komt stilaan een plateau te voorschijn. Bij de vorming van de Alpen, ongeveer 30 miljoen jaren geleden, modelleert de druk uitgeoefend door de aardlagen het landschap. Het plateau, geblokkeerd door de voet van het centraal massief tot het westen, gaat dan plooien vertonen en breekt. De tektonische put van Bresse zal tenslotte wegzinken om vorm te geven aan het grote veld zoals wij het voor het ogenblik kennen wanneer de bodem van Mâcon gaan verbrokkelen door de meest bestendige kalkstenen die naar boven geduwd worden. Sinds bijna twee miljoen jaren heeft de afwisseling van grote ijsvormingen en van zachtere periodes de rotsen doen afbrokkelen. De neergestorte stenen en de fijnere sedimenten, meegesleurd door het smelten van de sneeuw, hebben zich vervolgens opeengehoopt in het Oosten, in de lager gelegen zones. Heden vindt men in de Rots van Solutré fossielen van algen, van planten en van zeedieren in opeenvolgende lagen. Onder de bovenste laag van witte en compacte kalkstenen van de top is de lager gelegen laag samengesteld uit mergel, een mengeling van kalk en klei rood geworden door ijzer. Ze bevatten ook resten van schelpen, zoals van oesters en van mosselen, of nog, van ammonieten, van belemnieten of van nautili.

3 3 de VINDPLAATS (de eiken) De schommelingen van het klimaat hebben wijzigingen van de plantenlandschappen met zich meegebracht. Dankzij verschillende onderzoekstechnieken en wetenschappen heeft men de landschappen van het verre verleden kunnen reconstrueren. Aan het einde van het latere paleolithicum, tussen voor Jezus Christus en voor Jezus Christus, was het landschap voornamelijk steppeachtig: de vlaktes waren open en bedekt met grasachtige planten. De eilandjes met bomen zijn vooral samengesteld uit dennen. Nadien, door de opwarming van het klimaat, trokken de gletsjers zich terug en andere soorten gingen zich naderhand ontwikkelen zoals de berken en de elzen. De site was goed gelegen en gericht naar het zuidoosten en tevens natuurlijk beschermd door de rots in het noorden, op een droge kalkachtige grond die vlug opdroogt, mediterrane soorten zoals de harige eik en de buksboom zullen later een gunstige omgeving vinden in hun inplanting. Vandaag zijn de toppen en de hellingen over het algemeen bezet met buksbomen en magere grasvelden, zogezegd de gamander kleine eik, een bedekkende plant waarvan de kleine donkergroene fonkelende blaadjes doen denken aan deze van de eik. Deze grasvelden zijn een rijkdom aan een grote plantenbiodiversiteit en zijn eigen aan de bodem, zeer warm en vlug zeer droog. In de archeologische tuin kan u de gamander zien aan de kant van de weg waar regelmatig maaien deze toelaat te overleven. De plantenkolonisatie van een zone gebeurt opeenvolgend in verschillende stadia. Wat betekent dat zonder externe tussenkomst, winterharde soorten zich natuurlijk zullen ontwikkelen op de iets diepere bodem die de pioniersoorten zelf zullen hebben gegenereerd. Na ongeveer drie jaar neigt het grasachtig tapijt zich te sluiten, met een aantal soorten die verminderen. Hier werd de gamander vervangen door het veelkleurige kroonkruid, eveneens te zien in de tuin. In dezelfde evolutieve logica, zal het plantenlandschap na 10 jaar een heideveld met struiken zijn, beheerst door de sleedoorn en de wilde kornoelje die verder zal evolueren tot het woud van eiken en haagbeuken na nog zo n 30 jaar. Onze tussenkomst in de tuin is dus bedoeld om de omgeving te behouden in haar diverse evolutieve fasen om de karakteristieke soorten van dit specifiek milieu te behouden. Terwijl we onze weg vervolgen naar de volgende vindplaats, kan u dit evolutief fenomeen zien en, met al zijn biodiversiteit en op een weinig diepe bodem, zal u een grasveld opmerken met dravik op dewelke reeds soorten aanwezig zijn die deze zullen opvolgen: de brachypodus met veren, de kornoelje en de wilde rozelaar, en ten slotte de eik.

4 4 de VINDPLAATS Een landschap bewoond door de mens is nooit totaal natuurlijk: het vertaalt de banden die de mens heeft gesmeed met de natuur. Het is de weerspiegeling van deze oude en actuele relaties. De impact van de ontdekking van de prehistorische vindplaatsen en van de opgravingperiodes, die zich meer dan 130 jaar opgevolgd hebben, is nog altijd zichtbaar op de site de dag van vandaag: de glooiingen van de grond waarop u momenteel in het midden staat, zijn voortgekomen van diepere putten van meer dan 7 meter, gegraven tijdens de eerste opgravingperiodes, en waarvan het objectief was om de bezettingperiodes te bepalen van de plaats dankzij de observatie van de verschillende grondlagen. Het dichten van deze putten heeft een diepere bodem veroorzaakt, waarop zich de karakteristieke planten hebben ontwikkeld van de rekolonisatie van het woud van de eik. Hetzelfde geldt voor de kalkachtige grasvelden van Solutré, zij zijn het resultaat van een vroeg menselijke bezetting : deze grasvelden zijn in feite ontstaan uit het herdersleven tot in de jaren 1950 op de hoogste zones van de Rots van Solutré. Maar het wegvallen van deze landelijke praktijken, dat volgde op een wijnbouwspecialisatie heeft de terugkeer ingezet naar een gesloten milieu, waarvan de naam zou zijn het woud van de harige Eik.

5 5 de VINDPLAATS U bevindt zich op de zogenaamde vindplaats P 16. Deze vindplaats werd in het begin geïnterpreteerd als slachtplaats. De ontdekking van schraapijzers leidt die interpretatie momenteel eerder naar een plaats waar de huiden bewerkt werden. Maar wat ook de weerhouden stelling zij, het is de bevestiging dat tussen voor Jezus Christus en voor Jezus Christus, de site enkel een halte was tijdens de jachtperiode. Er bestaan meerdere technieken van opgravingen. De techniek, die hier gebruikt werd, is gebaseerd op de plaatsing van een ruitpatroon dat dient om een orthogonale positiebepaling van een opgravingzone te realiseren en dat de uitwerking toelaat van een zeer nauwkeurige cartografie van de bestudeerde vindplaats en van alle geactualiseerde overblijfsels. De huidige vierkanten evenals de metalen lemmetten, die een letter en een cijfer dragen die u in heel het park kan zien, geven vorm aan dit oud ruitpatroon. Het noorden dient als herkenningspunt om een horizontaal net te richten in vierkanten van 10 meter, gescheiden door voetpaden van 1 meter breed. Iedere m2 zal vervolgens bestudeerd worden, laag na laag met penselen, schrapers en handvegers; na het zeven van de grond en van de splinters van de vuurstenen, zullen de beenderige overblijfsels geïnventariseerd worden en minutieus geplaatst worden op het werkplan alvorens ze te interpreteren.

6 6 de VINDPLAATS: De Grote Site van Solutré Pouilly en Vergisson geeft een zeer uitzonderlijk landschap weer, net op het kruispunt van vele invloeden. Hier ziet men duidelijk dat de plaats deel uitmaakt van een veel grootsere ruimte die zich uitstrekt tot aan de keten van de Alpen. Op een grondgebied van bescheiden grootte zijn niet minder dan zes landschappelijke entiteiten te identificeren: rotsen, kalkachtige grasvelden, dorpen, wijnbouwgebieden, bosjes en wouden. Zoals wij gezien hebben, heeft de opwarming van het klimaat die het quartair tijdperk gekend heeft, gevolgen gehad op de planten en de lokale fauna, evenals op de levenswijze van de mensen. Vanaf het 4 de millennium laat de mens de jacht en het plukken voor wat ze zijn om zich te voeden met veeteelt en gecultiveerde planten wat een transformatie van het landschap met zich heeft meegebracht: ontginningen, ontbossingen, bouwen van dorpen en toegangswegen De Romeinse overwinning, tijdens de 1 ste eeuw voor Jezus Christus, zal ook een veelbetekenende wijziging van het landschap veroorzaken. Inderdaad, de vallei van de Saône, in het verlengde van de Rhône, constitueert een belangrijke Romeinse indringersas in Gallië, en één van de belangrijkste wegen gebruikt voor de handel, in het bijzonder voor de Gallische wijn. De eerste lokale wijnstokken zullen zonder enige rangschikking geplant worden aan de voet van de rotsen waar zij ten volle genieten van het beste van de natuur. Het landschap zal zich dan structureren rondom de huizen, omgeven door wijnstokken en velden, gecultiveerd of begraasd. Men moet echter wachten tot de jaren 1960 om te zien dat de evolutie naar een wijnmonocultuur opnieuw grondig het landschap wijzigt. De wijnstok vindt hier zijn geliefkoosde grond, maar men moet vooraf zorgvuldig de talrijke stenen uit de grond wegnemen. Ze zijn gerangschikt in de omtrek van de stukken grond om een soort van muur te vormen door droge stenen opeen te stapelen, murgers genaamd, die het lokale landschap markeren. Deze muren fungeerden eertijds ook als afbakening en bescherming tegen de dieren. Zij laten eveneens toe te strijden tegen de invasie van wilde planten vermits de gesloten oppervlakken bewerkt waren. Men sluit er schuttingen of cadoles (soort hutten) in, waar de wijnbouwers kunnen schuilen bij onweer of voor de zon tijdens het eten. De mechanisatie heeft geleidelijk aan geleid naar het weglaten van de muurtjes en de heggen, een grotere afstand tussen de wijnstokken, en het weglaten van de fruitbomen die men eveneens op elk stuk grond geplant had, het landschap genererend dat u de dag van vandaag kan zien.

7 7 de VINDPLAATS De afgietsels onder deze beschutting restitueren de karakteristieken van de opgraving van de gronden overgelaten aan de interpretatie van de wetenschappers, hetzij in hun horizontale versie, hetzij in hun verticale versie die men dan stratigrafie noemt. De stratigrafie is één van de basisprincipes van de geologie. De aarde onthoudt het spoor van wat er is gebeurd tijdens de verschillende tijdperken door de wijziging van kleur, aspect of textuur. Bij voorbeeld, de zwarte sporen, zichtbaar op het linkse afgietsel, zijn deze van een vroegere haard. De menselijke bezettingslagen worden met hun overblijfsels een opeenvolging van archeologische niveaus. De geoloog kan de lagen aflezen gevormd door de natuurlijke evenementen en de archeoloog interpreteert wat de overblijfsels tonen, die de mens heeft achtergelaten. De oudste evenementen zijn terug te vinden in de diepste lagen, en de meest recente in de hoger gelegen niveaus. Grondverschuivingen kunnen de lagen verstoren, men moet dus eerst de orde rangschikken volgens dewelke de lagen zich hebben opeengestapeld. Door deze opeenvolging van de lagen te bepalen, verkrijgt men een relatieve datering van de evenementen onderling.

8 8 ste VINDPLAATS: De landschapskwaliteiten van de site komen voort van een lange evolutie. Elk element heeft zijn plaats gevonden in het landschap, dat een uitzonderlijke mozaïek vormt en zeldzaam genoeg is om er de nadruk op te leggen. Maar de recente en vlugge evolutie van het beheer van het landschap maakt intussen de schoonheid en de onvergankelijkheid steeds brozer. Bij gebrek aan onderhoud van de grond, die niet meer bewerkt wordt door landbouwers, stevent men af op een woudachtige rekolonisatie van deze ruimtes, met twee belangrijke problematieken: Ten eerste, de woudpolitiek ondersteund door de Staat heeft de beplanting begunstigd van boomsoorten gekenmerkt door een snelle groei en die dus rendabeler zijn, bij voorbeeld de den Douglas, de gewone spar of de zwarte Oostenrijkse spar die geen deel uitmaken van de lokale boomsoorten, het woud is hier natuurlijk samengesteld uit dicht gebladerte, zoals de eik of de haagbeuk. Deze beplantingen vestigen zich elders op natuurlijke wijze en ontwikkelen zich ten nadele van het trager groeiende dicht gebladerte. De woudbedekking van de naaldbomen die maar weinig licht doorlaten leidt helaas tot een verarming van diversiteit aan planten, dieren en landschap. De tweede problematiek is verbonden aan de kolonisatie van de buksboom van de verlaten oppervlakken. De buksboom, van oorsprong een mediterrane soort die houdt van warmte, kalkachtige, rotsachtige en goed gedraineerde gronden, vindt hier een zeer gunstige grond voor zijn ontwikkeling. De namen van de lokale dorpen zoals Buxy en Bussières vertalen zeer goed deze natuurlijke capaciteit van deze bodem voor de natuurlijke implantatie van de buksboom. Maar het voorvaderlijk beheer van de grasvelden door begrazing en maaien voorkwam zijn verschijning of beperkte zijn ontwikkeling. Vandaag en ondanks het in werking stellen van verschillende onderhoudstechnieken en de herintroductie van de geitenkudden op de Rots van Vergisson of van paarden op de Rots van Solutré, bedekt de buksboom nu 70% van deze oppervlakken ook met een kolonisatie die zich realiseert ten nadele van de diversiteit aan planten en dieren op deze site. De archeologische en botanische tuin legt dus, door een naturalistisch maar georiënteerd beheer van planten formaties, de nadruk op een wilde planten patrimonium van de Rots, terwijl de bescherming van de archeologische opgravingsite blijft.

Roestig land. De Wijstgronden

Roestig land. De Wijstgronden Roestig land De Wijstgronden Verslag van de lezing en excursie van Professor R. T. van Balen en Nico Ettema voor de Werkgroep Geologie en Landschap. Bedafse Bergen, Uden. 10.00-1600 uur. Een mooie herfstdag.

Nadere informatie

Voor/na het bezoek. Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be

Voor/na het bezoek. Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be Voor/na het bezoek Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be Wat is de prehistorie? Prehistorie betekent letterlijk voorgeschiedenis, het tijdperk voor

Nadere informatie

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd Werkblad Ω Een tijd geleden... Ω Les : Rendierjagers Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de mensen konden schrijven. Ze woonden niet op een vaste

Nadere informatie

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius Lesbrief Lesbrief Onder onze voeten U gaat met uw klas een bezoek brengen aan Min40Celsius, aan de hand van deze lesbrief kunt het bezoek (kort) voorbereiden.

Nadere informatie

Geschiedenis van de duinen

Geschiedenis van de duinen Geschiedenis van de duinen Bijna de hele Nederlandse kust bestaat uit duinen. We weten hier niet beter, dan dat dat heel normaal is. Toch is dat niet zo. De kust van Frankrijk, Spanje en Portugal bijvoorbeeld

Nadere informatie

Opgravingen in Ruien - Rosalinde (gem. Kluisbergen) : van een prehistorisch kampement uit de ijstijd tot de Romeinse periode

Opgravingen in Ruien - Rosalinde (gem. Kluisbergen) : van een prehistorisch kampement uit de ijstijd tot de Romeinse periode Opgravingen in Ruien - Rosalinde (gem. Kluisbergen) : van een prehistorisch kampement uit de ijstijd tot de Romeinse periode Het onderzoeksgebied vanuit de lucht bekeken (Foto: Birger Stichelbaut). De

Nadere informatie

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1).

De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). De geomorfologie in het gebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de stuwwalvorming tijdens de Saale-ijstijd (afbeelding I.1). Afbeelding I.1. Vorming stuwwal Nijmegen en stuwwal Reichswald Zandige

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

Wandeling n 2 : Montaigu : Rendeux Bewegwijzering :

Wandeling n 2 : Montaigu : Rendeux Bewegwijzering : Wandeling n 2 : Montaigu : Rendeux Bewegwijzering : De kapel en de kluizenaarswoniing van Saint-Thibaut. Deze grandioze plek die reeds vanaf de prehistorie in gebruik is, laat je van op haar rotsachtige

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz.

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz. Door: Oscar Zuethoff Groep 6b - Meneer Jos & Ingrid Februari 2008 Inhoud Inleiding blz. 3 Wat is een fossiel? blz. 4 Hoe fossielen ontstaan blz. 5 Fossielen van zacht weefsel blz. 6 Zeedieren blz. 7 De

Nadere informatie

The Zakynthos Survey 2005 -- Verslag van de werkzaamheden en resultaten

The Zakynthos Survey 2005 -- Verslag van de werkzaamheden en resultaten The Zakynthos Survey 2005 -- Verslag van de werkzaamheden en resultaten Gert Jan van Wijngaarden Het veldwerk binnen het verkennende onderzoek van de Zakynthos Survey 2005 duurde vier weken: maandag 4

Nadere informatie

Wandeling n 23 : La porte Aïve : Hotton Bewegwijzering :

Wandeling n 23 : La porte Aïve : Hotton Bewegwijzering : Wandeling n 23 : La porte Aïve : Hotton Bewegwijzering : Deze wandeling, "porte Aïve" genoemd, is als het ware een speleologische uitstap : ze neemt u mee naar de rotsmeanders van de kalksteenrichel. Op

Nadere informatie

Wandeling n 13 Hé des pourceaux : Durbuy Bewegwijzering :

Wandeling n 13 Hé des pourceaux : Durbuy Bewegwijzering : Wandeling n 13 Hé des pourceaux : Durbuy Bewegwijzering : Deze wandeling laat je de omgeving van het dorpje Heyd ontdekken, doorheen beuken- en dennenbossen en door open landschappen met zicht op de Condroz.

Nadere informatie

Publiekssamenvatting. Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden

Publiekssamenvatting. Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden Publiekssamenvatting Archeologisch onderzoek Groene Rivier Pannerden Catastrofale overstromingen kwamen vaak voor in de geschiedenis van Pannerden, wat met de ligging in de driehoek tussen de rivieren

Nadere informatie

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO BIJZONDERE SCHATTEN De haven van Rotterdam wordt te klein. Voor de in- en uitvoer van goederen is meer ruimte nodig in de haven. Daarom komt er een uitbreiding

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

WERKPROTOCOLLEN VOOR WERKZAAMHEDEN IN HET KADER VAN BESTENDIG BEHEER EN ONDERHOUD.

WERKPROTOCOLLEN VOOR WERKZAAMHEDEN IN HET KADER VAN BESTENDIG BEHEER EN ONDERHOUD. WERKPROTOCOLLEN VOOR WERKZAAMHEDEN IN HET KADER VAN BESTENDIG BEHEER EN ONDERHOUD. In onderstaande werkprotocollen geeft de tabel aan waneer de werkzaamheden kunnen worden uitgevoerd. In de tabel wordt

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

DE IJSTIJD IN NEDERLAND door DR. AART BROUWER

DE IJSTIJD IN NEDERLAND door DR. AART BROUWER DE IJSTIJD IN NEDERLAND door DR. AART BROUWER Sinds jaar en dag zijn wij vertrouwd met het denkbeeld dat een twee honderdduizend jaar geleden de voet van het Scandinaafse landijs zich tot over de noordelijke

Nadere informatie

GROEP 85. Even voorstellen

GROEP 85. Even voorstellen Even voorstellen Wat is GROEP 85? GROEP 85 is een beeldhouwerscollectief uit Nijmegen en bestaat uit 15 mensen. De meeste leden zijn omstreeks 1985 begonnen met een cursus beeldhouwen in steen bij beeldhouwer

Nadere informatie

Stappenplannen Schutting plaatsen

Stappenplannen Schutting plaatsen Stappenplannen Schutting plaatsen Type tuinafscheidingen Draadafscheiding Een draadafscheiding kan redelijk snel geplaatst worden. Dit is één van de goedkoopste en meest onderhoudsvriendelijke tuinafscheidingen.

Nadere informatie

Leembouw en vakwerkbouw

Leembouw en vakwerkbouw Leembouw en vakwerkbouw 1. Leem? Leem! Deze gebouwen zien er alle vijf heel verschillend uit. Ze zijn dan ook gebouwd op vier verschillende continenten, in verschillende tijdperken en met verschillende

Nadere informatie

Duurzaam werken op zee

Duurzaam werken op zee Sarah Smith Tropen & Tropisch Belangrijke mariene ecosystemen Mangroven Zeegras Koraal Kwetsbaarheid Tropen: de gebieden rondom de evenaar tussen de keerkringen. www. commons.wikimedia.org Tropisch klimaat:

Nadere informatie

HET DOLEZ-PROJECT: BETON IN FUNCTIE VAN HEDENDAAGSE ARCHITECTUUR

HET DOLEZ-PROJECT: BETON IN FUNCTIE VAN HEDENDAAGSE ARCHITECTUUR Blik op beton HET DOLEZ-PROJECT: BETON IN FUNCTIE VAN HEDENDAAGSE ARCHITECTUUR Het Dolez-project van B612 Associates, gelegen in Ukkel, is een voorbeeld van een knap staaltje hedendaagse architectuur die

Nadere informatie

Natuurpad De Mient. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel

Natuurpad De Mient. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-312228 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Natuurpad De Mient In het Nationaal Park Duinen van Texel Natuurpad De Mient De Mient was een

Nadere informatie

Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... Munten Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?...

Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... Munten Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het voorwerp is?... WERKBLAD 1 HET WERK VAN DE ARCHEOLOOG Kruis aan welk materiaal jij met je groepje onderzoekt. Bekijk de film en zoek het antwoord op de vraag. Aardewerken pot Vraag: hoe weet de onderzoeker hoe oud het

Nadere informatie

De Staart in kaart. 4 jaar bosontwikkeling op voormalige akkers

De Staart in kaart. 4 jaar bosontwikkeling op voormalige akkers De Staart in kaart 4 jaar bosontwikkeling op voormalige akkers Esther Linnartz Juli 2008 Inleiding De Staart is een natuurgebied van 24 hectare aan noordoost kant van Oud-Beijerland en ligt aan de oevers

Nadere informatie

Project 434: Bureaustudie Actualisering archeologische verwachting nieuwbouwlocatie Stadhuiskwartier. Interne Rapportages Archeologie Deventer 55

Project 434: Bureaustudie Actualisering archeologische verwachting nieuwbouwlocatie Stadhuiskwartier. Interne Rapportages Archeologie Deventer 55 Interne Rapportages Archeologie Deventer 55 Mei 2012 Project 434: Bureaustudie Actualisering archeologische verwachting nieuwbouwlocatie Stadhuiskwartier COLOFON 2012, Gemeente Deventer, Deventer. Auteur:

Nadere informatie

De meest optimale installatie is een zuinige installatie. Daarvoor dienen 3 componenten goed op elkaar te worden afgesteld:

De meest optimale installatie is een zuinige installatie. Daarvoor dienen 3 componenten goed op elkaar te worden afgesteld: Besteco wil aan de hand van een korte, eenvoudige uitleg algemene informatie verstrekken omtrent warmtepompinstallaties en waar de aandachtspunten liggen. De meest optimale installatie is een zuinige installatie.

Nadere informatie

Een treinreis door de mist

Een treinreis door de mist 4 DE TRAM ALS SPIEGEL VAN DE EVOLUTIE 1 (P. J. Kipp) In het vorige hoofdstuk keken we aan de hand van J.H. van den Berg naar de hoofdpijnpunten die Darwin noemt als hij het over zijn evolutietheorie heeft.

Nadere informatie

Plant Goed aanbevelingslijst

Plant Goed aanbevelingslijst Plant Goed aanbevelingslijst Lijst streekeigen groen voor houtelementen De soorten in onderstaande tabellen die rood gemarkeerd staan mogen enkel gebruikt worden als gecertificeerd autochtoon plantmateriaal.

Nadere informatie

: Landschappelijke inpassing Karissendijk 4 te Egchel

: Landschappelijke inpassing Karissendijk 4 te Egchel Onderwerp Projectnummer : 211x07059 Datum : 30 januari 2015 : Landschappelijke inpassing Karissendijk 4 te Egchel Van : Esther de Graaf & Ruud Tak BLAD 1 Bij het toestaan van een ruimtelijke ontwikkeling

Nadere informatie

Centrale vraagstelling Hoe organiseer je een expeditie naar de Zuidpool om het hitterecord van 55 miljoen jaar geleden te kunnen onderzoeken?

Centrale vraagstelling Hoe organiseer je een expeditie naar de Zuidpool om het hitterecord van 55 miljoen jaar geleden te kunnen onderzoeken? Pagina 1: Opdracht: Op expeditie naar de Zuidpool Leerlingenblad Introductie Je kruipt in de huid van een paleoklimaatonderzoeker die geïnteresseerd is in de warme tijdsperiode van ongeveer 55 miljoen

Nadere informatie

Archeo-rapport 45 Het archeologisch vooronderzoek aan de Heibloemstraat te Meerhout

Archeo-rapport 45 Het archeologisch vooronderzoek aan de Heibloemstraat te Meerhout Archeo-rapport 45 Het archeologisch vooronderzoek aan de Heibloemstraat te Meerhout Kessel-Lo, 2010 Studiebureau Archeologie bvba Archeo-rapport 45 Het archeologisch vooronderzoek aan de Heibloemstraat

Nadere informatie

DE NOORDZEEBODEM, OOIT EEN DICHTBEVOLKT RIVIERENLANDSCHAP

DE NOORDZEEBODEM, OOIT EEN DICHTBEVOLKT RIVIERENLANDSCHAP DE NOORDZEEBODEM, OOIT EEN DICHTBEVOLKT RIVIERENLANDSCHAP Tine Missiaen Renard Centre of Marine Geology Universiteit Gent Studiedag Geologie en Archeologie onder de zeespiegel Provinciaal Domein Raversijde,

Nadere informatie

www.regenwater.com Ontdek de mogelijkheden van regenwater Gro-Walls Verticale Tuinen Groene Tuinen

www.regenwater.com Ontdek de mogelijkheden van regenwater Gro-Walls Verticale Tuinen Groene Tuinen www.regenwater.com Ontdek de mogelijkheden van regenwater Gro-Walls Verticale Tuinen Groene Tuinen Creëer prachtige verticale tuinen Creëer prachtige groene verticale tuinen, zowel indoor als outdoor met

Nadere informatie

Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van de Vikingen

Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van de Vikingen Thema: Van A tot Z Geschiedenis Tijd van monniken en ridders Vikingen Moeilijkheid: *** Tijdsduur: *** Juf Nelly De Vikingen komen Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas en zout in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de provincie

Nadere informatie

Landschapsplan Voormalig Eiland van Cadzand

Landschapsplan Voormalig Eiland van Cadzand -d L;'. --. s,*c- Landschapsplan Voormalig Eiland van Cadzand Landschapsplan Voormalig Eiland van Cadzand West Zeeuwsch-Vlaanderen tekent zich scherp af als groene oase te midden van een sterk verstedelijkte

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

1 Hoe gaan we om met archeologie in de gemeente Oss? U heeft een omgevingsvergunning aangevraagd.voordat we een vergunning kunnen verlenen,

1 Hoe gaan we om met archeologie in de gemeente Oss? U heeft een omgevingsvergunning aangevraagd.voordat we een vergunning kunnen verlenen, Sinds 2010 heeft de gemeente Oss een archeologiebeleid. Vanaf 1 januari 2013 geldt dit voor het gehele grondgebied van de nieuwe gemeente Oss, inclusief Lith dus. Deze brochure is voor iedereen bedoeld

Nadere informatie

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen.

Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De plaats waar de grond wordt weggenomen. Les 1 De bodemverontreiniging. afgraven Grond of aarde weghalen door te graven. Graven is een gat in de grond maken. De afgraving De plaats waar de grond wordt weggenomen. De bodemverontreiniging De grond

Nadere informatie

Lesplan Vulkanen in Griekenland Werkbladen

Lesplan Vulkanen in Griekenland Werkbladen Introductie: In het Hellenische Gebied kon er continu recente vulkanische activiteit (in geologische termen) waargenomen worden, van ongeveer 40 miljoen jaar geleden tot nu. Sporen van oudere vulkanische

Nadere informatie

Beschrijving schaal van Oegstgeest. Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen.

Beschrijving schaal van Oegstgeest. Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. Beschrijving schaal van Oegstgeest Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. Figure 2: Onderaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. De schaal heeft een diameter van 21 centimeter

Nadere informatie

Aantal van Turkse variëteiten zijn de Yapıncak en Papazkarası, geteeld in Thracië; de Sultaniye van de Egeïsche kust.

Aantal van Turkse variëteiten zijn de Yapıncak en Papazkarası, geteeld in Thracië; de Sultaniye van de Egeïsche kust. Turkije In dit land dat bol staat van de druiven wordt slechts éénderde tot wijn geperst, éénderde wordt als tafeldruif gebruikt en het laatste deel als rozijn verwerkt. Hoewel van oorsprong een stokoud

Nadere informatie

www.regenwater.com Ontdek de mogelijkheden van regenwater Gro-Walls Verticale Tuinen Groene Tuinen

www.regenwater.com Ontdek de mogelijkheden van regenwater Gro-Walls Verticale Tuinen Groene Tuinen www.regenwater.com Ontdek de mogelijkheden van regenwater Gro-Walls Verticale Tuinen Groene Tuinen Creëer prachtige verticale tuinen Creëer prachtige groene verticale tuinen, zowel indoor als outdoor met

Nadere informatie

nieuws afbeeldingen Alexander en Samuel Cultuur Klimaat Yeti MASALI Inhoud puzzel 4 quiz Einde 6 yeti klimaat 1 cultuur 1 bergen 2 flora fauna visie

nieuws afbeeldingen Alexander en Samuel Cultuur Klimaat Yeti MASALI Inhoud puzzel 4 quiz Einde 6 yeti klimaat 1 cultuur 1 bergen 2 flora fauna visie MASALI Inhoud yeti klimaat 1 cultuur 1 bergen 2 flora fauna visie ligging 3 verhaal 4 puzzel 4 5 strip weetje 6 quiz 1 2 2 3 6 Einde 6 Yeti De yeti leef (t) (de) in het gebergte van de Himalaya het is

Nadere informatie

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen Dassenwerk WERKBLAD OPDRACHTEN Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen 1. Waar ben je? Je gaat een onderzoek doen in een klein gebied van Nationaal

Nadere informatie

Wandeling n 18 : Le Calvaire : Durbuy Bewegwijzering :

Wandeling n 18 : Le Calvaire : Durbuy Bewegwijzering : Wandeling n 18 : Le Calvaire : Durbuy Bewegwijzering : Deze wandeling loopt op het grondgebied van de oude gemeente Bomal, een uitgegroeid dorp aan de samenvloeing van de Ourthe en de Aisne, op de kruising

Nadere informatie

VAN SCHETS. De locatie: het geplande Internationaal Ecologisch Onderzoekscentrum en Resort in de Republiek Malta. Inleiding NAARBIM VECTORWORKS:

VAN SCHETS. De locatie: het geplande Internationaal Ecologisch Onderzoekscentrum en Resort in de Republiek Malta. Inleiding NAARBIM VECTORWORKS: VECTORWORKS: VAN SCHETS NAARBIM De locatie: het geplande Internationaal Ecologisch Onderzoekscentrum en Resort in de Republiek Malta Inleiding De opdrachtgever van dit project is een Noord-Amerikaans bedrijf

Nadere informatie

Romantiek. in een sprookjeslandschap. Op een boogscheut van het. drukke Gent treffen we het. Park van Beervelde aan. Wanneer we het domein

Romantiek. in een sprookjeslandschap. Op een boogscheut van het. drukke Gent treffen we het. Park van Beervelde aan. Wanneer we het domein Romantiek in een sprookjeslandschap Tekst: Fanny Storms Fotografie: Park van Beervelde Op een boogscheut van het drukke Gent treffen we het Park van Beervelde aan. Wanneer we het domein betreden worden

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE VMBO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK SPOREN Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen hier

Nadere informatie

Collectie archeologie Laatst aangepast zondag 23 maart 2008 00:33. De Steentijd

Collectie archeologie Laatst aangepast zondag 23 maart 2008 00:33. De Steentijd De Steentijd Het HVR museum beschikt over een uitgebreide steentijdcollectie waarvan een representatief gedeelte permanent wordt tentoongesteld. De collecties zijn gevormd uit schenkingen en bruiklenen

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

DE LAATSTE KANS VOOR DE GROENE PAUW (Pavo muticus)? Tekst en foto s: Wolfgang Mennig, WPA Duitsland

DE LAATSTE KANS VOOR DE GROENE PAUW (Pavo muticus)? Tekst en foto s: Wolfgang Mennig, WPA Duitsland DE LAATSTE KANS VOOR DE GROENE PAUW (Pavo muticus)? Tekst en foto s: Wolfgang Mennig, WPA Duitsland Ooit bewoonde de Groene pauw, ook wel Arendrager of Javapauw genaamd, de gehele zuidoostelijke Aziatische

Nadere informatie

Een reis door de tijd

Een reis door de tijd Naam: Een reis door de tijd Met dit werkblad maak je een reis door de tijd. In ongeveer drie kwartier loop je door 400 miljoen jaar. Er is dus geen tijd voor details. Je begint beneden bij de 4D-globe.

Nadere informatie

BIJLAGE: Proeven met graveren en eroderen van de cortex van vuursteen.

BIJLAGE: Proeven met graveren en eroderen van de cortex van vuursteen. 1 oktober 2013 BIJLAGE: Proeven met graveren en eroderen van de cortex van vuursteen. 1. Samenvatting en conclusies t.a.v. de proeven. Aanleiding voor het onderzoek is het ontbreken van krassen in langsrichting

Nadere informatie

Advies landschappelijke inpassing bloemenkwekerij aan de Veldhuizenweg te Hoogersmilde

Advies landschappelijke inpassing bloemenkwekerij aan de Veldhuizenweg te Hoogersmilde Landschapsbeheer Drenthe aaaaaaaaaaaaa Landschapsplan van het perceel Grietmanswijk 5a te Bovensmilde t.b.v. nieuwbouw loonbedrijf provinciale organisatie beschikt Advies landschappelijke inpassing bloemenkwekerij

Nadere informatie

Een film opnemen met een filmcamera.

Een film opnemen met een filmcamera. Les 1 Een film over Willem Adriaensz. filmen Een film opnemen met een filmcamera. Regisseur Iemand die de leiding heeft over het opnemen van de film. Hij zegt hoe er gespeeld moet worden, waar de camera

Nadere informatie

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is rcheobode Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is archeoloog. Hij hoort bij de groep archeologen die nu aan het opgraven is in Oosterhout in het gebied Vrachelen. Daar wordt over een jaar

Nadere informatie

Oerboeren in de Friese Wouden.

Oerboeren in de Friese Wouden. Stichting IJstijdenmuseum Buitenpost. www.ijstijdenmuseum.nl. Oerboeren in de Friese Wouden. Het grootste deel van de geschiedenis van ons mensen ligt in de prehistorie. Met prehistorie duiden we een tijd

Nadere informatie

(bandeliersluiting) (verschillende zalfpotjes)

(bandeliersluiting) (verschillende zalfpotjes) In de stortgrond afkomstig uit deze put langs de Kanaalschans werden veel metalen voorwerpen aangetroffen met de metaaldetector. Onder andere is met de detector een ronde penning van lood gevonden. Op

Nadere informatie

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE Lesbrief Tweede fase voortgezet onderwijs - HAVO/VWO BIJZONDERE SCHATTEN De haven van Rotterdam wordt te klein. Voor de in- en uitvoer van goederen is meer ruimte nodig in de haven. Daarom komt er een

Nadere informatie

verwerking : wat is een bos?

verwerking : wat is een bos? verwerking : wat is een bos? Leven vestigt zich op plaatsen waar het goed is om te leven. Er zijn verschillende factoren die de leefomgeving vorm geven : levende factoren, niet-levende factoren en menselijke

Nadere informatie

4 Leven in een koud gebied

4 Leven in een koud gebied 4 Leven in een koud gebied 1 a Canada b/c W16 d 73 2 a Te koud: s zomers < 10º C b gebruik van sneeuwscooter en sleden kleding c te koud om voedsel te verbouwen 3a/4 W17 Toendra: wat, waar en waarom daar?

Nadere informatie

Vulkaanuitbarsting in het nieuws!

Vulkaanuitbarsting in het nieuws! Kopieerblad 1 Vulkaanuitbarsting in het nieuws! Vulkaanuitbarsting in het nieuws! Wat weet je over de vulkaanuitbarsting die heeft plaatsgevonden? Waar heeft de vulkaanuitbarsting plaatsgevonden? Duid

Nadere informatie

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen. Aarde Opgave 3 Klimaat in Siberië Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen. Gebruik de bronnen 1 en 2 en de atlas. In zowel Chatanga als Ojmjakon valt weinig neerslag

Nadere informatie

Een reis door de tijd

Een reis door de tijd Naam: Een reis door de tijd Met dit werkblad maak je een reis door de tijd. In ongeveer drie kwartier loop je door 400 miljoen jaar. Er is dus geen tijd voor details. Je vindt het Pleistoceen en Holoceen

Nadere informatie

LIFE+ Het goed bewaarde Kempens. landschap van heide, graslanden. en broekbossen maken de. Visbeekvallei uniek in Europa. Daarom startte in 2010 het

LIFE+ Het goed bewaarde Kempens. landschap van heide, graslanden. en broekbossen maken de. Visbeekvallei uniek in Europa. Daarom startte in 2010 het Het goed bewaarde Kempens landschap van heide, graslanden en broekbossen maken de Visbeekvallei uniek in Europa. Daarom startte in 2010 het project LIFE Visbeek. Het doel is landschap te herstellen en

Nadere informatie

Kustlijn van de Noordzee

Kustlijn van de Noordzee International Wadden Sea School www.iwss.org 150.000 jaar geleden - 150.000 jaar geleden was het hele Noordzeebekken bedekt met een dikke ijslaag: dit was de Saale ijstijd. - Alle zeewater was in gletsjers

Nadere informatie

De presentatie rond de trap

De presentatie rond de trap Kijktocht OER! Plus 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de prehistorie; de tijd van de jagers en boeren. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Deze kijktocht helpt je ontdekken

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF Project Prehistorie, Grieken en Romeinen DEF Week 1DEF: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

4. Sterk dino-rekenwerk

4. Sterk dino-rekenwerk 4. Sterk dino-rekenwerk Vul aan met +, - en = 7 + 8 = 20-5 20 4 12 4 100 45 30 25 25 30 45 100 1 000 400 300 300 670 300 250 120 340 300 28 12 Vul aan met > of < of = 45 : 9 2 x 3 100 x 8 1000 200 70 x

Nadere informatie

De plant is een Miki no mai van 52cm hoog en is vijf jaar oud. De stam heeft goede bewegingen naar rechts en links en veel scheuten.

De plant is een Miki no mai van 52cm hoog en is vijf jaar oud. De stam heeft goede bewegingen naar rechts en links en veel scheuten. Vertaling Uitgave Juni 2014 Bonsaiblad Satsuki Kenkyu Geschreven door Isamu Enomoto (officieel lector van de Japanse Satsuki vereniging). Handleiding om Satsuki azalea s te kweken en te vormen in alle

Nadere informatie

HET MOTTE MYSTERIE LESMAP LOCATIE CONTACT. Bezoek aan de archeologische site Hoge Wal in Ertvelde. Voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar.

HET MOTTE MYSTERIE LESMAP LOCATIE CONTACT. Bezoek aan de archeologische site Hoge Wal in Ertvelde. Voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar. LESMAP HET MOTTE MYSTERIE Bezoek aan de archeologische site Hoge Wal in Ertvelde. Voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar. D e leerlingen van je klas bezoeken de archeologische site Hoge Wal op een

Nadere informatie

Aanwijzing: Lees de verhalen op de borden boven de kist goed; er staan aanwijzingen op. Kijk goed in de kist. Valt je daar iets bijzonders op?

Aanwijzing: Lees de verhalen op de borden boven de kist goed; er staan aanwijzingen op. Kijk goed in de kist. Valt je daar iets bijzonders op? Ondergronds Opdrachten groepen 5, 6 en 7 In Ondergronds gaan kinderen aan de slag als een echte archeoloog. Ondergronds is een reconstructie van een archeologische opgraving. De leerlingen werken met echte

Nadere informatie

Alle Technische Adviseurs (hierna TA) zullen ervaring hebben in de oriëntatiesport, baanleggen en organiseren van wedstrijden. Het is zeker niet de

Alle Technische Adviseurs (hierna TA) zullen ervaring hebben in de oriëntatiesport, baanleggen en organiseren van wedstrijden. Het is zeker niet de Alle Technische Adviseurs (hierna TA) zullen ervaring hebben in de oriëntatiesport, baanleggen en organiseren van wedstrijden. Het is zeker niet de bedoeling dat de TA zijn eigen concept opdringt maar

Nadere informatie

Op Kroondomein Het Loo

Op Kroondomein Het Loo N A T U U R V O L G E N D B O S B E H E E R Op Kroondomein Het Loo 1 Kroondomein Het Loo V R O E G E R, N U E N Een boom wordt pas geoogst als buurbomen Kroondomein Het Loo omvat uitgestrekte I N D E T

Nadere informatie

VAN VUISTBIJL TOT TRECHTERBEKER

VAN VUISTBIJL TOT TRECHTERBEKER VAN VUISTBIJL TOT TRECHTERBEKER Van vuistbijl tot trechterbeker Thema: Archeologie en prehistorie Doelgroep: groep 5 t/m 8 Duur: 1,5 uur Voorbereiding: 1,5 uur Kosten: 1,50 per leerling Leskoffer: 15,00

Nadere informatie

Een beetje geschiedenis

Een beetje geschiedenis De kroonlijst steunt de dakgoot, die het regenwater van het dak opvangt en de bovenkant van de gevel beschermt tegen overmatige vochtigheid. Naast deze technische functie geeft zij de «finishing touch»

Nadere informatie

stromen door de tijd transformatie hekwerk 380kV in opdracht van TenneT TSO Bureau Botersloot

stromen door de tijd transformatie hekwerk 380kV in opdracht van TenneT TSO Bureau Botersloot stromen door de tijd transformatie hekwerk 380kV in opdracht van TenneT TSO Bureau Botersloot ontwerp Dynamiek/ Dynamiek is ons ontwerpmotief voor de opgave om het hekwerk van opstijgpunt 14 te verbinden

Nadere informatie

Raadsel 1: Wat is het verschil tussen de westkant en de oostkant van de Grote Vlasroot?

Raadsel 1: Wat is het verschil tussen de westkant en de oostkant van de Grote Vlasroot? Raadsel 1: Wat is het verschil tussen de westkant en de oostkant van de Grote Vlasroot? Loop een rondje om het ven; ga over het dammetje. Let ook op hoogteverschillen. Materialen: Neem het kompas. Raadsel

Nadere informatie

VERSLAG: ZES MAANDEN IN ETHIOPIE VOOR TREES FOR FARMERS Door Line Kelders

VERSLAG: ZES MAANDEN IN ETHIOPIE VOOR TREES FOR FARMERS Door Line Kelders VERSLAG: ZES MAANDEN IN ETHIOPIE VOOR TREES FOR FARMERS Door Line Kelders Als net afgestudeerde bio-ingenieur trok ik dit jaar voor zes maanden naar Ethiopië, land van bergen en koffie, en van prachtige

Nadere informatie

Jaartaak 2012-2013 MEX CO. Mexico-Stad. Nick Dewaele 3GL. Ruben Hawer Massimo Montanari

Jaartaak 2012-2013 MEX CO. Mexico-Stad. Nick Dewaele 3GL. Ruben Hawer Massimo Montanari Jaartaak 2012-2013 MEX CO Mexico-Stad Nick Dewaele 3GL Ruben Hawer Massimo Montanari 2 Inhoudsopgave Situering... 4 Aantrekkingspolen... 6 Natuurlijke factoren... 6 Klimaat 7 Landschap 7 Reliëf 7 Fauna

Nadere informatie

Nieuwsbrief lente uitgave, 2012 Werkgroep Archeologie Schijf,

Nieuwsbrief lente uitgave, 2012 Werkgroep Archeologie Schijf, Nieuwsbrief lente uitgave, 2012 Werkgroep Archeologie Schijf, De kinderen maken geschiedenis in Schijf. In de kerstvakantie hebben we op donderdag 5 januari 2012 met 7 personen een harde wind doorstaan

Nadere informatie

RATELSLANGEN PEKARI S

RATELSLANGEN PEKARI S groep 8 DESERT Deze DESERT-speurtocht bevat open en meerkeuze vragen. Bij de meerkeuze vragen is steeds maar één antwoord goed (tenzij anders vermeld). Denk er ook aan dat je de paden niet mag verlaten

Nadere informatie

Aan de Wijmeneir te Impe, deelgemeente van het Oost-Vlaamse Lede.

Aan de Wijmeneir te Impe, deelgemeente van het Oost-Vlaamse Lede. Vanuit de Wijmenier kan je tal van prachtige wandelingen maken. Eén ervan beschrijven we in onderstaande tekst Wandelpad : Beschermde landschappen langs de Molenbeken Praktische gegevens LENGTE: 15 km

Nadere informatie

de balije utrecht Rijke cultuurhistorie en parken leiden tot ongewone vinexwijk

de balije utrecht Rijke cultuurhistorie en parken leiden tot ongewone vinexwijk de balije utrecht Rijke cultuurhistorie en parken leiden tot ongewone vinexwijk De Balije Rijke cultuurhistorie en parken leiden tot ongewone vinexwijk Wie op de A12 rijdt ter hoogte van Leidsche Rijn

Nadere informatie

Opdracht 1 en 2. Voorbeeld: Deze toets is dat wel moeilijk; maar het toen is erg belangrijk dat je laat hondje zien wat je kunt.

Opdracht 1 en 2. Voorbeeld: Deze toets is dat wel moeilijk; maar het toen is erg belangrijk dat je laat hondje zien wat je kunt. leestoets Opdracht 1 en 2 In de volgende teksten staan heel wat woorden te veel. Dat komt doordat er iets fout is gelopen bij het printen van de teksten: er zat een virus op de computer en daardoor zijn

Nadere informatie

Cursus landschapsgeschiedenis. De ontstaans- en bewoningsgeschiedenis van Appelscha

Cursus landschapsgeschiedenis. De ontstaans- en bewoningsgeschiedenis van Appelscha Cursus landschapsgeschiedenis De ontstaans- en bewoningsgeschiedenis van Appelscha Programma van de cursus 02-04 09-04 16-04 23-04 Ontstaansgeschiedenis Dorpsgeschiedenis Veldnamen Natuur 11-04 25-04 Fietsexcursie

Nadere informatie

F O D I Federatie van Oppervlaktedelfstoffenwinnende Industrieën. Zorgvuldig winnen. Gedragscode Flora- en faunawet voor natuurbewust ontgronden

F O D I Federatie van Oppervlaktedelfstoffenwinnende Industrieën. Zorgvuldig winnen. Gedragscode Flora- en faunawet voor natuurbewust ontgronden F O D I Federatie van Oppervlaktedelfstoffenwinnende Industrieën Zorgvuldig winnen Gedragscode Flora- en faunawet voor natuurbewust ontgronden Zorgvuldig In Nederland is in het verleden veel zand, grind,

Nadere informatie

Planten voor de Prins Werkmap Tweede graad Basisonderwijs

Planten voor de Prins Werkmap Tweede graad Basisonderwijs Planten voor de Prins Werkmap Tweede graad Basisonderwijs Tekeningen: Jowan De Saedeleer Inleiding Wil jij Prins Baldewijn helpen om terug in zijn kasteel te gaan wonen? Dan moet je op zoek gaan naar nuttige

Nadere informatie

Werkblad bij de geoquest Vulkanen

Werkblad bij de geoquest Vulkanen Naam: Werkblad bij de geoquest Vulkanen 1. Wat zijn vulkanen? Een vulkaan is een berg opgebouwd uit lava en as. 2. a)hoe ontstaan vulkanen? Vulkanen ontstaan door breuken in de aardkorst. Door de stromingen

Nadere informatie

Archeo-rapport 77 Het archeologisch vooronderzoek aan het Gemeenteplein 8 te Kontich

Archeo-rapport 77 Het archeologisch vooronderzoek aan het Gemeenteplein 8 te Kontich Archeo-rapport 77 Het archeologisch vooronderzoek aan het Gemeenteplein 8 te Kontich Kessel-Lo, 2011 Studiebureau Archeologie bvba Archeo-rapport 77 Het archeologisch vooronderzoek aan het Gemeenteplein

Nadere informatie

H2: Europa, verenigd of versnipperd?

H2: Europa, verenigd of versnipperd? H2: Europa, verenigd of versnipperd? Klas 2 Geo Vragen 5 1. Europa is te herkennen aan een aantal natuurkenmerken. Noem er drie. 6 2. Het aantal inwoners verandert door natuurlijk bevolkingsgroei (geboorte

Nadere informatie

Ooit lagen in het heuvelachtige. Veluwe immense gletsjers.

Ooit lagen in het heuvelachtige. Veluwe immense gletsjers. H I K E &T r e k k i n g Ooit lagen in het heuvelachtige gebied van de Veluwe immense gletsjers. Natuur is er niet alleen om beschermd te worden, maar ook om beleefd te worden. Met deze quote onderstrepen

Nadere informatie