Commissie Integraal Waterbeheer. Em issie-immissie. prioritering van bronnen en de immissietoets

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Commissie Integraal Waterbeheer. Em issie-immissie. prioritering van bronnen en de immissietoets"

Transcriptie

1 Commissie Integraal Waterbeheer Em issie-immissie prioritering van bronnen en de immissietoets juni 2000

2

3 Overzicht rapporten CIW werkgroep Emissies en diffuse bronnen (werkgroep Vi)... Verf-, lak- en drukinktfabrieken Grafische industrie 1 Ziekenhuizen Diffuse bronnen Fotografische industrie Afvalstortplaatsen Hout reinig ings bedrijven Stralen en conserveren van mobiele objecten Champignonteeltbedrijven Grondwaterbehandeling bij bodemsaneringsprojecten Laboratoria Bestrijdingsmiddelen-formulerende bedrijven, Auto- en aanverwante bedrijven Zeefdrukkerijen 1 Tandheelkundige verzorging Agrarische bedrijven en bestrijdingsmiddelen Het stralen en conserveren bij scheepswerven voor beroepsvaart en grote jachten Waterverontreinigingsproblematiek bij het afspuiten van recreatievaartuigen Houtimpregneerbedrijven Overstortingen uit rioolstelsels en regenwaterlozingen Handhaving van Wvo-vergunningen Glastuinbouw Bloembollenteelt - deelrapport 1 Vatenwasserijen Farmaceutische industrie Autowrakkeninrichtingen Textielveredelingsindustrie G FT-afvalve rwe r ki n g Levensmiddelenindustrie, nutriëntenemissies Landbouwloonbedrijven Melk(rund)veehouderijen Recirculatie drainagewater van grondgebonden glastuinbouwbedrijven Witloftrekkerijen Watersportinrichtingen Boom- en vaste-plantenteelt Handreiking regionale aanpak diffuse bronnen Bedrijven voor oppervlaktebehandeling van metalen/materialen Lozingen uit tijdelijke baggerspeciedepots Aansluiten glastuinbouw op bestaande rioleringssystemen 1998 Individuele behandeling van afvalwater: IBA-systemen 1999 Actieprogramma Diffuse Bronnen: Voortgangsrapportage Aangevuld, gewijzigd of aangescherpt door Handboek milieumaatregelen grafische industrie en verpakkingsdrukkerijen Emissie-imrr icsie 3

4 Handboek Wvo-vergunningverlening 1995/1999 Handreiking membraanconcentraten 1999 Integrale aanpak van risico s van onvoorziene lozingen 1996/2000 Bovenstaande rapporten kunnen worden besteld bij het secreta-riaat van de CIW, Hoofdkantoor van de Waterstaat, postbus 20906, 2500 EX Den Haag, telefax , en hkw.rws.minvenw.nl. Emissie-immissie 4

5 Ten geleide... Ondanks de voortgaande vermindering van emissies uit punt- en diffuse bronnen wordt op diverse locaties (nog) niet voldaan aan de gewenste waterkwaliteit. Om tot een effectieve verdere verbetering van de kwaliteit te komen is een duidelijker afstemming tussen de waterkwaliteitsdoelstellingen en de daarvoor benodigde emissiereductie gewenst: de zogenaamde emissie-immissie benadering. De relatie emissie-immissie kan vanuit twee kanten worden benaderd: vanuit het watersysteem en vanuit een specifieke bron. De eerste benadering, genoemd prioritering, resulteert in een prioritering van stoffen en (groepen van) bronnen op watersysteemniveau. De tweede benadering, genoemd immissietoets, omvat het beoordelen van de toelaatbaarheid van de restlozing - de lozing die overblijft na toepassing van de bronaanpak (beste bestaande en best uitvoerbare technieken) - van een specifieke bron, voor het ontvangende oppervlaktewater. Centraal staat de te realiseren waterkwaliteitsdoelstellingen: het op korte termijn realiseren van het MTR en het realiseren van de streefwaarde op langere termijn. In het rapport wordt een uitwerking gegeven aan de volgende twee punten: een prioriteringsmethodiek om vast te stellen welke stoffen en/of emissie-bronnen het meest bijdragen aan de risico s voor het watersysteem. de immissietoets als onderdeel van het emissiebeleid. De toets geeft een methode om te bepalen of een specifieke (punt)lozing -nadat deze gesaneerd is volgens de stand der techniek - een zodanig significante bijdrage levert aan de verslechtering van de waterkwaliteit dat verdergaande maatregelen nodig zijn. In de toets is tevens een uitwerking van het stand-still beginsel opgenomen. Op basis van deze prioriteringsmethodiek kan de waterbeheerder voor zijn beheersgebied nagaan welke stoffen en/of bronnen met voorrang aandacht behoeven voor een verdere reductie van de emissie. De immissietoets is van belang voor zowel de waterbeheerder bij het verlenen van Wvo-vergunningen en het beoordelen van diffuse emissies, als voor bedrijven zelf voor het beoordelen van hun restlozing. Ik hoop en verwacht dat dit rapport waar nodig zal bijdragen aan de verbetering van de waterkwaliteit door het emissiebeleid af te stemmen op de voorgenomen waterkwaliteitsdoelstellingen. Dr.lr. J. IJff voorzitter CIW Emissie-immissie 5

6

7 ~~~~ ~ In houdsopgave... Samenvatting 9 Summary 15 1 Inleiding Probleemstelling, doelstelling en aanpak 23 Probleemstelling Doelstelling Aanpak op hoofdlijnen 24 3 Prioritering Inleiding Beleidsmatig kader voor het prioriteren Kwaliteitsnormen voor water en waterbodem Prioritering van stoffen Prioritering van bronnen Doorwerking prioritering stoffen en bronnen Uitgangspunten en toepascingsgebied van de 37 immissietoets Inleiding 37 De plaats van de immissietoets binnen het emissiebeleid 37 voor water Uitgangspunten immissietoets 40 Toepassing immissietoets voor directe puntbronnen 47 Toepassing immissietoets voor diffuse bronnen 41 Toepassing immissietoets voor indirecte lozingen 43 Toepassing immissietoets bij overstortingen 43 Relatie met onvoorziene emissies 44 5 Uitwerking immissietoets voor bestaande directe 45 puntbronnen 5.1 Inleiding Stofgerichte- en een bio-assaygerichte benadering Opzet immissietoets voor bestaande directe 46 puntbronnen Stapsgewijze benadering: van eenvoudig naar meer 46 detail indien nodig Afstand tot lozingspunt als ijkpunt Acuut toxische effecten binnen de mengzone Immissietoets voor bestaande lozingen Toets uitgangspunt I voor bestaande lozingen Toets uitgangspunt II Toets uitgangspunt III Resultaat Implementatie immissietoets Consequenties Praktische uitvoering 57 Emissie-immissie 7

8 6 Immissietoets en toepassing stand-still-beginsel 53 voor nieuwe lozingen 6.1 Inleiding Afstemming immissietoets en stand-still-beginsel Immissietoets en toepassing van het stand-still-beginsel 54 voor nieuwe lozingen 7 Concluciecen aanbevelingen 57 Literatuur Bij lagen 1 Taakopdracht vervolgstudie emissie-immissie 66 2 Lijst met afkortingen en begrippen 70 3 Omgaan met diffuse emissies die vallen onder een AMvB 77 4 Toelichting op de achtergronden bij de immissietoets 72 5 Structuur en opbouw spreadsheet en instructie 75 6 Globale resultaten toetsing rwzi s en papierfabrieken 82 Emissie-immissie 8

9 Sa menvatt i n g... De waterkwaliteit is in de meeste watersystemen in Nederland verbeterd door een brongerichte aanpak, met name door de sanering van de grote industriële puntbronnen en uitbreiding en verbetering van de rwzi's. In de laatste jaren is daarbij ook steeds meer aandacht besteed aan de aanpak van de diffuse bronnen. Toch wordt voor een aantal stoffen op vele locaties (nog) niet voldaan aan de waterkwaliteits- en waterbodemkwaliteitsdoelen die gesteld zijn in de vierde Nota waterhuishouding [NW4, lit I]. De vraag welke bronnen verder gereduceerd moeten worden, is echter minder gemakkelijk te beantwoorden dan in het verleden. Minder vaak is sprake van enkele dominante puntbronnen, maar is een groot aantal kleinere bronnen relevant voor de waterverontreinging. Bovendien zijn er per watersysteem verschillen in probleemveroorzakende stoffen en in de probleemveroorzakende bronnen. Naarmate de kwaliteit van het watersysteem de kwaliteitsdoelstellingen nadert, wordt ook vaker de vraag naar de effectiviteit van een verdere emissiereductie van een bepaalde bron gesteld. Om tot een effectieve verdere verbetering van de kwaliteit te komen is een duidelijker afstemming tussen de waterkwaliteitsdoelstellingen en de daarvoor benodigde emissiereductie gewenst: de zogenaamde emissie-immissie benadering. In NW4 wordt nadrukkelijk aandacht gevraagd voor een goede prioritering. De gecombineerde emissie-immissieaanpak wordt op Europees niveau ook als uitgangspunt gekozen en in de Kaderrichtlijn Water [Richtlijn 2000/60/EG; lit. 21 als beleidslijn voorgestaan. In de IPPC-richtlijn [Richtlijn 96/61/EG; lit. 31 wordt van de vergunningaanvrager gevraagd inzicht te geven in de mogelijke gevolgen van de lozing voor de milieukwaliteit. De relatie emissie-immissie kan vanuit twee kanten worden benaderd: vanuit het watersysteem en vanuit een specifieke bron. De eerste benadering, genoemd prioritering, resulteert in een prioritering van stoffen en (groepen van) bronnen op watersysteemniveau. De tweede benadering, genoemd immissietoets, omvat het beoordelen van de toelaatbaarheid van de restlozing - de lozing die overblijft na toepassing van de bronaanpak (beste bestaande en best uitvoerbare technieken) - van een specifieke bron, voor het ontvangende oppervlaktewater. Beide benaderingen en de samenhang hiertussen worden in dit rapport uitgewerkt. Het rapport heeft tot doel : het ontwikkelen van een prioriteringsmethodiek om op een gestructureerde, objectieve en verifieerbare manier op watersysteemniveau een volgorde vast te stellen van de stoffen en/of bronnen die het meest bijdragen aan de risico's voor het watersysteem; de ontwikkeling van een (beslisboom voor) een immissie-toets voor stoffen afkomstig van één enkele bron. Dit kan een puntbron zijn, maar ook een diffuse bron, zoals de landbouw in een bepaald gebied. De meest eenvoudige immissietoets wordt in de vorm van vuist- of rekenregels als handreiking uitgewerkt. het nagaan of door de uitwerking van de immissietoets tevens invulling kan worden gegeven aan het stand-still-beginsel. Emissie-immissie 9

10 De drie opdrachten zijn in afzonderlijke hoofdstukken uitgewerkt. Dat wil evenwel niet zeggen dat de uitwerking onafhankelijk van elkaar is. De drie benaderingen kennen als belangrijkste punt van samenhang de te realiseren waterkwaliteitsdoelstellingen: het op korte termijn realiseren van het MTR en het realiseren van de streefwaarde op langere termijn. Prioritering In overeenstemming met NW4 is de mate van overschrijding van het MTR het belangrijkste criterium voor prioritering. In plaats van het MTR, kunnen - voor zover deze strenger zijn - ook specifieke functie-eisen worden gebruikt of de in het betreffende waterhuishoudingsplan of beheersplan vastgestelde kwaliteitsnormen. Voor het realiseren van het MTR geldt een inspanningsverplichting om dit niveau zo mogelijk voor 2000 te bereiken. In die situaties waarin aan het MTR voor een stof wordt voldaan, dient de streefwaarde te worden gebruikt voor prioritering. De streefwaarde dient conform het derde Nationaal Milieubeleidsplan [NMP 3, lit. 41 zo mogelijk in 2010 te worden bereikt. Voor de zoute wateren geldt de streefwaarde nu al als toetsingscriterium. De volgende prioritering voor de aanwezige stoffen in zoete watersystemen wordt aanbevolen: Prioriteit 1 a. waarde 2 5 * MTR b. 2 * MTR < waarde < 5 *MTR c. MTR <waarde c 2 * MTR Prioriteit 2 ctreefwaarde < waarde < MTR Geen prioriteit waarde < ctreefwaarde Kleurcodering (rood) (oranje) (geel) (groen) (blauw) Voor het mariene milieu is de prioritering in dit rapport niet uitgewerkt. De prioritering van bronnen dient gebaseerd te zijn op de daadwerkelijke belasting van het oppervlaktewater. De daadwerkelijke belasting op het oppervlaktewater omvat lozingen via directe puntbronnen, inclusief rwzi s en overstorten, via directe diffuse bronnen en via de compartimenten bodem en lucht. Voor de definitie van de belasting van oppervlaktewater en voor de indeling van bronnen naar doelgroep worden de definities van het nationale emissieregistratiesysteem aangehouden. Voorgesteld wordt om in beginsel uit te gaan van de volgende prioriteitstelling van bronnen: Prioriteit 1 : doelgroepen die meer dan 1 O o/o aan de belasting bijdragen Prioriteit 2: doelgroepen die tussen 1 o/o en 10% aan de belasting bijdragen Geen prioriteit: doelgroepen die minder dan 1 % bijdragen. Het waterhuishoudings- en beheersplan is het geëigende instrument om de prioritaire stoffen en bronnen of doelgroepen beleidsmatig vast te leggen en esn plan van aanpak te formuleren om de emissies van deze stoffen terug te dringen. Het gaat daarbij zowel om de plannen om het MTR te bereiken als om op langere termijn de streefwaarde te bereiken. Bij de Wvo-vergunningverlening moet rekening worden gehouden met het beheersplan, waarbij evenwel uit jurisprudentie blijkt dat niet kan worden volstaan met enkel een verwijzing naar het beheersplan. Maatregelen om Emissie-immissie 10

11 de emissies van deze stoffen vanuit bronnen terug te dringen moeten echter per geval worden gemotiveerd. De in het onderhavig rapport voorgestelde immissietoets kan hierbij behulpzaam zijn. Door middel van waterakkoorden of bestuursovereenkomsten zouden waterbeheerders afspraken moeten maken om afwenteling te voorkomen. Uitgangspunten en toepassingsgebied immissietoets Zowel op nationaal als op internationaal niveau wordt de gecombineerde aanpak bij het beoordelen van emissies als beleidslijn voorgestaan. Op nationaal niveau is dit verwoord in het Wvo-beleid en in het Europees beleid is dit verankerd in de IPPC-richtlijn en in de Kaderrichtlijn Water. Deze gecombineerde aanpak omvat twee elementen, te weten: het toepassen van de stand der techniek bij het terugdringen van emissies (bronaanpak) en de controle of waterkwaliteitsdoelstellingen worden gehaald. In de Uitvoeringsregeling Verontreiniging Rijkswateren is conform de Europese IPPC-Richtlijn opgenomen dat bij een aanvraag voor een Wvo-vergunning een overzicht van de significante emissies en de milieueffecten van die emissies overgelegd dienen te worden. Daardoor is de immissietoets ook voor die bedrijven zelf relevant. Op basis van de motie Esselink en Feenstra uit 1993 kunnen aanvullende eisen op basis van de immissietoets voor bestaande lozingen alleen worden gemotiveerd als het MTR in het ontvangende oppervlaktewater wordt overschreden. Als de kwaliteit van het watersysteem zich tussen het MTR en de streefwaarde bevindt geldt dat verdergaande emissiereductie moet worden bereikt op basis van de voortschrijdende stand der techniek conform het ALARA-beginsel (As low as reasonably achievable). Aanvullende eisen boven de bronaanpak (ALARA, but/bbt) op grond van de immissietoets kunnen dan niet worden verlangd. In onderhavig rapport wordt een immissietoets uitgewerkt en voorgesteld voor toepassing. De volgende uitgangspunten dienen als basis voor deze immissietoets, waarbij aan elk van deze uitgangspunten moet worden voldaan. I. De lozing mag niet significant bijdragen aan het overschrijden van de kwaliteitsdoelstelling ) voor het watersysteem (water en waterbodem) waarop wordt geloosd. II. De lozing mag binnen de mengzone niet leiden tot acuut toxische effecten voor waterorganismen. Het ernstig risiconiveau voor oppervlaktewater is hierbij als maat te gebruiken. III. De lozing mag binnen de mengzone niet leiden tot acuut toxische effecten voor sediment bewonende organismen. De interventiewaarde (en bij ontbreken hiervan het ernstig risiconiveau) voor sediment is hierbij als maat te gebruiken. De genoemde uitgangspunten gelden zowel voor puntbronnen, inclusief rwzi s, als voor diffuse bronnen. De toepassing van uitgangspunt I van de immissietoets op diffuse bronnen is afhankelijk van de wijze waarop de emissies van uit de betreffende diffuse bronnen op oppervlaktewater gereguleerd zij n. Voor diffuse bronnen gereguleerd via een AMvB in het kader van de WVO (bijvoorbeeld het lozingsbesluit glastuinbouw) dient de immissietoets in beginsel onderdeel te zijn van de AMvB. Daarbij is de keus nog open 1) De waterkwaliteitsdoelstelling voor zuurstof mag niet worden onderschreden Emissie-immssie 11

12 voor een generieke immissietoets met daarbij de eventuele generieke maatregelen, dan wel dat in de AMvB via nadere eisen ruimte wordt geboden tot het stellen van aanvullende eisen. Aanbevolen wordt de mogelijkheden apart te onderzoeken. Voor diffuse bronnen die gereguleerd worden buiten de WVO wordt aanbevolen om op landelijk, dan wel regionaal niveau na te gaan in welke mate bij de regulering rekening wordt gehouden met de gevolgen voor het oppervlaktewater De toepassing van een immissietoets op een lozing op de riolering is mogelijk, maar in de praktijk is er slechts in een beperkt aantal gevallen sprake van een significante bijdrage door één enkele bron. De reden is dat het rioolwater voor een belangrijk deel wordt gezuiverd en in de lozing van de rwzi het aandeel van de afzonderlijke lozingen veelal moeilijk is te kwantificeren. Voor op de riolering lozende bedrijven omvat de immissietoets overigens ook een toets op de bescherming van de doelmatige werking van de rwzi. Deze toets is in dit rapport buiten beschouwing gelaten. Uitwerking immissietoets voor bestaande directe puntbronnen In de uitwerking van de immissietoets voor uitgangspunt I zijn een aantal beleidsmatige keuzen gemaakt die betrekking hebben op de concretisering van het begrip significante overschrijding. De volgende uitwerking is gehanteerd: een lozing draagt significant bij aan het overschrijden van de waterkwaliteit, indien, na menging, de concentratieverhoging in het oppervlaktewater als gevolg van de lozing over een bepaalde maatgevende afstand meer bedraagt dan x% van de MTR. Keuzes zijn gemaakt ten aanzien van de maatgevende afstand en het percentage. Voor lijnvormige systemen (rivieren,kanalen e.d.) is de stroomafwaarts gemeten concentratie op een afstand 1 O maal de breedte van het watersysteem (de maatgevende afstand) een goede maat voor het vaststellen of de betreffende lozing een significante invloed heeft op de kwaliteit van het watersysteem. Uit model berekeningen is af te leiden dat op deze afstand voor de kleinere wateren volledige menging optreedt. De grens van 1 O00 m is gekozen om te voorkomen dat voor grote wateren over een te grote afstand stroomafwaarts overschrijdingen optreden. Voor meren is de concentratie op van de diameter een vergelijkbare maat. Een bijdrage wordt significant genoemd als deze gelijk of meer dan 10% van het MTR bijdraagt aan de concentratie van de stof in het ontvangende watersysteem. Na 3 jaar zal worden geëvalueerd of dit percentage bijstelling behoeft. De immissietoets voor het mariene milieu is in dit rapport niet uitgewerkt. Voor de uitwerking van de toets kunnen wel de in dit rapport genoemde uitgangspunten worden gehanteerd. Voor directe lozingen is de immissietoets voor uitgangspunt I zodanig opgezet dat in eerste instantie met behulp van relatief eenvoudige berekeningen kan worden bepaald of de emissie voldoet aan de geformuleerde uitgangspunten. In die gevallen waarbij uit deze berekeningen blijkt dat niet aan de uitgangspunten wordt voldaan, kunnen aanvullende eisen worden verlangd binnen het kader van de vergunningprocedure. Eventueel kan overwogen worden om eerst de analyse nogmaals uit te voeren met behulp van meer complexere modellen/berekeningen. Naar verwachting zal dit slechts in specifieke situaties tot andere conclusies leiden. De toetsing aan uitgangspunt I is in de meeste gevallen kritischer dan toetsing aan de uitgangspunten II en III. De uitgangspunten II en III zijn bij diffuse emissies niet van toepassing, omdat een mengzone niet goed kan worden onderscheiden. Emissie-immissie 12

13 Naast een stofgerichte immissietoets kan een immissietoets op basis van bio-assays voor de toekomst een belangrijke toegevoegde waarde hebben. De meerwaarde ligt in het toetsen of onbekende stoffen en/of de combinatie van stoffen nadelige effecten op het oppervlaktewater kunnen hebben. Aanbevolen wordt om de bio-assaygerichte benadering verder uit te werken. Immissietoets en toepassing van het stand-still-beginsel voor nieuwe lozingen De afstemming tussen de immissietoets en het stand-still-beginsel betreft in de praktijk alleen nieuwe emissies of een uitbreiding van een bestaande emissie. Immers bij het opnieuw beoordelen van een bestaande emissie hoeft niet aan het stand-still-beginsel te worden getoetst, omdat een bestaande emissie niet zal leiden tot een verslechtering van de waterkwaliteit. Voor het beoordelen van een nieuwe emissie of uitbreiding van een bestaande emissie is een aparte immissietoets opgesteld, waarin ook het stand-still-beginsel is opgenomen. Voor zwarte-lijststoffen geldt dat op grond van het stand-still-beginsel in een beheersgebied het totaal van de emissies in beginsel niet mag toenemen. In beginsel kan de toets overigens wel gebruikt worden om voor een zwarte-lijststof na te gaan of er een significante verslechtering optreedt ingeval er sprake is van een restlozing. Resultaat immissietoets De immissietoets is vooral van betekenis (dat wil zeggen motiveert de noodzaak voor het stellen van aanvullende eisen) voor relatief grote lozingen op kleine wateren. Voor combinaties van lozingsdebieten en verschillende watersystemen is de concentratie van zware metalen berekend die maximaal in effluent aanwezig mag zijn om een bijdrage aan de belasting van het watersysteem te leveren van 1, 5, 10%. Hieruit blijkt: Voor grote rivieren zal door de restlozing vanuit bedrijven in het algemeen geen bijdrage groter dan 1 o/o aan de MTR worden geleverd. Voor kleinere watersystemen kunnen rwzi's tot meer dan 10% van het MTR bijdragen voor zowel koper, zink als nutriënten. In zijn algemeenheid kan worden gezegd dat grote emissies op relatief klein oppervlaktewater, of emissies van stoffen op oppervlaktewater waarvan de kwaliteit voor die stof op of boven het MTR ligt er toe leidt dat niet aan de uitgangspunten wordt voldaan. Aanvullende eisen kunnen dan in beginsel worden geëist. Voor de berekeningen voor rwzi's is dit ook wel duidelijk geworden. Emissies die leiden tot overschrijden van de MTR zijn emissies van koper, zink en in en aantal gevallen nikkel op kleiner oppervlaktewater (klein kanaal, kleine rivier/beek, polderwater). Bij de toepassing van de immissietoets bij een aantal cases zijn als belangrijkste problemen naar voren gekomen: het ontbreken van gegevens over de kwaliteit van het afvalwater, het ontbreken van gegevens over de kwaliteit van het oppervlaktewater en het ontbreken van MTR-waarden voor een aantal parameters als CZV en minerale olie. Voor een zinvolle toepassing van de immissietoets is aandacht nodig voor het meten van de relevante stoffen in afvalwater en oppervlaktewater. Emissie-imr issie 13

14

15 Summary... The water quality in most water systems in the Netherlands has now been improved by tackling pollution at the source (in particular in the case of major industrial point sources) and by expanding and improving municipal sewage treatment plants. Over the last few years there has also been an increasing effort to tackle diffuse sources. Despite this progress, levels of some specific substances are in many places still in excess of the objectives set for the quality of water and sediment in the Fourth National Policy Document on Water Management [NW4, lit i]. However, it is now less easy than it was to say what sources of pollution should be further alleviated. Water pollution is these days less frequently due to a few dominant point sources and more often the result of a large number of more minor sources. Moreover, both the substances involved and the sources of the problem vary from one water system to another. In addition, as the quality of the water system comes closer to achieving the quality objectives, the effectiveness of a further reduction in emissions from a particular source is more frequently in question. The achievement of effective further improvements in quality demands a clearer match between the water quality objectives and the emission reductions required to achieve them: this is known as the emissions-immissions approach. NW4 urges careful reflection on priorities. The combined emissionsimmissions approach is also the preferred methodology at European Union level and the Water Framework Directive [Directive 2000/60/EC), lit. 21 advocates this policy approach. The IPPC Directive [(Directive 96/6i/EC), lit. 31 asks applicants for permits to provide information on the potential consequences of discharges for the quality of the environment. The relationship between emissions and immissions can be approached from two angles: that of the water system and that of the particular source. The first approach, called prioritisation, produces an order of priorities for substances and sources (or categories of sources) at the level of the individual water system. The second approach, called the immission test, involves an evaluation of the admissibility of the residual emission from a particular source - i.e. the emission remaining after the source has been tackled (using the best technica1 means and best practica1 means) - from the point of view of the surface water receiving it. This report details both of these approaches and also the relationship between them. The terms of reference of the report were : to develop a method of prioritisation able to provide a structured, objective and verifiable means of establishing an order of priorities for substances and/or sources which pose the greatest risks to individual water systems; to develop (a decision tree for) an immission test for substances originating from a single source. This may be a point source but may also be diffuse, such as agriculture in a particular area. The simplest immission test wil1 be converted into guidelines containing a rule of thumb or method of calculation. to find out whether the development of the immission test can also assist in the implementation of the stand-still principle. Emissie-immissie 15

16 ~ These three aims are achieved in three separate sections of the report. This does not mean, however, that they are unconnected. Their most important common feature is the water quality objectives to be achieved: the maximum admissible risk level (MAR) in the short term and the target value in the longer run. Prioritisation In line with NW4, the main criterion for prioritisation is the extent to which the MAR is exceeded. The MAR may be replaced in this criterion by specific functional criteria or by the quality standards set out in the relevant provincial or local water management plan, provided these are more stringent than the MAR. There is a duty to strive to achieve the MAR if possible by When the MAR for a particular substance has been achieved, prioritisation is to be based on the target value. Under the Third National Environmental Policy Plan [NMP 3, lit. 41, the target value is to be achieved wherever possible by the end of For salt waters, the target value is already the criterion. The following priority order is recommended for substances in freshwater systems: Priority 1 a. value 2 5 * MAR b. 2 * MAR 5 value < 5 *MAR c. MAR 5 value < 2 * MAR Priority 2 target value < value < MAR No priority value <target value Colour code (red) (orange) (yellow) (green) (blue) The report provides no method of prioritisation for the marine environment. The prioritisation of sources should be based on actual pollution of surface water. This includes emissions via direct point sources (including sewage treatment plants and stormwater overflows), direct diffuse sources and via the soil and air. The definition of pollution in surface water and the categorisation of sources by target group are based on the definitions used in the national emissions registration system. The report proposes the following prioritisation of sources: Priority 1 : target groups creating more than 1 O 'Yo of total pollution Priority 2: target groups creating between 1 o/o and 10% of total pollution No priority: target groups creating less than 1 %. Provincial and local water management plans are the appropriate policy documents in which to identify priority substances and sources (or target groups) and to formulate an action plan for reducing emissions of these substances. They should include plans to achieve not only the MAR but also, in the longer term, the target value. Permitting procedures under the Pollution of Surface Waters Act must take account of the local management plan, but it is apparent from jurisprudence that it is not enough simply to refer to it. In every case, reasons must be given for measures to reduce emissions of these substances from sources. The immission test proposed in this report may be helpful in this respect. Emissie-immissie 16

17 Water managers should use water agreements and agreements between authorities to make arrangements to prevent transfer of problems to water systems further downstream. Principles and scope of application of the immission test Both national and international policies advocate a combined approach to the evaluation of emissions. At national level this is expressed in policies under the Pollution of Surface Waters Act, while at European Union level it is established in the IPPC Directive and in the Water Framework Directive. The combined approach comprises two elements: the application of the best available technology to reduce emissions (source-oriented approach) and monitoring to see whether water quality objectives are being achieved. In line with the European IPPC Directive, the Dutch Implementation Order for State Waters lays down that applications for permits under the Pollution of Surface Waters Act must be accompanied by details of significant emissions and the environmental impacts of those emissions. This means that the immission test is also relevant to individual companies. Following the Esselink and Feenstra motion of 1993, parliament has decided that additional requirements for existing discharges can only justifiably be based on the immission test if the MAR is exceeded in the recipient surface water. If the quality of the water system is somewhere between the MAR and the target value, further emission reduction requirements must be based on advances in technology, in accordance with the ALARA (as low as reasonably achievable) principle. This means that it is not possible to use the immission test to impose additional requirements over and above the source-oriented approach (ALARA, BAT). This report provides a detailed description of an immission test and proposes its application. The immission test is based on the following criteria, al1 of which must be met. I. The discharge must not make a significant contribution to the exceeding of the quality objectives for the water system (water and sediment) into which it is made. ll. The discharge must not produce acute toxic effects on aquatic organisms within the dilution zone. The criterion for this is the serious risk level for surface waters. III. The discharge must not produce acute toxic effects on sedimentdwelling organisms within the dilution zone. The criterion for this is the intervention level (or, in its absence, the serious risk level). These criteria apply both to point sources, including sewage treatment plants, and to diffuse sources. How criterion I of the immission test is applied to diffuse sources wil1 depend on the method of regulating emissions to surface water from the relevant diffuse sources. In the case of diffuse sources regulated via an Order in Council under the Pollution of Surface Waters Act (for example, the decree on discharges from glasshouse horticulture), the immission test should in principle be part of the Order in Council. It may take the form either of a generic immission test, perhaps accompanied by generic measures, or specific requirements leaving scope for additional demands. The report recommends examining these possibilities separately. In the case of diffuse sources not regulated under the Pollution of Surface Waters Act, the report recommends that investigations should be conducted at national or regional level to determine the extent to which the regulations take account of the consequences for suríace water. Emissie-immissie 17

18 It is possible to apply an immission test to discharges int0 the sewerage system, but in practice it is rare fora single source to make a significant contribution in this case. The reason for this is that a major proportion of the sewage is subsequently treated and it is generally difficult to quantify the contribution of individual sources to the effluent eventually discharged from the sewage treatment plant. For companies discharging into the sewerage system, the immission test in fact includes a test safeguarding the efficient functioning of the sewage treatment plant, but this test is not described in the present report. Development of immission test for existing direct point sources In developing the immission test for criterion I, a number of policy chokes were made in order to crystallise the concept of significant breaches. The following formula was eventually used: 'a discharge makes a significant contribution to the breaches in water quality if, following dilution, the increased concentration in the surface water as a result of the discharge is more than x% of the MAR over a specific standard distance'. Choices were then made with regard to the standard distance and the percentage. In the case of linear systems (rivers, canals, etc.), a good measure of whether the relevant discharge has a significant impact on the quality of the water system is the downstream concentration measured at a distance equal to 1 O times the width of the water system (the standard distance). Model calculations have shown that for smal1 scale water systems dilution is usually complete at that distance. A maximum of 1 O00 m was imposed in order to prevent breaches occurring too far downstream in the case of large-scale water systems. For lakes, the concentration at 'i4 of the diameter is a comparable measure. A contribution is regarded as significant if it is more than 10% of the MAR for the concentration of the substance in the recipient water system. This percentage wil1 be evaluated after 3 years to see whether it requires modification. The report does not include details of an immission test for the marine environment, but the criteria identified in it can be used to devise one. In the case of direct discharges, the immission test for criterion I is designed in such a way that only fairly simple calculations are required in the first instance to determine whether the emission satisfies the criteria. Where the results of these calculations indicate that this is not the case, additional requirements can be imposed as part of the permitting procedure. Alternatively, consideration can be given to repeating the analysis using more complex modelskalculations before imposing additional requirements, but this is rarely expected to produce different conclusions. Criterion I wil1 in most cases provide the crucial test. In any case, Criteria I1 and I II cannot be applied to diffuse emissions, because there is then no clear definition of the dilution zone. In addition to a substance-based immission test, a future immission test based on bio-assays may be valuable because it wil1 test whether unknown substances and/or combinations of substances may have adverse effects on the surface water. The report recommends further development of an approach based on bio-assays. Immiscion test and application of the stand-still principle in relation to new discharges In practice, the problem of co-ordinating the immission test and the standstill principle applies only to new emissions or increases in existing ones. After all, when re-evaluating an existing emission, there is no need to Emissie-immissie 18

19 check whether it complies with the stand-still principle, since an existing emission wil1 not produce any deterioration in water quality. A separate immission test encompassing the stand-still principle has therefore been developed for the evaluation of new emissions or increases in existing ones. On the basis of the stand-still principle, the rule for black-listed substances is that total emissions must not be allowed to increase in a particular management area. In principle, however, the test can be used to identify any significant deterioration in a black-listed substance in a residual emission. Result of immission test The immission test is primarily important (in terms of justifying the imposition of additional requirements) in relation to relatively major discharges into small volumes of surface water. Calculations have been made in relation to various combinations of discharge flows and different water systems with a view to establishing the maximum concentrations of heavy metals required in effluent to contribute 1, 5 and 10% of total pollution in the water system. The results are as follows: in the case of major rivers, the residual emissions from industry wil1 not generally contribute more than 1% of the MAR. In the case of less major water systems, sewage treatment plants may contribute more than 10% of the MAR for copper, zinc and nutrients. In general, the criteria wil1 not be met where major emissions are made into relatively small volumes of surface water, or emissions are made into surface waters where the existing concentrations of the relevant substances are already at or above the MAR. Additional requirements may then be imposed. The calculations for sewage treatment plants clearly demonstrate this point. Emissions leading to breaches of the MAR are those of copper, zinc and - sometimes - nickel to smaller volumes of surface water (minor canals, small riversktreams and polder waters). The greatest problems likely to emerge in relation to the application of the immission test are: lack of information about the quality of effluent and/or of the surface water and absence of MAR values for a number of parameters such as COD and mineral oil. Before the immission test can usefully be applied, efforts wil1 have to be made to measure the relevant substances in effluent and surface water. Emissie-immissie 19

20

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Informatiefolder Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Kinderbijschrijvingen worden afgeschaft Met ingang van 26 juni 2012 kunnen kinderen

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Instruction project completion report

Instruction project completion report Instruction project completion report The project completion report is in fact a final progress report providing a comparison between the start of the project and the situation at the end of the project.

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ EXPLANATORY NOTES TO THE LEGAL MERGER PROPOSAL Het bestuur van: The management board of: Playhouse Group N.V., een naamloze Vennootschap, statutair gevestigd te Amsterdam,

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Over dit formulier About this form Waarom dit formulier? Dit formulier is bestemd

Nadere informatie

Intermax backup exclusion files

Intermax backup exclusion files Intermax backup exclusion files Document type: Referentienummer: Versienummer : Documentatie 1.0 Datum publicatie: Datum laatste wijziging: Auteur: 24-2-2011 24-2-2011 Anton van der Linden Onderwerp: Documentclassificatie:

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de Fysiotherapie Praktijk Influence of Movement on Depression in the Physiotherapy Practice J.A. Michgelsen Eerste begeleider: dr. A. Mudde Tweede begeleider:

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

De Kaderrichtlijn Water en Gewasbeschermingsmiddelen

De Kaderrichtlijn Water en Gewasbeschermingsmiddelen De Kaderrichtlijn Water en Gewasbeschermingsmiddelen Juli 2007 Prof. mr. H.F.M.W. van Rijswick & mr.drs. E.M. Vogelezang-Stoute Centrum voor Omgevingsrecht (UU) en Centrum voor Milieurecht (UvA) Verzorging

Nadere informatie

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Zoals u wellicht al in de media heeft vernomen, is de overheid voornemens de spaarloonregeling en de levensloopregeling te laten

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Commissie Integraal Waterbeheer. Het beoordelen van stoffen en preparaten voor de uitvoering van het emissiebeleid water

Commissie Integraal Waterbeheer. Het beoordelen van stoffen en preparaten voor de uitvoering van het emissiebeleid water Commissie Integraal Waterbeheer Het beoordelen van stoffen en preparaten voor de uitvoering van het emissiebeleid water Mei 2000 2 Overzicht rapporten CIW werkgroep Emissies en diffuse bronnen (werkgroep

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Monitoring Water Quality

Monitoring Water Quality Monitoring Water Quality Drs Gerrit Vossebelt Senior Advisor WVL EU Resident Twinning Advisor Turkey Delta of 4 international rivers Rhine Meuse Scheldt Ems North Sea Wadden Sea 2 INBO 2013 - Workshop

Nadere informatie

1a. We werken het geval voor het tandenpoetsen uit. De concepten zijn (we gebruiken Engelse termen en afkortingen):

1a. We werken het geval voor het tandenpoetsen uit. De concepten zijn (we gebruiken Engelse termen en afkortingen): Uitwerking Huiswerkopgave Inleiding Modelleren Hoofdstuk 3 1a. We werken het geval voor het tandenpoetsen uit. De concepten zijn (we gebruiken Engelse termen en afkortingen): tube=[cap:{open,close},hand:{l,r,none}]

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Chris E. Dutilh Stichting DuVo/Unilever Benelux Conferentie Winst uit Agrologistiek Monster, 16 februari 2009 Doelstelling DuVo-studie In beeld brengen of, en

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

From Padua to Groningen

From Padua to Groningen From Padua to Groningen The effects of the CercleS Seminar in Padua in 2009 on writing Nederlands in gang (0-A2) Berna de Boer Benvenuti a tutti! Contents I. State of affairs in September 2009 II. The

Nadere informatie

DECLARATION FOR GAD approval

DECLARATION FOR GAD approval Version 1.2 DECLARATION FOR GAD approval Declare that for the following central heating boilers Intergas Calderas de Calefacción S. L. Kombi Kompakt R 24, 28/24, 36/30 and Prestige The installation and

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Voorbeelden van machtigingsformulieren Nederlands Engels. Examples of authorisation forms (mandates) Dutch English. Juli 2012 Versie 2.

Voorbeelden van machtigingsformulieren Nederlands Engels. Examples of authorisation forms (mandates) Dutch English. Juli 2012 Versie 2. Voorbeelden van machtigingsformulieren Nederlands Engels Examples of authorisation forms (mandates) Dutch English Voorbeelden machtigingsformulieren standaard Europese incasso Examples of authorisation

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

Raadsman bij het politieverhoor

Raadsman bij het politieverhoor De Nederlandse situatie J. Boksem Leuven, 23 april 2009 Lange voorgeschiedenis o.a: C. Fijnaut EHRM Schiedammer Parkmoord Verbeterprogramma Motie Dittrich: overwegende dat de kwaliteit van het politieverhoor

Nadere informatie

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland Windows Server 2003 EoS GGZ Nederland Inleiding Inleiding Op 14 juli 2015 gaat Windows Server 2003 uit Extended Support. Dat betekent dat er geen nieuwe updates, patches of security releases worden uitgebracht.

Nadere informatie

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI HEGRID Hybrid Energy GRID Management EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI 1 Doel en verwachte resultaten Doel: realiseren van een Open HybridEnergy

Nadere informatie

Jeannette Plokker, RIZA afdeling internationale zaken, stand van zaken januari 2002

Jeannette Plokker, RIZA afdeling internationale zaken, stand van zaken januari 2002 Doelstelling Beëindiging lozing van gevaarlijke stoffen in 2020 voortvloeiend uit het internationaal overleg over de bescherming van de Noordzee en de Noordoost Atlantische Oceaan (Noordzeeministerconferenties

Nadere informatie

Dutch. English to Dutch sample translation. Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat. Original English article

Dutch. English to Dutch sample translation. Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat. Original English article Original English article CLINICAL REVIEW Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat Josephine P. Isaacs School of Veterinary Science The University of Queensland 4072 ABSTRACT

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Milieunormen in perspectief

Milieunormen in perspectief Commissie Integraal Waterbeheer Een overzicht van normen en hun onderlinge relaties in het kader van integraal waterbeheer september 2002 Inhoudsopgave................... 1 Inleiding 3 2 Typen milieunormen

Nadere informatie

Contents. Introduction Problem Definition The Application Co-operation operation and User friendliness Design Implementation

Contents. Introduction Problem Definition The Application Co-operation operation and User friendliness Design Implementation TeleBank Contents Introduction Problem Definition The Application Co-operation operation and User friendliness Design Implementation Introduction - TeleBank Automatic bank services Initiates a Dialog with

Nadere informatie

Inhoud Deze pdf bevat de volgende Engelstalige voorbeeldrapportages van sectie II, deel 3 HRA:

Inhoud Deze pdf bevat de volgende Engelstalige voorbeeldrapportages van sectie II, deel 3 HRA: Handleiding Regelgeving Accountancy Engelstalige voorbeeldteksten Inhoud Deze pdf bevat de volgende Engelstalige voorbeeldrapportages van sectie II, deel 3 HRA: 1.1.1.4: Goedkeurende controleverklaring,

Nadere informatie

NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010

NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010 NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010 Op basis van het nieuwe artikel 365, lid 4 (NCTS) en het nieuwe artikel 455bis, lid 4 (NCTS-TIR) van het Communautair Toepassingswetboek inzake douane 1

Nadere informatie

1.3 DUURZAAM ONTWIKKELEN IN DE PRAKTIJK

1.3 DUURZAAM ONTWIKKELEN IN DE PRAKTIJK 1.3 DUURZAAM ONTWIKKELEN IN DE PRAKTIJK Coert Zachariasse, CEO Delta Development Group Stefan Schuwer, lid Raad van Bestuur Ymere Paul Splinter, medewerker communicatie en professionalisering NEPROM Gespreksleider:

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Welke functies moeten ingevuld worden?

Welke functies moeten ingevuld worden? Welke functies moeten ingevuld worden? De herziene Wod van papier naar praktijk! Jan-Bas Prins 17 juni 2014 Relevante documenten Europa 2010/63/EU EC Implementation, interpretation and terminology of Directive

Nadere informatie

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam Operations research bij strategische capaciteitsbeslissingen in de zorg Ger Koole 26 mei 2008 Wat is Operations research? operations research (O.R.) is the discipline of applying advanced analytical methods

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Guidelines for setting up a stimul lab

Guidelines for setting up a stimul lab Guidelines for setting up a stimul lab Content Chapter 1 Chapter 2 Chapter 3 Chapter 4 Chapter 5 Chapter 6 Chapter 7 Pilotproject Businessplan Samenwerkingsovereenkomst met stimul Moorsele Building requirements

Nadere informatie

Tools voor verdere versterking van examencommissies

Tools voor verdere versterking van examencommissies Tools voor verdere versterking van examencommissies 9 maart 2016 dr.ir. Ludo van Meeuwen mr. Esther de Brouwer Welkom Wat gaan we doen? voorstelronde trainers voorstelronde trainers/deelnemers naam functie

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything:

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything: Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie I feel nothing though in essence everything: Associations between Alexithymia, Somatisation and Depression

Nadere informatie