NIZW Sociaal Beleid Catharijnesingel GC Utrecht. M. Cadat & R. Engbersen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "NIZW Sociaal Beleid Catharijnesingel 47 3511 GC Utrecht. M. Cadat & R. Engbersen"

Transcriptie

1 NIZW Sociaal Beleid Catharijnesingel GC Utrecht M. Cadat & R. Engbersen LEEFBAARHEID OP HET (VERSTEDELIJKT) PLATTELAND ANTICIPEREN OP MULTI-ETNICITEIT Een verkenning naar culturele spanningen op het platteland Verkenning in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport Uitgebracht door: NIZW Sociaal Beleid, Civiq, LCO, X-S2, Spectrum Gelderland, PON Brabant Utrecht, december 2006

2 Samenvatting In dit rapport worden de culturele spanningen op het platteland verkend. De verkenning wordt getoetst aan een aantal aannames over de modernisering en multiculturele verkleuring van een traditioneel Hollands platteland dat hierop niet voorbereid is. Deze culturele spanningen uiten zich in de zogeheten 'Lonsdale-problematiek' en in gewelddadige clashes tussen allochtone- en autochtone jongeren. Dit stelt gemeenten voor nieuwe opgaven. Op vijf locaties verspreid over Nederland is een enquête gehouden onder lokale functionarissen, professionals, burgers en bestuurders. Ook zijn hierover een werksessie en een werkconferentie georganiseerd en is vervolgens de brochure 'Radicaal Jong' gepubliceerd. Uit de resultaten blijkt dat er een positief verband bestaat tussen invloed van de traditionele dorpscultuur en etnische spanningen. Meer traditioneel ingestelde bewoners voelen zich bedreigd door de aanwezigheid van groepen allochtonen in nabijgelegen regionale kernen. Ook zijn allochtone en autochtone jongeren bezig met een zoektocht naar identiteit waarbij zij hun eigen cultuur centraal stellen. Deze jeugdige zoektocht naar identiteit vormt het culturele substraat van de etnische spanningen onder verschillende generaties. Een andere factor voor het ontstaan van culturele spanningen is de invloed van een harde kern van rechts-radicalen. Allochtonen fungeren regelmatig als zondebok voor sociaaleconomische problemen als werkloosheid. Daarbij valt de passieve of zelfs negatieve rol van de ouders op. Gemeenten ondernemen veel rond deze kwestie, maar hebben ook nog veel vragen over de beste aanpak en de dilemma s waarmee ze worden geconfronteerd. Hoe ziet de oplossing eruit en welke spelers moeten daaraan werken? Er is behoefte aan contactleggingskunde en ontmoetingspolitiek. Dominante versimpelende beelden moeten gecorrigeerd worden via contact en dialoog, zo blijkt. Met deze resultaten sluit de verkenning aan op onze aannames. De praktische betekenis van deze verkenning ligt in een aantal aanbevelingen, een actieplan en een projectvoorstel. 2

3 Inhoud 1 Inleiding Probleemstelling Lonsdale-problematiek De cijfers De oorzaken De toekomst: een groei van de Lonsdale-problematiek Niets aan de hand? Vijf cases Casus Meerlo-Wanssum Casus Werkendam Casus Bellingwedde Casus Lingewaard-Overbetuwe Casus Langedijk Terugblik op de cases De cases samengevat Twee scenario s Conclusie Aanbevelingen Actieplan Literatuur Websites

4 1 Inleiding Voor u ligt het rapport Leefbaarheid op het (verstedelijkt) platteland. Anticiperen op multietniciteit. Voordat we de probleemstelling uiteenzetten, schetsten we de aanleiding voor deze handreiking en presenteren wij enkele waarnemingen. Aanleiding Een ontwikkeling die nog gedeeltelijk aan het platteland is voorbij gegaan, is het gegeven dat Nederland zich in de laatste decennia tot een multi-etnische samenleving heeft ontwikkeld. De verkleuring heeft zich door de sterke stedelijke oriëntatie van allochtone groepen zeer selectief voltrokken. De problematiek van de multiculturele samenleving beperkte zich tot voor kort vooral tot de steden. Maar dat is aan het veranderen. Op het platteland wonen, afgezien van groepen uitgeprocedeerde asielzoekers, vrijwel geen allochtonen. Er lijkt dan ook nauwelijks sprake van spanningen. Toch is men in de provincies bevreesd voor de komst van allochtone groepen. Waarnemingen Spanningen nemen toe op het verstedelijkte platteland. De spanningen lijken zich vooral voor te doen op het verstedelijkte platteland. Daar treft men dorpen aan met stedelijke trekken én zogenaamde 'conglomeraatgemeenten', gemeenten met verschillende grote én kleine kernen. Uit een quickscan en gesprekken met provinciale partners werd duidelijk dat multiculturele spanningen zich nauwelijks voordoen in de kleine kernen. Plaatsen als Uden en Oss moeten eerder worden gezien als middelgrote steden en zullen zich in omschrijvingen als 'vitaal platteland' absoluut niet herkennen. Wel zijn het vaak de middelgrote steden die een groot buitengebied hebben met veel dorpen. En het is juist de interactie tussen stad en 'ommeland' die de oorzaak lijkt te zijn van veel etnische spanningen. Denk bijvoorbeeld aan jongeren uit dorpen die tijdens het uitgaan in de stad in aanraking komen met allochtone jongeren. Het platteland moet een nieuwe identiteit vinden gebaseerd op beide werelden. Het verstedelijkte platteland moet op zoek naar een nieuwe identiteit, met als uitgangspunt the best of both worlds. De onderlinge betrokkenheid en de waarde die gehecht wordt aan continuïteit met het verleden van de plattelandsgemeenten enerzijds en de moderniteit van de stad anderzijds. Gemeenten staan voor de taak een leefklimaat te realiseren waarin burgers van verschillende etnische afkomst, leefstijl en leeftijd op een respectvolle en betrokken wijze met elkaar omgaan. De leidende metafoor daarbij is het aanbrengen van sociaal cement : het leggen van contacten tussen verschillende groepen burgers en het oplossen van gespannen en conflictueuze relaties en verhoudingen. 4

5 5

6 1.1 Probleemstelling Gemeenten moeten rekening houden met zowel stedelijke- als plattelandsvraagstukken. De overgang van een betrekkelijk homogene samenleving naar een samenleving met vele leefstijlen en vele culturele identiteiten tekent zich nu ook steeds duidelijker af in de middelgrote en kleinere steden. De toegenomen pluriformiteit en diversiteit zijn niet alleen langer grootstedelijke fenomenen, maar ook kenmerken van de kleine en middelgrote stad geworden. Deze steden veranderen van hoofdkernen op het platteland in steden met kenmerken van zowel grootstedelijkheid als landelijkheid. Veel van deze gemeenten zijn de laatste jaren uitgebreid met dorpen door gemeentelijke herindelingen. Bestuurlijk en ambtelijk heeft dit tot gevolg dat er in zo n gemeente zowel ingespeeld moet worden op stedelijke ontwikkelingen als op plattelandsvraagstukken. Dit is een lastige spagaat. Culturele spanningen tussen allochtone en autochtone jongeren nemen toe op het verstedelijkte platteland. Naar onze overtuiging liggen aan de etnische spanningen tussen allochtone jongeren en jongeren uit de dorpen vooral culturele conflicten en identiteitsproblemen ten grondslag. Een belangrijk aspect daarbij is de vertekende beeldvorming die men van elkaar heeft. In dit onderzoek toetsen wij de volgende aannames: a. De toename van etnische spanningen in 'conglomeraatgemeenten' komen onder meer voort uit de groeiende interactie tussen stad en ommeland. Deze gemeenten hebben te maken met de spagaat tussen traditie en moderniteit. b. Aan de etnische spanningen tussen allochtone jongeren en jongeren uit de dorpen liggen vooral culturele conflicten en identiteitsproblemen ten grondslag. c. Gemeenten zitten vaak met de handen in het haar. Welke spelers moeten werken aan een oplossing en hoe ziet die eruit? d. Er is behoefte aan contactleggingskunde en ontmoetingspolitiek. Dominante versimpelende beelden moeten gecorrigeerd worden via contact en dialoog. Leeswijzer Wij gaan eerst in op het feitelijk probleem (de 'Lonsdale-problematiek') op het platteland en de oorzaken daarvan (hoofdstuk 2). Vervolgens geven we een prognose voor de toekomst (hoofdstuk 3). Daarna presenteren wij in de vorm van cases de verkenning die wij verricht hebben op vijf locaties, die direct of indirect betrokken zijn bij culturele spanningen. Aansluitend presenteren wij op een rij de bevindingen uit de cases 1 (hoofdstuk 4). Vervolgens schetsen wij op basis van deze bevindingen twee mogelijke scenario s voor de lokale opgaven op het gebied van leefbaarheid (hoofdstuk 5). Ten slotte trekken wij conclusies (hoofdstuk 6) gevolgd door aanbevelingen (hoofdstuk 7) en een actieplan voor een follow-up op het project 'Leefbaarheid op het (verstedelijkt) platteland. Anticiperen op multi-etniciteit' (hoofdstuk 8). 1 Voor het onderzoek hebben wij gebruik gemaakt van zogeheten 'triangulatie': data verkregen uit documenten, observaties, interviews. 6

7 7

8 2 Lonsdale-problematiek 2.1 De cijfers De afgelopen jaren zijn verschillende onderzoeken gedaan naar de ernst en de omvang van rechts-extremistische uitingsvormen van jongeren. Zo zorgden Smeerdijk en Wichers, studenten van de Nederlandse Politie Academie, met hun publicatie 'Extreemrechts. Een waakvlam in de Krimpenerwaard' (2005) voor veel commotie. De reden was dat de ontwikkelingen rond extreemrechtse gabbers in die regio grotendeels aan de politie en het openbaar bestuur voorbij waren gegaan. Ook de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) kwam in 2004 met een nota over het onderwerp. Het onderzoek relativeerde de ernst van het Lonsdale-vraagstuk. Het ongeorganiseerde en niet-ideologische karakter van deze jongeren werd benadrukt. Problemen zouden vooral worden veroorzaakt door het provocerende uiterlijk. Zonder veel onderbouwing schatte de dienst dat ongeveer vijf procent van alle Lonsdalers tot de harde kern zouden behoren. De AIVD concludeerde wel dat xenofobische, nationalistische gevoelens en frustraties ten aanzien van de multiculturele samenleving veel Lonsdalejongeren in de greep hebben. Dit ressentiment leidt tot gewelddadige confrontaties met allochtone jongeren en geweld tegen islamitische gebouwen. De Anne Frank Stichting en de Universiteit Leiden brachten vorig jaar het cahier 'Het Lonsdalevraagstuk' (2005) uit. Dit cahier is gemaakt door de onderzoekers van de 'Monitor racisme en extreem rechts' en onderdeel van een langlopend onderzoek naar rechtsextremisme en racisme in Nederland. De onderzoekers doen een poging om de Lonsdale-jongeren cijfermatig in beeld te brengen. Van januari 2001 tot augustus 2005 telden zij 125 gabbergroepen die op een of andere manier betrokken waren bij rechts-extremistische activiteiten of incidenten. Ze telden 206 incidenten met rechts-extreme gabbers, waarvan 143 gewelddadige. In het geval van nietgewelddadige incidenten gaat het om bekladdingen, folderacties, demonstraties, beledigingen en ordeverstoringen. Bij de gewelddadige incidenten gaat het om bedreigingen, confrontaties, vernielingen, brandstichtingen, mishandelingen en bommeldingen. De onderzoekers tekenen bij deze gegevens aan dat allochtone jongeren in toenemende mate reageren op extreem-rechtse gabbers, maar dat over hun aandeel bij incidenten nog weinig bekend is. De totale omvang van rechts-radicaal georiënteerde gabbergroepen in Nederland wordt geschat op tussen de 600 à personen. De geschatte aantallen lopen zo uiteen omdat de grootte van de 125 gabbergroepen niet goed is vast te stellen (tussen de 5 tot ongeveer 50 personen). 2.2 De oorzaken Brandhaarden 8

9 Kijken we naar het geografische patroon van de incidenten (zie kaart op pagina 8), dan blijkt dat vooral in kleinere steden een deel van de autochtone jongeren zich vijandig tegenover allochtonen opstelt. Op het kaartje zijn de verstedelijkingsclusters in Nederland aangegeven, plus een aantal hoofdstedelijke centra. Uit het kaartje blijkt dat de brandhaarden van rechtsextremisme zich aan de randen van deze stedelijke clusters manifesteren, dus daar waar stad en platteland elkaar raken. De tegencultuur van rechts-extremistische plattelandsjongeren is te begrijpen als de uitdrukking van een sociaal-cultureel verzet tegen de voortschrijdende verstedelijking, zo maken wij op uit gesprekken met sociale professionals en lokale bestuurders. De multiculturele samenleving is onlosmakelijk verbonden aan de verstedelijking. De allochtoon is voor rechts-extremistische jongeren dan ook het levende symbool van ongewilde culturele veranderingen en een ideale kapstok om een diffuus soort onbehagen aan op te hangen. Dit onbehagen overstijgt generaties. Lonsdale-jongeren die betrokken zijn bij de meeste ernstige incidenten zoals in Uden (Noord-Brabant), Venray (Limburg) en Helden (Limburg), blijken vaak uit laagopgeleide gezinnen te komen. Voor hen gaan verstedelijkings- en moderniseringsprocessen te snel. Neem het kerkdorp Tienray in de gemeente Meerlo-Wanssum (Noord-Limburg). Tienray is nog een wit kerkdorp met 7000 inwoners, de nabijgelegen regionale kern Venray is door migrantenaanwas inmiddels een multicultureel stadje met inwoners geworden. In Venray komen de jongeren uit Tienray als ze daar voortgezet onderwijs volgen of uitgaan in direct, fysiek contact met mensen met een ander uiterlijk, een andere huidkleur en een andere godsdienstige overtuiging. Het gevolg is een 'clash of cultures': de radicaliserende boerenjongens met hun heimweefantasieën stuiten op allochtone jongeren en gaan de confrontatie aan. Deze confrontaties zijn niet eenzijdig een probleem van autochtone jongeren. Er bestaat een verband tussen de radicalisering van extreem-rechtse gabbers en moslimjongeren, volgens Van Donselaar. In veel gevallen is er sprake van een serie incidenten en van acties die reacties uitlokken. Figuur 1. Clusters van verstedelijking en culturele spanningen 9

10 10

11 3 De toekomst: een groei van de Lonsdale-problematiek Onze prognose is dat de problematiek tussen allochtone en autochtone jongeren in de 'conglomeraatgemeenten', de verstedelijkte plattelandsgemeenten, gaat groeien. De verkleuring van het platteland zal zich voortzetten. Uit cijfers van het CBS en het Ruimtelijk Planbureau (RPB) in het rapport 'Regionale bevolkings- en allochtonenprognose ' (2006) blijkt dat het aandeel allochtonen in de grote steden de komende jaren niet verder toeneemt, maar in de omliggende gemeenten wel. Niet-westerse allochtonen wonen nu vooral in de Randstad, in het bijzonder in de grote steden. Naar verwachting zal een groot aantal van hen in de komende jaren naar de omliggende gemeenten verhuizen. In gemeenten als Schiedam, Diemen en Almere zal in 2025 de bevolking uit bijna dertig procent niet-westerse allochtonen bestaan. Ook bij Arnhem, Tilburg en Groningen is sprake van een overloop naar de randgemeenten. De multiculturele samenleving verschuift naar het platteland. De problematiek zal toenemen wanneer de eenzijdig negatieve beeldvorming tussen groepen niet gecorrigeerd wordt. De trend kan positief omgebogen worden als inhoud gegeven wordt aan contactleggingskunde en ontmoetingspolitiek door middel van concrete handvatten. Deze handreikingen moeten lokaal getest worden door partijen in gemeenten die een rol spelen bij de aanpak van culturele spanningen tussen jongeren van allochtone en autochtone afkomst. Het gaat om vrijwilligers en professionals bij de aanwezige vrijwilligersorganisaties, ambtenaren bij gemeenten, opbouwwerkers en andere professionals van aan welzijn gerelateerde organisaties. In het volgende onderdeel presenteren wij vijf cases rond gemeentelijke situaties waarin culturele spanningen een rol spelen. 11

12 4 Niets aan de hand? Vijf cases Hieronder presenteren wij de vijf praktijkcases op basis van de verkenningen die wij in de gemeenten Meerlo-Wanssum, Werkendam, Bellingwedde, Lingewaard-Overbetuwe en Lingewaard hebben verricht. De cases worden volgens een vast patroon gepresenteerd. Eerst geven we een situatieschets van de gemeente, gevolgd door de presentatie van de verkregen data langs de volgende heuristische lijnen: wat is er aan de hand (sociale sfeer, feitelijke incidenten), gevoel van ernst van de situatie (bewustzijn van de lokale opgave), aanpak (hoe worden de spanningen voorkomen, aangepakt), gevolgen van de aanpak. De geïnterviewden komen hierbij uitgebreid aan het woord. In deze fase van ontrafeling van de problematiek is het van belang om het verhaal van de lokale betrokken functies helder op het netvlies te hebben. De citaten van de respondenten worden voorzien van commentaren. Aansluitend zetten we een aantal bevindingen op een rij: een overzicht van de mate van culturele spanningen (spanningenscalogram), de correlatie spanningen / vestigingsproces van allochtonen, een overzicht van methodieken en instrumenten die gebruikt worden in de locaties. Alle onderzoekslocaties liggen in gebieden waar culturele spanningen en/of radicalisering zijn gesignaleerd. Deze liggen verspreid over Nederland in of bij clusters van verstedelijking (regionale centra). Deels zijn zij ontstaan uit gemeentelijke herindelingen. De kleinste zijn twee gemeenten in Noord-Limburg en Oost-Groningen met nog geen inwoners. De Groningse gemeente telt zo'n twintig wijken met tussen 1,2 procent tot 4,8 procent allochtonen. De gemeente in Noord-Limburg telt tussen de 1,6 procent en 7,2 procent allochtonen. De grootste gemeenten liggen in de Gelderse Betuwe, elk met ruim inwoners. De middelgrote gemeenten liggen in West-Brabant ( inwoners) en Noord- Holland ( inwoners). De eerste telt tussen 0,4 procent en 2 procent allochtonen. De andere tussen 0,8 procent en meer dan 3,2 procent. In het panel, bestaande uit 37 respondenten, is vooral het welzijnswerk goed vertegenwoordigd met acht respondenten. Het telt verder zeven ambtenaren, vijf bestuurders, vier onderwijzers, vier politie-ambtenaren. Daarnaast zijn er zeven vertegenwoordigers van voorzieningen als meldpunten discriminatie, vluchtelingenwerk, woningcorporaties, sport, zorg- en cultuurinstellingen. 12

13 4.1 Casus gemeente Meerlo-Wanssum (Noord-Limburg) Situatieschets van de Noord-Limburgse gemeente De gemeente Meerlo-Wanssum heeft een oppervlakte van 39,41 km 2, en telt inwoners (1 augustus 2006, bron: CBS) 2. De gemeente ligt op de westoever van de Maas in het noorden van de provincie Limburg en omvat de kerkdorpen Blitterswijck, Geysteren, Meerlo (zetel van het gemeentebestuur), Swolgen, Tienray en Wanssum. Meerlo-Wanssum is een typische plattelandsgemeente met overwegend landbouw (gemengd bedrijf van tuinbouw, rundvee en intensieve veehouderij). Wanssum en Tienray beschikken over enige industrie voor de productie van veevoer en bouwmaterialen. Wanssum kent een overslaghaven en een jachthaven. De gemeente is rijk aan natuurschoon 3. Allochtonen Meerlo-Wanssum telt tussen de 1,6 procent en 7,2 procent allochtonen. Dit relatief lage aantal gaat de komende jaren geleidelijk toenemen. Zie figuur en tabellen hieronder (bronnen: figuur uit de Grote Bosatlas en tabellen uit StatLine CBS). 2 Bron: 3 Bron: Encarta Winkler Prins Encyclopedie Microsoft Corporation/Het Spectrum. Alle rechten voorbehouden. 13

14 14

15 Wat is er aan de hand? Op de afbeelding links staan de regionale etnische incidenten met markeringspunten aangegeven. De brandjes [ ] verwijzen naar nietgewelddadige incidenten. De zwarte sterretjes [ ] verwijzen naar gewelddadige incidenten. Het pijltje [ ] wijst naar de locatie van de gemeente die in deze casus besproken wordt. Spanningen Uit de afbeelding blijkt dat Meerlo- Wanssum omringd wordt door haarden van culturele spanningen 4. De gemeente zelf is niet direct betrokken bij etnischculturele incidenten. Wel is één jongere, die een jongerencentrum van deze gemeente bezoekt, betrokken bij een poging tot brandstichting in het nabijgelegen Venray. Dit heeft veel emoties opgeroepen en de aandacht getrokken van (landelijke) media zoals PREMtime. De rechter heeft zware straffen opgelegd. Hoe reageert de gemeente op deze situatie? De respondenten relativeren sterk het bestaan van etnische spanningen, maar geven ook aan dat onderhuidse spanningen wel degelijk in Meerlo-Wanssum bestaan. Het gaat niet om expliciete maar om latente spanningen. De poging tot brandstichting bij een moskee in Venray, een incident waarbij een jongere van de jeugdsoos in Tienray betrokken was, bracht een schok teweeg. Volgens een aantal functionarissen ging het hierbij zuiver om een incident. 'Het ging niet om een groep maar om één jongen met rechts-extremistische ideeën ( ) jongeren uit het kerkdorp Swolgen waren erbij betrokken. Een individu ging mee met anderen uit verschillende dorpen rond Venray. De jongen die de aanslag wilde plegen was rond de 20 en woonde niet meer bij zijn ouders maar zelfstandig', zegt een beleidsmedewerker van de gemeente. Ook een raadslid benadrukt dat de dader uit een andere gemeente afkomstig was. 'Ik heb niet het idee dat zich onder de jeugd groepen bevinden die zich daarmee bezighouden.' De meeste informanten menen ook dat het klimaat in de gemeente niet is verslechterd. 'Ik merk absoluut geen verschil. Ook buiten school hoor ik niks over incidenten', zegt een onderwijzer. Dat vindt ook de voorzitter van de ontwikkelingsorganisatie SOS-Meerlo- Wanssum. 'Dit is een gemeente waar mensen vrij open zijn, aanvankelijk, voor allochtonen.' 4 Zie de scriptie van Liesbeth van der Duin, Rechtsextremisme en racisme bij jongeren: beweegredenen en motieven. Kwalitatief en exploratief onderzoek in Noord-Limburg, Universiteit van Utrecht, Masterscriptie Maatschappelijke Opvoedingsvraagstukken, 1 juli

16 Volgens een bestuurslid van een scholengemeenschap staan de mensen open voor allochtonen. De beleidsmedewerker ziet wel dat er scherp over allochtonen wordt gepraat, maar daarin onderscheidt de gemeente zich niet van de omliggende gemeenten. Toch blijkt Meerlo-Wanssum wel eerder spanningen te hebben gekend. 'Een aantal jaren geleden waren er wel spanningen, maar die zijn over', vertelt de secretaris van de voetbalvereniging. 'Dat had vooral te maken met het onbekend zijn met allochtonen: hun taal zorgde voor argwaan en spanningen. De houding tegen allochtonen is nu toleranter, ook op de grote scholen in de steden, omdat men bekender is met allochtonen.' Oorzaken De respondenten verwijzen impliciet naar algemene maatschappelijke ontwikkelingen zoals globalisering, om de situatie waarin de gemeente zich bevindt te verklaren. Niet de dorpen zijn veranderd, maar de wereld eromheen. Die veranderingen hebben wel degelijk invloed, met name de uitvergrotingen van de media spelen een cruciale rol. Over allochtonen leren de lokale burgers vooral via de landelijke media. Zij zijn geschokt door hun zelfbeeld op het moment dat zij zelf als gevolg van die medialogica weggezet worden als een intolerant dorp. 'Ik vraag me af waarom doen ze dat? Kijk, er is altijd wel een rotte appel', verdedigt de leerkracht zich. Jongeren zijn heel gevoelig voor media-aandacht, meent de jongerenwerker. 'De media benaderen dingen te eenzijdig. Alsof de schuld van alles bij de autochtonen, de Lonsdalers, ligt.' 'De media' fungeren dan ook als 'trigger' van discussies op straat. Die ontstonden na het tv-programma PREMtime, vertelt een beleidsmedewerker. 'De teneur was Wij willen er niets mee te maken hebben, met die Lonsdalers. Presentator Prem Radhakishun heeft daarna nog gefilmd en geïnterviewd.' Verschillende functionarissen verklaren de problemen tussen groepen uit de groeiende stigmatisering in het maatschappelijk debat. Veel mensen wijzen naar de buitenwereld. 'Er zijn meer problemen in Venray. De oorzaak van spanningen ligt in het landelijke klimaat: verharding op dat niveau leidt tot verharding op lokaal niveau.' De beleidsmedewerker ziet een culturele botsing ontstaan op het moment dat jongeren uit de dorpen naar het voortgezet onderwijs in 'de stad' gaan. 'In het basisonderwijs zijn nog hechte contacten tussen ouders en kinderen, de jongeren en het dorp. Maar met het vertrek naar het voortgezet onderwijs in Venray verliest de gemeenschap de jongeren uit het zicht. In de dorpen van Meerlo-Wanssum is er nog een mate van sociaal controle. In Venray wordt het anoniem, het groepsverband verdwijnt.' De voorzitter van de vereniging voor ontwikkelingssamenwerking verklaart die wij-zijhouding uit groeiende sociaal-economische tegenstellingen met bijvoorbeeld 'gastarbeiders' uit Polen. 'Het gaat ten koste van de werkgelegenheid van mensen in Meerlo-Wanssum. Dan merk je dat het spanningen oplevert. Het is niet zo dat mensen in opstand komen. Je krijgt hele discussies in families: zij komen hier ons werk afsnoepen. Dat jouw broer geen werk meer heeft, omdat twee Polen hier zijn komen werken. Ik heb het in mijn eigen familie meegemaakt.' Toch ziet de jongerenwerker lokaal het aantal radicale jongeren groeien. 'Er is een toename van het aantal Lonsdale-jongeren met rechtse sympathieën. Hitler-dingetjes worden populair 16

17 en er is een sterke wij-zij-houding. Groepen jongeren polariseren op basis van Hollander en moslim.' Hij ontkent dat er sprake is van klimaatsverandering. De negatieve verhoudingen hebben niets te maken met zwart versus wit, maar met de onderscheidingsdrang van jongeren. 'Lonsdale en de bijbehorende aspecten van racisme e.d. is een modeverschijnsel. Jongeren grijpen zoiets aan. Dat is altijd al zo geweest. In mijn tijd waren het de Rockers tegen de Hiphoppers, nu is de eigenschap huidskleur gemakkelijk aan te pakken om onderscheid te maken. Ik denk dat er in die zin niks veranderd is.' Een lid van de oudercommissie benadrukt juist de negatieve rol van de meer traditionele ouders, die negatief staan tegenover allochtonen en de plattelandsidentiteit willen behouden. 'Deze ouders hebben erg veel negatieve invloed op de jongeren, zij gaan ook vreemden als bedreiging zien. En zij uiten het meer. Het is inherent aan de puberteit om je te onderscheiden. Maar de ideeën komen bij de oudere, traditionele bevolking vandaan. Ik merk om mij heen vooral een onderhuidse negatieve sfeer: er wordt negatief over allochtonen gepraat. (...) Zij denken wat moeten ze hier? en ervaren vreemdelingen als een bedreiging. Bij hen speelt vooral de angst voor het onbekende een grote rol, waardoor hun houding zo gesloten is.' 17

18 Sense of urgency De sense of urgency, ofwel het gevoel van urgentie, blijkt afhankelijk te zijn van de kennis die en het inzicht dat iemand heeft over de 'multiculturalisering' van de regio. Menigeen balanceert tussen de vrees om het verhaal onnodig uit te vergroten en de wens om de incidenten niet te bagatelliseren. De poging tot brandstichting in Venray heeft als een trigger gefunctioneerd. Het beeld van een rustig dorp overheerst nog, maar mensen zijn zich wel bewust geworden dat er iets aan de hand is. Het raadslid schrok bijvoorbeeld 'enorm' van de poging tot brandstichting in de moskee in Venray. 'Toen hier in de kerk werd ingebroken, schrok ik ook enorm. Je begrijpt dan hoe verschrikkelijk het is voor moslims als een moskee aangevallen wordt. Je kan zo naïef zijn en denken dat je zo n fijne gemeente hebt, maar dat is niet zo. Die dingen moet je zien te voorkomen. Ons beleid daarin vind ik zwakjes, zeker naar jongeren toe. Jongeren hebben geen eigen plek.' Aanpak van het probleem Onbekend maakt onbemind. De respondenten wijzen daarom op het belang van voorlichting. Maar voorlichten is niet alleen een zaak van professionals en van autochtonen. Het vereist ook de actieve inzet van de burgers zelf, ook van de allochtonen. De beleidsmedewerker vertelt dat de gemeente werkte aan een actieplan, met meer aandacht voor jongeren, vroegtijdige signalering en inschakeling van bureau Halt. 'De raadsleden waren ermee bezig, maar het is een beetje ingezakt. In ieder geval zijn er activiteiten in beeld gebracht. Het actieplan was een initiatief van de politiek en de ambtenaren hebben het proces ondersteund.' De jongerenwerker benadrukt het belang van een ketenaanpak. 'Groepen die van belang zijn bij de oplossing zijn: ouders, jongerenwerk, opbouwwerk, school, politie, gemeente.' Ook wil hij de jongerenwereld in kaart brengen en de genoemde groepen betrekken bij het bedenken van een oplossing. Hij waarschuwt er wel voor om de problematiek niet op te kloppen. 'Volgens mij wordt het (probleem) ook vaak groter gemaakt dan het is en dat stimuleert die jongeren juist. Als je in de media komt heb je status, dat is stoer. Volgens mij ligt hier ook een stukje van de sleutel voor de oplossing. Je moet het niet overdrijven.' Het bestuurslid van de scholengemeenschap en de beleidsmedewerker zien de oplossing in een dialoog tussen de groepen. 'Van belang is dat men bij elkaar komt, in contact komt om met elkaar te praten en om elkaar makkelijker te durven aanspreken. Daarna kun je activiteiten aanbieden. Niet alleen voor jongeren. Ouders moeten erbij betrokken worden.' 'De oplossing moet gezocht worden in een vroegtijdige kennismaking met anderen', zegt het lid van de oudercommissie. 'Dat kan al op de peuterspeelzalen. Er kunnen speciale activiteiten en projecten georganiseerd worden en het is van groot belang daar ook de ouders bij te betrekken.' 18

19 Kinderen moeten al vroeg les krijgen in verdraagzaamheid, vinden de onderwijzer en de beleidsmedewerker. 'Op het basisonderwijs zijn er activiteiten als: doe even normaal en de politie geeft les aan groep 7 en 8 over criminaliteit, vuurwerk, vandalisme. Rond 4 en 5 mei verschijnt de Anne Frankkrant. Jongeren gaan praten over wat er gebeurd is in de Tweede Wereldoorlog. Zij leren het te vertalen naar de tijd van nu.' Ook de ouders moeten veel meer betrokken worden bij hun kinderen, vindt de jongerenwerker. 'Zij zijn veel te weinig in beeld.' De respondenten wijzen op het belang van wederkerigheid: de aanpak moet niet alleen op allochtonen of jongeren gericht zijn. Autochtonen en ouders moeten erbij betrokken worden. De voorzitter van de lokale vereniging ontwikkelingssamenwerking wil allochtonen benaderen om een actieve rol in de gemeenschap te spelen. 'Dat kan veel beter. De moeders kunnen vrijwilliger worden op de basisschool, de vader op de sportverenigingen en de jongeren kunnen actief meedoen. Vaak blijkt dat allochtone families weinig behoefte hebben om actief te zijn. Zij hebben hun eigen manier van doen. Dat moeten we ook respecteren.' Ook moet er begrip gekweekt worden bij de autochtonen, door middel van voorlichting geven, lezingen te houden en mensen te informeren. Wat de gevolgen zijn van de aanpak die met name op onderwijsgebied wordt ontwikkeld, is nog niet duidelijk. 19

20 4.2 Casus Werkendam Situatieschets van de gemeente Werkendam Werkendam, gemeente in Nederland, provincie Noord-Brabant, 82,37 km 2, met ruim inwoners. De gemeente ligt op de zuidoever van de Merwede, in het Land van Altena, en omvat de hoofdplaats Werkendam, Dussen (tot 1997 een zelfstandige gemeente), de dorpen Nieuwendijk en Sleeuwijk en enkele buurtschappen. Werkendam behoort historisch gezien tot Zuid-Holland en wordt tegenwoordig als een buitenbeentje gezien in Noord-Brabant, zeker op het gebied van religie. Er zijn in Werkendam geen katholieken te vinden en het dorp is nog altijd een oud-reformatorisch bolwerk. Een groot deel van de Brabantse Biesbos ligt op het grondgebied van de gemeente. De gemeente telt veel boerenbedrijven, met akkerbouw, griend- en rietcultuur. Werkendam is standplaats van diverse weg- en waterbouwbedrijven, woonplaats van binnenvaartschippers en heeft een watersportcentrum. 5 Allochtonen Het aantal allochtonen is laag en zal in de toekomst geleidelijk toenemen. Zie figuur en tabellen hieronder (bronnen: figuur uit de Grote Bos Atlas en tabellen uit StatLine CBS). 5 Bron: Encarta Winkler Prins Encyclopedie Microsoft Corporation/Het Spectrum. Alle rechten voorbehouden. 20

21 21

22 22

23 Wat is er aan de hand? Op de afbeelding links staan de regionale etnische incidenten met markeringspunten aangegeven. De brandjes [ ] verwijzen naar nietgewelddadige incidenten. De zwarte sterretjes [ ] verwijzen naar gewelddadige incidenten. Het pijltje [ ] wijst naar de locatie van de gemeente die in deze casus besproken wordt. Spanningen Uit deze afbeelding blijkt dat Werkendam een gemeente is waar culturele spanningen voorkomen 6. Klachten over discriminatie en extreem-rechtse uitingen van jongeren komen vergeleken met de landelijke cijfers bovengemiddeld voor in Werkendam. Dit geldt ook voor de omliggende regio s. De incidenten waren soms gewelddadig: uiteenlopend van ruiten ingooien bij asielzoekerscentra tot het in elkaar slaan van allochtone jongeren. Perioden met incidenten komen en gaan. Sinds een jaar is het tamelijk rustig, behoudens het bekladden van gebouwen met spreuken en tekens. Het gaat om generaties jongeren die elkaar opvolgen, de ene generatie uit zich heftiger dan de andere. Volgens een medewerker van een antidiscriminatiebureau bestaat er een kleine harde kern. 'Jongeren met vrij extreme opvattingen, die ook bereid zijn om ver te gaan in hun uitingen, variërend van het aanbrengen van racistische leuzen tot het ingooien van ramen bij woningen van asielzoekers en het gebruiken van fysiek geweld tegen allochtonen. Er zijn voor zover wij kunnen waarnemen geen directe links met rechts-radicale politieke groeperingen, maar je weet niet wat er zich via internet afspeelt.' Oorzaken Allochtonen ontbreken vrijwel in het Land van Altena, waartoe ook de gemeente Werkendam met ruim inwoners behoort. Mediterrane groepen ontbreken vrijwel volledig. De gemeente telt zo'n 200 asielzoekers. Deze afwezigheid van allochtonen leidt paradoxaal genoeg tot vooroordelen en zelfs confrontaties. De beeldvorming over allochtonen is niet of nauwelijks gebaseerd op feitelijke ervaringen. Werkendam is in sociaal en geografisch opzicht lang een geïsoleerd gebied gebleven. Inwoners hebben een negatieve houding ten aanzien van alles wat als vreemd of onbekend wordt gezien. Naast de geslotenheid van de gemeenschap speelt het gemiddeld lage 6 Zie de scriptie van Sophie Kalb, Wij zijn gewoon jeugd. Een kwalitatief onderzoek naar de identiteit van Lonsdale-jongeren in de gemeente Werkendam, Masterscriptie Communicatie- en Informatiewetenschappen, Specialisatie Interculturele Communicatie, Faculteit Communicatie en Cultuur, Universiteit van Tilburg, juni

24 opleidingsniveau een rol. Een oud-medewerkster van het vluchtelingenwerk signaleert in Werkendam 'angst voor het onbekende'. 'Deze regio is altijd relatief geïsoleerd geweest, weinig binding met de ruimere omgeving. Er heeft zich een sterk gesloten gemeenschap gevormd, met een laag opleidingsniveau en de kennis van andere culturen is gemiddeld ook laag.' De media fungeren als voornaamste of enige bron van informatie over allochtonen en de multiculturele samenleving. Negatieve beeldvorming in de media over moslims leidt volgens sommige respondenten niet direct tot een verharding van het klimaat ten aanzien van allochtonen: de eigen vooroordelen worden er vooral door bevestigd. Een wijkagent vertelt dat het vooral om jongeren gaat met een VMBO-achtergrond, met name jongens, en enkele meisjes, van 15 tot zo'n 22 jaar. 'Daarna zakt hun belangstelling voor dit soort gedrag weg. Ze manifesteren zich duidelijk met hun uiterlijk. Ze willen in de eerste plaats ergens bijhoren.' Volgens de wijkagent zit daar geen rechts-extreme filosofie achter en zullen deze jongeren niet deelnemen aan demonstraties. Het gedrag van jongeren is niet te herleiden tot één oorzaak, denkt de medewerker van het antidiscriminatiebureau. 'Voor een grote groep is er sprake van meeloopgedrag. Eigen frustraties, verveling en stoer gedrag zijn belangrijke redenen voor negatief gedrag.' Daarnaast is er een kleine, harde kern van Lonsdalers en gabbers, die verder gaat. 'Ze hebben rechts-radicale ideeën. Vermoedelijk hebben ze contacten met grotere informele netwerken binnen Brabant, die gemakkelijk te mobiliseren zijn bij incidenten. Internet speelt daarbij als communicatiemiddel een belangrijke rol.' Als jongeren de leeftijd van ongeveer 23 bereiken, gaan ze zich settelen, krijgen vaste verkering en negatieve gedragsuitingen zoals uitdagend Lonsdale-gedrag verdwijnen. De grondhouding ten aanzien van allochtonen blijft bestaan en wordt mogelijk overgedragen op jongere generaties. Zo constateert de wijkagent dat ouders op de achtergrond een grote rol spelen. 'In de beeldvorming van autochtone jongeren spelen de ideeën van ouders, die vaak negatief denken over buitenlanders een belangrijke rol. Mede daardoor zijn bestaande vooroordelen hardnekkig en moeilijk bij te sturen.' Sense of urgency Werkendam heeft een sterk orthodox-christelijk karakter. De opstelling van de kerk lijkt ambivalent. In de kerkelijke wereld zijn enerzijds veel vrijwilligers actief die zich inzetten voor asielzoekers. Ook lijken de kerken bereid om zaken als vooroordelen aan te pakken. Anderzijds is er bij de kerkelijk goegemeente ook sprake van een aversie tegen vreemden. De reacties van de dorpsgemeenschap zijn eveneens divers, vertelt de wijkagent. 'Als zich ernstige incidenten of botsingen hebben voorgedaan zie je binnen de dorpsgemeenschap verschillende reacties variërend van dit kan niet tot een zeker begrip, overwegingen als het is ook hun eigen schuld. Dat loopt dwars door de bevolking heen. Sommige ouders melden hun eigen kinderen bij de politie, onder druk van ouders leggen ze bekentenissen af. Andere ouders stellen zich juist negatief op.' 24

25 Volgens de wethouder reageert de bevolking overwegend passief. 'Het ontbreken van reacties heeft verschillende achtergronden. Desinteresse, onwetendheid of instemming. Een deel van de ouders, achterbannen van organisaties sanctioneert het gedrag van hun jongeren impliciet en soms zelfs expliciet.' De ambtenaar Openbare orde en veiligheid constateert dat de lokale bestuurders de term 'racisme' vermijden en eerder van 'jeugdproblematiek' spreken. 'Een lastige afweging. Ze zien de ernst van incidenten en vinden dat er iets aan gedaan moet worden. Tegelijkertijd zijn ze huiverig voor het groter maken van de incidenten dan dat ze in werkelijkheid zijn. Bestuurders willen niet graag te boek staan als een gemeente waar het niet pluis is. Bovendien moet je voorkomen dat daders aan de aandacht een soort heldenstatus ontlenen.' 25

26 Plan van aanpak De gemeente heeft in samenwerking met het welzijnswerk en de politie een plan van aanpak opgesteld ten aanzien van de jeugdproblematiek. Aanleiding waren incidenten in 2004 in Nieuwendijk. Belangrijkste element is de inzet van een jongerenopbouwwerker op straat. Uitgangspunt is het opbouwen van vertrouwensrelaties, het serieus nemen van jongeren en positief gedrag belonen. De ambtenaar Openbare orde en veiligheid maakt een onderscheid tussen incidentenmanagement en het blussen van de veenbrand. 'Op het niveau van het aanpakken van ernstige incidenten zijn we succesvol en goed bezig. Maar of je daar de veenbrand mee kunt blussen is zeer de vraag, daarvoor is meer nodig. De wijkagent en jongerenwerker kunnen daarin een rol spelen, bijvoorbeeld door hun omgang met jongeren, maar ook door hun bezoek aan de ouders van jongeren die betrokken zijn geweest bij incidenten.' Sleutelfiguren in de aanpak van incidenten en het beïnvloeden van houding en gedrag van jongeren zijn: de gemeente (met de regie en de middelen), de politie (signalering, repressie, bemiddeling en beïnvloeding) en het ambulante jongerenwerk (opbouwen vertrouwensbasis jongeren, werken aan versterking zelfbeeld, zaken voor ze regelen). Op de achtergrond spelen het antidiscriminatiebureau en het onderwijs een rol met programma s om vooroordelen te doorbreken en tolerantie te stimuleren. Ook is er een protocol opgesteld voor hoe te handelen bij racistisch getinte incidenten. Dat wordt ook gebruikt in een overleg waaraan politie, gemeente, de welzijnsinstelling en soms vluchtelingenwerk deelnemen. De jongerenwerker pleit voor gespreksvormen met ouders 'omdat de voedingsbodem voor racistische opvattingen sterk gevoed wordt door ideeën en opstelling van de ouders'. Verder wil hij aanwezig blijven op straat om het vertrouwen te winnen van de jongeren. 'Je krijgt dat als ze merken dat ze echt iets aan je hebben. Dat je ze kunt helpen om zaken voor elkaar te krijgen, problemen op te lossen. Dan ontstaat er ook ruimte om ze aan te spreken op bijvoorbeeld racisme, ze een breder perspectief te schetsen, waar ze ook wel over gaan nadenken. In mijn werk mik ik vooral op de leidersfiguren, die bepalen de toon, de houding van een hele groep.' De wijkagent ijvert ervoor om lastige jongeren direct te betrekken bij de activiteiten van bijvoorbeeld het Oranjecomité. 'Dat werkte heel goed, er was geen enkel incident. Je gaat je eigen feestje toch niet bederven?' 26

27 4.3 Casus Bellingwedde Situatieschets van de gemeente Bellingwedde De gemeente omvat de plaatsen Bellingwolde, Blijham, Klein- Ulsda, Oudeschans, Veelerveen, Vriescheloo, Wedde, Wedderveer en enkele buurtschappen. Het gemeentebestuur zetelt te Bellingwolde. De gemeente telt inwoners (2006) 7. De gemeente ligt in het oosten van Groningen, tegen de Duitse grens, en wordt doorsneden door de Westerwoldse A. Door ruilverkaveling zijn vooral in het noorden van de gemeente grote landbouwbedrijven ontstaan. De vele woonforensen werken voornamelijk in de industrie in de omliggende gemeenten. 8 Allochtonen Het aantal allochtonen is laag en zal in de toekomst geleidelijk toenemen. Zie figuur en tabellen hieronder (bronnen: figuur uit de Grote Bos Atlas en tabellen uit StatLine CBS). 7 Bron: 8 Bron: Encarta Winkler Prins Encyclopedie Microsoft Corporation/Het Spectrum. Alle rechten voorbehouden. 27

28 28

29 Wat is er aan de hand? Op de afbeelding links staan de regionale etnische incidenten met markeringspunten aangegeven. De brandjes [ ] verwijzen naar niet-gewelddadige incidenten. De zwarte sterretjes [ ] verwijzen naar gewelddadige incidenten. Het pijltje [ ] wijst naar de locatie van de gemeente die in deze casus besproken wordt. Spanningen Uit de afbeelding blijkt dat Bellingwedde zich bevindt in een zone met verschillende haarden van culturele spanningen. Alle respondenten geven aan dat er wrijvingen bestaan tussen bevolkingsgroepen. Deze worden veroorzaakt door het gedrag van groepjes autochtone jongeren. Een rechts-radicale kern beïnvloedt een aantal meelopers. In het jongerencentrum Veendiep in Bellingwolde komen groepjes Lonsdale-jongeren. Zij manifesteren zich soms als rechts-radicaal. De jongerenwerker: 'Zo'n twintig jongeren uit de regio rond het jongerencentrum Veendiep uiten zich als Lonsdale- of White Powersympathisanten. Rond de 'huiskameropvang' van jongeren in het dorp Blijham gaat het om vijf tot tien jongeren. In beide gevallen gaat het niet om een hechte vaste groep, maar om meelopers rond een paar diehards.' Volgens een politieman overheerst een negatieve stemming ten opzichte van buitenlanders en vreemden. Maar daarbij is eerder sprake van wantrouwen dan van racisme, meent hij. 'De sfeer rond jongerencentra blijft Eigen jongeren eerst '. Dat geldt ook ten opzichte van Nederlandse jongeren met afwijkende achtergrond. Men is geneigd om vreemden eerst met enig wantrouwen te bejegenen. Je komt die negatieve sfeer over buitenlanders ook tegen bij de ouders, ook daar is de toonzetting voornamelijk negatief.' Oorzaken De dorpen in het Oostwold, het Oost-Groningse grensgebied met Duitsland, vormden altijd een gesloten gemeenschap, waar nieuwkomers niet gemakkelijk werden opgenomen, vertelt de coördinator van het jongerenloket. Met name schoolgaande jongeren die naar Winschoten gaan worden geconfronteerd met groepjes rechts-radicale Lonsdale-jongeren. 'Het zich afzetten, stoer doen is het belangrijkste motief. Jongeren van buitenlandse afkomst zul je niet gauw in de jeugdsoos aantreffen', vertelt een jongerenwerker. Verschillende respondenten verklaren de radicalisering van lokale jongeren uit de komst van een Tijdelijk Opvang Centrum (TOC) voor asielzoekers. De ambtenaar Cultuur: 'Sedert januari is het asielzoekerscentrum een tijdelijk opvangcentrum en lopen er groepen jongeren van 29

30 allochtone afkomst door het dorp. Ze komen in groepjes in de supermarkt tegenover het TOC. De winkelier is bang voor diefstal en heeft een eigen vrijwillige ordedienst ingesteld. Men volgt de groepjes door de winkel naar de kassa.' 'Je ziet meer Lonsdalers sinds het Tijdelijk Opvang Centrum is geopend', constateert de jongerenwerker. De traditionele cultuur wordt op de proef gesteld door de aanwijzing van het TOC door het rijk. Dorpen worden op deze manier gedwongen om allochtonen op te nemen. 'De bevolking heeft geen zeggenschap over hetgeen er op hen afkomt. Die machteloosheid is mede aanjager van angstgevoelens', meent de jongerenwerker. Eerder bood de komst van asielzoekers wel gelegenheid voor contact tussen autochtonen en allochtonen. Door deze contacten konden bewoners zich er rekenschap van geven dat het dorp multicultureel werd. Dit wordt gestaafd door de positieve ervaringen van het dorp met het asielzoekerscentrum. Verschillende kinderen van asielzoekers zaten ook gewoon op de voetbalclub, vertelt de jeugdsecretaris van deze club. 'Deze kinderen zijn zonder noemenswaardige problemen opgenomen. In het dorp wonen enkele gezinnen van allochtone afkomst. Ook die zijn gewoon opgenomen in de gemeenschap.' Het dorp stelde zich dus wel open voor de allochtonen van het AZC. De lokale gemeenschap, de gevestigden wilden de nieuwkomers leren kennen. Het dorp was bereid in duurzame relaties te investeren. In het nieuwe TOC komen veelal individuele jonge allochtonen terecht en geen families. Daarbij gaat het om birds of passage, mensen die maar zeer kort in het dorp verblijven. Er ontstaat daardoor een gevoel van vervreemding. Na de komst van het TOC, begin 2005, vertrokken de oorspronkelijke asielzoekers in korte tijd. 'Dat gaf veel verontwaardiging', zegt de jeugdsecretaris. 'De kinderen gingen hier op school en vriendschappen werden abrupt verbroken. Wij hadden een paar veelbelovende jeugdspelers die we nu kwijt zijn. Dat gaf ook binnen de vereniging verontwaardiging.' Volgens de directeur van het Dollardcollege vonden veel kinderen het erg dat hun buitenlandse vrienden en vriendinnen ineens weg moesten. 'De Bellingwolder gemeenschap in haar totaliteit heeft dat erg betreurd. Bij de ouders wees niets op een vijandige houding jegens buitenlanders. Er ontstaan wel spanningen nu er veel jonge asielzoekers tijdelijk in het centrum wonen. Sinds zij zich manifesteren in het vrijetijdscircuit ontstaan er problemen in de jeugdsoos Veendiep.' De verstoorde verhouding heeft weer zijn impact op geïntegreerde allochtonen. Het integratiewerk van jaren komt op de helling. De directeur van het Dollardcollege geeft een voorbeeld dat zich onlangs op school voordeed. 'In een van de groepen werd een gedicht behandeld waarvan de strekking luidde: allochtonen zijn welkom, maar moeten zich aanpassen. In deze groep zat ook een van de twee leerlingen van allochtone afkomst, op een totaal van 160 leerlingen. Hij reageerde fel: Hoe kan ik mij aanpassen als ik steeds uitgedaagd wordt door Lonsdalers! Inderdaad zijn er leerlingen met Lonsdale-kleding. Dat zijn vooral kinderen met egozwakte die ook op school vaak slecht presteren. Het is hier vooral een uiting van stoer doen.' Sense of urgency 30

31 Opmerkelijk is dat respondenten scherp aanduiden wat goed en verkeerd liep tussen allochtonen en autochtonen en dat zij tegelijk de verslechterde sfeer relativeren. Dit geldt vooral voor die professionals die vanuit hun functie een indirect contact met jongeren hebben. Jongerenwerkers vertonen wel een gevoel van urgentie ('sense of urgency'). De wethouder zegt relatief weinig te merken van botsingen en spanningen tussen autochtone en allochtone jongeren. Volgens een beleidsmedewerker Welzijn en onderwijs is het klimaat niet ongunstiger geworden, maar hebben veel jongeren het moeilijker op de arbeids- en woningmarkt. 'Werkloosheid en langer afhankelijk zijn van thuis kan frustraties bij jongeren geven. Dat uit zich echter (nog) niet in xenofobie.' Dezelfde ambtenaar signaleert wel dat er door de omzetting van het AZC naar een TOC onrust is ontstaan. 'Plaatselijk Belang Bellingwedde schiet daar op in door zich als politieke partij op te werpen voor de komende gemeenteraadsverkiezingen. Deze partij neemt een populistisch standpunt in: Eigen Volk Eerst! ' In tegenstelling tot bestuurders en ambtenaren zien jongerenwerkers, uitvoerders in de frontlinie, duidelijk signalen van radicalisering. 'Het fenomeen van jongeren die zich extreem uiten, neemt toe de laatste paar jaar.' Aanpak Het lokale bestuur wil werk maken van een aanpak van radicaliserende jongeren. Er wordt gemikt op de kwaliteitsverbetering van de infrastructuur en het kader. 'We investeren stevig in een goede infrastructuur rond jongeren', zegt de wethouder. 'Ik ga vier keer per jaar op bezoek bij de jeugdsoosbesturen.' De gemeente doet veel aan de opvang van vroegtijdige schoolverlaters, werkervaringsprojecten en op het sociaal-cultureel gebied, vertelt de beleidsmedewerker Welzijn en onderwijs. 'Jongeren moeten direct in de kraag worden gepakt als het mis dreigt te gaan. Er is een nauwe samenwerking tussen professionals die betrokken zijn bij jongeren. Rond jeugdsozen zijn gedragsregels afgesproken. Er is een structureel overleg tussen wethouder, jongerenwerkers, besturen van de jeugdsozen en buurtbewoners. Ook buiten dit overleg om worden afspraken gemonitord door de jeugdagent en de jongerenwerkers.' De jongerenwerker vertelt dat de gemeente het Vangnet Twaalf Plus heeft opgezet samen met het maatschappelijk werk, de jeugdagent, het Dollardcollege en de leerplichtambtenaar. 'Met de fusie van de welzijnsinstellingen in de hele regio Oldambt, met Winschoten als hoofdplaats met een harde kern aan Lonsdalers, kan er vanuit het team jongerenwerk een regionale aanpak worden ontwikkeld rond het thema van radicaliserende jongeren.' Lastige jongeren worden indringend aangepakt, stelt de wethouder. 'In jongerencentrum Veendiep worden groepjes die zich manifesteren als rechts-radicaal, Lonsdale of White Power er onmiddellijk uitgezet. Een jongerenwerker blijft wel contact houden met deze jongeren. Alledrie professionals van het jongerencentrum houden oog op wat er onder jongeren gaande is', aldus de jongerenwerker. 'De jongeren die zich extreem uiten worden aangesproken. Ook spreek ik jongeren in het dorp aan als die in groepjes rondhangen. 31

32 De jeugdagent wil de groep meelopers rond de hardliners tijdig op andere gedachten brengen, door met ze in gesprek te gaan. Een speciale afdeling binnen de politie houdt zich met de echte hardliners bezig, vertelt hij. 'Het bestaande netwerk in de gemeente loopt heel goed, de lijnen zijn kort en we vertrouwen elkaar.' Ook de jongeren zelf zijn bij het beleid betrokken, vertelt de jongerenwerker. 'In de jeugdsoos accepteert het soosbestuur dat uit de jongeren zelf bestaat, Lonsdale als kledingmerk. Maar uitingen op kleding als 'Blood and honour' worden niet geaccepteerd.' Uit deze verkenning is geen duidelijk beeld te vormen van de efficiëntie van de aanpak. De betrokkenen zijn optimistisch. 32

33 4.4 Casus Lingewaard - Overbetuwe Situatieschets van de gemeente Lingewaard Lingewaard ligt in de provincie Gelderland, heeft een oppervlak van zo'n 70 km 2, telt ruim inwoners (2006) 9. Bij de gemeentelijke herindeling van 1 januari 2001 werden de voormalige gemeenten Gendt, Huissen en Bemmel, te zamen met de plaatsen Doornenburg, Haalderen, Ressen en enkele buurtschappen, verenigd in een nieuwe gemeente. Na een raadgevend referendum in 2001 werd de naam Lingewaard aanvaard als de definitieve naam van de nieuwe gemeente. Lingewaard ligt in het uiterste oosten van de Betuwe en grenst in het zuiden aan de Waal, in het oosten aan de Rijn. Lingewaard is een agrarische gemeente en heeft ook textielindustrie. Het is de woonplaats van veel forensen voor de regio Arnhem en Nijmegen 10. Situatieschets van de gemeente Overbetuwe Overbetuwe, gemeente in Nederland, provincie Gelderland, 126,16 km 2, met inwoners 11. De gemeente ontstond bij de gemeentelijke herindeling van 1 januari 2001 door samenvoeging van Elst, Heteren en Valburg. Overbetuwe wordt in het noorden begrensd door de Rijn en aan de zuidzijde door de Waal. Midden door de gemeente stroomt de Linge Bron: 10 Bron: Encarta Winkler Prins Encyclopedie Microsoft Corporation/Het Spectrum. Alle rechten voorbehouden. 11 Bron: 12 Bron: Encarta Winkler Prins Encyclopedie Microsoft Corporation/Het Spectrum. Alle rechten voorbehouden. 33

34 Allochtonen Het aantal allochtonen is laag en zal in de toekomst geleidelijk toenemen. Zie figuur en tabellen hieronder (bronnen: figuur uit de Grote Bos Atlas en tabellen uit StatLine CBS). 34

35 35

36 Wat is er aan de hand? Op de afbeelding links staan de regionale etnische incidenten met markeringspunten aangegeven. De brandjes [ ] verwijzen naar niet-gewelddadige incidenten. De zwarte sterretjes [ ] verwijzen naar gewelddadige incidenten. Het pijltje [ ] wijst naar de locatie van de gemeente die in deze casus besproken wordt. Spanningen Uit het plaatje blijkt dat de gemeenten Lingewaard en Overbetuwe zich bevindt in een zone van culturele spanningen. Groepen Lonsdale-jongeren manifesteren zich en er vindt eveneens groepsvorming plaats onder allochtone jongeren. De contacten tussen autochtonen en allochtonen leiden tot een verharding van het lokaal klimaat. Met name in de dorpen en onder lager opgeleide groepen is de acceptatiegraad voor allochtonen vrij laag. Volgens de wethouder is er sprake van gevoelens van haat en afkeer. 'Dit wordt versterkt door groepsvorming bij de allochtone jongeren, maar ook bij de autochtone jongeren. Groepen allochtone jongeren werken vaak nogal bedreigend met name richting meisjes. De jongerenwerker spreekt van een klimaat dat 'steeds harder' wordt. Steeds meer jongeren laten ook in kledingstijl zien wat ze van anderen vinden Lonsdale, witte veters in de kisten, Karl Kani. Waar vroeger de jongerengroepen meer op basis van muziekvoorkeur samengesteld waren, is nu de culturele achtergrond belangrijker. Allochtonen komen steeds vaker tegenover autochtonen te staan. Ook de politieagent signaleert een toename van extreem-rechtse uitingen. Ik merk dat met name de autochtone groepen een steeds extremere uitingsvorm kiezen. Ze worden radicaler in hun uitspraken ( Alle buitenlanders moeten het land uit ) en kleden zich explicieter (Lonsdale, bomberjack en kisten). Oorzaken De onbekendheid tussen allochtonen en autochtonen leidt tot spanningen en confrontaties, zo luidt de analyse van verschillende betrokkenen. Zo ziet de wethouder een aantal mogelijke oorzaken. 'De meest voor de hand liggende is het feit dat er zo weinig allochtonen in Lingewaard wonen. De kinderen krijgen een redelijk witte opvoeding. Ook de beleidsambtenaar wijst op het ontbreken van allochtonen. 'Dit betekent wel dat de spanningen oplopen op het moment dat de dorpsbewoners van Gendt, Bemmel of Huissen wel in contact komen met allochtonen, of groepen die voor allochtoon worden aangezien. Ouders laten extreem-rechtse denkbeelden toe, denken de wethouder en de politieagent. De problematiek bij de Lonsdalers begint eigenlijk thuis. Vaak zijn ze lager opgeleid, laten zich steeds moeilijker aansturen door ouders. Ze vertonen extreem rechts gedrag, zonder 36

37 theoretische onderbouwing. Het is stoerdoenerij met een racistische ondertoon, die door veel meer mensen in de dorpen wordt geaccepteerd. Dat zijn nog gesloten gemeenschappen, schetst de wethouder. De verschillende groepen integreren niet echt met elkaar. De Turkse en Molukse gemeenschap is redelijk op zichzelf gericht. Dit levert vooralsnog echter niet echt problemen op. Volgens de jongerenwerker houden de spanningen verband met negatieve beeldvorming en 'zondebokdenken': 'In een kleine gemeenschap worden buitenlanders door een aantal mensen gezien als de schuld van armoede, criminaliteit. Omdat ouders het niet automatisch afkeuren, worden de jongeren ook niet goed bijgestuurd. Sense of urgency De culturele spanningen worden door het onderwijs niet gezien als een dringend vraagstuk. Projecten tussen onderwijs en jongerenwerk richten zich op aids, voeding, loverboys en omgaan met geld. 'Hieruit blijkt dat de culturele spanningen niet als het meest urgente probleem wordt gezien, meent de onderwijzer. Volgens de agent zijn veel ouders xenofoob, maar daarover moeilijk aanspreekbaar. Een enkele keer heb ik geprobeerd om met ouders van een groepje jongeren (van 14 tot 16 jaar) in gesprek te komen over extreem-rechts gedrag, zoals hakenkruisen voor het slaapkamerraam. Ik heb de indruk dat de appel niet ver van de boom valt. Ook bij ouders leeft niet veel sympathie voor buitenlanders (hoewel ze hakenkruizen wel afkeuren). De gesprekken die de jongerenwerker hierover met de jongeren voerde leidden tot verdere verwijdering. Gesprekken met beide groepen hebben ertoe geleid dat de autochtonen niet meer in het jongerencentrum komen. Ze hebben een hangplek ergens in het dorp en spreken nu over de negersoos als ze het jongerencentrum bedoelen. Er hangt een duidelijk sfeer van racisme in de lucht. Ook bij de ouders trouwens. 37

38 4.5 Casus Langedijk Situatieschets van de gemeente Langedijk Langedijk, gemeente in Nederland, provincie Noord-Holland, 27,55 km 2, met (2006) inwoners 13. De gemeente ligt in het noordoosten van Noord-Kennemerland, tussen het Waardkanaal en het Noordhollands Kanaal, en omvat de dorpen Broek op Langedijk, Koedijk, Noord- Scharwoude, Oud-Karspel, Sint Pancras en Zuid-Scharwoude. Het gemeentebestuur zetelt te Zuid-Scharwoude. Het grondgebied van de gemeente werd in 1990 uitgebreid met delen van de gemeenten Harenkarspel en Sint Pancras 14. Langedijk is een agrarische gemeente met tuinbouw, voedingsmiddelenindustrie en hout- en metaalindustrie. In de gemeente ligt het natuurgebied Oosterdel. Allochtonen Het aantal allochtonen is laag en zal in de toekomst geleidelijk toenemen. Zie figuur en tabellen hieronder (bronnen: figuur uit de Grote Bos Atlas en tabellen uit StatLine CBS). 13 Bron: 14 Bron: Encarta Winkler Prins Encyclopedie Microsoft Corporation/Het Spectrum. Alle rechten voorbehouden. 38

Inspanning voor culturele ontspanning

Inspanning voor culturele ontspanning Inspanning voor culturele ontspanning Aanpak van rechtsradicale jongeren in stad en ommeland Eind 2004 ging in de Brabantse gemeente Uden de islamitische basisschool Bedir in vlammen op. Aanleiding voor

Nadere informatie

Ontwikkelingen na de moord op Van Gogh

Ontwikkelingen na de moord op Van Gogh ANNEX Monitor racisme en extreem-rechts, zesde rapportage: Ontwikkelingen na de moord op Van Gogh Jaap van Donselaar Peter R. Rodrigues Anne Frank Stichting, Onderzoek en Documentatie Universiteit Leiden,

Nadere informatie

FACTSHEET. Buurtveiligheidsonderzoek AmsterdamPinkPanel

FACTSHEET. Buurtveiligheidsonderzoek AmsterdamPinkPanel Resultaten LHBT-Veiligheidsmonitor 2015: Kwart maakte afgelopen jaar een onveilige situatie mee; veiligheidsgevoel onder transgenders blijft iets achter. De resultaten van het jaarlijkse buurtveiligheidsonderzoek

Nadere informatie

Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014

Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014 Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014 I Handen schudden voor de wedstrijd, heldere communicatie met ouders en

Nadere informatie

Discriminatieklimaat Gelderland-Zuid

Discriminatieklimaat Gelderland-Zuid Discriminatieklimaat Gelderland-Zuid oktober 2009 Drs. Marion Holzmann Layla Leerschool MSc. Drs. Ankie Lempens Colofon Uitgave I&O Research BV Van Dedemstraat 6c 1624 NN Hoorn Tel.: 0229-282555 Rapportnummer

Nadere informatie

U-shake: Jongeren in Utrecht over radicalisering

U-shake: Jongeren in Utrecht over radicalisering U-shake: Jongeren in Utrecht over radicalisering Highlightsverslag van een Trendspotronde Voor: Saluti Stedelijk Adviesorgaan Interculturalisatie & Gemeente Utrecht - DMO Contactpersonen: Mieke van Gool

Nadere informatie

Discriminatieklimaat Groningen

Discriminatieklimaat Groningen Discriminatieklimaat Groningen November 2009 Drs. Marion Holzmann Layla Leerschool MSc. Drs. Ankie Lempens Colofon Uitgave I&O Research BV Van Dedemstraat 6c 1624 NN Hoorn Tel.: 0229-282555 Rapportnummer

Nadere informatie

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling Families onder druk Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen Drs. Ibrahim Yerden Probleemstelling Hoe gaan Marokkaanse en Turkse gezinsleden, zowel slachtoffers als plegers om met huiselijk

Nadere informatie

Scholen in de Randstad sterk gekleurd

Scholen in de Randstad sterk gekleurd Scholen in de Randstad sterk gekleurd Marijke Hartgers Autochtone en niet-westers allochtone leerlingen zijn niet gelijk over de Nederlandse schoolvestigingen verdeeld. Dat komt vooral doordat niet-westerse

Nadere informatie

Samenvatting. Het onderzoek is gericht op het beantwoorden van de volgende hoofdvragen:

Samenvatting. Het onderzoek is gericht op het beantwoorden van de volgende hoofdvragen: In dit rapport worden de resultaten gepresenteerd van een studie naar de onderzoeksliteratuur over islamitische en extreem-rechtse radicalisering in Nederland. Deze twee vormen van radicalisering worden

Nadere informatie

4. Wanneer pesten ondanks alle inspanningen toch weer de kop opsteekt, beschikt de school over een directe aanpak. (Zie verderop in dit protocol)

4. Wanneer pesten ondanks alle inspanningen toch weer de kop opsteekt, beschikt de school over een directe aanpak. (Zie verderop in dit protocol) ANTI PEST PROTOCOL Er gelden drie uitgangspunten: n 1. Wij gaan met respect met elkaar om. 2. Wij pesten niet. 3. Wij accepteren niet dat er gepest wordt. Pesten op school. Hoe gaan we hier mee om? Pesten

Nadere informatie

Opgave 1 Agressie op het sportveld

Opgave 1 Agressie op het sportveld Opgave 1 Agressie op het sportveld Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje. Inleiding In 12 raakte een grensrechter na afloop van een amateurvoetbalwedstrijd ernstig gewond

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Jong spreekt Jong. Lectoraat grootstedelijke ontwikkeling Dick Lammers, Wouter Reith, Vincent Smit

Jong spreekt Jong. Lectoraat grootstedelijke ontwikkeling Dick Lammers, Wouter Reith, Vincent Smit Jong spreekt Jong Lectoraat grootstedelijke ontwikkeling Dick Lammers, Wouter Reith, Vincent Smit Programma 13.00 uur Inleiding; Vincent Smit 13.10 uur Jong spreekt jong; Dick Lammers en Wouter Reith Korte

Nadere informatie

Voorstel voor een Maatschappelijke Verkenning naar de beleving van het begrip Veiligheid door de inwoners van Maassluis

Voorstel voor een Maatschappelijke Verkenning naar de beleving van het begrip Veiligheid door de inwoners van Maassluis Voorstel voor een Maatschappelijke Verkenning naar de beleving van het begrip Veiligheid door de inwoners van Maassluis Het instrument Een Maatschappelijke Verkenning is een instrument voor de gemeenteraad

Nadere informatie

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst?

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? Bij deze opgave horen tekst 1 en 2 en de tabellen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje. Inleiding In Nederland zijn ruim 4 miljoen mensen actief in het vrijwilligerswerk.

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl 2006 - I

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl 2006 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE MULTICULTURELE SAMENLEVING 1p 1 Het aantal asielaanvragen is sinds 2000 gedaald. Waardoor is het aantal asielzoekers in Nederland

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Bruggenbouwers Linko ping, Zweden

Bruggenbouwers Linko ping, Zweden Bruggenbouwers Linko ping, Zweden Het Bruggenbouwers project wordt in de Zweedse stad Linköping aangeboden en is één van de succesvolle onderdelen van een groter project in die regio. Dit project is opgezet

Nadere informatie

Scholen herdenken vermoorde leraar

Scholen herdenken vermoorde leraar ANALYSE MAATSCHAPPELIJK VRAAGSTUK: ZINLOOS GEWELD tekst 26 NOS-nieuws van 16 januari 2004: Scholen herdenken vermoorde leraar Scholen in het hele land hebben om 11.00 uur één minuut stilte in acht genomen

Nadere informatie

B en W-nummer 15.0379; besluit d.d. 12-5-2015. Onderwerp

B en W-nummer 15.0379; besluit d.d. 12-5-2015. Onderwerp B en W-nummer 15.0379; besluit d.d. 12-5-2015 Onderwerp Beantwoording van schriftelijke vragen aan het college van burgemeester en wethouders van het raadslid A. Van den Boogaard (PvdA) inzake Arbeidsparticipatie

Nadere informatie

Diversiteit in de Provinciale Staten

Diversiteit in de Provinciale Staten Onderzoek Diversiteit in de Provinciale Staten Het Huis voor democratie en rechtsstaat heeft na de verkiezingen van 2 maart 2011 de diversiteit in de nieuwe Provinciale Staten (PS) onderzocht. Het gaat

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Tekst 1 Mijn donkere kleinzoons

Tekst 1 Mijn donkere kleinzoons Actuele opdracht leesvaardigheid Zwart-wit november - 2013 2thv Opdracht 1 Zwarte Piet en jij. a De afgelopen weken is er veel discussie over Zwarte Piet geweest. Waar ging die discussie over? b Bekijk

Nadere informatie

Discriminatie in Rotterdam: de resultaten van de Omnibusenquête 2014

Discriminatie in Rotterdam: de resultaten van de Omnibusenquête 2014 Discriminatie in Rotterdam: de resultaten van de Omnibusenquête 214 In het kort: de uitkomsten De Omnibusenquête 214 die jaarlijks door de gemeente Rotterdam wordt uitgevoerd, bevat een aantal vragen over

Nadere informatie

Gemeente Ede. Memo: sociale veiligheid na vestiging AZC

Gemeente Ede. Memo: sociale veiligheid na vestiging AZC Gemeente Ede Memo: sociale veiligheid na vestiging AZC Aanleiding Aandacht voor sociale veiligheid is belangrijk rondom de vestiging van een AZC. Wij wilden graag weten welke maatregelen mogelijk en wenselijk

Nadere informatie

2. Verklaringen voor verschillen in mobiliteit

2. Verklaringen voor verschillen in mobiliteit 2. Verklaringen voor verschillen in mobiliteit Er zijn minstens vijf verklaringen voor de grote verschillen die er tussen de stedelijke gebieden bestaan in het gebruik van de auto, het openbaar vervoer

Nadere informatie

Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee

Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee Financiers: Gemeente Rotterdam Gemeente Amsterdam Gemeente Utrecht Gemeente

Nadere informatie

Opvattingen van Amsterdammers over tolerantie jegens homoseksuelen

Opvattingen van Amsterdammers over tolerantie jegens homoseksuelen FACTSHEET Thema: Veiligheid, Opvattingen van Amsterdammers over tolerantie jegens homoseksuelen Publicatiedatum: oktober 2010 Bron: Bureau O+S Toelichting Ingevoegd rapport geeft goed weer hoe Amsterdammers

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Aan de gemeenteraad,

Raadsvoorstel. Aan de gemeenteraad, Raadsvoorstel Griffiersnummer: Onderwerp: Vaststelling herindelingsontwerp Datum B&W-vergadering: 17 juli 2012 Datum raadsvergadering: 30 juli 2012 Datum politieke avond: 11 juli 2012 Portefeuillehouder:

Nadere informatie

SKOEM e.o. Stichting Katholiek Onderwijs Echt-Maasbracht e.o.

SKOEM e.o. Stichting Katholiek Onderwijs Echt-Maasbracht e.o. SKOEM e.o. Stichting Katholiek Onderwijs Echt-Maasbracht e.o. Ingrijpende gebeurtenissen Geldig t/m 31/07/2017 INHOUD Samenvatting : Protocol ingrijpende gebeurtenissen Stichting Katholiek Onderwijs Echt

Nadere informatie

Feiten over. Veiligheidsbeleving. in de gemeente Arnhem

Feiten over. Veiligheidsbeleving. in de gemeente Arnhem Feiten over Veiligheidsbeleving in de gemeente Arnhem Feiten over Veiligheidsbeleving in de gemeente Arnhem Voor burgers speelt het persoonlijke gevoel van veiligheid een belangrijke rol. Dit gevoel wordt

Nadere informatie

Interculturele jeugd en opvoedhulp

Interculturele jeugd en opvoedhulp Interculturele jeugd en opvoedhulp Op zoek naar vertrouwen en doeltreffendheid Presentatie TriviumLindenhof 9/2012 1 Ary Scheffer. Mignon verlangend naar haar vaderland 1836 2 Cijfertjes Bij TriviumLindenhof

Nadere informatie

Evaluatierapport Polarisatie en Radicalisering Gemeente Zaanstad. Opdrachtgever Ministerie van Veiligheid en Justitie

Evaluatierapport Polarisatie en Radicalisering Gemeente Zaanstad. Opdrachtgever Ministerie van Veiligheid en Justitie Referentie Rapport Van Postbus 60055, 6800 JB Arnhem Velperplein 8, 6811 AG Arnhem Telefoon (026) 355 13 55 Fax (026) 355 13 99 info@kplusv.nl www.kplusv.nl Evaluatierapport Polarisatie en Radicalisering

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal Vergaderjaar 009 00 9 754 Terrorismebestrijding Nr. 89 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Opvoeden in andere culturen

Opvoeden in andere culturen Opvoeden in andere culturen Bevorderen en versterken: competenties vergroten Een betere leven DVD 1 Bevolkingsgroepen aantal Allochtoon3.287.706 Autochtoon13.198.081 Europese Unie (exclusief autochtoon)877.552

Nadere informatie

Discriminatie? Niet in onze school!

Discriminatie? Niet in onze school! Discriminatie? Niet in onze school! voorlichting, training, lesmateriaal en advies voortgezet onderwijs Hé homo, doe s normaal! Uitsluiten, uitschelden en pesten horen niet bij een school waar leerlingen

Nadere informatie

Digitaal Panel West 2012

Digitaal Panel West 2012 Meting 1: Vrij West Projectnummer: 11247 In opdracht van: Stadsdeel West Drs. Rogier van der Groep Drs. Esther Jakobs Oudezijds Voorburgwal 300 Postbus 658 1012 GL Amsterdam 1000 AR Amsterdam Telefoon

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011

Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011 Onderzoek Diversiteit in Provinciale Staten, Gedeputeerde Staten en Eerste Kamer in 2011 Het Huis voor democratie en rechtsstaat heeft na de verkiezingen van 2 maart 2011 de diversiteit in de nieuwe Provinciale

Nadere informatie

Omdat wij veiligheid en respect voor elkaar zo belangrijk vinden

Omdat wij veiligheid en respect voor elkaar zo belangrijk vinden Omdat wij veiligheid en respect voor elkaar zo belangrijk vinden 1. Wij gaan heel zorgvuldig met elkaar om Alle geledingen binnen de school worden geacht respectvol met elkaar om te gaan. Als team hebben

Nadere informatie

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk Nationale landschappen: aandacht en geld nodig! 170610SC9 tk 7 Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk De Rekenkamer Oost-Nederland heeft onderzoek

Nadere informatie

Meer of minder uren werken

Meer of minder uren werken Meer of minder uren werken Jannes de Vries Een op de zes mensen die minstens twaalf uur per week werken (de werkzame beroeps bevolking) wil meer of juist minder uur werken. Van hen heeft minder dan de

Nadere informatie

Slachtoffers van woninginbraak

Slachtoffers van woninginbraak 1 Slachtoffers van woninginbraak Fact sheet juli 2015 Woninginbraak behoort tot High Impact Crime, wat wil zeggen dat het een grote impact heeft en slachtoffers persoonlijk raakt. In de regio Amsterdam-Amstelland

Nadere informatie

Voel je thuis op straat!

Voel je thuis op straat! Voel je thuis op straat! 0-meting onder kinderen, jongeren en volwassenen in Bergen op Zoom Centrum Ron van Wonderen Nanne Boonstra Utrecht, september 2007 Verwey- Jonker Instituut 1 Samenvatting en conclusies

Nadere informatie

Examen HAVO. Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl)

Examen HAVO. Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl) Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl) Examen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 19 juni 9.00 12.00 uur 20 02 Voor dit examen zijn maximaal 86 punten te behalen;

Nadere informatie

Bevindingen monitoring uitvoering dorpsplannen

Bevindingen monitoring uitvoering dorpsplannen Bevindingen monitoring uitvoering dorpsplannen Een studie naar de effecten van een dorpsplan en de ervaringen van dorpsbelangenorganisaties met de uitwerking ervan in 16 kleine kernen September 2009 Bevindingen

Nadere informatie

Gebruik van kinderopvang

Gebruik van kinderopvang Gebruik van kinderopvang Saskia te Riele In zes van de tien gezinnen met kinderen onder de twaalf jaar hebben de ouders hun werk en de zorg voor hun kinderen zodanig georganiseerd dat er geen gebruik hoeft

Nadere informatie

Discriminatie? Niet in onze school! voorlichting, training, lesmateriaal en advies. basisscholen

Discriminatie? Niet in onze school! voorlichting, training, lesmateriaal en advies. basisscholen Discriminatie? Niet in onze school! voorlichting, training, lesmateriaal en advies basisscholen Zíj zijn stom, gemeen, lelijk Uitsluiten, uitschelden en pesten horen niet bij een school waar leerlingen

Nadere informatie

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29%

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29% 26 DISCRIMINATIE In dit hoofdstuk wordt ingegaan op het vóórkomen en melden van discriminatie in Leiden en de bekendheid van en het contact met het Bureau Discriminatiezaken. Daarnaast komt aan de orde

Nadere informatie

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009 FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 29 Groei van werkloosheid onder zet door! In het 2 e kwartaal van 29 groeide de werkloosheid onder (niet-westers)

Nadere informatie

Schorsingen en verwijderingen in het funderend onderwijs

Schorsingen en verwijderingen in het funderend onderwijs Schorsingen en verwijderingen in het funderend onderwijs Inspectie van het Onderwijs, december 2015 Jaarlijks rapporteert de Inspectie van het Onderwijs over het schorsen en verwijderen van leerlingen

Nadere informatie

Zwarte Piet of niet? Enquête Onderwijsblad november 2015 Tabellen

Zwarte Piet of niet? Enquête Onderwijsblad november 2015 Tabellen Zwarte Piet of niet? Enquête Onderwijsblad november 2015 Tabellen 1 Verantwoording Begin november hield het Onderwijsblad een korte enquête over Zwarte Piet onder de leden in het basisonderwijs waarvan

Nadere informatie

Actualisatie verdeelmodel jeugdzorg 2009

Actualisatie verdeelmodel jeugdzorg 2009 Aan: Van: Ashna Nakched Evert Pommer en Klarita Sadiraj Inlichtingen bij Evert Pommer e.pommer@scp.nl T 7947 kamer D-0608 Datum 24 januari 2010 Actualisatie verdeelmodel jeugdzorg 2009 Het ministerie van

Nadere informatie

Betreft: Herindelingsontwerp samenvoeging provincies Noord-Holland, Utrecht en Flevoland

Betreft: Herindelingsontwerp samenvoeging provincies Noord-Holland, Utrecht en Flevoland Leeuwarden 15 oktober 2013 Aan: Ministerie van BZK, Postbus 20011, 2500 AE Den Haag Betreft: Herindelingsontwerp samenvoeging provincies Noord-Holland, Utrecht en Flevoland Zienswijze Noordvleugelprovincie

Nadere informatie

Jeugdcriminaliteit en jeugdveiligheid in Groningen

Jeugdcriminaliteit en jeugdveiligheid in Groningen FACTSHEET Jeugdcriminaliteit en jeugdveiligheid in Groningen In deze factsheet worden trends en ontwikkelingen ten aanzien van de jeugdcriminaliteit en jeugdveiligheid in de provincie Groningen behandeld.

Nadere informatie

Samenvatting. Vraagstelling. In het onderhavige onderzoek staan de volgende vragen centraal:

Samenvatting. Vraagstelling. In het onderhavige onderzoek staan de volgende vragen centraal: Samenvatting Naar schatting hebben jaarlijks ongeveer 50 à 60 duizend minderjarige kinderen te maken met een scheiding. Deze kinderen hebben gemiddeld vaker problemen dan kinderen van gehuwde of samenwonende

Nadere informatie

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 De sociale ambitie: Zaanstad manifesteert zich binnen de metropoolregio Amsterdam

Nadere informatie

WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL

WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL NAAM ORGANISATIE : AFRIKA AT HOME vzw TITEL WORKSHOP: HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL. Beleef de schoonheid in Afrika DOELGROEP : Kleuter / Lager Onderwijs 3

Nadere informatie

Pestprotocol. Inleiding

Pestprotocol. Inleiding Pestprotocol Inleiding Definitie van pesten Pesten is het systematisch uitoefenen van psychische- en/of fysieke mishandeling door een kind of een groep kinderen van 1 kind dat niet in staat is zichzelf

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast

Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast Tekst 4 Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast 5 10 15 20 25 30 35 40 (1) Postbodes gezocht. Standplaats: Reykjavik. Vereist: een goede conditie. Kennis van de IJslandse taal niet nodig. Zomaar

Nadere informatie

Fort van de Democratie

Fort van de Democratie Fort van de Democratie Stichting Vredeseducatie / peace education projects Het Fort van de Democratie WERKT! Samenvatting van een onderzoek door de Universiteit van Amsterdam naar de effecten van de interactieve

Nadere informatie

monitor Marokkaanse Nederlanders in Maassluis bijlage(n)

monitor Marokkaanse Nederlanders in Maassluis bijlage(n) Raadsinformatiebrief (openbaar) gemeente Maassluis Aan de leden van de gemeenteraad in Maassluis Postbus 55 3140 AB Maassluis T 010-593 1931 E gemeente@maassluis.nl I www.maassluis.nl ons kenmerk 2010-4748

Nadere informatie

5.4 Praten met ouders

5.4 Praten met ouders seksualiteit. Bespreek daarom ook eens met je Turkse of Marokkaanse collega s welke waarden jullie samen belangrijk vinden in de seksuele ontwikkeling. Verschillende meningen zijn geen probleem, zolang

Nadere informatie

Sociale omgeving. 1. Kindermishandeling

Sociale omgeving. 1. Kindermishandeling 1. Kindermishandeling Kindermishandeling is 'elke vorm van voor een minderjarige bedreigende of gewelddadige interactie van fysieke, psychische of seksuele aard, die de ouders of andere personen ten opzichte

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen (pilot) tijdvak 2 dinsdag 16 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen (pilot) tijdvak 2 dinsdag 16 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2015 tijdvak 2 dinsdag 16 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 56 punten

Nadere informatie

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf Artikelen Een terugblik op het ouderlijk gezin Arie de Graaf Driekwart van de kinderen die in de jaren zeventig zijn geboren, is opgegroeid bij twee ouders. Een op de zeven heeft een scheiding van de ouders

Nadere informatie

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 0900 1 26 26 26 5 cent per minuut

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling 0900 1 26 26 26 5 cent per minuut Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling Informatie voor professionals 0900 1 26 26 26 5 cent per minuut Signaleren en samen aanpakken Wat is huiselijk geweld en wat is kindermishandeling? Verplicht

Nadere informatie

Alliantie. Alliantie tegen polarisatie & radicalisering. tegen polarisatie en radicalisering EEN PEDAGOGISCHE ALLIANTIE

Alliantie. Alliantie tegen polarisatie & radicalisering. tegen polarisatie en radicalisering EEN PEDAGOGISCHE ALLIANTIE Alliantie Alliantie tegen polarisatie & radicalisering tegen polarisatie en radicalisering EEN PEDAGOGISCHE ALLIANTIE http://radicaalanders.com Radicalisering raakt aan een algemeen gevoel van onbehagen

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB10-030 23 april 2010 9.30 uur Aantal slachtoffers criminaliteit stabiel, meer vandalisme Aantal ondervonden delicten stijgt door meer vandalisme Aantal

Nadere informatie

Programma Ouders van Tegendraadse Jeugd Informatie voor verwijzers

Programma Ouders van Tegendraadse Jeugd Informatie voor verwijzers Programma Ouders van Tegendraadse Jeugd Informatie voor verwijzers Ouders en verzorgers spelen vanzelfsprekend een zeer belangrijke rol in de ontwikkeling van het gedrag van hun kind. Uit onderzoek blijkt

Nadere informatie

Rotterdam: er werken is OK, er wonen NEE!

Rotterdam: er werken is OK, er wonen NEE! Rotterdam: er werken is OK, er wonen NEE! OBR onderzoek naar HBO-jongeren en de arbeidsmarkt Dick Markvoort, Guido Walraven en anderen, Hogeschool INHolland 1 HBO-studenten die wonen en studeren in de

Nadere informatie

VERSLAG INFORMATIEAVOND VESTIGING ASIELZOEKERSCENTRUM ENERGIEWEG; TWEEDE SESSIE

VERSLAG INFORMATIEAVOND VESTIGING ASIELZOEKERSCENTRUM ENERGIEWEG; TWEEDE SESSIE VERSLAG INFORMATIEAVOND VESTIGING ASIELZOEKERSCENTRUM ENERGIEWEG; TWEEDE SESSIE Datum: 3 december 2015 Plaats: Zaal Backbone Tijd: 20.00-21.45 uur Aanwezig vanuit het college: burgemeester dhr. P. den

Nadere informatie

Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld. huiselijkgeweldwb.nl. 0900 126 26 26 5 cent per minuut

Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld. huiselijkgeweldwb.nl. 0900 126 26 26 5 cent per minuut Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26 Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld Kinderen die getuige zijn van geweld tussen hun

Nadere informatie

JONGEREN IN GELDERLAND OVER

JONGEREN IN GELDERLAND OVER JONGEREN IN GELDERLAND OVER een sterk bestuur en hun gemeente Aanleiding De provincie Gelderland werkt samen met VNG Gelderland aan het project Sterk Bestuur Gelderland (SBG). In het project wordt het

Nadere informatie

Het veilige pedagogische klimaat van de school

Het veilige pedagogische klimaat van de school Het veilige pedagogische klimaat van de school Op de Montessorischool vinden we een sociaal veilig klimaat heel belangrijk. De kern van veiligheid is respect, het respectvol omgaan met elkaar. Dit betekent

Nadere informatie

Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen

Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Dit PESTPROTOCOL heeft als doel: Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Door regels en afspraken zichtbaar te maken kunnen

Nadere informatie

Trots op Groningen. Voelen Groningers zich verbonden met de provincie?

Trots op Groningen. Voelen Groningers zich verbonden met de provincie? Trots op Groningen. Voelen Groningers zich verbonden met de provincie? In deze factsheet staat de binding met de provincie Groningen centraal. Het gaat dan om de persoonlijke gevoelens die Groningers hebben

Nadere informatie

2. Een evenement als Dance Valley moet mogelijk zijn in recreatiegebieden.

2. Een evenement als Dance Valley moet mogelijk zijn in recreatiegebieden. Provinciale Stellingen Stellingen 2007-2008 1. Landbouw en woningen moeten wijken voor waterberging. 2. Een evenement als Dance Valley moet mogelijk zijn in recreatiegebieden. 3. Overheid moet bedrijven

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen (pilot)

maatschappijwetenschappen (pilot) Examen HAVO 2014 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 65 punten

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen vwo 2015-II

maatschappijwetenschappen vwo 2015-II Opgave 2 Rondhangen Bij deze opgave horen de teksten 2 en 3 en tabel 1. Inleiding De Kamer ontvangt elk jaar een rapportage van de minister van Justitie over de voortgang van de aanpak van problematische

Nadere informatie

Dit PESTPROTOCOL heeft als doel:

Dit PESTPROTOCOL heeft als doel: Dit PESTPROTOCOL heeft als doel: Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Door regels en afspraken zichtbaar te maken kunnen

Nadere informatie

Rapportage VBG panel Over veerkracht, vitale coalities en Thorbecke voorbij

Rapportage VBG panel Over veerkracht, vitale coalities en Thorbecke voorbij Rapportage VBG panel Over veerkracht, vitale coalities en Thorbecke voorbij Sjaak Cox Jolanda Westerlaken Twee crises tegelijkertijd versterken de urgentie om tot merkbare verbeteringen te komen in het

Nadere informatie

Senioren ontmoeten elkaar. Verslag van 2 oktober 2010

Senioren ontmoeten elkaar. Verslag van 2 oktober 2010 Senioren ontmoeten elkaar Verslag van 2 oktober 2010 Meer overeenkomsten dan verschillen Dit is, in het kort, de conclusie van de lunchbijeenkomst Senioren ontmoeten elkaar 1 op 2 oktober 2010. De lunchbijeenkomst

Nadere informatie

Zorg om het Dorp Mariahout

Zorg om het Dorp Mariahout Zorg om het Dorp Mariahout Zorgcoöperatieve Ontwikkelingen Brabant 2011 Zorg om het Dorp Mariahout Inleiding Bij het uitwerken van het opzetten van een koepel Zorgcoöperatieve Ontwikkelingen Brabant behoort

Nadere informatie

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen nen geven veel vaker leiding dan vrouwen Astrid Visschers en Saskia te Riele In 27 gaf 14 procent van de werkzame beroepsbevolking leiding aan of meer personen. Dit aandeel is de afgelopen jaren vrijwel

Nadere informatie

Bestuurlijke rapportage

Bestuurlijke rapportage Bestuurlijke rapportage Algemene zaakgegevens Versie : 0.1 Zaak : Nee AZC Utrecht Betreft : Demonstratie en tegenactie zaterdag 19 maart 2016 Ten behoeve van : Extra Driehoek, maandag 14 maart 2016 Opgemaakt

Nadere informatie

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is Beste ouders en verzorgers. Voor de vakantie zijn we begonnen met een aanpak om het op en rond onze school voor kinderen nog veiliger te maken. Nu, na de vakantie, pakken we de draad met veel élan weer

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Figuur 1: Ontwikkeling aantal leerlingen Figuur 2: Ontwikkeling aantal leerlingen 2009-2013 1 (index: 2009 = 100) 2014-2019 (index: 2014 = 100)

Figuur 1: Ontwikkeling aantal leerlingen Figuur 2: Ontwikkeling aantal leerlingen 2009-2013 1 (index: 2009 = 100) 2014-2019 (index: 2014 = 100) Het aantal leerlingen in het basisonderwijs is tussen 2010 en 2014 gedaald. In de provincie Limburg nam het aantal leerlingen in deze periode het sterkst af. In het voortgezet onderwijs is het aantal leerlingen

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

PESTPROTOCOL DE SCHELP

PESTPROTOCOL DE SCHELP PESTPROTOCOL DE SCHELP Pestprotocol De Schelp Dit pestprotocol heeft als doel voor de De Schelp: Alle kinderen moeten zich op school veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door

Nadere informatie

Veiligheid en Integriteit

Veiligheid en Integriteit Veiligheid en Integriteit Persoonlijke aspecten en effecten van (be)dreiging VBG 27 februari 2013 Rob van den Biggelaar adviseur sociale veiligheid / psycholoog E-mail: vandenbiggelaar@habilis.nl Deze

Nadere informatie

Voorlichting voor scholen Over gelijke behandeling, discriminatie en vooroordelen

Voorlichting voor scholen Over gelijke behandeling, discriminatie en vooroordelen Voorlichting voor scholen Over gelijke behandeling, discriminatie en vooroordelen Anti Discriminatie Bureau Voor Nijmegen en omgeving 024 32 40 400 www.adbnijmegen.nl Anti Discriminatie Bureau Nijmegen

Nadere informatie

IVO onderzoek De kaarten op tafel. Rapport juni 2010. Samenvatting en conclusies. o Onderzoeksvraag 1: In welke mate is poker verslavend?

IVO onderzoek De kaarten op tafel. Rapport juni 2010. Samenvatting en conclusies. o Onderzoeksvraag 1: In welke mate is poker verslavend? IVO onderzoek De kaarten op tafel Rapport juni 2010 Samenvatting en conclusies o Onderzoeksvraag 1: In welke mate is poker verslavend? Poker bevat onmiskenbaar elementen van een verslavend spel. Het kan

Nadere informatie