CENTER OF EXPERTISE (CoE)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "CENTER OF EXPERTISE (CoE)"

Transcriptie

1 CENTER OF EXPERTISE (CoE) SMART SUSTAINABLE CITIES November 2013 In opdracht van Hogeschool Utrecht

2 INHOUDSOPGAVE 5 6 Achtergrond Thema 1 Stedelijke gebieden energieneutraal Energieneutraliteit op gebiedsniveau, waarbij de stedelijke inrichting, gebouwen en hun functies integraal beschouwd worden 8 Thema 2 Circulaire economie Businesscase en energieneutraal voor particuliere & sociale woningmarkt en voor publieke & private utiliteitsbouw 12 Thema 3 Optimale ketens Energiegebruik versus (her)gebruik grondstoffen, materialen en bouwproducten 16 Thema 4 Gezonde gebouwen Bewoner en werknemer in een gezonde stad 18 Thema 5 Mobiele toekomst Duurzame mobiliteit in de stad in relatie tot wonen en werken Thema 6 Human Technology Wisselwerking tussen gebruiker en technologie Deelnemende bedrijven

3 O. ACHTERGROND De HU ontwikkelt een businessplan voor het Center of Expertise (CoE) Smart Sustainable Cities. Dit CoE s wordt een vehicel voor de Hogeschool Utrecht om zich op een specifiek thema te profileren en samenwerking met het bedrijfsleven verder vorm te geven. Daarom wordt de agenda van een CoE in samenwerking met bedrijven ontwikkeld. Op vrijdag 1 november organiseerde de Hogeschool Utrecht (FNT) een bedrijvenmiddag waar 75 vertegenwoordigers van 23 (regionale) bedrijven en organisaties aan hebben deelgenomen. Zes thema s voor het Centre of Expertise Smart Sustainable Cities werden uitgediept. De bedrijvenmiddag had als doel: - gedeelde toekomstvisie op subthema s ontwikkelen; - onderzoeksvragen afstemmen; - verwachtingen ontdekken van wat het CoE specifiek gaat doen vanuit een visie op de rol van HBO onderzoek en onderwijs, gericht op het verbinden en vertalen van wetenschap met de praktijk. Dit verslag is een weergave van de thema bijeenkomsten. De opbrengst van deze dag wordt verwerkt in een concept businessplan. Met de tafelheren/dames maakt het secretariaat een afspraak om de eerste versie van het businessplan te bespreken. We houden u op de hoogte van de voortgang. 4 5

4 THEMA 1 STEDELIJKE GEBIEDEN ENERGIENEUTRAAL THEMA 1 STEDELIJKE GEBIEDEN ENERGIENEUTRAAL ENERGIENEUTRALITEIT OP GEBIEDSNIVEAU, WAARBIJ DE STEDELIJKE INRICHTING, GEBOUWEN EN HUN FUNCTIES INTEGRAAL BESCHOUWD WORDEN Dromen van een energieneutrale stad Wat is jouw droom als het gaat om een energieneutrale stad? Die vraag kreeg een divers gezelschap voorgeschoteld van vertegenwoordigers van de Hogeschool Utrecht, onderzoeksinstituut TNO, het Utrecht Sustainability Institute, Coöperatie EnergieU, Utrecht Science Park, TKI-EnerGo, Ecofys Consultancy en advies- en ingenieursbureau Grontmij. De workshop had als doel te komen tot een afbakening van onderzoeks- en onderwijsvragen waar het Centre of Expertise mee aan de slag kan. Leefbaarheid Ik droom van een mooie, stille, leefbare stad waarin energie op een duurzame manier wordt opgewekt en waarin energieneutraliteit als normaal wordt gezien. Deze droom van softe waarden vond aan tafel weerklank van de deelnemers die een meer harde invulling van de droom hadden. Zij droomden van de ontwikkeling van techniek die nodig is om energieneutraliteit in een gebied te bereiken. Techniek moet adaptief zijn. Ontwerpen moeten functioneel en flexibel zijn. Opschaalbaarheid van het proces, de techniek en daardoor ook betaalbaarheid, daar droom ik van, viel op te tekenen. Ik droom van een stad waarbij alle techniek die nodig is om energieneutraal te zijn, onder de grond wordt aangebracht, of aan de rand van de binnenstedelijke gebieden. Dat in de stad zelf geleefd kan worden, liefst zonder gemotoriseerd verkeer. Rust, stilte, leefbaarheid. Weer de term leefbaarheid die benadrukt wordt. De deelnemers aan tafel dromen kenbaar over een combinatie van infrastructuur, techniek en leefbaarheid waarbij inwoners dit als normaal moeten zien. Een ambitieuze droom, een mooie droom. Maar hoe die te verwezenlijken? Aan welke voorwaarden moet worden voldaan? heeft het brainstormen geleid? Een voorbeeld kan zijn door studenten een praktijkcase aan te bieden. Zo kunnen de studenten aan de slag met het ontwerpen van een energieneutrale wijk. Een specifieke vraagstelling kan zijn: Hoe maak ik de Utrechtse wijk Lombok energieneutraal in 2020? Hoe vermarkt je energieneutrale systemen? Of, zoek de extremen op, zoals: hoe renoveer je in 1 dag naar energieneutraal niveau? Voorkeur Om de meest waardevolle vragen en ideeën naar boven te krijgen geeft iedere aanwezige vervolgens zijn of haar voorkeuren aan. Met behulp van stickers kunnen deelnemers aangeven welke onderzoeks- en onderwijsvragen hun voorkeur hebben (groene stickertjes) en waar ze warm van worden, waar ze zelf aan mee willen werken (rode stickertjes). Hoe bied je eindgebruikers sturingsinformatie zo aan dat deze van een data brij tot begrijpelijke, gedrag beïnvloedende en enthousiasmerende informatie wordt, bleek de vraagstelling met de meeste voorkeur. Andere vragen met veel voorkeur zijn hoe bepaal je de total value of ownership voor een wijk? en hoe leid je (post)hbo-studenten zo op dat de installatiesector van zwakke schakel binnen de bouwkolom een vooruitstrevend, betrouwbaar en enthousiasmerend onderdeel wordt? De meeste deelnemers aan de sessie worden warm van de vraag: hoe maken we complexe vraagstukken behapbaar voor beslissers? Ook bijval krijgen de vragen hoe sluiten we aan bij de levenscyclus van gebouwen? en hoe ziet de minimale uitvoering van een energieneutrale stad er uit en hoe de maximale? Draagvlak Gedrag van gebruikers wordt genoemd als een belangrijke voorwaarde; hoe krijg je het voor elkaar dat gebruikers enthousiast worden van energieneutraal leven? Het antwoord is te vinden in de 3 G s: Geld, Geluk en Gemak. En communicatie, wordt geopperd. Om mensen mee te krijgen is communicatie naar de eindgebruiker van essentieel belang, zowel per individu als per groep/gebied. Dit wordt als essentieel aangemerkt om de nodige stappen te kunnen maken om tot een energieneutrale gemeenschap te komen. Over de technische voorwaarden heerst bij de deelnemers aan tafel een redelijke mate van consensus: de techniek is er al of zal er binnen niet al te lange tijd wel komen. Het is zaak die te vermarkten, en meer draagvlak te creëren. Vragen waar kan het Centre of Expertise mee aan de slag? Tot welke onderzoeks- en onderwijsvragen 6 7

5 THEMA 2 CIRCULAIRE ECONOMIE THEMA 2 CIRCULAIRE ECONOMIE BUSINESSCASE EN ENERGIENEUTRAAL VOOR PARTICULIERE & SOCIALE WONINGMARKT EN VOOR PUBLIEKE & PRIVATE UTILITEITSBOUW Waarom een circulaire economie? In de workshopgroep over circulaire economie bespraken de deelenemers allereerst waarom circulaire economie van belang is; omdat het een oplossing kan bieden voor de eindigheid van grondstoffen. Dit brengt sociaal, maatschappelijk belang met zich mee: wanneer we niet ingrijpen in de huidige vorm van omgaan met grondstoffen, zullen deze opraken. Mensen kunnen dan niet op de huidige manier in huizen en steden blijven wonen. Dromen Een visie op circulaire economie, wat is het droombeeld van de workshopleden? Een gezamelijke droom is het hebben van een radicale experimenteerruimte in Utrecht voor circulaire economie in de bouw, waarbij de bouw hiervan een vliegwiel is voor andere sectoren. Wat is nodig om deze droom te realiseren? De groep brainstormde over wat nodig is om bovenstaande droom te kunnen realiseren. Belangrijke onderdelen zijn; Ruimte: fysieke plaats zonder regelgeving, waar goede ideeën en concepten worden bedacht door middel van experimenteren. Grondstoffen: duurzaam en bvk gerecycled materiaal, welke geregistreerd moeten worden om te weten waar grondstoffen zijn en vrijkomen. Op lokaal niveau samen aan businesscase werken: om zo geïsoleerde businesscase te voorkomen. Mensen: om de droom te realiseren moeten de juiste personen worden ingezet. Deze personen moeten kennis hebben op gebied van functionaliteit van vrijgekomen materiaal, maar moeten ook kunnen denken vanuit andere branches waar grondstoffen vandaag kunnen komen. Ze hebben kennis van verduurzamen en het toekomstbestendig maken van woningen en gebouwen, en kunnen behoeftegestuurd denken en werken (service design). Een voorbeeld hiervan is het hebben van kennis over componenten in gebouwen, stel dat een badkamer een langere levensduur heeft dan de rest van het huis, hoe speel je hier op een duurzame manier op in? Onderwijs: het onderwijs zou meer kunnen inspelen op het bouw-/sloopproces van de toekomst. Onderzoek: om goed uit te kunnen voeren is onderzoek rondom erfpachtconstructies nodig. Vanuit dit onderzoek kan worden gezocht naar nieuwe producten en businessmodellen. Ruimte in de wetgeving: daar hoort massa nog bij. Hier kan het CoE iets betekenen Nieuwe denkpatronen: binnen dit onderwerp wordt veel gedacht in verouderde denkpatronen. Bij het signaleren en doorbreken van deze denkpatronen kan het CoE van betekenis zijn. Gebruiker De (eind)gebruiker is ontzettend hard nodig om de droom te realiseren. Het is wenselijk om deze te betrekken en rekening te houden met wensen en drijfveren. Systeemverandering van onderwijs Het huidige onderwijs op onder andere Hogescholen sluit nog niet volledig aan op wat we nu en in de toekomst nodig hebben. Hierbij kan worden gedacht aan een accreditatieprogramma, met als doel onderwijs en accreditatie op een rij te krijgen. Verschillende onderwijsniveaus moeten meer integraal opereren. Zo kan wetenschappelijk onderwijs ingaan op vraagstukken die nog nieuw zijn, welke we nog niet kennen. HBO onderwijs kan met kennis van het WO onderzoeken op welke (praktische) manier deze in te vullen is. Vervolgens kan het MBO hiermee aan de slag en concreet uitvoeren. Randvoorwaarden voor (gezamenlijke) ontwikkeling en investering De workshopgroep heeft de volgende randvoorwaarden opgesteld: - Lange termijn, commitment, investeringsbereidheid en flexibiliteit om onderwijsprogramma s aan te passen. - Accreditatiemethode moet onderdeel van experimenteerruimte zijn. Dit is de driver achter de hogeschool. - Utrecht economic board: zitten in principe met genoemde partijen om tafel. Zijn a.h.w. smeerolie/regievoerder/kunnen dingen in de spotlight zetten. Maar doen niks als de omgeving niets doet. Hebben een opdrachtgever nodig. Sociale betrokkenheid en circulariteit Door op lokaal niveau in te gaan op sociale betrokkenheid en circulariteit ontstaat commitment. Wanneer het Center rekening houdt met lokale netwerkorganisaties bereikt men elkaar makkelijker op lokaal niveau. Daarnaast worden kosten bespaart door in sociale cirkels te investeren waar mensen elkaar waarde brengen voordat deze in daadwerkelijk geldelijk worden gemaakt. In de bewustwording moet je met verschillende argumenten komen, mensen zijn misschien niet geïnteresseerd om gezamenlijk als woonblok een project aan te gaan. Het is aan de CoE om dit te onderzoeken, om drijfveren van mensen naar boven te halen waardoor je ze wél bij elkaar kan krijgen en samenwerking aan kan gaan. Ten slotte: buurtniveau leeft We hebben het tot nu toe gehad over professionele bouw, maar op buurtniveau gaat het om het doe-het-zelven. Als we als economie overeind willen blijven, zullen we nu moeten innoveren 8 9

6 THEMA 2 CIRCULAIRE ECONOMIE THEMA 2 CIRCULAIRE ECONOMIE en investeren in het onderwijs over circulaire economie. Zo wordt er in Indonesië al een les greenification gegeven. Thema s / vraagstukken Deze inventarisatie vertaalt zich naar een aantal thema s/vraagstukken voor een Center of Expertise. Technologische innovatie: ontwikkelen, experimenteerruimte creëren (fysiek, juridsch, technologisch etc.) als intrinsiek onderdeel van innovatie. Andere testmethodes voor de producten van de toekomst. Onderzoek en onderwijs: Als HBO centrum, zit je tussen wetenschap en uitvoering. Hoe zien de werknemers van de toekomst eruit? Het gaat onder andere om werknemers die goed zijn met demontage en interdisciplinair denken + mensen die weten over componenten en in de functie van gebouwen kunnen nadenken. Hoe sluiten opleidingen in wetenschap, HBO en MBO op elkaar aan zodat werknemers in de keten elkaar begrijpen. economische innovatie, technische innovatie moeten allemaal gelijk opgaan. Netwerkfunctie: partijen aan elkaar verbinden Ondersteunen realisatie kringlopen, evt. samen met /of door private partijen. Start met bouwsector als vliegwiel voor andere sectoren. Grondstoffen: hoe zorg je ervoor dat een grondstoffencyclus oneindig wordt? Lokale economie: hoe kan deze beter floreren? Betrekken doe-het-zelf en daarbij buurteconomie versterken Businessmodellen en opdrachtgevers organiseren. Showcases kunnen hierbij helpen. Nieuw denken: Onderzoeken/stimuleren omslag van oud naar nieuw denken omtrent opdrachtgeverschap, onderwijs, financiering, etc. Service design denken. Denken vanuit de gebruiker. Wetgeving en jurisprudentie: ruimte creëren in de wetgeving; eigendomsrecht, erfpacht, vastgoedrecht, huurrecht, etc. Bewustwording/draagvlak creëren. Diverse lagen in de samenleving, politiek. E.g. van alles wat wij weggooien, komen alleen gebouwen in de krant. Hoe kom je van innovatie naar vanzelfsprekendheid? Informatievoorziening: wat voor informatie hebben verschillende partijen nodig. Van individueel naar keten-denken; ketensamenwerking ondersteunen Samenwerking met andere sectoren/ cirkels ondersteunen. E.g. sociale circulariteit, 10 11

7 THEMA 3 OPTIMALE KETENS THEMA 3 OPTIMALE KETENS ENERGIEGEBRUIK VERSUS (HER)GEBRUIK GRONDSTOFFEN, MATERIALEN EN BOUWPRODUCTEN Droombeelden Het samengestelde droombeeld gaat over een integrale kijk op alle niveaus naar (keten) vraagstukken in de stad. En hoe de mens wordt verleid tot goede zelfstandige keuzes, minder gedwongen door regels maar geholpen met heldere en eenvoudige tools om de goede keuzes te maken. Het gaat over een brede opvatting van duurzaamheid: er wordt gebouwd met zo min mogelijk milieubelasting. De gebruikers zijn in staat om integrale afwegingen te maken op het gebied van energie, besparen, de milieubelasting verminderen etc. Gedrag en bewustzijn in ketensamenwerking is een uitgemaakte zaak. Er wordt maatwerk geleverd waardoor optimale oplossingen komen en dat vereist basiskennis en hulpmiddelen. Er wordt in de ketens gezamenlijk geïnnoveerd. We weten hoe dit in een continue open proces wordt gedaan. Er wordt een collectief bewustzijn gecreërd. Nu werken groepen vaak afgezonderd van elkaar, netwerken kunnen zich sterker verbinden. De partners in een keten nemen samen verantwoordelijkheid in deze keten; om samen kansen te pakken die er zijn. Water is een onderschat thema en moet geoptimaliseerd worden. Hoe zit het gebouw als systeem in elkaar, en hoe ervaren mensen een gebouw?; Men moet bijv. de vrijheid hebben om raam open te zetten. Psychologische thema s worden meegenomen. Vragen nav droombeeld De discussie gaat over mensen en bewustzijn. Hoe komen we naar materialen en energie in 2050? In 2050 zijn we in staat om samen bewuste goede keuzes te maken. Materialen zijn herbruikbaar. Beslissers hebben eenvoudige middelen om bewust te beslissen, waarbij milieu-impact een van de meegewogen beslisfactoren is. We sturen minder op het calculerend gedrag, maar zoeken verleiding. In het ideaalbeeld is veel aandacht voor de mens die zelf milieubewuste keuzes maakt. Voorheen was alle technologische kennis aanwezig, maar deze was verdeeld in eilandjes. Tegenwoordig leggen we al meer connecties. In 2050 zou het een totaal integraal beeld van disciplines moeten zijn. Hoe komen we naar een nieuwe standaard op basis waarvan mensen afwegingen maken en beslissingen nemen. Wat is hiervoor nodig? - integraal denken faciliteren, bewust met verschillende brillen naar een vraagstuk kunnen kijken. Studenten van verschillende disciplines moeten samenwerken - een regio/instelling overstijgend programma gericht op materiaal en techniek en op kennis en bewustzijn. Wat kan rol van het CoE zijn om dit te overbruggen? - het verleiden adhv comfort (behaaglijkheid) en gezondheid (vocht en lucht) en faciliteren van mensen om integrale afwegingen te kunnen maken. Hulpmiddelen in de taal van de doelgroep, het begint een vraagmarkt te worden. Suggestie vorm: try-out projecten opzetten, waarin studenten kunnen experimenten tijdens het samenwerken met bedrijven, in de vorm van een studenten uitzendbureau. Activiteiten Verleiden Faciliteren Verbinden Kosten, Gezondheid, Comfort, Kennis, Tools, praktisch maken, Ontmoeting Energiebesparing, Milieu Beslismiddelen organiseren, manieren van samenwerken Prioritering Korte termijn kennis ontsluiten en bundelen en kennis ontwikkelen over verleiden zelf. Consument bewustwording genereren zodat er vraag ontstaat naar duurzaamheid Studenten opleiden om kennis in de praktijk te brengen. Evt. op een soort uitzendbasis o.i.d. Onderzoekers vertalen en verbinden kleine losse onderzoekjes, en hebben rol in door ontwikkelen en in het kiezen van levensvatbare projecten. Lange termijn Studenten brengen transformatie binnen bedrijven en zijn holistisch aan het werk. Learning community oprichten om assimilatie aan oude regime te voorkomen. Praktijkvoorbeelden - het vergroten van de groep geïnteresseerden voor energie-u Project: 20 mbo studenten gaan cv installatie inregelen. - een avond organiseren waar energie adviseurs en bewoners met elkaar verbonden worden. - we moeten middelen ontwikkelen zodat mensen keuzes kunnen maken, dit kan door: 1. Studenten aan te leren welke keuzes en hulpmiddelen ze hebben zodat ze deze kennis meenemen naar het bedrijf waar ze gaan werken. 2. Kennis overdragen en vertalen naar de doelgroep, m.b.v. tools. Studenten kunnen bijdragen om deze instrumenten te ontwikkelen bijv: het vraagstuk: Hoe kan je mensen verleiden? Feedback vanuit de praktijk toepassen op de te ontwikkelen tools

8 THEMA 3 OPTIMALE KETENS Vragen/obstakels uit de praktijk - Hoe bereik je meer mensen? Hoe overtuig je ze om nieuwe dingen te proberen ondanks de tegenwerking? Concretiserend: ontmoetingscentrum met allerlei showcases zou fijn zijn - Wat zijn de drempels voor mensen waardoor ze tegen bepaalde ontwikkelingen zij? Dit ligt op de belevingswereld van de consument

9 THEMA 4 GEZONDE GEBOUWEN THEMA 4 GEZONDE GEBOUWEN BEWONER EN WERKNEMER IN EEN GEZONDE STAD Gezonde gebouwen Gebouwen zijn altijd gebouwd om de mens te beschermen. Ze brengen veiligheid en bescherming tegen (extreme) invloeden van buitenaf. Nog steeds wordt er gebouwd om ons te beschermen. Helaas wordt er te weinig gekeken naar de gezondheid, de kwaliteit van gebouwen zelf. Deze zijn van een laag niveau. Gebouwen kunnen niet gezond zijn door het slechte milieu, licht, lucht, geluid, gebruikte materialen zowel van binnen als van buiten. In discussies rondom gezonde gebouwen wordt tegenwoordig het perspectief van een ecosysteem gekozen: waar zijn gebouwen van gemaakt en wat zijn de gevolgen hiervan? De prangende vraag is: hoe maken we de vertaalslag om bestaande gebouwen te transformeren naar gezonde gebouwen. Rondom het thema gezonde gebouwen zijn de volgende subthema s aan de orde: - Veranderde praktijk, nieuwe kennis over gebouwen voor beroepsbeoefenaars. - De waarde van vakmanschap - Complexe partnerships - De gebruiker centraal manier van denken en de gevolgen ervan voor het ontwerp en bouw proces. - Verdienmodellen - Technologie en gezonde gebouwen Droombeeld Wanneer het gaat over gezonde gebouwen wordt gedroomd over gebouwen die in staat zijn alles te kunnen. Zo moet een gebouw; - volledig flexibel zijn, zowel van binnen als van buiten inclusief een aan te passen uitzicht. - rekening houden met alle zintuigen van de gebruikers. - voldoen aan wensen/ stemmingen van bewoners. Tegelijkertijd lokt het gebouw goed of gezond gedrag uit: mensen lopen als vanzelfsprekend trappen. - de mens centraal stellen: deze moet zich er gelukkig voelen, er graag komen. Het gebouw moet rust en harmonie geven. Nodig Om tot een droomgebouw als deze te komen, zal er meer ontworpen en gebouwd moeten worden vanuit de gebruiker. We zullen beter inzicht in sociaal-psychologische factoren moeten krijgen bij het inrichten van gebouwen. En beter begrip van wat een gebouw nu gezond of ziek maakt. Momenteel ligt het accent bij vernieuwing van huizen/ gebouwen op het proces: we willen het huis veranderen naar de behoeften van gebruiker, maar kijken niet naar hoe we het gebouw als geheel gezonder krijgen. Aannemers en renovatiespecialisten geven structuur aan de wensen van gebruikers en tegelijkertijd zouden zij in de gaten kunnen houden dat een gebouw ook gezond is. Voor studenten betekent dit dat zij een andere denkwijze aangeleerd moeten krijgen: van wat wil een klant naar wat is goed voor een klant. Dit betekent dat er een nieuwe manier van bouwen en ontwerpen moet worden opgezet: evaluerend bouwen en verbouwen. Het kan helpen een blauwdruk van deze manier van (her)bouw te maken waaraan kan worden getoetst

10 THEMA 5 THEMA 5 MOBIELE TOEKOMST MOBIELE TOEKOMST DUURZAME MOBILITEIT IN DE STAD IN RELATIE TOT WONEN EN WERKEN Mobiliteit is van toenemend belang voor onze maatschappij, het onderwijs en voor het bedrijfsleven. Het thema kan vanuit diverse invalhoeken worden benadert; technologische innovatie, virtuele dimensies of bewegingsmogelijkheden voor de reiziger. De themagroep Mobiele Toekomst concentreert zich op duurzame mobiliteit in de stad in relatie tot wonen en werken. Het centrale thema in de toekomstdroom bleek te zijn: De kwaliteit van leven waarbij de mens centraal staat. Hier konden de volgende 4 subthema s aan worden gekoppeld: Digitale Mobiliteit In deze constructie hoeft er geen verschil te bestaan tussen digitale en fysieke aanwezigheid. ICT gebaseerde mobiliteitdiensten dragen bij aan het mogelijk maken van virtuele werkplekken waardoor daadwerkelijke ontmoeting niet nodig is. Verduurzaming en optimalisatie van vervoersstromen De infrastructuur van Nederland zou zodanig kunnen worden ingericht zoals het OV: flexibiliteit in vervoer en eigendom, men betaalt niet voor het bezit van een auto maar voor het gebruik ervan. De functie van gebouwen wijzigt doordat men de gebouwen deelt. Steden worden anders ingericht zodat de binnenstad een ontmoetingsplek wordt waar beleving centraal staat. De rand van de stad wordt praktische ingericht met supermarkten en winkels. Mensgerichtheid De beleving van de stad voor de mens staat centraal. Het leven van de mens kan worden vergemakkelijkt door mobiele en technologische diensten, ook bekend als persuasive technology, waarbij een cyclische stroom van aangesloten vervoersmiddelen in een handomdraai is gerealiseerd. Een horloge, dat men eraan herinnert dat ze wegens gezondheid overwegingen beter de fiets kunnen nemen dan de auto. Beleving van de reizen. Tijdens het reizen gaan werken en ontmoeten samen. De beleving van het reizen verandert naar een positieve beleving waarbij de reistijd efficiënt wordt benut in de vorm van werktijd of ontmoetingsplaats, Geen zinloos reizen meer! 18 Hoe dromen te behalen? De droombeelden zijn omgezet naar te verwezenlijken doelstellingen. Het centrale thema was: Kwaliteit van het leven. De mens staat hierin centraal, maar hoe verbinden we de mens aan het CoE? Dienen we de mens te verleiden tot hernieuwd gedrag of te faciliteren tot hernieuwd gedrag? Deze vraag vergt nader onderzoek. De groepsleden dichten het CoE de rol toe om de toekomst letterlijk vorm te geven. Dit kan het center door de optimalisatie van de samenhang tussen het onderwijs, het bedrijfsleven en onderzoek. Conclusie Een succesvol CoE organiseert: Multidisciplinariteit: Het samenbrengen en samenwerken met meerdere faculteiten, gewenste combinatie is psychologie en sociale wetenschappen, technische studies en marketing. Integrale aanpak: is vereist voor samenwerking tussen bedrijfsleven die bevordert ook de doorstroming van afgestudeerden naar een professionele loopbaan. Betrekken van politiek: de politiek heeft grote invloed op het CoE en de HU, deze dient op de hoogte te zijn van de ontwikkelingen en werkzaamheden van het CoE. Kennis: In Nederland is veel kennis aanwezig, tot op heden wordt dat niet goed benut. Samenwerking in de vorm van kennisuitwisseling trajecten onder CoE s en Universiteiten is gewenst. Service Design Thinking: Het denken vanuit de gebruiker. Nieuwe samenwerkingsverbanden in onderwijs: Sommige bedrijven hebben een stabiele samenwerkingsovereenkomst met universiteiten, het samenwerken met HBO is nieuw en dient verantwoord te worden en draagvlak te hebben. Als de universitaire technische kant gekoppeld kan worden aan praktische, maatschappelijke vraagstukken en gedragsvraagstukken dan is een samenwerking met het HBO van toegevoegde waarde. Nieuwe samenwerkingen buiten onderwijs: Van individueel naar keten-denken; ketensamenwerking ondersteunen Duurzaamheid: Dit zou in alle opleidingen en faculteiten ingebed moeten worden. En het CoE heeft een rol in het creëren van draagvlak in de samenelving. Diverse vraagstukken: Het CoE houdt zich bezig met het ontwikkelen van nieuwe business modellen, nieuwe denken ontwikkelen omtrent opdrachtgeverschap, onderwijs en investeringen, het faciliteren van gedragsveranderingen, het monitoren van de impact van haar activiteiten op de maatschappij en de stad en het verankeren van duurzaamheid in alle faculteiten, zodat de toekomstige professional al een duurzame mind set heeft. 19

11 THEMA 6 HUMAN TECHNOLOGY THEMA 6 HUMAN TECHNOLOGY WISSELWERKING TUSSEN GEBRUIKER EN TECHNOLOGIE Gebruiker & Technologie Wanneer we het hebben over de wisselwerking tussen gebruiker en technologie, zien we de gebruiker als onderdeel van-, en maker van de stad of samenleving. Techniek is daarbinnen een factor van steeds groter belang. Human technology gaat in wezen over het gedrag van mensen ten opzichte van de technologie en systemen. Men classificeert technology in twee verschillende aanpakken: de sturende aanpak, waarbij wordt vastgesteld hoe processen worden ingericht en waarin wordt verwacht dat gebruikers zich aan deze gemaakte aanpak houdt. En een waarbij ruimte wordt gegeven aan ontstaansprocessen, en waar gebruikers vrij zijn om zelf vorm en structuur aan te brengen. nemen? Hoe kun je verschillende naast elkaar gebruikte - technieken samenvoegen zodat ze organisch worden? Wat zijn relaties en interactie tussen de bedachte systeemlagen? Tot slot; de term Human Technology werd niet goed bevonden. De nadruk ligt bij deze benaming teveel op techniek: technology zou de lading niet dekken. De term HUMANOLOGY werd beter gevonden. Een zwerm spreeuwen De deelnemers aan de werkgroep vinden een samenhang tussen deze twee aanpakken wenselijk. Een zwerm spreeuwen is een metafoor voor deze samenhangende aanpak: in het eerste opzicht ziet deze zwerm er uit als een samenhangend geheel, maar als je dichter bij kijkt, is het duidelijk dat er toch weinig centrale sturing in zit. Hiermee benadrukken de deelnemers dat niet alle kaders, structuren en hiërarchie vooraf uit te denken zijn. Vooraf kunnen duidelijke kaders en randvoorwaarden worden gesteld, maar er zal ruimte moeten zijn voor het autonoom denkpatroon vanuit de mens/gebruiker. Zo is, net als bij de zwerm spreeuwen, de eindbestemming vooraf bepaald, maar de route die deze vogels kiezen, is flexibel en staat niet vast. Uitgaande van deze theorie wordt er gevraagd welke aanpak beter werkt, moeten we mensen lokken, sturen of zelf laten doen? En op welke schaal wordt hiernaar gekeken, zijn huidige systemen niet teveel macro gericht waar juist micro trends om vernieuwing vragen? Methode Tijdens de workshop ontwikkelden de deelnemers een methode waarin relevante vraagstukken worden geplaatst.je wordt gedwongen stil te staan bij de positie waar een vraagstuk in wordt geplaatst: gaat het vraagstuk en bijhorende aanpak over de mens, een gezin of moet een vraagstuk op stadsniveau/wereldniveau (machineniveau) worden aangepakt? Vervolgens wordt gekeken naar het ontstaansniveau van de vraagstelling. Wie bepaalt in hoeverre er iets wordt gemaakt, is er ruimte voor autonomie? Concrete vragen voor het CoE die tijdens de workshop naar boven kwamen; Hoe beïnvloedt gedrag techniek en techniek gedrag? Wat zijn user interfaces om consumenten te ondersteunen in beslissingen die ze straks moeten 20 21

12 DEELNEMENDE BEDRIJVEN We kijken terug op een succesvolle middag waarin veel kennis is opgehaald. Deze kennis zal worden gebruikt als input voor het te schrijven businessplan. Dank voor uw deelname. Ballast-Nedam BuroMW Sia Royal HaskoningDHV DIG EBU Ecofys Energie U Gemeente Utrecht Grontmij HU Movares Natuur en Milieufederatie Utrecht Planburo leefomgeving Provincie Utrecht QC Services/BJW Wonen Renovatie winkel Riddervis Slim Bouwen/Briqs foundation TNO TKI-EnerGO Uneto VNI USI Utrecht Science Park W/E Consultants Sustainable Building 22 23

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen SMART CITY UTRECHT Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen Brigitte Hulscher Program Manager Smart Cities, Marketing & Innovation Utrecht Jong en hoog opgeleid 334.862 inwoners, 20 % < 17, 18% 18-26,

Nadere informatie

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics 1 Inleiding Veel organisaties hebben de afgelopen jaren geïnvesteerd in

Nadere informatie

Impressie bijeenkomst 9 maart 2015 met vertegenwoordigers uit de regionale samenwerkingsverbanden

Impressie bijeenkomst 9 maart 2015 met vertegenwoordigers uit de regionale samenwerkingsverbanden Impressie bijeenkomst 9 maart 2015 met vertegenwoordigers uit de regionale samenwerkingsverbanden Thema van de bijeenkomst We leven in een spannende periode: de economie kantelt, de participatiesamenleving

Nadere informatie

Werkplan Centrum XL 2015/2016

Werkplan Centrum XL 2015/2016 Werkplan Centrum XL 2015/2016 Maart 2015, Amsterdam Inleiding: toekomstperspectief Centrum XL Er zijn veel ontwikkelingen gaande in Amsterdam op het gebied van economie, logistiek en duurzaamheid die van

Nadere informatie

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

Bruggen bouwen naar een value case

Bruggen bouwen naar een value case Bruggen bouwen naar een value case Eva van der Molen (Molen & Molen) m.m.v. Erwin van Overbeek (MVO Nederland) Open innova3e en co- crea3e kunnen MVO- processen versnellen. In het project Bruggen Bouwen

Nadere informatie

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger.

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger. Voorwoord De Nederlandse advies- en ingenieursbranche levert innovatieve en duurzame oplossingen voor de Nederlandse en internationale samenleving. De branche is bepalend geweest voor het ontstaan van

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid?

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Een onderzoek onder werkgevers in de topsectoren en de overheid. Onderzoeksrapport Samenvatting 1-11-2013 1 7 Facts & figures.

Nadere informatie

Kick-off Kenniskring Zelfredzaamheid ICT, Zorg en Welzijn 20 maart 2014, In de Ruimte, Utrecht

Kick-off Kenniskring Zelfredzaamheid ICT, Zorg en Welzijn 20 maart 2014, In de Ruimte, Utrecht Kick-off Kenniskring Zelfredzaamheid ICT, Zorg en Welzijn 20 maart 2014, In de Ruimte, Utrecht 13.30 - Opening danielle@digitalestedenagenda.nl h.haveman@enschede.nl www.twitter.com/dezorgendestad 1 Digitale

Nadere informatie

Creativiteit in zakelijkheid. Matthijs Bobeldijk 17 juni 2013

Creativiteit in zakelijkheid. Matthijs Bobeldijk 17 juni 2013 Creativiteit in zakelijkheid Matthijs Bobeldijk 17 juni 2013 Welkom! Vandaag deel ik met jullie een reisverslag Langs 4 centra uit de eerste generatie 4 Met deze centra hadden wij een workshop over nieuwe

Nadere informatie

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK VERSIE JUNI 2014 INLEIDING De Bouwcampus staat in de steigers: hier pakken we de uitdagingen binnen de bouw gezamenlijk op. In vraagstukken die zowel private als publieke

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS Colofon Meer informatie over mogelijke ondersteuning op de verschillende onderwerpen: Ieke Benschop, NMU (i.benschop@nmu.nl;

Nadere informatie

sturen om tot te komen Rijnconsult Business Review

sturen om tot te komen Rijnconsult Business Review Je moet behoorlijk sturen om tot zelfsturing te komen 56 Rijnconsult Business Review Het creëren van effectieve autonome teams is geen nieuw onderwerp voor veel organisaties. Maar de dynamiek waarin veel

Nadere informatie

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Prof.dr. Jacqueline Cramer Universiteit Utrecht Opzet lezing Wat zijn de grote opgaven in de bouw op het gebied van duurzaamheid? Hoe kunnen deze opgaven worden

Nadere informatie

5 CRUCIALE COMPETENTIES VOOR EEN DUURZAAM HRM/L&D DIMITRI MAENHOUDT

5 CRUCIALE COMPETENTIES VOOR EEN DUURZAAM HRM/L&D DIMITRI MAENHOUDT 5 CRUCIALE COMPETENTIES VOOR EEN DUURZAAM HRM/L&D DIMITRI MAENHOUDT WAT BETEKENT DUURZAAM? Duurzaam betekent aansluiten op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties om in

Nadere informatie

SMART MOBILITY: INNOVATIES IN STEDELIJKE MOBILITEIT. ir. Bart Vuijk

SMART MOBILITY: INNOVATIES IN STEDELIJKE MOBILITEIT. ir. Bart Vuijk SMART MOBILITY: INNOVATIES IN STEDELIJKE MOBILITEIT ir. Bart Vuijk TNO: MISSIE TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn van de samenleving

Nadere informatie

BUSINESS INNOVATION. BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren

BUSINESS INNOVATION. BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren BUSINESS INNOVATION BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren EEN MASTERCLASS VAN MASTERCLASS INSTITUTE IN SAMENWERKING MET: BUSINESS INNOVATION Be

Nadere informatie

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak KIvI Jaarcongres Sustainable Mobility,6 november 2013 Pieter Tanja Leefbaarheid en gezondheid in stad en regio verkeersveiligheid geluidoverlast

Nadere informatie

Branche Innovatie Agenda: Eindresultaat. Contact: Terry Heemskerk, Uneto-VNI Bart Luiten, TNO Jaap Kolk, Syntens

Branche Innovatie Agenda: Eindresultaat. Contact: Terry Heemskerk, Uneto-VNI Bart Luiten, TNO Jaap Kolk, Syntens Branche Innovatie Agenda: Eindresultaat Contact: Terry Heemskerk, Uneto-VNI Bart Luiten, TNO Jaap Kolk, Syntens Uneto-VNI BIA traject Doel: Branche Innovatie Agenda s voor thema s uit Radar 2020 Vijf technische

Nadere informatie

Workshop House of Tomorrow Today

Workshop House of Tomorrow Today Workshop House of Tomorrow Today Ontsnap eens uit het peloton! 1. Teken uw keten(s) eens uit, vanaf grondstoffen (aanbod) t/m eindgebruiker (vraag). 2. Genereer probleem-klant combinaties. 3. Selecteer

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS Colofon Meer informatie over mogelijke ondersteuning op de verschillende onderwerpen: Ieke Benschop, NMU (i.benschop@nmu.nl;

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Kenniscentrum Duurzaam Verpakken

Kenniscentrum Duurzaam Verpakken Kenniscentrum Duurzaam Verpakken 1. Aanleiding In de Raamovereenkomst 2013-2022 is in Artikel 4 afgesproken een Kennisinstituut op te richten (verder te noemen Kenniscentrum Duurzaam Verpakken [KCDV]).

Nadere informatie

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor duurzame stedelijke ontwikkeling in Amsterdam. HET PROJECT

Nadere informatie

slimrenoveren Blik op de toekomst: De top 3 van Het Nieuwe Renoveren Door: Doris de Bruijn & Sean Vos, SlimRenoveren

slimrenoveren Blik op de toekomst: De top 3 van Het Nieuwe Renoveren Door: Doris de Bruijn & Sean Vos, SlimRenoveren slimrenoveren Blik op de toekomst: De top 3 van Het Nieuwe Renoveren Door: Doris de Bruijn & Sean Vos, SlimRenoveren Voor: Bouwlokalen Het Nieuwe Renoveren 11 oktober 2011 te Doetinchem http://www.slimrenoveren.nl

Nadere informatie

FOCUSGROEP TEMPERATUUR, VENTILATIE & LICHT BIJ DE

FOCUSGROEP TEMPERATUUR, VENTILATIE & LICHT BIJ DE FOCUSGROEP TEMPERATUUR, VENTILATIE & LICHT BIJ DE Graag wil de CHE samen met partijen uit de bouwkolom ideeën ontwikkelen en oplossingen bedenken voor de verstoorde gebouwbeleving van studenten en medewerkers

Nadere informatie

Presentatie d.d. 23/4/2013 Huis van de Buurt Huis van.

Presentatie d.d. 23/4/2013 Huis van de Buurt Huis van. Presentatie d.d. 23/4/2013 Huis van de Buurt Huis van. Logo Huis van de Buurt Caroline van Gessel, coördinator Huis van de Buurt St. Zorgcentra de Betuwe Stel U wordt nu geboren, hoe zou u de zorg en welzijn

Nadere informatie

Bkkc connects. Kansen voor opdrachtgeverschap TABO GOUDSWAARD

Bkkc connects. Kansen voor opdrachtgeverschap TABO GOUDSWAARD Bkkc connects Kansen voor opdrachtgeverschap TABO GOUDSWAARD Wat leer je op de kunstacademie wel en op andere opleidingen niet? Omgaan met het ongewone, het onverwachte, het onbekende Zintuigen gebruiken

Nadere informatie

Verslag inspiratiemeeting 19 mei 2015

Verslag inspiratiemeeting 19 mei 2015 Verslag inspiratiemeeting 19 mei 2015 Verandering. De transitie waarin de bouw terecht is gekomen is een zeer actueel onderwerp. De laatste 15 tot 20 jaar heeft er een grote verandering plaatsgevonden

Nadere informatie

WELKOM. Gemeentehuis Brummen: creatie van duurzame toekomstwaarde. B L O S S O M c o n s u l t a n c y D e s i g n & B u i l d

WELKOM. Gemeentehuis Brummen: creatie van duurzame toekomstwaarde. B L O S S O M c o n s u l t a n c y D e s i g n & B u i l d Gemeentehuis Brummen: creatie van duurzame toekomstwaarde WELKOM Gemeentehuis Brummen: creatie van duurzame toekomstwaarde Maartje van den Berg Royal Haskoning Blossom consultancy Design & Build Haalbaarheid,

Nadere informatie

dutch building better//energy markets

dutch building better//energy markets building better//energy markets Alliander versnelling van de energietransitie Opzetten van een nieuwe dienst in een zelfstandige BV; inbrengen van gewenst ondernemerschap Vertalen van mogelijkheden nieuwe

Nadere informatie

Professionele en persoonlijke groei?

Professionele en persoonlijke groei? + Professionele en persoonlijke groei? Samen naar meer resultaat, meer gemak en meer plezier! Han Oei Oei voor Groei - www.oeivoorgroei.nl info@oeivoorgroei.nl 0633794681 + Meer resultaat, meer gemak en

Nadere informatie

Groeien door samenwerken

Groeien door samenwerken Samenwijs en verder Hoe kan het onderwijs een bijdrage leveren aan de duurzame maatschappelijke innovatie vanuit het concept Samenwijs? Roeland Hogt (Automotive, RDM CoE, Kenniscentrum RDM, ACE) Ism Ans

Nadere informatie

Onbeperkt leren. NTI-Eega Businesscase en Discussie

Onbeperkt leren. NTI-Eega Businesscase en Discussie Onbeperkt leren NTI-Eega Businesscase en Discussie Voorstellen Drs. Erik Steenwelle MM Directeur NTI Zakelijk NTI Zakelijk 071-7501040 06-33324391 erik.steenwelle@nti.nl Programma Ontwikkelingen in de

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: Transitie van Controle naar Vertrouwen

Het Nieuwe Werken: Transitie van Controle naar Vertrouwen Het Nieuwe Werken: Transitie van Controle naar Vertrouwen Het Nieuwe Werken (HNW) is een van de meest populaire trends op het gebied van organisatieontwikkeling van de laatste jaren; meer dan een kwart

Nadere informatie

Expert: Antoine Heideveld het Groene Brein a.heideveld@hetgroenebrein.nl

Expert: Antoine Heideveld het Groene Brein a.heideveld@hetgroenebrein.nl Samenwerken op onderzoek is essentieel Expert: Antoine Heideveld het Groene Brein a.heideveld@hetgroenebrein.nl Het Groene Brein is het wetenschapsnetwerk in Nederland voor duurzaamheid en business. Doel

Nadere informatie

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 2 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 pakjeruimte.nl zelfbouw@rotterdam.nl facebook.com/zb010 pinterest.com/pakjeruimte Programma zelfbouw rotterdam 2015-2018

Nadere informatie

Innovatie agenda in de versnelling!

Innovatie agenda in de versnelling! Innovatie agenda in de versnelling! Arthur Lippus Arthur Lippus Pioneering, 24 april 2012 Gewaagd doel ondernemingsplan Mensen wonen in 2020 het liefst bij Portaal! 2 1 e verkenning zomer 2011 Portaal

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie

Factsheet KICKSTARTERS Mirabeau

Factsheet KICKSTARTERS Mirabeau Factsheet KICKSTARTERS Mirabeau KICKSTARTERS We lanceren binnen twee maanden een nieuw digitaal platform waarmee u in hoog tempo business value genereert. De digitale transformatie is in volle gang. Consumenten

Nadere informatie

Bijlage 2. Human Capital Agenda s

Bijlage 2. Human Capital Agenda s Bijlage 2 Capital s De topsectoren gaan een human (onderwijs en scholing) voor de langere termijn opstellen en zullen onderwijsinstellingen hierbij betrekken. De s bevatten o.a. een analyse van de behoefte

Nadere informatie

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world HOE GAAT HET NU? We zetten allemaal verschillende methoden in om vraagstukken op te lossen, oplossingen te ontwerpen

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING

HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING HerontwikkelLAB VALUE ENGINEERING DATUM : 28-11-2012 OVER Het HerontwikkelLAB Introductie 2 VISIE Het overaanbod van kantoorruimte en de veranderde vraag ernaar hebben een omvangrijke en veelal structurele

Nadere informatie

KPN ÉÉN Op weg naar ICT zonder zorgen

KPN ÉÉN Op weg naar ICT zonder zorgen KPN ÉÉN Op weg naar ICT zonder zorgen Op weg naar ICT zonder zorgen Onze maatschappij verandert razendsnel onder invloed van technologische ontwikkelingen. De scheiding tussen de fysieke en virtuele wereld

Nadere informatie

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen De maatschappij van morgen is fundamenteel anders dan die van gisteren. De wereld wordt kleiner door

Nadere informatie

STRATEGISCH BELEID 2015 2020 STICHTING KINDANTE

STRATEGISCH BELEID 2015 2020 STICHTING KINDANTE STRATEGISCH BELEID 2015 2020 STICHTING KINDANTE KERN VAN DE MISSIE VAN KINDANTE EN HAAR SCHOLEN Het kind staat centraal in zijn leren leren en leren leven. Dat doen wij door het ontwikkelen, samenbrengen,

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

Kick-off programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid-Holland 10 december 2015

Kick-off programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid-Holland 10 december 2015 Kick-off programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid-Holland De aftrap Op heeft JSO met u de aftrap gegeven van het programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid- Holland. Het programma voorziet in

Nadere informatie

GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort

GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort GLOEI = sociale duurzaamheid, van A naar anders. Anders denken, nieuwe wegen bewandelen en nieuwe, niet voor de hand liggende samenwerking tot stand brengen

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Roadmap Institute for Positive Health. April 2016 Stichting IPH

Roadmap Institute for Positive Health. April 2016 Stichting IPH Roadmap Institute for Positive Health April 2016 Stichting IPH INTRODUCTIE VAN DE IPH ROADMAP De IPH roadmap schetst de resultaten die IPH de komende jaren wil realiseren. De weg naar de resultaten toe

Nadere informatie

Managementondersteuning in de 21ste eeuw. Marianne Sturman, oprichter van Moneypenny

Managementondersteuning in de 21ste eeuw. Marianne Sturman, oprichter van Moneypenny Managementondersteuning in de 21ste eeuw Marianne Sturman, oprichter van Moneypenny Agenda Kennismaking Het Nieuwe Werken volgens Moneypenny De impact van Het Nieuwe Werken op de managementondersteuner

Nadere informatie

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012 Sociale innovatie De volgende vragen gaan over sociale innovatie en innovatief ondernemingsbeleid. Sociale Innovatie is een vernieuwing of een verbetering in de arbeidsorganisatie en in de arbeidsrelaties

Nadere informatie

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Inleiding Energiesprong is een programma dat de Stichting Experimenten Volkshuisvesting (SEV) uitvoert in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende perceptie van arbeid Traditionele organisatie modellen

Nadere informatie

Smart Mobility - Big Data voorspellingen. Bjorn Heijligers Bjorn.Heijligers@tno.nl +31620106733

Smart Mobility - Big Data voorspellingen. Bjorn Heijligers Bjorn.Heijligers@tno.nl +31620106733 voorspellingen Bjorn Heijligers Bjorn.Heijligers@tno.nl 31620106733 TNO Smart Mobility Mobilist aan roer van eigen mobiliteit! verleiden waar mogelijk Slim Meten Slimme Diensten Slim regelen Overlap tussen

Nadere informatie

Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt

Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt Gerben van Lunteren, Feike van der Zandt, Aernoud Olde, Renske den Exter, Raoul Santibanez Gemeenten: Blaricum, Bussum, Hilversum, Huizen, Laren, Muiden, Naarden,

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende visie op arbeid Traditionele organisatie modellen zijn

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Utrecht, 21 oktober 2015 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 RACE programma 6 Sectoranalyse

Nadere informatie

Een Training Die Een Stap Verder Gaat. Donderdag 16 januari 2014, Utrecht

Een Training Die Een Stap Verder Gaat. Donderdag 16 januari 2014, Utrecht Donderdag 16 januari 2014, Utrecht Intensieve Training Sociale Media voor marketing-en communicatie professionals in het onderwijs Met 2 interessante praktijkpresentaties van: Ingmar Volmer : Sociale Media

Nadere informatie

Customer Case CED. Feiten in het kort:

Customer Case CED. Feiten in het kort: Feiten in het kort: Bedrijf: European Claim Experts Branche: Verzekeringen Werknemers: 1.150 Activiteiten: Internationale Claims management en Expertise Oplossing: Opbouw Mendix-platform voor het flexibel

Nadere informatie

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want:

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Marktanalyse Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Onbekendheid gebouweigenaren & gebruikers met de mogelijkheden en winst die te behalen valt Ondoorzichtige

Nadere informatie

Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw

Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw Prof.dr.ir. Marleen Hermans Leerstoel Publiek opdrachtgeverschap in de bouw, TU Delft Managing Partner, Brink Management & Advies mede mogelijk

Nadere informatie

forum beroepsonderwijs. DEC 6 dilemma s pittige discussies constructieve uitkomsten én hilarische momenten 1 oktober 2015 @THNK

forum beroepsonderwijs. DEC 6 dilemma s pittige discussies constructieve uitkomsten én hilarische momenten 1 oktober 2015 @THNK forum beroepsonderwijs 1 oktober 2015 @THNK Vindt u ook wat van het beroepsonderwijs? Praat mee! De volgende bijeenkomst vindt plaats op: n e x t DEC 3 Terugblik op het eerste Forum op 1 oktober met als

Nadere informatie

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045 Energieneutraal Veranderende overheid Waarde creëren Stadhuisplein Zichtbaar maken van innovatie Als duurzame stad Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst!

Nadere informatie

HET ANTWOORD OP UW VRAGEN

HET ANTWOORD OP UW VRAGEN HET ANTWOORD OP UW VRAGEN Een netwerk van hoog opgeleide, ervaren zelfstandig FM-professionals. Wij zijn gepassioneerd bezig met ons vakgebied, zijn actueel en bieden onze opdrachtgevers daarmee het beste

Nadere informatie

Where innovation starts. Vakken eerste jaar Psychology & Technology

Where innovation starts. Vakken eerste jaar Psychology & Technology Where innovation starts Vakken eerste jaar Vakken eerste jaar In de major krijg je uiteenlopende vakken en projecten op het gebied van psychologie, techniek en onderzoeksmethoden. Daarnaast heb je binnen

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Dames en heren, Wetenschap is ontstaan uit verwondering en nieuwsgierigheid. Al

Nadere informatie

Nextport International community Zwolle Region

Nextport International community Zwolle Region Nextport International community Zwolle Region December 2014 1 Ideaalbeeld Zwolle 2020 Wat hebben we bereikt? We schrijven 2020. Regio Zwolle heeft een transitie doorgemaakt en wordt internationaal gezien

Nadere informatie

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Inleiding Stedelijke herontwikkeling Voor de ruimtelijke ontwikkeling van Utrecht is de Nieuwe Ruimtelijke Strategie opgesteld die in 2012 door de Raad

Nadere informatie

Denktank vernieuwing energiemarkt. Frans Rooijers

Denktank vernieuwing energiemarkt. Frans Rooijers Denktank vernieuwing energiemarkt Frans Rooijers Agenda Kennismaking Stand van zaken Problemen Oplossingen Werkwijze Afspraken 2 Deelnemers? Stichting Natuur & Milieu - ECF Ministerie EZ E.On APX TenneT

Nadere informatie

NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS

NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS LEARNING FROM LOWLANDS Dank voor je interesse in Learning from Lowlands. In dit document vind je meer informatie over de Expeditie; waarom we het organiseren,

Nadere informatie

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur Efficiëntie Meegaan met de tijd Mobiliteit De markt verandert evenals onze manier van werken. Het leven wordt mobieler en we

Nadere informatie

E-participatie via sociale media: hoe doe je dat? Door: Janine Bake

E-participatie via sociale media: hoe doe je dat? Door: Janine Bake E-participatie via sociale media: hoe doe je dat? Door: Janine Bake Kijkt u eens om u heen, zit u ook met een computer, mobiele telefoon, misschien wel twee en mogelijk ook nog andere type computer zoals

Nadere informatie

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij Hartelijk welkom Even voorstellen Rabobank Breda Samen sterker Duurzaam nieuw hoofdkantoor Rabobank Breda 1509142 Duurzaam nieuw hoofdkantoor: film MKB-visie Alexander

Nadere informatie

Van idee naar subsidiabel projectplan

Van idee naar subsidiabel projectplan FINALEDAG 3-2-1-CO! ZORGT VOOR VERRIJKTE INNOVATIEVE IDEEËN Van idee naar subsidiabel projectplan Door: Martine van Dijk A+O fonds Gemeenten / Fotografie: Kees Winkelman Op 26 maart 2015 vond voor de tweede

Nadere informatie

Opleiding Regisseur Maatschappelijk Domein

Opleiding Regisseur Maatschappelijk Domein Kennis van de Overheid Opleiding Regisseur Maatschappelijk Domein Sturing van (jeugd)zorg, welzijn en participatie Regisseren in het maatschappelijk domein In het maatschappelijk domein krijgt de gemeente

Nadere informatie

Recept 5: Hoe faciliteren we verbetering? Een recept voor een cultuur van verbeteren

Recept 5: Hoe faciliteren we verbetering? Een recept voor een cultuur van verbeteren Recept 5: Hoe faciliteren we verbetering? Een recept voor een cultuur van verbeteren Het gerecht Het resultaat: medewerkers met oog voor verbetering, in een organisatiecultuur waarin continu verbeteren

Nadere informatie

Vier jaar werken aan energiebesparing en woningkwaliteit

Vier jaar werken aan energiebesparing en woningkwaliteit Vier jaar werken aan energiebesparing en woningkwaliteit Verslag Slotmanifestatie op 31 januari 2013 Renovatie- en energiebeleid verandert De corporatiesector is onderhevig aan grote dynamiek. De schaal,

Nadere informatie

Dus: slim zijn! Aanbesteding Brummen: wie, wat, waarom en hoe. Gemeente Brummen: relatief klein maar professioneel. Oude huisvesting voldeed niet meer

Dus: slim zijn! Aanbesteding Brummen: wie, wat, waarom en hoe. Gemeente Brummen: relatief klein maar professioneel. Oude huisvesting voldeed niet meer Gemeente Brummen: relatief klein maar professioneel Oude huisvesting voldeed niet meer Politiek gevoelig Beperkt budget Dus: slim zijn! Ambitie: Hoogst haalbare duurzaamheid binnen de financiële kaders

Nadere informatie

Onderwijs. Huisvesting die kennis in beweging brengt

Onderwijs. Huisvesting die kennis in beweging brengt Onderwijs Huisvesting die kennis in beweging brengt Onderwijs Huisvesting die kennis in beweging brengt Wat is de essentie van een onderwijsgebouw? En wat gebeurt daar precies? De core business van onderwijs

Nadere informatie

TEAMS IN HUN FLOW OP NATUURLIJKE DRIJFVEREN

TEAMS IN HUN FLOW OP NATUURLIJKE DRIJFVEREN TEAMS IN HUN FLOW OP NATUURLIJKE DRIJFVEREN 1 op de 6 werknemers wordt gepest 1 op de 8 werknemers heeft burn-outklachten 70% van de werknemers zegt niet op z n plek te zitten 30% beroepsbevolking ontevreden

Nadere informatie

Wat is? Alles zelf doen is uit, ga samen aan de slag.

Wat is? Alles zelf doen is uit, ga samen aan de slag. Wat is? Alles zelf doen is uit, ga samen aan de slag. CrossOver brengt young en experienced professionals van verschillende organisaties bij elkaar om van elkaar te leren en samen te innoveren. Doe ook

Nadere informatie

Plan van aanpak voor energieneutraal renovatieconcept Sparrenhoeven

Plan van aanpak voor energieneutraal renovatieconcept Sparrenhoeven Plan van aanpak voor energieneutraal renovatieconcept Sparrenhoeven Beschrijving van de in het consortium deelnemende partijen en hun rol tijdens het ontwikkelen van het concept. Roscobouw heeft in het

Nadere informatie

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Stichting VraagWijzer Nederland Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Per 1 januari 2015 hebben de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo 2015 hun intrede gedaan. De invoering van deze

Nadere informatie

C-168 Green Deal Cirkelstad

C-168 Green Deal Cirkelstad C-168 Green Deal Cirkelstad Projectgebonden werken naar een koplopersgroep in Nederland van circulair en inclusief bouwen Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, de heer H.G.J. Kamp; 2. De Staatssecretaris

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business Masterclass Value of Information Waarde creëren voor de business Informatie en informatietechnologie maken het verschil bij de ontwikkeling van nieuwe business ideeën. Met informatie kunnen nieuwe innovatieve

Nadere informatie

Hoe zelfsturing in de Zorg écht gaat werken!

Hoe zelfsturing in de Zorg écht gaat werken! Hoe zelfsturing in de Zorg écht gaat werken! Lees in 2 minuten hoe zelfsturing het werken in teams en ondersteunende diensten verandert, hoe leiderschap vernieuwt, wat het uw klant oplevert en hoe het

Nadere informatie

Algemene ontwikkelingen en verschuivingen in het werken. Plaats & tijd onafhankelijkheid

Algemene ontwikkelingen en verschuivingen in het werken. Plaats & tijd onafhankelijkheid Inspiratiefilm Algemene ontwikkelingen en verschuivingen in het werken Werkplek! Activiteit Individu! Samen Routinematig! Projectmatig Taakgericht! Multidisciplinair Aanwezigheid (9-5)! Ontmoeting, resultaat

Nadere informatie

DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis!

DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis! DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis! Wat is de Opgewekte Woning Club? De Opgewekte Woning Club is een slimme aanpak welke energiezuinig wonen en verbouwen bij woningeigenaren

Nadere informatie