SLIMME ENERGIE. Een informatiepakket voor een werkstuk of spreekbeurt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SLIMME ENERGIE. Een informatiepakket voor een werkstuk of spreekbeurt"

Transcriptie

1 SLIMME ENERGIE Een informatiepakket voor een werkstuk of spreekbeurt

2 COLOFON Tekst: Herman Bosman Illustraties: CMO en zijn licentiegevers, Flickr, Wikipedia De inhoud is met zorg samengesteld. Mocht u van mening zijn dat inbreuk is gedaan op uw auteursrechten of beeldrechten, dan verzoeken wij u vriendelijk contact met ons op te nemen via Centrum voor Mondiaal Onderwijs Postbus HK Nijmegen tel De Scriptieservice Nieuwe Stijl is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van Kerk en Wereld en door een solidariteitsbijdrage van de gezamenlijke religieuzen in Nederland via de commissie PIN. Centrum voor Mondiaal Onderwijs, Nijmegen, 2011 II

3 INHOUD Energie, minder vanzelfsprekend dan het lijkt pag. 1 Ons energieverbruik blijft maar stijgen pag. 2 Energieverbruik meten pag. 2 Steeds meer mensen op aarde pag. 3 Nieuwe, krachtige energiebronnen pag. 4 Met de welvaart stijgt het energieverbruik pag. 5 Grenzen aan het energieverbruik pag. 6 Hoe wekken we energie op? Pag. 6 Steeds schaarser, dus duurder pag. 6 Vervuiling en afval pag. 7 Ons klimaat verandert, en dan? Pag. 10 Je kunt meer doen met minder energie pag. 12 Energieverlies voorkomen pag. 12 EU-energielabel pag. 13 Zuiniger apparaten en auto s pag. 14 Slimme apparaten pag. 15 Schone en eindeloze energie pag. 16 Zonne-energie pag. 16 Wind pag. 17 Water pag. 18 Bio-brandstoffen pag. 20 Hoe maak je zelf energie? Pag. 21 Zelf biogas maken pag. 21 Zonnepanelen en -boilers pag. 22 Windmolens pag. 22 Zaklaantaarns met een slinger pag. 23 Het Kindermuseum over energie in Assen pag. 24 Aantekeningen pag. 25 Meer op internet pag. 27 III

4 IV

5 ENERGIE, MINDER VANZELFSPREKEND DAN HET LIJKT Energie is er steeds als je het nodig hebt. Stroom voor je computer bijvoorbeeld. Warmte uit de CV-ketel in huis waar aardgas in wordt verstookt. Energie uit benzine, diesel of lpg om de auto van je ouders te laten rijden. Je kunt er altijd van op aan. En het is voor de meeste mensen betaalbaar. Maar blijft dat ook zo? We kunnen niet eindeloos energie opwekken en verbruiken zoals we nu gewend zijn. Hoe dat komt, leggen we in dit informatiepakket uit. We vertellen ook hoe het anders kan. Hoe we ervoor kunnen zorgen dat er ook in de toekomst voor iedereen voldoende energie is. Daartoe moeten we slimmer omgaan met energie. Deskundigen werken er hard aan om dat mogelijk te maken. Iedereen kan zelf meehelpen om slim om te gaan met energie. Meer dan je misschien denkt. Eerst leggen we uit waarom mensen steeds meer energie verbruiken (2-4). Daarna maken we duidelijk waarom dat niet eindeloos door kan gaan (5-11). De volgende drie hoofdstukken laten zien hoe we slimmer om kunnen gaan met energie. 1

6 ONS ENERGIEVERBRUIK BLIJFT MAAR STIJGEN Energieverbruik meten Hoe meet je het jaarlijkse energieverbruik in Nederland? Allereerst door bij te houden hoeveel stroom en aardgas je thuis verbruikt. Je hebt misschien wel eens op de stroom- en gasmeter thuis in de meterkast gekeken. Zo kun je het verbruik van alle huishoudens bij elkaar optellen. Maar ook alle fabrieken en kantoren en winkels verbruiken stroom en gas. Tot slot moet je ook alle verbruik ten behoeve van het personen en goederenvervoer meetellen. Als je dat allemaal bij elkaar optelt, krijg je het totale energieverbruik voor het hele land. Hieronder zie je een staafdiagram met negentien staven. Elke staaf staat voor het energieverbruik per persoon per dag van een land of een gebied. Hoe hoger een staaf, des te hoger is het energieverbruik. Kijk maar eens of je Nederland er bij ziet staan. Vergelijk dat eens met een aantal andere landen. Het interessante is dat je ook nog kunt zien welke soorten energiebronnen elk land gebruikt. Kijk maar eens naar de verschillende kleuren. Wat bijvoorbeeld opvalt is dat wij bijvoorbeeld minder energie gebruiken dan IJsland. Maar IJsland gebruikt wel veel meer duurzame energie dan wij: dat is energie die nooit opraakt, zoals zonne-energie. Wat je ook kunt zien: het derde staafje van rechts staat voor het energieverbruik per persoon per dag wereldwijd. Zo zie je dat ons land bijna drie maal zo veel energie verbruikt als gemiddeld op de hele wereld. Kijk ook eens naar het staafje EU-27. Dat is het gemiddelde energieverbruik per persoon per dag in de EU. 2

7 Er is dus na te gaan hoeveel energie ieder mens op aarde gemiddeld verbruikt in een jaar. Je telt het energieverbruik van alle landen bij elkaar op en deelt de uitkomst door het aantal mensen. Op die manier meten deskundigen het energieverbruik in landen afzonderlijk en wereldwijd. Zo hebben ze ontdekt dat: -vanaf omstreeks 1800 het energieverbruik sterk gestegen is in landen die nu rijk zijn. -in steeds meer ontwikkelingslanden (zoals China en Brazilië) het energieverbruik stijgt. -de wereldbevolking als geheel steeds meer energie verbruikt. Verder voorspellen deskundigen dat in de 21 e eeuw het energieverbruik wereldwijd zal blijven stijgen, vooral in ontwikkelingslanden. Hoe is dit te verklaren? Steeds meer mensen op aarde Ten eerste komt dat omdat de wereldbevolking vanaf omstreeks 1800 snel is gegroeid. In 1800 leven er ongeveer 1 miljard mensen op aarde. In 1930 zijn het er 2 miljard. In 1959 telt de aarde 3 miljard mensen. In 1998 is het aantal verdubbeld tot 6 miljard. Volgens de Verenigde Naties wordt in oktober 2011 de 7 miljard bereikt. Tussen 2011 en 2083 zullen er volgens de Verenigde Naties nog eens 3 miljard bij komen. Vooral in ontwikkelingslanden neemt het aantal inwoners snel toe. Zo stijgt de bevolking van de Afrikaanse landen in de eerste helft van deze eeuw naar verwachting van 987 miljoen naar bijna 2 miljard. In rijkere landen is de trend omgekeerd. In sommige landen, zoals Duitsland, krimpt de bevolking zelfs. 3

8 Nieuwe, krachtige energiebronnen Op de tweede plaats stijgt het energieverbruik omdat mensen nieuwe, krachtige energiebronnen leren gebruiken. Eerst gebruiken mensen wereldwijd hout en andere biomassa (resten van planten en dieren), spierkracht (van dieren en mensen), zonneenergie, wind en waterkracht als energiebron. Dat begint te veranderen als in 1765 de stoommachine wordt uitgevonden. Daardoor kan een nieuwe en krachtige energiebron worden gebruikt: steenkool. Stoommachines drijven schepen en treinen aan en machines in fabrieken. Ook wordt steenkool steeds meer verstookt om huizen te verwarmen. Omstreeks 1860 verschijnt de explosiemotor ten tonele. Daardoor kunnen twee andere krachtige energiebronnen worden gebruikt, olie en aardgas. Vervolgens maakt de uitvinding van de elektromotor het gebruik van stroom mogelijk. In 1940, tenslotte, lukt het geleerden in de VS voor het eerst om energie op te wekken in een kernreactor met splijtstof (uranium). Dat maakt de weg vrij voor de bouw van kerncentrales. 4

9 Met de welvaart stijgt het energieverbruik Ten slotte stijgt het energieverbruik omdat steeds meer mensen steeds meer verdienen. Wie meer verdient, kan immers meer geld uitgeven aan energie. Steeds meer mensen worden welvarend genoeg om apparaten te kopen die stroom gebruiken (koelkasten en wasmachines bijvoorbeeld), auto s en andere motorvoertuigen. Ze kunnen steeds vaker reizen met de trein en per schip en vooral na de Tweede Wereldoorlog ( ) met het vliegtuig. In ontwikkelingslanden kunnen veel mensen nog geen nieuwe krachtige energiebronnen gebruiken. Daar zijn ze niet welvarend genoeg voor. Daarom kunnen ze ook geen apparaten en voertuigen kopen die op stroom, aardgas of vloeibare brandstoffen lopen. Reizen met de trein of het vliegtuig is voor hen vaak te duur. Ze gebruiken nog steeds energiebronnen die al vóór 1800 werden gebruikt. Maar ook in ontwikkelingslanden stijgt het aantal mensen dat welvarend genoeg is om toegang te hebben tot nieuwe, krachtige energiebronnen. Dat zie je vooral in steden en in ontwikkelingslanden die snel welvarend worden, zoals China, Brazilië en India. Deze trend zal zich naar verwachting in de 21 e eeuw voortzetten. Het wereldwijde energieverbruik zal daarmee ook stijgen. In onderstaande grafiek van het CBS kun je zien dat het energieverbruik de afgelopen 50 jaar in Nederland is verdriedubbeld. Zoals je kunt zien zorgt de industrie voor het grootste energieverbruik. De huishoudens verbruiken de laatste jaren eigenlijk continu hetzelfde. Zij dragen dus niet bij aan het stijgende energieverbruik in Nederland. De energie die huishoudens verbruiken bestaat vooral uit elektriciteit en aardgas. Doordat de huizen steeds beter geïsoleerd zijn, is het aardgasgebruik de laatste jaren licht gedaald. Het elektriciteitsverbruik stijgt echter wel. Dit komt vooral doordat huishoudens steeds meer elektrische apparaten in huis krijgen. 5

10 GRENZEN AAN HET ENERGIEVERBRUIK Kan ons energieverbruik alsmaar blijven stijgen? Het antwoord is Nee. We leggen uit waarom. Eerst moet je weten welke energiebronnen we nu gebruiken. En hoeveel van elke energiebron. Grafiek 1 (linksonder) laat zien welk aandeel olie, aardgas en andere energiebronnen hebben in de totale hoeveelheid energiebronnen die Nederland gebruikt. Grafiek 2 (rechtsonder) geeft een overzicht van het aandeel van verschillende energiebronnen in het totaal van de energiebronnen die de hele wereld gebruikt. N.B.: Bij hernieuwbare energie moet je denken aan zonne-energie, windkracht en andere energiebronnen die niet opraken. Steeds schaarser, dus duurder Van de energiebronnen die we nu gebruiken, zullen steenkool en splijtstof voor kerncentrales op den duur opraken. De natuur maakt olie en aardgas aan. Maar het tempo waarin dat gebeurt is veel lager dan het tempo waarin we die verbruiken. Zo heeft de natuur ruim jaar nodig om zoveel olie te maken als we wereldwijd in een jaar opmaken. Ook olie en aardgas zullen dus opraken. Zelfs als we grote extra voorraden vinden of andere manieren vinden om olie of gas te winnen, zullen deze fossiele brandstoffen een keer opraken. De vraag naar olie, aardgas, steenkool en splijtstof zal echter alleen maar groter worden. Met andere woorden: de vraag naar deze energiebronnen zal het aanbod steeds meer overtreffen. Dat maakt deze energiebronnen steeds duurder. Dat zul je merken aan de pomp, als je een vliegreis boekt en als je energiebedrijf je de jaarlijkse afrekening stuurt. Daar blijft het niet bij. Ook producten die van steenkool, olie en aardgas worden gemaakt worden duurder. Dat zijn er veel meer dan je misschien denkt. Vooral van olie worden veel dingen gemaakt die we vaak gebruiken. Een kleine greep hieruit: verf, plastic zakken, wegwerpbekertjes, piepschuim, frisdrankflessen, cd s, dvd s, en panty s. En niet te vergeten kunstmest en bestrijdingsmiddelen. 6

11 Sinds kunstmest en bestrijdingsmiddelen zijn uitgevonden, levert de landbouw steeds meer voedsel op. Gewassen groeien beter en worden minder vaak aangevreten door insecten en andere dieren. Daardoor hebben steeds meer mensen wereldwijd voldoende te eten. Als olie duurder wordt, worden ook kunstmest en bestrijdingsmiddelen duurder. Dat zul je dus ook merken aan de prijzen van voedsel. Al met al zullen mensen steeds meer moeten betalen voor hun boodschappen. Daardoor kunnen steeds meer mensen niet meer rondkomen met wat ze verdienen; de armoede neemt toe. Vervuiling en afval Als je energie haalt uit olie, aardgas, steenkool en splijtstof krijg je vervuiling en afval. Bij het verstoken van steenkool, aardgas of brandstoffen die uit olie zijn gemaakt (benzine en diesel bijvoorbeeld) ontstaan er stikstofoxiden. Op heldere dagen met weinig wind ontstaat onder invloed van zonlicht uit die stikstofoxiden smog. Je ziet die smog niet, maar het doet pijn aan je ogen en slijmvliezen. Mensen die astma of een andere longkwaal hebben, krijgen het benauwd van de smog. Bij de verbranding van benzine en diesel ontstaat roet. Bij de verbranding van diesel ontstaat ook fijnstof. Dat is stof dat uit uiterst kleine deeltjes bestaat. Fijnstof is slecht voor je luchtwegen en longen. Auto s die op benzine, diesel of een andere brandstof rijden hebben een katalysator in de uitlaat. Die katalysator haalt stikstofoxiden uit de uitlaatgassen voordat die gassen in de lucht komen. In EU-landen is sinds 2008 een roetfilter in de uitlaat voor dieselauto s verplicht. 7

12 Als je in een kernreactor energie opwekt uit splijtstof, krijg je géén vervuilende stoffen. Wel ontstaat er afval dat gevaarlijke straling afgeeft. Dat afval bestaat onder meer uit staven die uit de reactor zijn gehaald. Staven worden uit een reactor gehaald als ze niet meer te gebruiken zijn omdat er niet genoeg splijtstof meer in zit. Het afval geeft gevaarlijke straling af, en blijft dat lang achtereen doen, soms meer dan jaar! Men probeert het afval zó op te bergen dat het al die tijd geen gevaar oplevert voor mensen en de natuur. Eerst stopt men het afval in vaten die al die tijd niet mogen lekken of stukgaan. Daarna worden de vaten diep onder de grond opgeslagen. Maar vaten kunnen na tientallen jaren al gaan lekken. Dan komt er gevaarlijke straling uit. Dat gebeurt bijvoorbeeld in een niet meer gebruikte zoutmijn bij de Duitse stad Asse. In die mijn liggen sinds 1978 ruim vaten afval uit kerncentrales dat gevaarlijke straling afgeeft. De vaten zouden jaar meegaan. Maar al na ruim 30 jaar blijkt dat pekel de vaten heeft aangetast en lek gemaakt. Ook bij het opwekken van energie uit splijtstof gebeuren er ongelukken. Meestal loopt het goed af maar een enkele keer gaat het goed mis. Op 11 maart 2011 treffen een zware aardbeving en een tsunami (vloedgolf) het noordoosten van Japan. In het getroffen gebied, bij de stad Fukushima staan 6 kerncentrales. Die raken door de ramp zwaar beschadigd. Daardoor kunnen de zes kernreactoren en opslagplaatsen met splijtstof in de centrale niet meer voldoende gekoeld worden. De splijtstof in de reactoren en de opslagplaatsen raakt oververhit en smelt voor een deel. Daardoor lekken grote hoeveelheden stoffen uit de centrale weg die gevaarlijke straling afgeven. Vanwege die gevaarlijke stoffen laat de overheid een gebied tot 30 kilometer van de centrale ontruimen. Greenpeace voert actie tegen de opslag van kernafval De Nederlandse kerncentrale bij Borssele. Dit is een van de oudste kerncentrales van Europa; de centrale werd begin jaren 70 in bedrijf genomen De ramp in Japan beheerst wekenlang het nieuws. Ook in Europa. Naar aanleiding van de ramp wordt een achttal oudere kerncentrales in Duitsland nog in 2011 stilgelegd omdat men ze niet veilig genoeg meer vindt en het zekere voor het onzekere wil nemen. Verder wordt in Duitsland en Zwitserland besloten alle kerncentrales die nog in bedrijf zijn uiterlijk tussen 2020 en 2025 te sluiten. Luchtfoto van de ramp bij de kerncentrales van Fukushima 8

13 Uit putten waar gas en olie uitkomen lekken giftige stoffen weg. Uit olieputten lekt soms ook olie. Deze stoffen komen in de bodem terecht en tasten gewassen en andere begroeiing aan. Of ze komen in het water terecht en vormen een gevaar voor planten en dieren. In het natuurpark Karoo in Zuid-Afrika wil de oliemaatschappij Shell naar aardgas boren. Bewoners van dit gebied zijn daar fel tegen. Ze zijn bang dat het grondwater in hun gebied vervuild raakt door giftige stoffen die bij het boren worden gebruikt. Daardoor zou het voor hen moeilijker worden om aan drinkwater te komen. Een van de bewoners die protesteren is prinses Irene. Die heeft in 1989 een stuk van het park gekocht. Sindsdien woont ze daar ook. Medewerkers van Shell beweren dat de boringen het grondwater niet zullen vervuilen. Deskundigen en prinses Irene menen dat er wel degelijk kans is dat er grondwater vervuild raakt. Verder treedt er vervuiling op bij ongelukken met tankschepen en boorinstallaties. Bij dit soort ongelukken ontstaat soms in korte tijd enorme vervuiling. Op 20 april 2010 bijvoorbeeld ontploft het booreiland Deepwater Horizon. Het ligt in de Golf van Mexico ten zuiden van de Amerikaanse staat Louisiana. Dagelijks stromen miljoenen liters olie uit de boorput onder het booreiland de zee in. Daardoor ontstaan er olievlekken op het zeeoppervlak. Ook komt er veel olie te zitten in waterlagen onder het oppervlak. Veel van de olie op het zeeoppervlak spoelt aan op de Amerikaanse Golfkust. Pas in augustus 2010 krijgen technici de put dicht. Een groot deel van de Amerikaanse Golfkust is dan met olie besmeurd. Talloze waterdieren sterven door de olievervuiling. Ook komt de visserij langs het besmeurde deel van de kust tot stilstand. Maandenlang zijn duizenden mensen bezig de olie op de kust en in zee op te ruimen en met olie besmeurde dieren schoon te maken. 9

14 Zolang we steenkool, aardgas, brandstoffen gemaakt uit olie en splijtstof verbruiken, blijven we last houden van de vervuiling en het afval die hierbij ontstaan. De vervuiling en het afval nemen toe als we steeds meer van die energiebronnen gebruiken. Dit maakt de wereld steeds ongezonder en zelfs ook gevaarlijker om in te leven. Ons klimaat verandert, en dan? Het klimaat op aarde verandert, het wordt geleidelijk aan warmer. De meeste deskundigen wijten dat aan een versterkt broeikaseffect. Van nature zijn er altijd broeikasgassen, zoals ozon, methaan en kooldioxide, geweest. Maar sinds 1800 komt er door menselijk toedoen met name steeds meer kooldioxide in de dampkring. Het extra kooldioxide dat in de dampkring komt ontstaat vooral omdat mensen steenkool, olie en aardgas verstoken. Wat is het effect hiervan? Zonnestralen verwarmen het aardoppervlak. Hierdoor gaat het aardoppervlak zelf warmtestraling afgeven. Die warmtestraling wordt door het kooldioxide en andere broeikasgassen in de dampkring tegengehouden. Hoe meer broeikasgassen er in de dampkring komen, des te meer warmte wordt er tegengehouden. Gevolg is dat de aarde sneller opwarmt. Dit kan allerlei gevolgen hebben voor mensen. We noemen er drie: 1) In de tropen en subtropen leven ziektekiemen en dragers ziektekiemen die alleen in een warm klimaat gedijen. Daarbuiten is het voor hen te koud. Maar als de aarde verder opwarmt, worden steeds meer koude gebieden op aarde warm genoeg voor ziektekiemen en dragers ervan uit de (sub)tropen om in te leven. Daardoor zouden ziekten die nu alleen in (sub)tropische gebieden bekend zijn, bijvoorbeeld ook in Europa kunnen voorkomen. 10

15 Twee foto s vanaf hetzelfde punt genomen van de Blomstrandbreen-gletsjer in Spitsbergen in 1928 en ) Er zou steeds meer landijs afsmelten. Dat landijs zit in de ijskappen van Groenland en het Zuidpoolgebied en in gletsjers. Daardoor zou de zeespiegel wereldwijd doen stijgen. Het afsmelten is al begonnen, op Groenland bijvoorbeeld. Deskundigen verwachten dat de zeespiegel tot 2100 ongeveer een meter zal stijgen door het afsmelten van landijs. Daardoor zou Nederland veel geld moeten blijven uitgeven aan het steviger maken van dijken en zeeweringen. Andere laaggelegen gebieden en eilanden die niet door dijken worden beschermd, zouden steeds meer gevaar lopen voor overstromingen. Uiteindelijk zouden ze voor altijd onder de zeespiegel verdwijnen. Dan zouden mensen die daar wonen, moeten verhuizen. Bovendien zijn er gebieden waar mensen minstens een deel van hun drinkwater halen uit rivieren waar smeltwater van gletsjers in zit. Als die gletsjers steeds kleiner worden en ten slotte verdwijnen, raken deze mensen deze bron van drinkwater kwijt. Ze krijgen dan een tekort aan drinkwater. 3) Het weer zou steeds grilliger worden. Dat wil zeggen dat we steeds vaker te maken krijgen met hittegolven, langdurige droogten, perioden waarin het buitengewoon hard regent en zware stormen. Daardoor zullen overstromingen, misoogsten door droogte en andere natuurrampen vaker voorkomen. 11

16 JE KUNT MEER DOEN MET MINDER ENERGIE Willen we in de toekomst niet in een sterk vervuilde, armoedige en gevaarlijke wereld leven? Dan moeten we anders met energie leren omgaan. Dat kan door er zuiniger mee om te springen. Daarmee help je vervuiling en afval te verminderen. Ook gaan energiebronnen die opraken langer mee. Dat geeft ons meer tijd om die te vervangen door energiebronnen die niet opraken en die bij verbruik geen vervuiling en afval geven (meer hierover in het volgende hoofdstuk). En je hoeft minder te betalen voor de energie die je verbruikt. Energieverlies beperken Van alle warmte uit aardgas of een andere brandstof en van stroom gaat altijd een deel verloren. Dat kun je voor een deel voorkomen. Vooral als het koud is buiten, lekt er warmte weg uit het huis. Dat gaat via de vloer, de muren, de ramen en het dak. Daardoor kost het meer energie om je huis prettig warm te houden. Om energie te besparen, hebben de meeste huizen en gebouwen dubbel glas in de ramen. De lege ruimte tussen de glasplaten in dubbel glas houdt warmte uit het huis of het gebouw tegen. Mensen laten materialen aanbrengen in de daken, op de vloer en in de lege ruimten tussen de binnen- en buitenmuur die eveneens warmte uit de woning tegenhouden. Dat kost hen geld, maar ze verdienen het terug omdat ze minder hoeven te stoken. Bovendien krijgen ze soms geld van de overheid voor het aanbrengen van die materialen. Warmte lekt ook weg uit leidingen waar warm water door stroomt en uit de ketel. Je kunt schuimrubber of een ander materiaal rond die leidingen doen om meer van die warmte in de leidingen te houden. Ook zijn er ketels te koop waar weinig warmte uit weglekt, de zogenaamde HR-ketels. HR betekent hoog rendement. 12

17 Kortom: door het weglekken van warmte uit te huis te beperken, wordt je huis energiezuiniger. De overheid moedigt mensen aan om hun woning energiezuiniger te maken. Sinds 1 januari 2008 moet iedereen die een huis wil verkopen of verhuren een energielabel voor zijn huis laten maken. Op dat label zie je hoe energiezuinig het huis is en hoe het nog energiezuiniger kan worden gemaakt (zie afbeelding). Je kunt ook op andere manieren op aardgas (of een andere brandstof) besparen, bijvoorbeeld door korter te douchen. Ten slotte kun je slimmer omgaan met apparaten in huis die stroom verbruiken. Dat doe je bijvoorbeeld door je kleren niet onnodig heet te wassen. De meeste wasmiddelen maken je kleren al goed schoon bij 40 graden. Er zijn zelfs wasmiddelen die hun werk al doen bij 15 graden, de temperatuur van kraanwater! EU-Energielabel Dit energielabel wordt veel gebruikt in de EU. G geeft aan dat een product (of huis) erg energie-onzuinig/ongunstig is. Als een huis met G wordt gelabeld, dan is het zeer slecht geisoleerd. Het huis hierboven, wordt een aardehuis genoemd; het is niet alleen extreem goed geisoleerd; het is ook nog eens gebouwd van duurzame materialen. Bovendien maakt het zoveel mogelijk gebruik van duurzame energiebronnen. 13

18 Zuiniger apparaten en auto s Je kunt energie (en soms ook water) besparen door een energiezuinig apparaat te kopen. Vaak kun je aan een label op een apparaat zien hoe energiezuinig het is. Wasmachines, wasdrogers, vaatwasmachines, ovens, lampen en airco s moeten altijd dat energielabel hebben. Wil je een auto aanschaffen, dan kun je kiezen voor een zuinig exemplaar. Een makkelijke manier om een zuinige auto uit te kiezen is door na te gaan hoeveel kilometer auto s kunnen afleggen op één liter brandstof. Ook komen er steeds meer hybride auto s op de markt. Hybride auto's kunnen zowel op een elektromotor als op een verbrandingsmotor rijden. Tijdens het rijden kan van de ene naar de andere motor worden geschakeld. De hybride techniek is vooral nuttig als er tijdens het gebruik veel variatie is in de snelheid, zoals bij stadsverkeer of in files. De voordelen liggen ook in het feit dat er veel minder uitstoot van schadelijke gassen in het verkeer is. Verder wordt uiteraard minder brandstof verbruikt. Nadeel is wel dat de batterijen van een hybride auto zware metalen bevatten. De fabricage en het slopen van hybride auto s worden daarom gezien als meer milieuvervuilend dan gewone auto s. Hieronder zie je een elektrische auto bij een oplaadpunt. Elektrische auto s rijden alleen maar op een elektromotor. Het grote voordeel is dat ze helemaal geen vervuilende gassen uitstoten. Ze zijn wel wat ongemakkelijk in het gebruik als je regelmatig grotere afstanden moet afleggen. Behalve dat er nog niet overal oplaadpunten zijn, duurt het opladen van de accu vrij lang (van 30 minuten tot wel een paar uur). Ook kun je op een volle accu (nog) geen grote afstanden afleggen. Zowel een voordeel als een nadeel is dat de elektromotor heel weinig geluid maakt. Het voordeel is dat je geen geluidsoverlast meer hebt. Een nadeel is, dat dit kan ten koste kan gaan van de veiligheid omdat andere weggebruikers de auto niet aan horen komen. 14

19 Pieken en dalen De hoeveelheid stroom die we met zijn allen verbruiken schommelt. Overdag verbruiken we meer stroom dan s nachts. Op werkdagen verbruiken we meer stroom dan op zon- en feestdagen. In Nederland hebben ruim 2 miljoen huishoudens een dubbele meter. Als je een dubbeltarief meter hebt, betaalt je 's nachts en in de weekenden minder voor je stroom. Ook bij de hoogste pieken in het verbruik moeten krachtcentrales voor iedereen voldoende stroom kunnen leveren. Maar de pieken in het verbruik van stroom nemen maar een klein deel van de tijd in beslag. Daarom draaien de centrales meestal (bij lange na) niet op volle toeren. Dit gegeven kun je gebruiken om slimmer om te gaan met het stroomverbruik. Slimme apparaten Stel je voor: je stopt je was in de wasmachine en start het wasprogramma. Toch doet je wasmachine op dat moment nog niets. Maar de volgende dag is de wasmachine klaar. Wat is er gebeurd? De wasmachine heeft zelf uitgemaakt wanneer hij met het wasprogramma zou beginnen. De kans is groot dat het programma s nachts de was heeft gedaan. Als het aan uitvinder Jorrit Praamstra ligt, komen de wasmachines die zelf uitmaken wanneer ze hun werk doen, eraan. Hij wil dergelijke apparaten laten nagaan wanneer stroom tegen dalurentarief geleverd wordt. Daarvoor heeft hij een schakelkastje ontworpen. Huishoudelijke apparaten met een dergelijk kastje noemen we slimme apparaten. Het gevolg is niet alleen een lagere prijs voor de consument die dit soort slimme apparaten gebruikt. Het totale stroomverbruik wordt gelijkmatiger verdeeld. De piekbelastingen in het elektriciteitsnet worden lager. 15

20 SCHONE EN EINDELOZE ENERGIE We kunnen ook anders met energie omgaan dan we nu doen door gebruik te maken van energiebronnen die bij verbruik geen afval en vervuiling voortbrengen en niet (snel) opraken. We beschrijven er enkele. Wind Wind oefent kracht uit op alles wat in de weg staat. Maar niet overal waait het altijd even hard. In sommige gebieden waait het gemiddeld harder dan in andere. Boven zee en aan de kust bijvoorbeeld waait het gemiddeld harder dan boven het vasteland. Dat komt omdat wind boven zee zelden tegen obstakels aanbotst en wordt afgeremd en boven het vasteland juist erg vaak. Obstakels op het vasteland zijn vooral bossen, gebouwen, heuvels en bergen. Sinds mensenheugenis gebruiken mensen wind als energiebron, onder meer met windmolens. Eerst drijven windmolens molenstenen aan waar graan mee gemaald wordt of zagen die bomen tot timmerhout. Nu worden windmolens meestal gebruikt om stroom op te wekken. Op plekken waar het vaak waait, op zee vlakbij de kust bijvoorbeeld, verrijzen windmolenparken die stroom leveren. Bij het gebruiken van wind als energiebron ontstaan geen afval en vervuiling. Wel vinden sommige mensen windmolenparken lelijk. Die willen niet van die groepen windmolens in hun buurt hebben. Ook raken er vogels gewond die tegen de wieken aanvliegen. Zonne-energie De hoeveelheid energie die de aarde elk jaar van de zon krijgt is ruim tienduizend maal zo groot als de hoeveelheid energie die de hele wereldbevolking in een jaar verbruikt. Een zonnepaneel is een paneel dat zonne-energie omzet in elektriciteit. Hiertoe wordt een groot aantal zonnecellen op een paneel gemonteerd. Zonnecellen zijn meestal gemaakt van silicium. Dat silicium bestaat uit twee lagen. Onder invloed van licht gaat er tussen de twee lagen een elektrische stroom lopen. De opgewekte stroom kan aan het lichtnet geleverd worden, in accu's opgeslagen worden of direct gebruikt worden om bijvoorbeeld een pomp aan te drijven. Hoe men zonne-energie ook aanwendt, vervuiling en afval ontstaan er niet bij. Naast het opwekken van stroom voor huishoudens of industrie zie je tegenwoordig steeds meer toepassingen. Dit zijn vaak nog experimenten. Zo rijden er al speciaal ontworpen auto s op zonneenergie. Je kunt er zelfs op vliegen. Wel is zonne-energie alleen beschikbaar als de 16

21 zon aan de hemel staat. Bovendien moet het dan helder weer zijn. Ook zijn er mensen die hele parken met zonnepanelen hinderlijk of zelfs schadelijk vinden voor de leefomgeving. Hoe dan ook: zonne-energie zal waarschijnlijk onze belangrijkste energiebron voor de toekomst worden. De panelen leveren door allerlei technische verbeteringen steeds meer energie. Water Wereldwijd is de stuwdam de meest gebruikte manier om met water energie op te wekken. Men haalt energie uit stromend water doordat het water aan de ene kant hoger staat dan aan de andere kant. Er loopt een leiding waar dit water doorheen naar beneden loopt. Aan het eind van de leiding zit een turbine die gaat draaien op de kracht van het stromend water. De turbine kun je vergelijken met de dynamo van fiets. De turbine wekt stroom op die wordt afgevoerd naar een hoogspanningskabel. Een stuwdam wordt overigens niet alleen gebruikt voor het opwekken van energie. Hij dient ook voor het opslaan van drinkwater en water voor de landbouw. Ook kan een dam overstromingen stroomafwaarts voorkomen. Er zijn ook nadelen: een heel stuk land wordt onderwater gelegd waardoor de leefomgeving wordt verwoest. Een duidelijk voorbeeld hiervan is de bouw van de Drieklovendam in China, te zien op de afbeelding hieronder. Dit is de grootste stuwdam ter wereld. Vele honderdduizenden mensen moesten hun woonomgeving verlaten. Een ander nadeel kan zijn dat lager gelegen landen stroomafwaarts plotseling zonder water komen te zitten. Hierdoor kunnen ruzies en conflicten ontstaan. Tot slot kunnen dammen bijvoorbeeld door aardbevingen kapot gaan en zo een enorme vloedgolf veroorzaken. 17

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van "herwinbare" energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van herwinbare energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water Module 4 Energie Vraag 1 Wat hoort bij het indirect energieverbruik van een apparaat? Kies het BESTE antwoord A] De energie wat het apparaat nuttig verbruikt. B] De energie die het apparaat niet nuttig

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke?

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? GROENE TEST Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? O Afkoeling van het klimaat O Meer vulkaanuitbarstingen O Zure regen O Zoete regen 2. Waarvoor dienen

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie geeft kracht, licht, warmte en beweging. De zon geeft ons licht en warmte. Voedsel is de brandstof van mensen en dieren. Door te eten

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec)

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec) Elektrische energie In huishoudens is elektrische energie de meest gebruikte vorm van energie. In Nederland zijn bijna alle huizen aangesloten op het netwerk van elektriciteitskabels. Achter elk stopcontact

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Spaar energie! Wat is energie? Zelf aan de slag. Waarom energie besparen? Sommige centrales die elektriciteit. Stijn Dekelver

Spaar energie! Wat is energie? Zelf aan de slag. Waarom energie besparen? Sommige centrales die elektriciteit. Stijn Dekelver Stijn Dekelver De maand oktober is al enkele jaren de maand van de energiebesparing. De overheid roept dan alle mensen in Vlaanderen op om zuinig om te gaan met energie. Sommige centrales die elektriciteit

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word)

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) Mens en techniek VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2 Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) 1 ENERGIE... 2 1.1. Inleiding... 2 1.2. Het omzetten van energie... 3 1.3. Het omzetten van energie - Opdrachten...

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Jij en energie: Problemen en oplossingen

Jij en energie: Problemen en oplossingen Figuur 1 Affakkelen van gassen, fossiele brandstofopslag in Den Helder bron: AMeces Toen eind jaren zestig de grote gasvoorraad in Nederland ontdekt werd, zijn de industrie en de huishoudens massaal overgeschakeld

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Coöperatieve Vereniging voor Zonne-energie in Oosterhesselen UA

Coöperatieve Vereniging voor Zonne-energie in Oosterhesselen UA Coöperatieve Vereniging voor Zonne-energie in Oosterhesselen UA Wie zijn wij? Wat willen wij? 1 Het fundament, de basis van ons project, waarom willen wij de Coöperatieve Vereniging voor Zonne-energie

Nadere informatie

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptips die watt opleveren samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptip 1 Waterbesparende douchekop (max. 8L per minuut doe de emmerproef om dit te testen) ± 90 p.j. De groenste

Nadere informatie

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12%

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% Hugo Vanderstraeten Energieverbruik op hol steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% (Bron: CREG). Energie besparen = geld sparen. 3/4 van onze energie komt uit fossiele brandstoffen. De verbranding van

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Project Energie. Week 1DEF: Mens en dier

Project Energie. Week 1DEF: Mens en dier Project Energie. Week 1DEF: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie heeft te maken met de kracht om iets te doen en met verbranden. De zon geeft ons energie door licht en warmte. Voedsel is onze brandstof

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Lesduur: 25 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten waarom je zuinig met elektriciteit moet zijn. De leerlingen kunnen

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorblad, bladzijde 1. Inhoudsopgave, bladzijde 2. Inleiding, bladzijde 3. Wat houd duurzame-energie in?

Inhoudsopgave. Voorblad, bladzijde 1. Inhoudsopgave, bladzijde 2. Inleiding, bladzijde 3. Wat houd duurzame-energie in? 1 Inhoudsopgave Voorblad, bladzijde 1 Inhoudsopgave, bladzijde 2 Inleiding, bladzijde 3 Wat houd duurzame-energie in?, bladzijde 4 Wat is zonne-energie?, bladzijde 5 Wat is waterkracht?, bladzijde 6 Wat

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor duurzame energie

Een beginners handleiding voor duurzame energie Een beginners handleiding voor duurzame energie Waarom leren over duurzame energie? Het antwoord is omdat: een schone energiebron is het niet begrensd wordt door geografische grenzen en geo-politiek INHOUD

Nadere informatie

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding Cliptoets Windenergie Docentenhandleiding We hebben iedere dag energie nodig. Die wekken we vooral op met olie, gas en steenkool. Maar die grondstoffen raken op. Bovendien vervuilen ze het milieu. Het

Nadere informatie

Informatie Spreekbeurt Elektrische Auto s

Informatie Spreekbeurt Elektrische Auto s Informatie Spreekbeurt Elektrische Auto s Hier vind je de volgende informatie: 1. Ontstaan van de auto 2. Brandstof auto s en de toekomst 3. Elektriciteit 4. Elektrische auto s 5. Kosten elektrische auto

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Energie: vuil of schoon?

Energie: vuil of schoon? Info-brief Energie: vuil of schoon? Jij hebt energie nodig om huiswerk te maken, te fietsen of te spelen. Als je energie op is, word je moe. Dan moet je gaan slapen of eten. Slaap en voedsel zijn energiebronnen

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

Groep: 8c. Naam: Lucas

Groep: 8c. Naam: Lucas Groep: 8c Naam: Lucas Datum: 6 januari 2015 1 voorwoord Ik houd mijn werkstuk over energie omdat ik in het nieuws heb gehoord dat België aan een energie te kort komt deze winter. Er zijn daar namelijk

Nadere informatie

5 jaar Kyoto. Wat of wie is KYOTO? Verandert ons klimaat? Auteur: Lieve Hoet

5 jaar Kyoto. Wat of wie is KYOTO? Verandert ons klimaat? Auteur: Lieve Hoet Auteur: Lieve Hoet Wat of wie is KYOTO? Kyoto is een stad in Japan. In 1997 werd daar een belangrijke milieutop gehouden. De leiders van 181 landen tekenden toen het 'Verdrag van Kyoto'. Daarin staat dat

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water R * ** ** ** ** ** ** ** * S ** * ** ** * P Q LAND ZEE T

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1, vmbo Duurzame stroom in het EcoNexis huis Vooraf Er zijn steeds meer mensen op de wereld. En die hebben gemiddeld ook steeds meer geld te besteden. Daarom is er steeds meer energie nodig.

Nadere informatie

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen Thuis Slim Advies Haal meer winst uit energie Zon Wind Water Gratis tips om energie te besparen Gratis tips om energie te besparen. Haal meer winst uit energie Voorwaarden van verspreiding Je mag dit E-book

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Informatie voor basisschoolleerlingen uit groep 5 t/m 8 Wat kun je hier vinden? 1. Jouw spreekbeurt over de Millenniumdoelen 2. Waarom zijn er Millenniumdoelen 3.

Nadere informatie

Kinderuniversiteit (Groene) energie?

Kinderuniversiteit (Groene) energie? Kinderuniversiteit (Groene) energie? Johan Driesen, Elektrotechniek Lieve Helsen, Werktuigkunde Leuven, 15 oktober 2011 Transport 15.10.2011 Kinderuniversiteit (Groene) Energie? 2 Transport 15.10.2011

Nadere informatie

Schooljaar: 2015-2016 TRANSPORT 3.3. Veiliger, groter en sneller KLAS 2A 2B 2C 2D 2G. Algemene Techniek Mnr. Baromeo

Schooljaar: 2015-2016 TRANSPORT 3.3. Veiliger, groter en sneller KLAS 2A 2B 2C 2D 2G. Algemene Techniek Mnr. Baromeo Schooljaar: 2015-2016 TRANSPORT 3.3 Veiliger, groter en sneller KLAS 2A 2B 2C 2D 2G Algemene Techniek Mnr. Baromeo 3.3.1. Veiliger Tegenwoordig worden de transportmiddelen veiliger, sneller en de laadruimte

Nadere informatie

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken)

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Ik vertel jullie in mijn spreekbeurt meer over water en drinkwater. Eerst vertel ik wat water is, waarom water het allerbelangrijkste is voor leven, en

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing:

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Deze lessenserie is niet helemaal door ons gemaakt maar gedeeltelijk afkomstig van www.webquests.nl Lesdoelen: kerndoelen leerdoelen 4,34,39 Leerlingen

Nadere informatie

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Lucas Reijnders Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Ruimte voor duurzame energie L. Reijnders Duurzame energie & energieverbruik wereldwijd Zonne-energie: ~ 121300x 10 12 Watt Windenergie:

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland Tropisch Nederland 1. Aanzetten 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Energie. Energie thuis Energie in Nederland Energie op de wereld

Energie. Energie thuis Energie in Nederland Energie op de wereld Energie Energie Energie thuis Energie in Nederland Energie op de wereld Grootheden 1 J(oule) = 1 Nm =?? Watt gedurende 1 seconde =?? Ws 1 Watt = 1 J/s = vermogen = de snelheid waarmee arbeid wordt verricht.

Nadere informatie

E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science

E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science 1 2 3. 9 8 7 E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science N. B. De OPITEC bouwpakketten zijn gericht op het onderwijs. 1 Wat je nodig hebt: Voor de motorhouder: Voor de ventilator: 1 grote houten schijf

Nadere informatie

Belangrijke vragen over zonnepanelen

Belangrijke vragen over zonnepanelen Persoonlijk advies? Bent u benieuwd naar de mogelijkheden voor uw situatie? Neem geheel vrijblijvend contact op via mail: info@sygosolar.nl, of bel 0183-565308. Belangrijke vragen over zonnepanelen Met

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur

Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur Alles wat je moet weten: - Hoe de juiste beslissing te nemen bij de aankoop van energie zuinige apparatuur. INHOUD 1. Introductie

Nadere informatie

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie Jouw werkbladen In de klas Naam: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie op aarde Energie, fossiele brandstoffen, groene

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Basisprincipes 6 Zonne-energie in stroom omzetten 6 Zonne-energiemodellen met een zonne-energiemodule 7

Basisprincipes 6 Zonne-energie in stroom omzetten 6 Zonne-energiemodellen met een zonne-energiemodule 7 Welkom in de wereld van de fischertechnik PROFI-lijn 3 Energie in het dagelijkse leven 3 Olie, kolen, kernenergie 4 Water en wind 4 Zonne-energie 5 De Energie 5 Zonne-energie 6 Basisprincipes 6 Zonne-energie

Nadere informatie

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte Jongelui! Jullie denken wellicht: wat schijnt daar? Welnu, dat ben ik. Wat een licht, nietwaar! Hoezo, dat valt vies tegen! Jongeman, daar, op dat

Nadere informatie

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?)

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Toelichting op de opdracht In deze opdracht gaan jullie kijken naar grensoverschrijdende problemen. Dit doen jullie

Nadere informatie

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken Leerkrachtinformatie Lesduur: 35 tot 40 minuten Deze basisles kunt u op verschillende manieren organiseren: A. Klassikaal (35 minuten) U verzorgt en begeleidt de les. U gebruikt hierbij deze leerkrachtinformatie

Nadere informatie

5 Energie. Inleiding s Morgens vroeg floept je wek-radio aan. Er komt muziek uit! Je gaat naar de badkamer. Je doet het licht aan.

5 Energie. Inleiding s Morgens vroeg floept je wek-radio aan. Er komt muziek uit! Je gaat naar de badkamer. Je doet het licht aan. 5 Energie Inleiding s Morgens vroeg floept je wek-radio aan. Er komt muziek uit! Je gaat naar de badkamer. Je doet het licht aan. Je draait de warmwater-kraan open. Het water spettert in de was-bak. Au!

Nadere informatie

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie:

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: ENERGIE Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: energie kan noch ontstaan, noch verdwijnen (kan enkel omgevormd worden!) Energie en arbeid:

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

Een Rivusol zonneboiler voor iedereen

Een Rivusol zonneboiler voor iedereen Een Rivusol zonneboiler voor iedereen De makkelijkste manier om over te stappen op zonne-energie Rivusol heeft zich ten doel gesteld om de zonneboiler bereikbaar te maken voor iedereen. Met de Rivusol

Nadere informatie

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW)

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW) Wasteland Energy "Wasteland Energy" is de naam van een project dat onderzoekt hoe men in de dagelijkse omgang met minimale middelen zelf elektriciteit opwekken kan. We leven in een tijd waarin fossiele

Nadere informatie

Inhoud Slaapkamer 6 Opwarming 8 Een jaar later 10 Genoeg 12 Terrorist 14 Geheim 16 Olie 20 R.O.A. 23 Betty 26 Vertrouwen 29 Feiten 32 G.O.F. 35 Protest 38 Warm 42 Reuzenmachine 44 Een bewaker! 47 Terrorist?

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor energie en vermogen

Een beginners handleiding voor energie en vermogen Een beginners handleiding voor energie en vermogen Waarom moet je leren over energie en vermogen. Het antwoord is omdat we allemaal energie verbruiken in ons dagelijks leven om te verwarmen, te koelen,

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie