Technologie. voor energie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Technologie. voor energie"

Transcriptie

1 Reflex Relatiemagazine van ExxonMobil in de Benelux JAARGANG 13 NR Technologie voor energie INTERVIEW Dirk Fransaer, Vlaams kenniscentrum VITO over innovatie KENNISMAKING met raffinaderijdirecteuren Rotterdam en Antwerpen SIMULATIE van innovatieve technologie

2 2 Reflex NR JUBILEUMVIERING ExxonMobil viert 25 jaar Breda met inspirerend HR-seminar Op zoek naar goed opgeleid personeel Hoe kunnen bedrijfsleven en onderwijs zorgen voor voldoende, goed opgeleid personeel in tijden van vergrijzing? Met een seminar rond human resources zette ExxonMobil samen met de Brabantse afdeling van de Amerikaanse Kamer van Koophandel (AmCham) het 25-jarig jubileum van het Benelux-hoofdkantoor in Breda luister bij. Joost Van Roost, president-directeur ExxonMobil Benelux. HR-managers Liesanne de Rijke (ExxonMobil), Bram Rooijmans (GE Healthcare) en Wim Schuring (Cargill). Peter van der Velden, burgemeester van Breda.

3 Reflex NR Breda en ExxonMobil: hechte band In de zomer van 1987 verruilde ExxonMobil zijn hoofdkantoren voor Nederland en België in Den Haag en Antwerpen, voor het Centraal Kantoor Benelux (CKB) in Breda. Inmiddels vormt het kantorencomplex alweer 25 jaar het kloppende hart van ExxonMobil in de Benelux. De burgemeester van Breda, Peter van der Velden, toonde zich tijdens de jubileum viering trots dat het Benelux-kantoor van een van de grootste petro chemische bedrijven ter wereld zich in zijn stad bevindt: Esso besefte dat het kon profiteren van een centraal gelegen positie tussen de mainports Rotterdam en Antwerpen en was de eerste Benelux-vestiger in Breda. Ook president-directeur Joost Van Roost van ExxonMobil Benelux (zelf vanaf het begin bewoner van het Bredase hoofdkantoor) benadrukte de gunstige ligging van Breda: Tussen Antwerpen en Den Haag, met een uitstekende infrastructuur en dicht bij de snelweg A16. Ook memoreerde Joost Van Roost de plezierige samen werking met het stadsbestuur. Dankzij de ondersteuning van de Gemeente Breda konden we een kantoor bouwen op deze prachtige locatie. Tot slot spraken ook Patrick Mikkelsen, Executive Director van AmCham, en Alan Ras van de Amerikaanse ambassade de gasten kort toe en feliciteerden zij ExxonMobil met het jubileum. Foto s: René de Gilde Human Capital is een speerpunt van AmCham. Onder de noemer Sharing best practices of human resources nodigden AmCham, de Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (BOM) en ExxonMobil diverse vertegenwoordigers van in Brabant gevestigde Amerikaanse multinationals uit. Het doel: inspirerende inzichten op het gebied van human resources met elkaar delen. TechXpert Namens ExxonMobil gaf HR-manager Liesanne de Rijke een toelichting op het succesvolle interne mentorprogramma TechXpert. Binnen dit programma leert jong technisch talent in-house het vak van process operator. TechXpert past binnen de people strategy van ExxonMobil, vertelde Liesanne De Rijke. We bekijken voortdurend wat we in de toekomst aan expertise nodig hebben. Momenteel is het lastig om voldoende, technisch geschoolde medewerkers te werven in de markt. Daarom gooien we het met TechXpert over een andere boeg: we richten ons specifiek op leerlingen in het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) en de laatste fase van het hoger algemeen vormend onderwijs (havo). In een speciaal ontwikkeld leerwerktraject combineren de leerlingen zeven maanden onderwijs op het ROC Zadkine met acht maanden praktijkervaring bij exxonmobil. Daarbij krijgen ze een ervaren mentor toegewezen. Het feit dat deelnemers samen optrekken en ervaringen kunnen delen, zorgt voor extra zelfvertrouwen. Ook spreekt het de leerlingen aan dat ze vanaf het begin op onze payroll komen te staan. De vernieuwende aanpak van ExxonMobil werpt zijn vruchten af: sinds de start van het programma, in augustus 2011, stroomden dertig studenten in. Daarvan waren er begin oktober nog 28 actief. Liesanne De Rijke: Zij kunnen na succesvolle afronding van het afsluitende examen en een positieve beoordeling eind dit jaar, rekenen op een passende baan als process operator. Vruchtbare samenwerking Ook de twee andere panelleden gingen kort in op succesvolle samenwerkingsprojecten uit hun eigen praktijk. Wim Schuring van de agroindustriële multinational Cargill (gevestigd in Bergen op Zoom) schetste hoe het bedrijf zijn personeelsbestand vergroent door samen te werken met diverse scholen, andere werkgevers en overheden. Het doel: komen tot een kwalitatief hoogstaand onderwijsaanbod, dat optimaal aansluit bij de vraag vanuit de markt naar technisch personeel. Namens GE Healthcare vertelde Bram Rooijmans vervolgens over de vruchtbare samenwerking die de Amerikaanse elektronicafabrikant onderhoudt met de Technische universiteit Eindhoven (TU/e). Zo n 250 studenten werken gedurende hun studie in het laboratorium van General Electric op de universiteitscampus. Na hun afstuderen vindt een deel elders werk, maar tot nu toe wist GE zo n veertig talentvolle studenten voor het concern te behouden.

4 4 Reflex NR REDACTIONEEL Technologie als speerpunt 2012 was een bijzonder jaar voor ExxonMobil Benelux. Een kwart eeuw geleden namen we onze intrek in het Benelux-hoofdkantoor in Breda: strategisch gelegen tussen Antwerpen en Rotterdam. Om dit jubileum luister bij te zetten, organiseerden we onder meer een seminar rond human resources. Daarbij kwam ook ons eigen interne mentorprogramma TechXpert uitgebreid aan bod. Dit project laat overtuigend zien hoe een bedrijf als ExxonMobil jong technisch talent kan werven én binden. Datzelfde technisch talent is de primaire doelgroep van het Provinciaal Havencentrum Lillo in Antwerpen. Via een nieuwe tentoonstellingsmodule laat Lillo jongeren kennismaken met de industrie. En ook het Kindermuseum Boordevol Energie in Assen en het Vlaamse technologiecentrum Technopolis richten zich nadrukkelijk op de jeugd. Al die initiatieven tonen één ding overtuigend aan: de toekomst van de olie- en gasindustrie ligt in de handen van de jongste generaties. U leest er meer over in dit nummer. Ook de nieuwe raffinaderijdirecteuren Dave Brownell (Antwerpen) en Harro van de Rhee (Rotterdam) gaan uitgebreid in op die toekomst. Wat ligt er in het verschiet voor de Europese raffinagesector nu de concurrentie uit andere werelddelen steeds meer toeneemt? Brownell en Van de Rhee benadrukken het belang van een gelijk speelveld voor de industrie en van blijvende investeringen in innovatieve technologie. Op het gebied van de winning van onconventioneel gas zetten we momenteel flinke stappen. Wat ExxonMobil op dat laatste punt al allemaal bereikt heeft, valt te lezen in ons artikel over de (vaak baanbrekende) technologie achter onze energievoorziening; een belangrijk aspect van ons werk. Vooral op het gebied van de winning van onconventioneel gas zetten we momenteel flinke stappen. Hetzelfde geldt voor de winning van moeilijk winbare olie. De innovatieve technologie die we daarvoor ontwikkelen, wordt uitgebreid en op levensechte schaal getest in Nederland. Reflex keek rond bij ProLabNL en raakte onder de indruk van de unieke testfaciliteiten van het Arnhemse bedrijf. Tot slot bezochten we onze eigen raffinaderij in Rotterdam. Startende console operators leren hier de kneepjes van het vak aan de hand van een geavanceerde Operator Trainings Simulator. Een fraai voorbeeld van hoe technologie en onderwijs elkaar kunnen versterken. Mirjam de Leeuw COLOFON Reflex is een kwartaal uitgave van ExxonMobil in de Benelux, Afdeling Public and Government Affairs. Hoofdredactie Mirjam de Leeuw Redactie Textuur Tilburg Fotografie Willem Blauw, Stefan Dewickere e.a. Redactie Franstalige editie Marina Cols Verantwoordelijk uitgever in België Remko Kruithof, ExxonMobil Petroleum & Chemical BVBA, Polderdijkweg, 2030 Antwerpen Vormgeving Mervyn Hall (GPB Media) Pre-Press GPB Media, Leiderdorp Druk SMG Groep Redactieadressen België: Polderdijkweg, 2030 Antwerpen, tel. 03 / Nederland: Postbus 1, 4803 AA Breda, tel: (076) Luxemburg: Rue de l industrie 20, 8069 Bertrange Exxon Mobil Corporation heeft vele verbonden maatschappijen, waarvan vele de namen ExxonMobil, Exxon, Esso en Mobil bevatten. Gemakshalve en voor alle eenvoud worden die termen zoals maatschappij, bedrijf, onze, wij en zijn/ haar soms gebruikt als verkorte verwijzingen naar specifieke verbonden maatschappijen of verbonden groepen. Dit doet evenwel geen afbreuk aan de onafhankelijkheid van de verschillende genoemde juridische entiteiten. Aanvraag extra nummers, adreswijzigingen, nieuwe abonnementen, vragen over de inhoud en toestemming voor overname uitsluitend schriftelijk bij de redactie. Het maken van foto kopieën van de inhoud is toegestaan voor educatieve doeleinden, alsook voor informatieverspreiding binnen organisaties. Aan de teksten in dit tijdschrift kunnen geen rechten worden ontleend. Reflex wordt verstuurd in milieuvriendelijke verpakkingsfolie.

5 RAFFINADERIJEN Reflex NR Dave Brownell Harro van de Rhee Doorbouwen op sterke basis Ze namen eerder dit jaar het roer over van de raffinaderijen in respectievelijk Antwerpen en Rotterdam: Dave Brownell en Harro van de Rhee. De twee kersverse raffinaderijdirecteuren spraken met Reflex over de toenemende concurrentie vanuit andere werelddelen, de relatie met overheden, en het belang van voortdurende investeringen. Onze uitgangspositie is goed.

6 6 Reflex NR RAFFINADERIJEN Doorbouwen op sterke Dave Brownell Investeringen in innovatieve technologie zijn absolute noodzaak. Wie de bedrijvigheid op de Antwerpse en Rotterdamse raffinaderijen van Exxon Mobil aanschouwt, kan zich bijna niet voorstellen dat de Europese raffinagesector steeds meer onder druk staat. Terwijl in Europa zelf de brandstofvraag gestaag daalt, neemt de concurrentie vanuit andere werelddelen toe. De sector is de laatste vijftien jaar inderdaad sterk veranderd, schetst Dave Brownell. In Azië verrijzen steeds grotere, complexe raffinaderijen, die voornamelijk gericht zijn op de export naar Europa. Tegelijkertijd zie je dat ook de concurrentie vanuit de VS met zijn grote hoeveelheden schaliegas en voorheen moeilijk winbare olie toeneemt. De druk op de Europese raffinaderijen wordt daardoor steeds hoger, de concurrentie is simpelweg te groot. De noodzaak om nog efficiënter te produceren en werk te maken van innovatie neemt met de dag toe. Ook Harro van de Rhee erkent de weinig rooskleurige positie van de europese raffinagesector. Vooral de VS heeft inderdaad een enorme boost gekregen door schaliegas. Ook stroomt een steeds groter deel van de Russische ruwe olie naar China in plaats van Europa. Allemaal factoren die ervoor zorgen dat Europa in de hoek zit waar de klappen vallen. Goede positionering De uitgangspositie van de raffinaderijen in Antwerpen en Rotterdam is echter goed, benadrukken beide heren. Van de Rhee: Beide raffinaderijen behoren tot de top van de markt als het gaat om kosten- en energie-efficiëntie. Sterk bijkomend punt van ExxonMobil is van oudsher de toegewijde, vakkundige organisatie. Uiteindelijk zijn het toch je mensen die de zaak op efficiënte en veilige wijze draaiende houden. Kijken we specifiek naar Rotterdam, dan valt verder onze sterke configuratie op: waar de Europese vraag naar benzine daalt, is onze raffinaderij met zijn hydrocracker en FLEXICOKER juist een efficiënte dieselmachine, die enorme hoeveelheden ruwe olie kan omzetten in schonere producten. Onze positionering is dus goed; veel Europese raffinaderijen zijn toch vooral gericht op benzineproductie. Ander groot voordeel is de integratie met de aromatenfabriek op het terrein, vervolgt Van de Rhee. De raffinaderij levert de basisgrondstoffen voor de aromatenfabriek, die zijn bijproducten op zijn beurt teruglevert aan de raffinaderij met een enorme energie-efficiëntie en CO 2 -reductie tot gevolg. En verder is onze locatie, nabij de Rotterdamse haven, natuurlijk een enorm voordeel: de grootste schepen ter wereld kunnen hier terecht. Blijven investeren Dat laatste geldt uiteraard ook voor Antwerpen, vult Brownell aan. Daarnaast hebben we ook hier de afgelopen jaren natuurlijk flink geïnvesteerd in energieefficiency, schonere brandstoffen en beperking van emissies. Onder meer met de warmtekrachtcentrale COGEN, waarmee we grotendeels in onze eigen elektriciteitsbehoefte voorzien, en met de HPHT, onze ontzwavelingsinstallatie voor schonere diesel. Mede dankzij deze investeringen zijn we optimaal toegerust voor de komende decennia, waarin olie zeer belangrijk blijft voor de Europese economie. Vooral vanuit de transportsector blijft de vraag enorm. Nieuwe investeringsplannen bestaan er ook al, vervolgt brownell. Momenteel bekijken we de mogelijkheden voor een zogenoemde Delayed Coking Unit, die stookolie converteert naar schonere producten. Voor onze positie in Europa zijn investeringen in innovatieve technologie absolute noodzaak. Gelijk speelveld Naast toenemende concurrentie is de strenge nationale en Europese wet- en regelgeving een ander punt waar de

7 Reflex NR basis Harro van de Rhee We onderzoeken voortdurend waar en hoe de productie efficiënter kan. raffinaderijdirecteuren dagelijks mee te maken hebben. Het is belangrijk te beseffen dat wij als raffinaderijen met de rest van de wereld concurreren, stelt Brownell. Europa moet goed begrijpen dat regels als het Emissons Trading System in andere delen van de wereld niet gelden. Deze regels brengen kosten met zich mee en beïnvloeden de competitiviteit van de sector rechtstreeks. De eisen op het gebied van productkwaliteit en emissies zijn al met al flink aangescherpt, vervolgt Brownell. Zo gelden er strenge voorwaarden op het gebied van emissies, en voor het zwavelniveau en het aromatengehalte in producten. ExxonMobil heeft op dit punt vooral behoefte aan zekerheid en duidelijkheid: een level playing field met gelijke regels voor de gehele industrie. Zo voorkom je oneerlijke concurrentie. Ook Van de Rhee benadrukt het belang van een gelijk speelveld. Het moet voor de industrie meteen duidelijk zijn waaraan zij moet voldoen en wat de consequenties zijn bij het niet nakomen van regels. In het licht van de toenemende concurrentie noemt Brownell verder de juiste balans tussen wet- en regelgeving en werkgelegenheid. Onze plants zijn zeer belangrijk voor de economieën van België en Nederland. De overheid moet goed beseffen dat doorschieten in wetten en regels uiteindelijk een averechts effect heeft: een verslechterde concurrentiepositie is in niemands belang. De Rotterdamse industrie is een belangrijke motor van de Nederlandse economie, vult Van de Rhee aan. Niet voor niets investeren we voortdurend in een goede relatie met overheden en instanties op alle niveaus. Zodat we steeds op dezelfde golflengte zitten en elkaar niet onnodig tegenwerken. Risicogebaseerde aanpak Ook op het gebied van veiligheid worden de normen vooral in Nederland steeds strenger. Van de Rhee: Recente incidenten bij anderen bedrijven hebben ervoor gezorgd dat media en politiek steeds nadrukkelijker over onze schouder mee kijken. Op zich een goede zaak: ExxonMobil hanteert zelf ook zeer strikte normen op het gebied van persoonlijke en procesveiligheid. Alleen schiet de handhaving soms te ver door: de overheid lijkt momenteel de voorkeur te geven aan middelvoorschriften, met specifieke, zeer nauwkeurig omschreven maatregelen. Die zouden kunnen resulteren in zeer kostbare aanpassingen, die op de keper beschouwd weinig bijdragen aan meer veiligheid. Wij zien meer in een risicogebaseerde aanpak met doelvoorschriften. Daarbij ligt de nadruk op de te bereiken uitkomst, niet op de weg daar naartoe. We werken verder nauw samen met de verschillende brancheverenigingen om veiligheidsbewustzijn bovenaan ieders prioriteitenlijst te krijgen. Voortdurende investeringen Al met al ziet zowel Brownell als Van de Rhee de toekomst positief tegemoet, ondanks de ongunstige vooruitzichten voor de Europese raffinagesector. Rotterdam staat er zoals gezegd goed voor, benadrukt Van de Rhee nogmaals. Raffinage is een zogenoemde mature market: geheel nieuwe producten komen er niet meer bij. Wij focussen daarom op winstgevende producten als diesel en voedingsstoffen voor de chemie. We onderzoeken voortdurend waar en hoe de productie efficiënter kan. Brownell noemt de voortdurende investeringen in meer efficiency en schonere producten, en een verdere integratie met de chemische fabrieken. Mede dankzij die investeringen, het hoge kennisniveau én de samenwerking met de Rotterdamse raffinaderij, hebben we de potentie om uit te groeien tot de sterkste raffinaderij ter wereld. Op die enorm sterke basis bouwen we binnen de Benelux graag voort.

8 8 Reflex NR ENERGIE Met de wereldwijd stijgende vraag naar energie is het optimaal benutten van energiebronnen meer dan ooit nodig. Technologische ontwikkeling is daarbij cruciaal. ExxonMobil past verschillende innovatieve technologieën toe om aan de groeiende energievraag te kunnen blijven voldoen. Technologie Beleidsmakers erkennen wereldwijd dat energie essentieel is voor groei en vooruitgang, en dat elke technologische vooruitgang op dit gebied enorme economische, milieu- en sociale mogelijkheden biedt. Zowel de overheid als de industrie heeft hierin een rol. Zij moeten samen bouwen aan een aantrekkelijk klimaat voor investeringen in en ontdekking van nieuwe technologieën. Het is de rol van de industrie nieuwe energievoorzieningen op een veilige, zekere en milieuverantwoordelijke manier te leveren. Nederland investeert in topsectoren De Nederlandse overheid benoemde in 2011 de energie- en chemiesectoren tot topsectoren. Uitgangspunt van het topsectorenbeleid is dat bedrijven de ruimte krijgen om te ondernemen, te investeren, te innoveren en te exporteren, zonder sturing van bovenaf met regels en subsidies. In 2010 behoorde bijna een kwart van de Nederlandse bedrijven tot een van de topsectoren.

9 Reflex NR als antwoord Ondanks alle ontwikkelingen op het gebied van hernieuwbare energie, is de verwachting dat aardgas en olie in 2040 samen nog voor 60 procent aan de wereldwijde energievoorziening bijdragen. aardgas zal hierbij de snelst groeiende fossiele brandstof zijn; het is ruim voorradig, betrouwbaar en kan flexibel ingezet worden. Boren naar olie en gas is een kostbare aangelegenheid, zonder garantie op succes. Gelukkig worden boortechnieken steeds efficiënter en economischer. Innovatieve technologieën hebben energiebronnen die ooit als niet-economisch en ontoegankelijk werden gezien, toegankelijk en economisch winbaar gemaakt. Vooruitgang in horizontaal boren en hydraulic fracturing heeft het mogelijk gemaakt om op nog grotere schaal aardgas te winnen. Aardgas gewonnen uit onconventionele bronnen zal in 2040 ongeveer de helft uitmaken van de wereldwijde gasvoorraad. Arctische gebieden s Werelds grootste onconventionele olie- en gas velden bevinden zich in arctische gebieden. De exploratie en productie van deze velden wordt bemoeilijkt door de aanwezigheid van dikke ijslagen soms wel zes tot zeven maanden per jaar, hoge golven en aardbewegingen gedurende het hele jaar. Innovatieve technologie, zoals driedimensionale seismische computersimulaties, lange-afstandboren, diepwatertechnologie en kennis op het gebied van ijsmanagement, maakt het mogelijk te werken in extreme temperaturen onder nul en honderden kilometers buiten de kust.

10 10 Reflex NR ENERGIE Hydraulic fracturing Als een van de grootste gasproducenten ter wereld, loopt ExxonMobil voorop bij de ontwikkeling van technologie om onconventioneel gas veilig en efficiënt te winnen. Met de hydraulic fracturing technologie kan voorheen moeilijk winbaar schaliegas (dat zit opgeslagen in dichte rotsformaties) veilig worden gewonnen. ExxonMobil past deze techniek al decennialang succesvol toe bij conventionele olie- en gaswinning. De boringen vinden zeer gecontroleerd en op grote diepte plaats, ver onder het grondwaterniveau. Er wordt gebruikgemaakt van horizontaal boren, zodat met een boorput een groot gebied tegelijk kan worden bereikt en het landschap zoveel mogelijk in tact blijft. Boren in diep water Ook boortechnologie voor diep water heeft grote vooruitgang gemaakt. Zo is het mogelijk om offshore olie-en gasvelden aan te boren in waterdieptes die een generatie geleden nog onmogelijk waren. Met een drijvend productie-, opslag- en verladingsschip kunnen tegenwoordig bronnen in waterdieptes van meer dan twee kilometer bereikt worden. Momenteel onderzoekt ExxonMobil de mogelijkheden van een onderzees separatiesysteem, waarmee zelfs tot op ruim vier kilometer diepte olie of gas gewonnen kan worden.

11 Reflex NR Vloeibaar aardgas De meeste aardgasbronnen bevinden zich ver van de plekken waar de vraag naar energie het grootst is, en transport via pijpleidingen is erg kostbaar. Dankzij technologische ontwikkelingen is het mogelijk gemaakt om aardgas in vloeibare vorm op een economisch rendabele manier over de hele wereld te verschepen. Tijdens het vervoer wordt het gas op een constante temperatuur en druk gehouden. Eenmaal aan land wordt het vloeibare gas in speciale terminals verwarmd, totdat het zijn gasvorm terug heeft en kan worden ingebracht in nationale gasnetwerken. Technologische scholing broodnodig Voor het tot stand brengen van innovatie zijn voldoende goedopgeleide, technisch geschoolde mensen nodig, maar helaas kiezen te weinig talentvolle studenten voor een studie in deze richting. President-directeur Joost Van Roost wijst op het probleem dat Exxon- Mobil in de Benelux ondervindt voor alle functies die technische vaardigheden vereisen. Als prominent werkgever slagen we er nog steeds in om goede ingenieurs aan te trekken, maar elk jaar kost het ons meer inspanningen. Bij Exxonmobil zal het probleem zich doen voelen als we grote investeringen willen doen en belangrijke projecten willen uitvoeren. Indien we dan de nodige ingenieurs niet vinden in eigen land, zullen we die projecten laten uitvoeren door buitenlanders. Dat wil dus zeggen dat je als land werkgelegenheid misloopt, maar ook geen knowhow opbouwt. ExxonMobil is daarom zowel in België als Nederland betrokken bij diverse initiatieven op het gebied van technische scholing. Zoals de Sci-Tech Challenge, een Europees onderwijsprogramma om scholieren tussen 15 en 18 jaar enthousiast te maken voor exacte studierichtingen. Ook ondersteunt ExxonMobil de Belgische ingenieursvereniging ie-net bij diverse arbeidsmarktprojecten voor studenten en bedrijsleven. In Rotterdam investeert ExxonMobil actief in een vroegtijdige werving van talent via het eigen onderwijsproject TechXpert (zie pagina 3). Ook participeert ExxonMobil in het Educatief Informatie Centrum (EIC) Mainport Rotterdam, een tentoonstellingsruimte voor bedrijven in het Rotterdamse haven- en industriegebied. Daarnaast ondersteunt ExxonMobil projecten van de Nederlandse Stichting C3, die chemie promoot onder jongeren.

12 12 Reflex NR SPONSORING ExxonMobil draagt bij aan nieuwe module in Provinciaal Havencentrum Lillo Spelenderwijs kennismaken met de industrie Wat is industrie nu eigenlijk precies? Wat doen de mensen die er werken? En hoe belangrijk is de branche voor ons economisch welzijn? Het antwoord op deze vragen is te vinden in een nieuwe interactieve tentoonstelling in Provinciaal Havencentrum Lillo in Antwerpen. Het doel: jongeren enthousiast maken voor een technische studierichting. Het gonst van de activiteit in Provinciaal Havencentrum Lillo. Bezoekers struinen in groepjes door de ruimte en lezen aan dachtig de panelen met informatie over de Antwerpse haven. Ook de Digitale Schelde, een multimediale maquette van de Schelde en het havengebied, trekt veel bekijks. Anderen laten zich de kans niet ontnemen om via een van de interactieve modules zélf te ervaren hoe het is om kapitein te zijn van hun eigen schip. Geliefde bestemming Er valt genoeg te beleven in Provinciaal Havencentrum Lillo, al sinds 1988 hét startpunt voor bezoekers van het Antwerpse havengebied. Het centrum, dat jaarlijks zo n bezoekers trekt, is een geliefde bestemming voor schoolklassen uit heel Vlaanderen én daarbuiten. De nieuwe module rond Industrie richt zich juist op deze doelgroep, en ook werkzoekenden kunnen er terecht voor meer informatie. Informatieborden, computer

13 Foto s: VOKA - Kamer van Koophandel Jongeren ontdekken zo jobmogelijkheden van de industriële sector. presentaties, interactieve functies en diverse simulatoren belichten alle aspecten van de haven- en vervoersindustrie. Zo krijgen de jeugdige bezoekers inzicht in de dagelijkse praktijk van de industrie. Deze gloednieuwe module geeft de bezoekers onder de noemer De industrie ontmaskerd een unieke blik achter de schermen van de haven, industrie en logistiek, beaamt voorzitter Koen Helsen van het Havencentrum. Jongeren gaan hier zelf mee aan de slag. Zo ontdekken ze de boeiende uitdagingen en jobmogelijkheden van de industriële sector in en rond het havengebied. Cool imago De nieuwe industriemodule, die sinds dit najaar deel uitmaakt van de vaste tentoonstelling van het Havencentrum, kwam tot stand met ondersteuning van Voka; de Kamer van Koophandel Antwerpen Waasland, waarvan ook ExxonMobil lid is. De betrokkenheid van Voka bij het Havencentrum komt niet uit de lucht vallen, stelt Pieter Houben, projectcoördinator Industrie bij Voka. Jonge mensen kopen een smartphone in de winkel, maar zijn niet vertrouwd met de hele productiecyclus die daaraan vooraf gaat. We willen het beeld van de industrie aanscherpen door te laten zien wat die industrie betekent voor onze maatschappij. Volgens Houben heeft de industrie moeite om jonge mensen te begeesteren. We moeten jonge mensen warm maken voor een carrière in de industrie, zodat ze sneller voor een technisch-wetenschappelijke richting kiezen op school. Dat doen we door te laten zien dat we iedere dag bezig zijn met nieuwe technologieën en materialen én door te focussen op de eindproducten. Juist door de focus op producten die sterk verweven zijn met ons leven van elke dag, hopen we opnieuw een cool imago te krijgen. De industriemodule in het Havencentrum past uitstekend in die doelstelling.

14 14 Reflex NR

15 INTERVIEW Reflex NR Dirk Fransaer, Gedelegeerd Bestuurder Vlaams kenniscentrum voor duurzame energie VITO: Innovatie moet van onderop komen Technologische innovatie speelt een grote rol bij het efficiënter en duurzamer maken van onze energievoorziening. Tegelijkertijd is de rol van fossiele brandstoffen nog lang niet uitgespeeld, voorziet gedelegeerd bestuurder Dirk Fransaer van het Vlaamse kennis centrum voor duurzame energie VITO. V lakbij de Belgische plaats Mol, in de provincie Antwerpen, huist de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO). Het Vlaamse kenniscentrum voor duurzame energie (zie kader) deelt het uitgestrekte, bosrijke terrein met het Studiecentrum voor Kernenergie (SCK), waarvan het tot 1990 deel uitmaakte. inmiddels maakt VITO naam met innovatieve projecten op het gebied van duurzame ontwikkeling. Als gedelegeerd bestuurder is Dirk Fransaer verantwoordelijk voor het dagelijks beheer over de instelling. In hoeverre leidt technologische innovatie volgens hem tot meer duurzaamheid? Reflex vroeg hem naar de laatste stand van zaken. Hernieuwbare energie is in opmars, maar de weg naar resultaat blijkt vaak langer dan gedacht. Welke rol kan technologie spelen bij het optimaliseren van de energieproductie en het terugdringen van CO 2 -emissies? In de industrie zie je dat het energiegebruik al aanzienlijk is gedaald: mede onder druk van wet- en regelgeving zijn bedrijven een stuk energiezuiniger gaan produceren. Als het gaat om energiebesparing, heeft het dan ook vooral zin om te kijken naar het energieverbruik van huishoudens. Een van de thema s waar we in dit verband veel van verwachten, zijn de zogenoemde smart grids. Deze slimme energienetwerken stemmen energievraag en -aanbod op elkaar af op het niveau van individuele huishoudens. Met als doel om het elektriciteitsverbruik te optimaliseren en piekverbruik beter te beheren. Een andere innovatie waar we ons actief op richten is geothermische energie, afkomstig uit aardlagen op enkele kilometers diepte. Momenteel is VITO actief betrokken bij de bouw van aardwarmtecentrales in China en België. Hier is de uitdaging vooral om het rendement van deze veelbelovende technologie te kunnen verhogen. Een bijkomend probleem is dat huishoudens toenemende energie-efficiëntie vaak teniet doen door toegenomen gebruik. Hoe efficiënter en dus goedkoper de energie, hoe meer mensen zullen verbruiken. Wat dat betreft leveren conventionele bronnen, gekoppeld aan energie-efficiëntie, binnen huishoudens geen noemenswaardige winst op. Transport is een ander terrein waarop volgens u nog veel energiewinst valt te boeken. Welke technologieën zijn hier relevant? Om te beginnen kun je uiteraard denken aan schonere brandstoffen, zuinigere motoren en lichtere voertuigen. Vooral in het personenvervoer liggen er verder volop mogelijkheden bij elektrische voertuigen. De verwachting is dat in 2020 ongeveer een kwart van het wagenpark op elektriciteit rijdt. Deze energie wordt voor een deel echter nog steeds opgewekt in centrales op ExxonMobil kan veel blijven betekenen bij het zo efficiënt mogelijk maken van de productie.

16 16 Reflex NR INTERVIEW Om de chemische sector echt te verduurzamen, is vergaande efficiëntie nodig. basis van klassieke brandstoffen. Afvang en opslag van CO 2 kan hier uitkomst bieden. Daarnaast zal deze elektriciteit afkomstig zijn uit duurzame bronnen als wind- en zonne-energie. Die hebben echter als belangrijk nadeel dat ze intermitterend van aard zijn: het aanbod fluctueert. Hier kan de opslag in de batterijen van elektrische wagens veel soelaas bieden. Innovatieve technologische oplossingen VITO, met circa 700 medewerkers en een budget van ruim 100 miljoen euro, is een van vier strategische onderzoekscentra (SOC s) in Vlaanderen. De organisatie geldt als hét Vlaamse kenniscentrum voor nieuwe systemen en technologieën op het gebied van duurzame energie. VITO ontwikkelt innovatieve technologische oplossingen en publiceert wetenschappelijk gefundeerde adviezen. Het doel: de duurzame ontwikkeling in Vlaanderen ondersteunen. U noemt nadrukkelijk het personenvervoer. Voorziet u voor het zwaardere transport ook zo n grootschalige transitie? Het zware transport zal voorlopig niet overstappen op elektriciteit, daar zijn echt nog grote doorbraken in energieopslag nodig. Batterijen zijn vooralsnog de voornaamste manier om energie op te slaan, maar de trage oplaadtijden daarvan vormen een groot nadeel. Overigens vindt ook op dit vlak wel innovatie plaats. Zo ontwikkelde VITO een technologie op basis van zogenoemde ultracaps: een energieopslagsysteem dat in zeer korte tijd een grote hoeveelheid energie kan vrijgeven en weer kan opladen. Bijvoorbeeld in stadsbussen, die veel optrekken en afremmen, kan deze technologie uitkomst bieden: de remenergie die vrijkomt, gebruikt de bus bij het accelereren vanaf de halte. Het verbruik en de CO 2 -uitstoot nemen hierdoor aanzienlijk af, tot wel 25 à 30 procent. Voor het wegtransport, waarbij er minder sprake is van optrekken en afremmen, biedt deze technologie echter minder soelaas. Ik ben er dan ook van overtuigd dat fossiele brandstoffen voorlopig nodig blijven. Hoe lang nog? De rol van fossiele brandstoffen zou halverwege deze eeuw wel zijn uitgespeeld, zo was niet eens zo lang geleden de algehele verwachting. Inmiddels groeit het besef dat we zeker nog tot het einde van deze eeuw, en misschien wel het begin van de volgende, een beroep zullen doen op fossiele brandstoffen. Zie bijvoorbeeld ook de enorme opmars van schaliegas in de Verenigde Staten: door innovatieve winningstechnieken trekt de petrochemische industrie daar enorm

17 Reflex NR aan. De VS wordt zelfs gasuitvoerder, iets dat lange tijd onmogelijk leek. Ook in China en Europa zitten enorme voor raden schaliegas in de bodem. Natuurlijk is schaliegas schoner dan steenkool, maar voor de klimaatverandering biedt het geen echte oplossing. Die ligt toch echt in het verduurzamen en terugdringen van de energieconsumptie. Welke rol verwacht u in dit verband van een bedrijf als ExxonMobil? Wat kunnen wij betekenen als het gaat om technologische innovatie? ExxonMobil is als geen ander bedrijf in staat om in te spelen op een trend als schaliegas. Olie- en gaswinning is al sinds de oprichting de kernactiviteit van ExxonMobil, en het management kiest er bewust voor zich vooral te blijven richten op de eigen business. Daar kan exxonmobil, net als nu, veel blijven betekenen: bij het zo efficiënt mogelijk maken van de productie, en bij de ontwikkeling van zuiniger motoren en schonere brandstoffen. Zeker als je bedenkt dat fossiele brandstoffen op wereldschaal nog zeker honderd jaar een belangrijke factor blijven spelen. Daarnaast zou ExxonMobil zijn kennis van boortechnieken kunnen inzetten bij het boren naar aardwarmte alhoewel dat wel twee aparte takken van sport zijn. Welke kansen biedt de chemie voor België en (in bredere zin) Europa? De driehoek Antwerpen-Rotterdam-Ruhrgebied vormt, op de regio Houston na, de grootste chemische cluster ter wereld. Het economisch belang van de sector is enorm. Tegelijkertijd zie je dat de huidige productieprocessen voor een deel efficiënt, maar verouderd zijn; vaak stammen ze nog uit het begin van de vorige eeuw. Om de sector echt te verduurzamen, is vergaande efficiëntie nodig. Ook bij de ontwikkeling van nieuwe, efficiëntere productiemethodes kan ExxonMobil ongetwijfeld een grote rol spelen. Wat is er voor nodig om technologische innovatie te versterken? Kijk je naar Vlaanderen dan is het innovatiebeleid versnipperd. Dat blijkt ook uit het eerste rapport-soete over het Vlaamse innovatiebeleid. Die versnippering tegengaan is cruciaal, willen we de beschikbare middelen veel efficiënter kunnen inzetten. Daartoe moet de innovatie van onderop komen. In Nederland zie je veel meer initiatieven op dit vlak, en gelukkig Belangrijke rol voor energie-efficiëntie ExxonMobil ziet innovatie als essentieel om met minimale impact op het milieu te kunnen voorzien in de wereldwijd groeiende vraag naar energie. Verbeteren van de energie-efficiëntie speelt daarbij volgens ExxonMobil een belangrijke rol. Voor fossiele brandstoffen zijn namelijk maar in beperkte mate betaalbare alternatieven voorhanden. Zo zal elektrisch rijden zijn plaats krijgen, maar blijven olieproducten de dominante brandstof voor transport. Via steeds efficiëntere (hybride) voertuigen kan de CO 2 -uitstoot worden teruggedrongen. Voor elektriciteitsopwekking ziet ExxonMobil aardgas als de ideale brandstof om de groei van hernieuwbare energie te stimuleren (als back-up voor zonne- en windenergie). Ook stoot een aardgascentrale tot 60 procent minder CO 2 uit dan een kolencentrale. gebeurt dat in België en Vlaanderen ook steeds meer. Zo trekken de kleine en grote chemische industrie, samen met diverse kennisinstellingen, inmiddels samen op binnen FISCH. Doel van deze Flanders innovation Hub for Sustainable Chemistry is het identificeren en stimuleren van innovaties. Een hoopvol signaal: de industrie kan zich wel degelijk verenigen zonder dat de overheid dat dwingend oplegt. Bovendien ontstaat het draagvlak voor innovatie op deze manier vanzelf. Waar ligt tot slot de grootste uitdaging voor de toekomst? Natuurlijk is de transitie naar een meer duurzame energievoorziening enorm belangrijk. energie is echter in principe oneindig en overvloedig aan wezig, namelijk in de vorm van zonne-energie. Dat geldt niet voor grondstoffen: we realiseren ons nog onvoldoende dat een duurzaam beheer van materialen cruciaal is voor de toekomst van de generaties na ons. Recycling en duurzaam beheer van ertsen en mineralen, binnen een groene kringloop economie: daar ligt dé uitdaging voor de toekomst. VITO draagt daar, met gericht onderzoek en innovatieve projecten, graag aan bij.

18 18 Reflex NR INNOVATIE ProLabNL: uniek testinstituut voor procesapparatuur in de olie- en gasindustrie Technologie ond Innovatieve technologieën voor de exploitatie van moeilijk bereikbare oliebronnen, getest op levensechte schaal. Het kan bij ProLabNL in Arnhem, wereldwijd het enige bedrijf dat dit type simulaties op deze schaal uitvoert. ExxonMobil maakt graag gebruik van de unieke testfaciliteiten, die het mogelijk maken de winnings omstandigheden van een oliebron te simuleren.

19 Reflex NR er de loep N iets aan de buitenkant van het pand van ProLabNL, op een industrieterrein aan de rand van Arnhem, doet vermoeden dat hier baanbrekend werk wordt verricht. Eenmaal binnen wordt echter al snel veel duidelijk. In de centrale hal bevinden zich enorme testopstellingen, in veel gevallen transparant uitgevoerd om alle processen goed te kunnen monitoren. Aan de achterkant van het pand oogt de complexe opstelling van leidingen en modules zo mogelijk nog indrukwekkender. In de aangrenzende controleruimte houden process operators alles nauwlettend in de gaten. Kostbare technologie ProLabNL zag het levenslicht in 2009, vertelt Laboratory Manager Ewout Barents. Nu olie- en gasbronnen langzaamaan leeg beginnen te raken, wordt de exploitatie van minder goed bereikbare bronnen diep onder de zeespiegel steeds interessanter voor bedrijven als Exxon Mobil. Daarmee groeit ook de behoefte aan betrouwbare oplossingen voor de winning op grote diepte. Die winning brengt immers enorme investeringen met zich mee, en bedrijven als ExxonMobil willen graag de zekerheid hebben dat nieuwe, kostbare technologie ook onder extreme omstandigheden optimaal functioneert. Wij spelen daar op in door de winningsomstandigheden op de zeebodem zo realistisch mogelijk na te bootsen. Dus op dezelfde schaal, onder hoge druk, en met grondstoffen met dezelfde samenstelling als op subsea level. Hoge druk Het simulatieproces kent doorgaans drie stadia, schetst Barents. We beginnen met een computersimulatie, die leidt tot een eerste schets van het proces. Daarna onderwerpen we het proces aan zogenoemde atmosferische tests onder lage druk. Deze tests leiden tot een transparant model, dat nauwkeurig duidelijk maakt wat er precies in het proces gebeurt. Daarna is het tijd voor het echte werk: het op werkelijke schaal testen van de technologie. Dit gebeurt buiten, in een zogenoemde High Pressure Flow Loop. Met deze hogedrukopstelling kunnen we met behulp van aardgas, aardolie, zand en zeewater tot 90 bar een oliebron nabootsen. Stapsgewijs ontleden Ook ExxonMobil klopt regelmatig aan bij ProLabNL voor het laten testen van innovatieve technologieën. Barents: We testten in 2011 onder meer een zogenoemde gravity separator: een vat waarin olie, gas, water en zand van elkaar gescheiden worden. Technologie die op zich al langer wordt toegepast in de conventionele olie- en gaswinning, maar nog niet vaak op de zeebodem. Om de grote druk te kunnen doorstaan, kent dit vat een kleinere diameter dan gebruikelijk en is het een stuk langer. In onze semitransparante opstelling is over de gehele lengte goed zichtbaar wat er gebeurt. Verder test ProLabNL momenteel compact separation equipment, vervolgt Barents. Dat is wat je hier momenteel buiten kunt zien staan: losse, in serie aan elkaar gekoppelde compacte scheidingsunits. Op grote diepte een stuk handzamer dan de grote vaten die worden gebruikt bij conventionele olie- en gaswinning. In de units, die we hier onder grote druk testen, wordt het gewonnen mengsel stap voor stap ontleed in afzonderlijke stoffen. De samenstelling van de vrijkomende stoffen olie, gas én afvalwater monitoren we daarbij voortdurend: aan het einde van het proces moeten die helemaal gescheiden zijn. Fossiele brandstoffen In zijn bijna vierjarige bestaan heeft ProLabNL inmiddels een grote naam opgebouwd als het gaat om dit type realistische testopstellingen. De drie oprichters van het onafhankelijke testinstituut (Rombout Swanborn, Toine Hendriks en Barents zelf) hebben er dan ook alle vertrouwen dat de gedane investeringen de komende jaren worden terugverdiend. Barents: Fossiele brandstoffen blijven de komende decennia een enorm belangrijke bron van energie. Daarmee wordt de winning uit onconventionele bronnen nog veel belangrijker dan nu al het geval is. Vanuit onze positie als onafhankelijk testinstituut dragen wij graag bij aan de vervolmaking van de benodigde technologie. De exploitatie van minder goed bereikbare bronnen wordt steeds interessanter.

20 20 Reflex NR NIEUWS PANORAMA Foto s: Jan Welling Kindermuseum Boordevol Energie feestelijk geopend Een oplichtende dansvloer met daarop 150 springende kinderen. De opening van het Kindermuseum Boordevol Energie in Assen, eind september, bood een vrolijke aanblik. De Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) ontwikkelde het interactieve Kindermuseum samen met het Drents Museum. Spelenderwijs kunnen kinderen de energie in allerlei verschijningsvormen ontdekken, beleven en onderzoeken. Vanuit hun eigen dagelijks leven wordt teruggeblikt naar het leven in het verleden (via de museale collectie). Ook daagt het museum de jonge bezoekers uit om na te denken over energie in de toekomst. De gedachtewereld van uitvinder en kunstenaar Leonardo da Vinci ( ) staat daarbij centraal. Da Vinci was zijn tijd ver vooruit en had allerlei ideeën voor de toekomst. In het Kindermuseum worden bezoekers virtueel rondgeleid door Leo van Assen, de moderne versie van Da Vinci die als animatie overal aanwezig is. ExxonMobil is, net als Shell, voor 50% aandeelhouder van de NAM. Nieuwe tentoonstellingsruimtes Technopolis Met twee nieuwe tentoonstellingsruimtes laat het Vlaamse wetenschaps- en techno logiecentrum Technopolis jongeren kennismaken met wetenschapsberoepen en technische studierichtingen. Via brancheorganisatie Essenscia droeg ExxonMobil bij aan de totstandkoming van de twee zones. Eén zone richt zich specifiek op kinderen en jongeren van 8 tot 14 jaar. Daarnaast voegde Technopolis een zone toe voor een breder publiek; bedoeld voor jongeren van 14 tot 8 jaar, maar ook geschikt voor volwassenen. Binnen de zones maken bezoekers aan de hand van verrassende, interactieve opdrachten kennis met wetenschapsberoepen en studie richtingen. Als procesoperator ervaren jongeren bijvoorbeeld het belang van samenwerken, analyseren en multitasken. Zo krijgen ze een beter beeld van hun talenten.

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE SPREEKBEURT 1/8 Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE Q8KPE is gelegen in Rotterdam Europoort. De locatie Europoort heeft de grootste haven ter wereld waar veel producten worden gemaakt en verhandeld. Voor

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING Om bij te dragen aan de bescherming van het klimaat, beperken we de CO2-voetafdruk in onze gehele waardeketen. Daarbij kijken we verder dan alleen onze eigen activiteiten. Ook door nauw samen te werken

Nadere informatie

Staatsolie Visie 2020

Staatsolie Visie 2020 Visie 2020 Staatsolie Visie 2020 Visie Leidend zijn in de duurzame ontwikkeling van de energie industrie in Suriname Een significante bijdrage leveren aan de vooruitgang van de samenleving Een regionale

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

VNPI. Energie, transport en de Nederlandse petroleumindustrie

VNPI. Energie, transport en de Nederlandse petroleumindustrie VNPI Energie, transport en de Nederlandse petroleumindustrie Onderscheid en gemeenschappelijkheid 2 Sinds 1999 is de Vereniging Nederlandse Petroleum Industrie (VNPI) actief als belangenbehartiger en woordvoerder

Nadere informatie

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR Groen Gas als kans voor Noord-Holland Dames en heren, Kansen

Nadere informatie

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche 1 OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche http://www.vlaamsenergiecongres.be/ Als iemand 100 jaar of ouder wordt en dat komt gelukkig steeds vaker voor wordt vaak

Nadere informatie

Opdracht Beroepsoriëntatie

Opdracht Beroepsoriëntatie Opdracht Beroepsoriëntatie Sector: Offshore Auteur: Henk Yip Groep: WP11a2 Periode: Blok 1.1 Datum: Woensdag 16 oktober 2013 De Haagse Hogeschool Werktuigbouwkunde Voorwoord Ik ben Henk Yip, ik ben een

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Schaliegas in Europa Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Agenda Introductie schaliegas Wat is het eigenlijk & hoe wordt het gewonnen Wat zijn de risico s De Schaliegas Revolutie

Nadere informatie

WE KUKELEN DE AFGROND IN

WE KUKELEN DE AFGROND IN Fietsers komen de pont af bij steiger De Ruyterkade, februari 1951 Foto Ben van Meerendonk/Algemeen Hollands Fotopersbureau, collectie IISG, Amsterdam Heeft u wel eens van EROEI gehoord? De meeste mensen

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Op ontdekkingstocht naar aardolie

Op ontdekkingstocht naar aardolie O p o n t d e k k i n g s t o c h t n a a r a a r d o l i e Op ontdekkingstocht naar aardolie Miljoenen jaren geleden De mens heeft in de loop van de tijd vele vormen van energie gebruikt: spierkracht,

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Profiteer van veranderende technologieën

Profiteer van veranderende technologieën Profiteer van veranderende technologieën Lees hoe Managed Services Providers u kunnen helpen profiteren van de nieuwste ontwikkelingen Uitdagingen en kansen in veranderende technologieën Ontwikkelingen

Nadere informatie

Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt.

Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt. Kennis in beweging eten werkt Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt. Weten werkt Partner in praktijkleren en personeelsontwikkeling. Dat wil Kenniscentrum GOC zijn voor alle bedrijven en medewerkers

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Spookfiles A58 is één van de projecten binnen het programma Beter Benutten van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu.

Spookfiles A58 is één van de projecten binnen het programma Beter Benutten van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu. Factsheet Algemene informatie Wat is het project Spookfiles A58? In de hele wereld wordt gewerkt aan manieren om het verkeer sneller, veiliger, comfortabeler en duurzamer maken. Nederland loopt voorop

Nadere informatie

the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven

the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven 2 Vlaanderen is in actie op Blue Gate Antwerp. Aan de rand van de stad Antwerpen ontwikkelt Vlaanderen samen met de stad een nieuw bedrijventerrein

Nadere informatie

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Satish K. Beella, René van Someren september 2008 Inhoudsopgave Introductie 3 Schematisch overzicht transportpreventie (goederen)

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain

Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain Managementsamenvatting Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain Neem planningsbesluiten voor maximale winst, meer veiligheid en minimalenadelige gevolgen voor het milieu

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group

Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Logistieke toepassingen van waterstof binnen Colruyt Group Ludo Sweron 29 februari 2012 slide 1 Visie duurzaam ondernemen Colruyt Group Samen duurzaam meerwaarde creëren door waardengedreven vakmanschap

Nadere informatie

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio.

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio. Flanders Smart Hub 1. Waarom dit project? 2. Wie maakt deel uit van dit project? 3. Vanwaar komt de naam? 4. Het vertrekpunt van het project 5. Actiedomeinen 6. Wat zijn onze doelstellingen? 7. Logistiek

Nadere informatie

Geachte mevrouw Franke,

Geachte mevrouw Franke, Retouradres:, Aan de griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw & Innovatie T.a.v. mevrouw drs. M.C.T.M. Franke Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 2500EA Onderwerp Rondetafelgesprek inzake

Nadere informatie

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland BIObased logistiek maintenance hightech systems agrofood overheden RIS3 innovatiebevordering duurzaamheid schone energie welzijn samenwerking gezondheid

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Vertrouwen in Eigen Kunnen

Vertrouwen in Eigen Kunnen Vertrouwen in Eigen Kunnen Monument Dit is het Staatsolie monument dat staat bij het hoofdkantoor op Flora. Het is onthuld op 13 december 2005 bij de 25 ste verjaardag van Staatsolie. Dit monument laat

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Dr. ir. Émile J. L. Chappin Challenge the future 1 Mondiale uitdagingen Spanning tussen toename

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Energie besparen Werkblad Les Energie besparen Werkblad Stel je voor dat fossiele brandstoffen morgen bijna op zouden zijn. De huizen zouden koud blijven. Er zou geen energie

Nadere informatie

Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft?

Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft? Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft? Netwerkbedrijf Endinet, de werkgever met energie Maar liefst 416.000 klanten in Zuidoost Brabant krijgen via kabels en leidingen van Endinet stroom

Nadere informatie

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie Nelo Emerencia, Speerpuntmanager Onderwijs & Innovatie Utrecht, 9 februari 2012 DAS Docentenconferentie

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 5 november 2013 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Inhoudsopgave 1. Doelstelling 2. Onderzoeksverantwoording 3. Samenvatting 4. Resultaten 5. Bijlagen (open antwoorden,

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid?

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Een onderzoek onder werkgevers in de topsectoren en de overheid. Onderzoeksrapport Samenvatting 1-11-2013 1 7 Facts & figures.

Nadere informatie

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Gemeente Maasdriel commissie Ruimte 9 januari 2013 Teun Biemond Jan Woertman 1 Inhoud 1. Voorstellen 2.Herstructurering en Duurzaamheid 3.Duurzame

Nadere informatie

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten Dank dat ik op de eindejaarsbijeenkomst van het Orange Sports Forum mag spreken. Een unieke bijeenkomst waar de sportwereld en het bedrijfsleven samenkomt. Vorige week maandag is bij het IOC-congres in

Nadere informatie

LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT DE LNG SPECIALIST LNG LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST SOLUTIONS

LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT DE LNG SPECIALIST LNG LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST SOLUTIONS DE LNG SPECIALIST LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST LNG SOLUTIONS DE TRANSPORTSECTOR STAPT OVER OP LNG... DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Rotterdam, 23 mei 2013. Geachte heer Van der Touw, beste Ab,

Rotterdam, 23 mei 2013. Geachte heer Van der Touw, beste Ab, Rotterdam, 23 mei 2013 Geachte heer Van der Touw, beste Ab, Onlangs was u te gast in de RCI Board waar we spraken over de totstandkoming van het nationale energieakkoord. Inmiddels hebben wij dit onderwerp

Nadere informatie

GRUNDFOS pump audit HOE EFFICIËNT EN DUURZAAM ZIJN UW POMPEN?

GRUNDFOS pump audit HOE EFFICIËNT EN DUURZAAM ZIJN UW POMPEN? GRUNDFOS pump audit HOE EFFICIËNT EN DUURZAAM ZIJN UW POMPEN? Een Grundfos pump audit creëert duidelijkheid Is duurzaamheid één van de doelstellingen in uw organisatie? Steeds meer bedrijven en (semi-)

Nadere informatie

31 mei, 1 & 2 juni 2016. Facts & Figures. Evenementenhal Hardenberg. Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen

31 mei, 1 & 2 juni 2016. Facts & Figures. Evenementenhal Hardenberg. Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen Facts & Figures Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen in de Gas, Wind en Olie industrie Nederland beschikt over veel kennis op het gebied van de Gas, Wind en Olie industrie. Samenwerkingen

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren,

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID 24 februari 2011 WKK Electrabel EON - Degussa Mevrouw

Nadere informatie

De ABS EffeX serie De eerste afvalwaterpompen ter wereld die aangedreven worden door een premium-efficiency motor.

De ABS EffeX serie De eerste afvalwaterpompen ter wereld die aangedreven worden door een premium-efficiency motor. De ABS EffeX serie De eerste afvalwaterpompen ter wereld die aangedreven worden door een premium-efficiency motor. www.absgroup.com The ABS EffeX range complies fully with Een geheel nieuwe benadering

Nadere informatie

Staatsolie Visie 2020

Staatsolie Visie 2020 Staatsolie Visie 2020 Visie Leidend zijn in de duurzame ontwikkeling van de energie-industrie in Suriname Een significante bijdrage leveren aan de vooruitgang van de samenleving Een regionale speler worden,

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

zuidwest Infrastructuur landsdeel Zuidwest 6 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 53 scholen en 17

zuidwest Infrastructuur landsdeel Zuidwest 6 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 53 scholen en 17 LANDSDEEL zuidwest De regio West-Brabant is samen met de provincies Zeeland en Zuid-Holland verenigd in het landsdeel Zuidwest. In de Techniekpact-samenwerking op landsdeelniveau verbinden de zes subregio

Nadere informatie

Nieuw test- en trainingscentrum van Alfa Laval maakt snellere R&D mogelijk door specifieke testen op ware schaal.

Nieuw test- en trainingscentrum van Alfa Laval maakt snellere R&D mogelijk door specifieke testen op ware schaal. Persbericht December 2013 Nieuw test- en trainingscentrum van Alfa Laval maakt snellere R&D mogelijk door specifieke testen op ware schaal. Het Alfa Laval Test & Training centrum in Aalborg, Denemarken.

Nadere informatie