LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE"

Transcriptie

1 LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE Verslag van de onderzoekscommissie

2

3 LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE Verslag van de onderzoekscommissie Onder redactie van Dr. G.H.M. Evers J.J.M. van Well Leidschendam, 15 december 2012

4

5 Opbouw van de rapportage 1. Inleiding, aanleiding, probleemstelling, onderzoeksvragen 2. Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt 3. Kansen en bedreigingen voor de supermarktbranche op de arbeidsmarkt 4. Personeelsbeleid en arbeidsvoorwaardenbeleid 5. Rol van het Georganiseerd Overleg (GOL) 6. Conclusies en aanbevelingen Bijlagen 1. Relevante kenmerken van werknemers in de supermarktbranche 2. Profiel op basis van gegevens uit Sociaal Fonds Levensmiddelenhandel 3. Uitkomsten van de inzetbaarheidsmatrix 5 LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE

6 1 Inleiding, aanleiding, probleemstelling en onderzoeksvragen Inleiding In de CAO onderhandelingen in het Georganiseerd Overleg Levensmiddelen in 2011 is afgesproken om een onderzoek te (laten) doen naar leeftijdsfasebewust personeelsbeleid. CAO-partijen stellen een paritaire onderzoekscommissie in met een onafhankelijk voorzitter. De werkgroep doet breed onderzoek naar het beleid en de praktijk van leeftijdsfasebewust personeelsbeleid in de branche, inclusief ouderenparticipatie zoals afgesproken in de centrale akkoorden. De onderzoekscommissie rapporteert uiterlijk december 2012 aan CAO-partijen. De commissie bestond uit de volgende leden: Namens werkgevers VGL CAO: Jan Kat Wiet van den Brink Namens werkgevers CAO Levensmiddelenbedrijf: Patricia Hoogstraaten Roel Heerschap Namens vakbonden: Lettie Kleijer namens FNV Bondgenoten Wessel Breunesse namens CNV Dienstbond De heer Jules van Well was als secretaris aan de commissie verbonden. De heer dr. Gerard Evers is door de Cao-partijen aangetrokken als onafhankelijk voorzitter. Aanleiding De supermarktbranche biedt werk aan medewerkers (ca werknemers onder de VGL-CAO en onder de CAO Levensmiddelenbedrijf). De branche kenmerkt zich als een startersbranche. Jaarlijks doen circa jongeren er hun eerste werkervaring op en stromen soms door naar vaste functies binnen de branche of daarbuiten. Het merendeel van het medewerkersbestand is jong, combineert werken met andere activiteiten zoals studie en gebruikt de werkervaring als goede uitgangspositie op de arbeidsmarkt. Daarnaast heeft de branche behoefte aan goed opgeleide medewerkers met vakspecialistische of leidinggevende capaciteiten. De branche beschikt daarom over een opleidingenhuis. De supermarkt is tussen de 72 uur en 80 uur per week geopend. De verdeling van de omzet over de openingsuren vertoont een grillig verloop. Op maandag, dinsdag en woensdag wordt circa 15% van de weekomzet gedraaid, op vrijdag en zaterdag bedraagt deze 25% of meer. Daarnaast is een toenemend aantal supermarkten ook op zondag open. Ook gedurende de dag kent een supermarkt piek- en daluren, afhankelijk van het verzorgingsgebied waarin de winkel is gevestigd. De consument verandert. We zien een toename van éénpersoonshuishoudens, en van tweeverdieners met hun werk-privé balans. Om aan de klantenvraag te voldoen, vergt veel flexibiliteit van de supermarkt en de medewerkers. Supermarkten staan in toenemende mate bloot aan concurrentie vanuit andersoortige winkels zoals weidewinkels, shopping malls, outletcenters en e-commerce via Internet. Het bewaken van de 6 LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE

7 arbeidsproductiviteit is dan duidelijk aan de orde. Werkgevers en vakbonden verschillen in visie over de wijze waarop de branche zou moeten inspelen op ontwikkelingen in de samenleving en de arbeidsmarkt. Het arbeidsvoorwaardenbeleid, dat voor een belangrijk deel wordt bepaald door CAO-afspraken, is hierbij een belangrijk instrument. Hierbij spelen vooral vergrijzing van de samenleving en ontwikkelingen in de soorten dienstverbanden van medewerkers. De vraag van de consument De consument vraagt (lokaal / regionaal) langere openingstijden van de supermarkt. Deze ontwikkeling vraagt van supermarkten dat zij flexibel inspelen op trends in de vragen van de consument. De klantbehoefte, de gevolgen daarvan in het personeelsbeleid en de effecten daarvan voor de positie op de arbeidsmarkt veranderen. Er ligt een relatie tussen langere bedrijfstijden, zeggenschap over eigen werktijden van werknemers en toeslagregimes voor het werken op bepaalde uren. Vergrijzing en ophogen pensioenleeftijd Nederland vergrijst. Als gevolg van de vergrijzing wordt de pensioenleeftijd in Nederland verhoogd. In centrale akkoorden die hierover zijn gesloten tussen politiek, werkgeversorganisaties en vakbonden wordt de inzet van oudere werknemers benoemd als een uitdaging om de arbeidsparticipatie in Nederland te verhogen. Er is een direct verband tussen mogelijke aanpassing van de pensioenregeling en concrete afspraken over ouderenparticipatie in de branche. Het één kan niet zonder het ander. De supermarktbranche is een grote branche als het om aantallen arbeidsplaatsen gaat en zal zich ook moeten voorbereiden op de inzet van oudere werknemers. De inzet vanuit de vakbonden: mogelijke verdringing van full timers Een terugkerend thema bij de CAO onderhandelingen is (vermeende) verdringing van medewerkers met een full time en lang parttime arbeidscontract in de supermarkt. Hiervoor in de plaats neemt fors toe het aantal medewerkers: - met een (kort) part time / hulpkracht / oproepkracht contract - met een contract voor bepaalde tijd dat na max. 3 jaar niet wordt verlengd - in de leeftijd van 16 tot 19 jaar die vallen in de jeugdloonschalen van de CAO Vakbonden kaarten dit terugkerend aan onder de noemers gelijk werk, gelijk loon en verbetering jeugdlonen. Inzet van de vakbonden is om deze verdringing tegen te gaan. Belangrijkste punten van inzet voor vakbonden is: - Vakbonden vinden dat alle werknemers hetzelfde loon moeten krijgen voor gelijk werk. Daarom moeten jeugdschalen worden afgeschaft en moeten jongeren, binnen het bestaande beloningssysteem, op basis van ervaring worden beloond - In het verlengde daarvan willen vakbonden dat het onderscheid tussen hulpkrachten en full- en parttimers met betrekking tot toeslagen verdwijnt - Evenwichtige verdeling in de personeelsopbouw - Visie en beeldvorming van werkende ouderen te veranderen De insteek vanuit werkgevers Werkgevers geven aan dat hier natuurlijke processen gaande zijn: - De supermarktbranche heeft grote behoefte aan een flexibele inzet van werknemers. Jongeren zijn in staat en bereid om deze flexibiliteitsbehoefte in te vullen. Vanwege de hoge concurrentie is flexibiliteit een overlevingsvoorwaarde - Veel werkaanbod in de supermarkt kan door laaggeschoolde medewerkers worden verricht - De supermarkt is een startersbranche en biedt jongeren unieke kansen om werkervaring op te doen - De branche maakt gebruik van wetten die de overheid heeft gemaakt met de bedoeling om jeugdwerkeloosheid tegen te gaan (Wet Minimum Jeugdloon en Wet Flexibiliteit en zekerheid) 7 LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE

8 Vakbonden erkennen dat deze natuurlijke processen gaande zijn en de bedrijfsvoering in belangrijke mate hierop is afgestemd. De uitkomsten hiervan in termen van in hun ogen een onevenwichtige personeelsopbouw (veel jongeren, weinig ouderen) worden als ongewenst ervaren. Definitie Leeftijds- of levensfasebewust personeelsbeleid is een personeelsbeleid dat is afgestemd op de wensen en behoeften van alle werknemers van jong tot oud. Het uitgangspunt is dat mensen in verschillende leeftijdsfasen verschillende behoeften en opvattingen hebben ten aanzien van hun werk. Centrale onderzoekvraag Hoe kan de supermarktbranche een aantrekkelijke branche zijn op de arbeidsmarkt waarin de eisen en wensen van de werkgever aansluiten bij de eisen en wensen van de werknemer? Specifieke onderzoekvragen Bovenstaande aanleiding resulteert in de behoefte aan een onafhankelijk onderzoek dat antwoord geeft op een viertal groepen van vragen: 1. Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. We onderscheiden hierbij demografische ontwikkelingen (vergrijzing, ontgroening) en economische ontwikkelingen. Beiden zullen effecten sorteren op zowel de vraag naar en het aanbod van arbeid. Het onderzoek zal indicaties moeten geven van de mate van relevantie en impact van deze ontwikkelingen in het algemeen en vervolgens voor de supermarktbranche in het bijzonder. We onderscheiden de volgende deelvragen: a. Welke gevolgen hebben demografische ontwikkelingen voor het aanbod van arbeid in de supermarktbranche? b. Welke gevolgen kunnen worden verwacht van politiek-economische maatregelen van de zijde van de overheid (en centrale akkoorden) zoals verhoging van de pensioenleeftijd voor het toekomstige aanbod van arbeid en maatregelen om mensen met een arbeidshandicap aan werk te helpen (Werken naar Vermogen)? c. Welke ontwikkelingen worden verwacht aan de vraagzijde van de arbeidsmarkt (de werkgelegenheid) voor de economie als geheel en de supermarktbranche in het bijzonder? d. Welke effecten mogen worden verwacht van de groeiende wens tot verdergaande flexibilisering vanuit de consument? 2. Wat zijn kansen en bedreigingen voor de supermarktbranche op de arbeidsmarkt? a. Aansluiten van vraag en aanbod van werk in de supermarkt op de arbeidsmarkt b. Inspelen op wensen en leefpatronen van medewerkers en werkzoekenden = afstemming werkprivé c. Het imago van de supermarkt op de arbeidsmarkt 3. Welke wijzigingen in personeelsbeleid en arbeidsvoorwaardenbeleid zijn nodig? a. Duurzame inzetbaarheid oudere werknemers, vitaliteit, Pensioenen en demotie / uittreding (VUT), juridische consequenties van bereiken 65 jaar b. Beloning: jeugdloonschalen, toeslagen, ADV, vakantiedagen, etc. c. Inroostering en flexibiliteit, werktijden, zeggenschap. d. Deskundigheid en opleiding e. Ziektekostenverzekering 8 LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE

9 4. Welke rol kan het Georganiseerd Overleg Levensmiddelen spelen in dit proces? Is er onderscheid tussen vestigingen van zelfstandig ondernemers en filialen (VGL, Levensmiddelenbedrijf)? Onderzoeksopzet en participatie Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van CAO partijen in het Georganiseerd Overleg. Hiervoor is een onderzoekscommissie ingericht met inhoudelijk deskundigen, paritair samengesteld vanuit werkgeversen werknemerszijde onder voorzitterschap van een onafhankelijk voorzitter uit de wetenschap. De onderzoekscommissie heeft zich in haar eerste vergadering gebogen over een startnotitie die door de voorzitter is opgesteld. Deze startnotitie bevat een nadere afbakening en inkadering van de onderzoeksvragen, een corresponderende tijdsas, en suggesties voor de feitelijke uitvoering van het onderzoek. Het onderzoek is door de leden van de commissie gezamenlijk uitgevoerd. De focus van de onderzoekscommissie heeft gelegen op werknemers in de supermarktbranche. Werknemers in de distributiecentra (DC) en speciaalzaken zijn in het onderzoek niet meegenomen. 9 LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE

10 2 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt 2.1 Inleiding In dit hoofdstuk zal worden ingegaan op de volgende vier deelvragen. a. Welke gevolgen hebben demografische ontwikkelingen voor het aanbod van arbeid in de supermarktbranche? b. Welke gevolgen kunnen worden verwacht van politiek-economische maatregelen van de zijde van de overheid (en centrale akkoorden) zoals verhoging van de pensioenleeftijd voor het toekomstige aanbod van arbeid en maatregelen om mensen met een arbeidshandicap aan werk te helpen (Werken naar Vermogen)? c. Welke ontwikkelingen worden verwacht aan de vraagzijde van de arbeidsmarkt (de werkgelegenheid) voor de economie als geheel en de supermarktbranche in het bijzonder? d. Welke effecten mogen worden verwacht van de groeiende wens tot verdergaande flexibilisering vanuit de consument? De Nederlandse economie verkeert al enige jaren in guur weer, en dat vertaalt zich momenteel (met enige vertraging dus) ook op de arbeidsmarkt. Vraag naar arbeid en aanbod van arbeid zijn conjunctuurgevoelig. Het inschatten van toekomstige ontwikkelingen op de arbeidsmarkt is mede daarom behept met tal van onzekerheden. De economische bureaus van de grote Nederlandse banken en het Centraal Planbureau zijn redelijk eensgezind als het gaat om de verwachtingen voor de economie in de periode De economie zal mogelijk iets krimpen of slechts een hele kleine groei laten zien. Het CPB ging in september 2012 nog uit van een krimp van 0,75 procent in 2012 en een lichte groei van 1,25 procent in Uiteraard worden deze cijfers doorlopend beïnvloed door het verloop van de Europese schuldencrisis, de ontwikkelingen in de wereldeconomie, en tot op zekere hoogte door de politieke koers van een nieuw kabinet in Nederland. In een recente studie van De Nederlandsche Bank (december 2012) wordt een zo mogelijk nog somberder beeld geschetst van de economische ontwikkelingen. 1 DNB verwacht dat ook in 2013 sprake zal zijn van krimp, in plaats van de eerdere verwachte bescheiden groei. Pas in de loop van 2014 wordt enig herstel veracht. Nieuwe cijfers van het Centraal Planbureau worden pas in het voorjaar van 2013 verwacht. Door de beperkte of zelfs wellicht negatieve groei in de reële economie zal de werkgelegenheid de komende twee jaar gaan dalen, zo verwacht het UWV. In 2012 gaat het dan om een verlies van circa 37 duizend banen, in 2013 nog eens 7 duizend banen. De banenkrimp wordt nog enigszins gedempt doordat werkgevers hun personeel zo lang mogelijk in dienst proberen te houden, met het oog op mogelijke schaarste in de komende jaren. Het vet op de botten zal echter in veel gevallen zijn verdwenen, en ook bij een lichte groei van de economie zullen veel werkgevers terughoudend reageren als het gaat om groei in het aantal banen. Deze verschijnselen zijn niet nieuw; zij zijn waar te nemen in veel van de vroegere laagconjuncturele jaren. Ook het aanbod van arbeid wordt beïnvloed door conjunctuur. Klassiek gesproken is er sprake van twee tegengestelde effecten. Het additional worker effect treedt op als door het werkloos raken van een deel van de beroepsbevolking (bijvoorbeeld de kostwinner) een extra arbeidsaanbod ontstaat doordat binnen huishoudens anderen (bijvoorbeeld de partner) op zoek gaat naar werk. Het tegenovergestelde effect, het discouraged worker effect, treedt op wanneer als gevolg van grote werkloosheid de beroepsbevolking daalt omdat mensen zich uit teleurstelling van de arbeidsmarkt terugtrekken. Voltijds huisvrouwen stellen hun hernieuwde arbeidsdeelname uit, scholieren gaan langer doorstuderen, et cetera. In diverse (oudere) empirische studies blijkt het discouraged worker effect te domineren. Echter, UWV 2 en CBS constateren dat in 2011 de arbeidsdeelname juist is toegenomen, vooral onder 1 2 UWV Arbeidsmarktprognse ; zie voor het volledige rapport 10 LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE

11 jongeren en onder ouderen. Vooral de versobering van pre-pensioenregelingen en onzekerheden op het terrein van sociale zekerheid hebben ertoe geleid dat de arbeidsdeelname van ouderen (55-65 jaar) duidelijk is toegenomen. In de voorspellingen wordt uitgegaan van een verdere groei in het arbeidsaanbod voor de komende jaren. Dit ondanks een afname van de totale bevolking tussen jaar, de potentiele beroepsbevolking. Door de vergrijzing treden jaarlijks meer mensen uit deze groep vanwege het bereiken van de leeftijd van 65 jaar, dan dat er nieuwe personen (jongeren) toetreden vanwege het bereiken van de leeftijd van 15 jaar. Dit demografische effect zal de komende 25 jaar blijven aanhouden (commissie Bakker, 2009). Naar verwachting zal de feitelijke beroepsbevolking in 2012 groeien met circa 43 duizend personen en in 2013 met nog eens 31 duizend personen. Wanneer beide ontwikkelingen worden gecombineerd, een dalende vraag en een stijgend aanbod, dan is het logisch dat dit gaat resulteren in een toenemende werkloosheid. Het aantal werkzoekenden zal volgens de prognoses van het UWV gaan groeien met ruim 60 duizend in 2012 en nog eens bijna 30 duizend in Daarmee bereikt de werkloosheid historisch gezien weer een hoog niveau. In 2013 worden circa 570 duizend werkzoekenden verwacht. Ter vergelijking: in de vorige laagconjunctuur periode van telde Nederland circa 700 duizend werkzoekenden. Demografisch gezien zal de vergrijzing ook de komende jaren zichtbaar blijven: Leeftijdsopbouw Nederland 1980 (CBS) Leeftijdsopbouw Nederland 2020 (CBS) Ontwikkeling geboorten en pensionering (CBS) De instroom in de AOW zal groter zijn dan de nieuwe instroom op de arbeidsmarkt: x Mannen x1000 Vrouwen x1000 Mannen x1000 Vrouwen x1000 Geboren Met pensioen 11 LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE

12 De economische ontwikkelingen na 2013 zijn uiteraard verre van zeker. De algemene teneur van de middellange termijn ( ) voorspellingen voor Nederland is echter dat de gemiddelde groei van de economie laag zal blijven (maximaal 1,5 procent), de toename van de arbeidsproductiviteit (circa 1 procent per jaar) deze groei grotendeels zal absorberen, en de groei in werkgelegenheid daarmee heel beperkt zal zijn. Vanwege een nog steeds lichte stijging van het arbeidsaanbod (vanwege de arbeidsdeelname, niet vanwege demografie) zal deze extra werkgelegenheid niet in staat zijn de werkloosheid substantieel te reduceren. 2.2 Arbeidsaanbod en de supermarktbranche Welke gevolgen hebben deze demografische en economische ontwikkelingen voor het aanbod van arbeid in de supermarktbranche? Daarvoor is het noodzakelijk eerst een indicatie te hebben voor de samenstelling van het arbeidsaanbod in deze branche naar leeftijdsgroepen. Zoals Tabel 1 laat zien is bijna driekwart van de medewerkers in de supermarktbranche jonger dan 23 jaar. Ook in termen van full-time equivalenten is deze leeftijdsgroep het grootst en vormt zij bijna de helft van alle fte s. Bij jongeren tot 23 is deeltijd sterk vertegenwoordigd. De p/a ratio, het aantal personen per fulltime arbeidsplaats, bedraagt meer dan 5. Dit correspondeert met een gemiddelde werkweek van circa 6-7 uur. Bij de oudere leeftijdsgroepen zien we meer reguliere patronen. Tabel 1 leeftijd aantal aandeel fte aandeel p/a ratio % % 5, % % 1, % % 1, % % 1,5 Totaal % % 3,3 De supermarktbranche drijft dus als geen ander op de inzet van jongeren. Juist deze groep zal de komende jaren in volumes gaan krimpen. Dit betekent ceteris paribus een belangrijke uitdaging voor de branche. Het aandeel van de groep ouderen (50-65 jaar) is in de supermarktbranche daarentegen juist laag, terwijl het aandeel ouderen op de arbeidsmarkt als geheel zal gaan toenemen, vanwege èn demografische effecten èn arbeidsdeelname-effecten. Ook hier ligt een belangrijke uitdaging voor de branche. Vakbonden concluderen hieruit dat de beschreven dichotomie voor de toekomst in deze sterke mate niet langer houdbaar is. Verdeling van werknemers in EU naar geslacht en leeftijd, Retail 2001 Retail 2010 Totale economie 2001 Totale economie 2010 Totaal Vrouwen Mannen Totaal Vrouwen Mannen Totaal Vrouwen Mannen Totaal Vrouwen Mannen 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% jaar jaar 50 jaar en ouder Bron: Eurostat, LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE

13 Uit EU-cijfers blijkt dat de leeftijdsopbouw van de werknemers in de Nederlandse supermarkten niet significant afwijkt van die in supermarkten in andere Europese landen. Volgens de werkgevers mag hieruit worden afgeleid dat de Nederlandse jeugdloonschalen geen sturend effect hebben op de leeftijdsopbouw; de aansluiting van aanbod van werk door jongeren enerzijds en de gewenste flexibiliteit in de vraag naar werk door werkgevers heeft veel meer effect op deze leeftijdsverdeling. De commissie heeft evenwel geen uitgebreide studie gedaan naar een mogelijke relatie tussen jeugdlonen en dichotomie. 2.3 Politiek-economische maatregelen van de zijde van de overheid (en centrale akkoorden). Ten tijde van het schrijven van dit rapport ontstond in Nederland een nieuw kabinet Rutte 2. De verkiezingsprogramma s van de politieke partijen zijn door het CBL in beeld gebracht op de relevante onderwerpen voor de supermarktbranche. Belangrijke aspecten hier zijn o.a. - Bedrijfsvoering. Zowel VVD als PvdA zijn voorstander van een ruimhartig openingstijdenbeleid, ook op zondagen, waarbij de PvdA aantekent dat gemeenten hierbij zelf aan zet zijn. - Beide partijen willen meer kansen voor arbeidsongeschikten - De VVD is voorstander van een eenvoudiger ontslagrecht en beperkte avv van cao s. - Beide partijen zijn voorstander van het verhogen van de pensioenleeftijd. Dit betekent dat een verhoging van de pensioenleeftijd zeer voor de hand zal liggen. Voor de supermarktbranche mag worden verwacht dat het effect hiervan relatief gering zal zijn, omdat naar verhouding weinig ouderen in de branche werkzaam zijn. Tegelijkertijd zal door de verhouding tussen belasting en belastbaarheid binnen het werk mogelijk eerder dan in andere branches problemen kunnen ontstaan rond vitaliteit en inzetbaarheid van oudere werknemers. Hierin liggen belangrijke uitdagingen voor de branche. Het vergroten van de arbeidsparticipatie en de inzetbaarheid van mensen met een arbeidshandicap (zowel ouderen als Wajongers) is evenzo een verwachte uitkomst van de onderhandelingen. Het doortrekken van de koers die is ingezet bij de Wet Werken naar Vermogen ligt voor de hand. Het introduceren van verplichte quota voor bedrijven lijkt op het eerste gezicht niet waarschijnlijk. 2.4 Ontwikkelingen aan de vraagzijde van de arbeidsmarkt voor de economie als geheel en de supermarktbranche in het bijzonder De werkgelegenheid in Nederland in het algemeen zal zoals eerder aangegeven in de periode eerst licht krimpen en daarna licht stijgen. De lange termijn voorspellingen tot 2017 zijn relatief onzeker te noemen. In elk geval wordt rekening gehouden met een lage economische groei (1,5 procent per jaar) mede door de aangekondigde bezuinigingen van overheidswege. De groei in de werkgelegenheid is zelfs kleiner vanwege de verwachte toename van de arbeidsproductiviteit. Per saldo verwacht men een marginale toename van de vraag, met circa 0,5 procent per jaar ofwel banen. De toekomstige werkgelegenheid in de supermarktbranche is evenzo moeilijk in te schatten. Op basis van CBS gegevens is duidelijk dat de sector Handel, Vervoer en Horeca, waartoe de branche behoort, in de afgelopen decennia een gemiddelde groei qua werkgelegenheid heeft meegemaakt. De jaarlijkse groeicijfers in de sector wijken niet sterk af van die in de gehele economie (zie UWV, 2012, pg. 33). Zakelijke diensten en Zorg en Welzijn hebben duidelijk hogere groeicijfers over de afgelopen 40 jaar. Het UWV verwacht voor de detailhandel de komende jaren een wisselend beeld. Daling van de koopkracht en onzekerheid in combinatie met een laag consumentenvertrouwen zetten de consumentenbestedingen onder druk (CPB: Centraal Economisch Plan 2012). In 2013 wordt slechts een beperkt herstel voorzien, vooral voor de online detailhandel (internetwinkels). Voor de detailhandel als geheel (inclusief auto s) verwacht het UWV een daling van het aantal banen in 2012 met circa 2 duizend, en in 2013 met nog 13 LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE

14 eens 5 duizend. Het is daarbij niet mogelijk een onderscheid aan te brengen tussen part-time banen en full-time banen. Het aantal vacatures bevindt zich in Nederland op een betrekkelijk laag niveau en zal in 2012 verder dalen (UWV, pg. 43). Door vergrijzing en daarmee het vertrek van oudere werknemers, en door het wisselen van baan onder werkenden, zal het vacaturepercentage in 2013 licht stijgen. Vooral in de detailhandel verwacht het UWV veel vacatures: circa per jaar in zowel 2012 als Na de horecabranche komt de detailhandel daarmee op de tweede plaats, met een vacaturepercentage van ruim 16 procent van de totale werkgelegenheid in die branche. Dit wordt mede veroorzaakt door de vele kortdurende dienstverbanden in de branche, waardoor eerder vacatures zullen ontstaan (UWV, 2012, pp 45) en overigens vaak ook snel weer worden ingevuld. Het ING Economisch Bureau heeft in haar kwartaalbericht Food (juli 2012) aangegeven dat de omzet in de foodbranche onder druk staat door de sombere consument en de dalende koopkracht. Groeimogelijkheden zijn beperkt en de concurrentie neemt toe. Ondernemers richten zich op het stroomlijnen van bedrijfsprocessen, zoals efficiënte logistiek en hoge omzetsnelheden. In Tabel 2 worden enkele gegevens gepresenteerd. Daarbij moet worden opgemerkt dat in de omzetgroei niet is gecorrigeerd voor prijsstijgingen. Bij een geschatte inflatie van 2 procent betekent dit dat de werkelijke volume-ontwikkelingen dus beduidend lager zijn en zelfs licht negatief. Tabel 2. Raming Foodomzet in Foodretail en -service Omzet 2011 (mld Euro) Groei 2011 Groei 2012 Groei 2013 Foodretail 36,9 1,9% 1,4% 1,3% supermarkten 32,2 2,4% 2,0% 1,8% foodspeciaalzaken 4,7-2,2% -2,5% -2,5% Foodservice 18,1 0,6% -0,6% - horeca 11,4-0,1% -0,1% - catering 3,4-0,1% -3,9% - Gemak (pompstations, 3,4 4,8% 2,7% - NS, LaPlace, etc.) Bron: cijfers Foodretail: CBS, Gfk, en raming ING, cijfers Foodservice: FSIN 2.5 De groeiende wens tot verdergaande flexibilisering vanuit de consument. In de EFMI Business School studie ConsumentenTrends 2012 (verschenen per mei 2012) wordt een groot aantal trends toegelicht. De meeste consumenten blijven somber over de verwachte economische ontwikkelingen, het vertrouwen is laag. Als het gaat om flexibilisering, dan zien we dat ruime openingstijden één van de zes hoofdmotieven vormt bij de keuze van de supermarkt (pg 30). 14 LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE

15 3 Kansen en bedreigingen voor de supermarktbranche op de arbeidsmarkt 3.1 Inleiding Wat zijn kansen en bedreigingen voor de supermarktbranche op de arbeidsmarkt? - Aansluiten van vraag en aanbod van werk in de supermarkt op de arbeidsmarkt - Inspelen op wensen en leefpatronen van medewerkers en werkzoekenden = afstemming werk-privé - Het imago van de supermarkt op de arbeidsmarkt In een recent artikel in het vakblad Gids voor Personeelsmanagement (september 2012) wordt aandacht besteed aan nieuwe arbeidsrelaties. Uit onderzoek van Yacht blijkt dat ruim 80 procent van de arbeidsorganisaties in Nederland niet goed is voorbereid op veranderingen op de arbeidsmarkt. Globalisering, verplaatsen van werk (offshoring), internationale arbeidsmigratie, proces- en productinnovaties, kortere time-to-market, vergrijzing en ontgroening van het arbeidsaanbod in West- Europa, wensen en preferenties van jonge werknemers (maatschappelijk verantwoord bezig zijn), plaatsen tijdonafhankelijk werken (Het Nieuwe Werken), en last-but-not-least andere vormen van arbeidsrelaties, zoals zzp-ers en meer aandacht voor tijdelijke, flexibele krachten. Het aantal nieuwe vaste contracten voor onbepaalde tijd neemt zichtbaar af. Werkgevers kiezen steeds meer voor een kleine vaste kern en een grotere flexibele schil om hun aanpassingsvermogen te vergroten. Van werknemers wordt verwacht dat zij meer zelfsturend zijn, eigen verantwoordelijkheid nemen voor hun vakmatige en algemene ontwikkeling en (brede) inzetbaarheid, en flexibel zijn qua werktijden, werkplekken en arbeidsduur (uren per dag/week/jaar). De grote vraag is echter of de (nieuwe) werknemers willen meegaan in deze ontwikkelingen. Zekerheden als een vaste baan (en bijbehorende hypotheekmogelijkheden) worden door veel werknemers nog steeds gezien als een belangrijke arbeidsvoorwaarde. Bij vakbonden bestaat de vrees dat deze zekerheden onder druk komen te staan, zowel bij jongeren als bij ouderen en werknemers van middelbare leeftijd. Naast het juridische contract zal het psychologische contract belangrijker worden: de wijze waarop werkgever en werknemer met elkaar omgaan als het gaat om het delen van verantwoordelijkheid en risico s. Wederkerig risicomanagement wordt dit ook wel genoemd (Evers en Wilthagen, 2009). Coaching in plaats van controle, en het bieden van een aantrekkelijke werkomgeving en werksfeer staan centraal in de nieuwe arbeidsrelaties. Voor de supermarktbranche zijn deze ontwikkelingen zeker ook relevant. In dit hoofdstuk zullen we allereerst een analyse plegen van de relevante kenmerken van het huidige personeelsbestand in de supermarktbranche. Daarbij wordt tevens gekeken naar de mate van flexibiliteit. Aansluitend wordt ingegaan op het vraagstuk van inzetbaarheid, en de mogelijkheden en wensen vanuit werkgevers en werknemers. 3.2 Relevante kenmerken van medewerkers in de supermarktbranche Gedurende de zomerperiode van 2012 is vanuit CBL een inventarisatie gepleegd van relevante kenmerken van het werknemersbestand in de supermarktbranche, gezien in het licht van de probleemstellingen van de commissie (zie voor meer details de Bijlage 1). Het gaat dan in concreto om aantallen medewerkers, onderscheiden naar leeftijdsgroep, functiecategorie, deeltijdfactor, en arbeidsrelatie. Deze vier elementen zijn in onderlinge samenhang verzameld en maken diverse analyses mogelijk. Zoals Tabel 1 al liet zien, is bijna driekwart van de medewerkers jonger dan 23 jaar. Ook in termen van 15 LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE

16 full-time equivalenten is deze leeftijdsgroep het grootst (vormt bijna de helft). Bij jongeren tot 23 is deeltijd sterk vertegenwoordigd. Bij de oudere leeftijdsgroepen zien we meer reguliere patronen. Hoe groot is het aandeel van de supermarktbranche in de vijver van werkzame jongeren tussen de 15 en 23 jaar, die minder dan 12 uur per week werken? Die vraag is niet eenvoudig te beantwoorden, en dan slechts bij indicatie. Uit gegevens van het CBS (Statline) blijkt dat in 2008 de omvang van de groep jongeren (15-25 jaar) in Nederland ongeveer 1,988 miljoen personen bedraagt (meer recente informatie is niet beschikbaar). Daarvan hoorden er tot de groep werkzame personen, en daarvan weer hoorden er tot de werkzame beroepsbevolking (meer dan 12 uur per week werkzaam). Hieruit kunnen we afleiden dat circa personen in deze leeftijdsgroep werkzaam zijn voor minder dan 12 uur per week. De gemiddelde omvang van elk leeftijdcohort (bouwjaar) is circa personen. De 23-jarigen en 24-jarigen vormen dus ongeveer 20 procent van de gehele populatie jaar. De resterende 80 procent behoort tot de doelgroep van jongeren in de nu voorliggende studie: jaar. Als we ruwweg deze proportie toepassen op de eerder berekende groep van , dan resteren circa jongeren tussen 15 en 23 jaar met een bijbaan van minder dan 12 uur per week. Als we er verder van uitgaan dat deze bijbanen in de regel een arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd hebben, dan kan als indicatie worden gesteld dat de groep van jongeren (15 tot 23 jaar) die in de supermarktbranche werkzaam zijn voor bepaalde tijd (zie Tabel 3 hieronder) ruwweg een marktaandeel vertegenwoordigen van 17 procent. In Tabel 3 zien we dat de arbeidsrelatie van jongeren tot 23 jaar fors verschilt van de overige groepen. De verhouding tussen contracten voor bepaalde tijd en die voor onbepaalde tijd (BT/OT) is voor jongeren ongeveer 6, terwijl voor de overige leeftijdsgroepen juist een contract voor onbepaalde tijd overheerst. Tabel 3 Leeftijd Bepaalde tijd Onbepaalde tijd BT/OT , , , ,0 Totaal ,9 Functiegroepen en flexibiliteit. Eerst koppelen we leeftijdsgroepen aan functiegroepen (zie Tabel 4 3 ). Hieruit blijkt dat het aandeel van verkoopmedewerkers en overige medewerkers (VOM) veruit het grootst is, gevolgd door kassamedewerkers (KM). De omvang van leidinggevenden en die van overige medewerkers is beperkt, zoals mocht worden verwacht. Terwijl jongeren tot 23 jaar circa 73 procent vormen van het totaal aantal medewerkers, is hun aandeel in de functiegroep Leidinggevenden duidelijk lager. Opvallend is dat voor de groep jaar het relatieve aandeel van leidinggevenden hoger is dan voor de oudere leeftijdsgroepen. Tabel 4 Leeftijd LG % KM % VOM % Totaal % % % 73% % % % 12% % % % 10% % % % 5% Totaal % % % 100% 3 In de tabellen is steeds gekeken naar de relatieve aandelen per kolom. Zo vormt bijvoorbeeld de groep jaar circa 12 procent van alle medewerkers, en maar liefst 38 procent van alle leidinggevenden. In dat geval spreken we van meer dan proportioneel. Analoog vormt de groep jaar circa 73 procent van alle medewerkers terwijl hun aandeel in de groep leidinggevenden 25 procent bedraagt: duidelijk minder dan proportioneel. Percentages zijn dus gebaseerd op kolomtotalen, niet op regeltotalen. 16 LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE

17 In Tabel 5 staat per functiegroep weergegeven de flexibiliteitskenmerken in termen van contractvorm. Duidelijk is dat contracten voor bepaalde tijd (BT) in alle functiegroepen domineren, behalve bij leidinggevenden. Tabel 5 Functie Aantal % BT % OT % BT/OT LG % % % 0,15 KM % % % 2,1 VOM % % % 2,5 Totaal % ,0% % 1,9 De flexibiliteit wordt ook zichtbaar in de hoeveelheid deeltijdcontracten en bij de hulpkrachten. De hierin opgesloten numerieke flexibiliteit (schuiven met uren) is duidelijk verschillend. Bij leidinggevenden is de parttime factor meer dan proportioneel, en het aandeel van hulpkrachten laag. Bij overige medewerkers is het beeld gemiddeld. Voor kassamedewerkers domineert de parttime factor, bij verkoopmedewerkers is juist de groep hulpkrachten meer dan proportioneel. Tabel 6 Functie Aantal % Parttimers % Hulpkrachten % LG % % % KM % % % VOM % % % Totaal % % % Leeftijd en flexibiliteit Voor jongeren tot 23 jaar is een arbeidscontract voor bepaalde tijd sterk overheersend (zie tabel 3). Voor de overige leeftijdsgroepen geldt dit niet, en overheerst de onbepaalde-tijd contractvorm. Bij jongeren tot 23 jaar is daarnaast de werkvorm hulpkracht de dominante vorm (zie tabel 7), bij de overige leeftijdsgroepen is een parttime-contract relatief gezien meer aan de orde. Dat geldt zeker voor de oudere groep medewerkers, waar een parttime contract in circa de helft van de gevallen aan de orde is. Tabel 7 Leeftijd Aantal % Fulltime % Parttime % Hulpkracht % % 849 7% % % % % % % % % % % % % % 580 1% Totaal % % % % Instroom, doorstroom en uitstroom Van belang voor de arbeidsmarkt in de supermarktbranche is niet alleen de bestandopname maar ook de dynamiek. Hoeveel werknemers stromen jaarlijks in, door of uit? Het is lastig om goede cijfers hieromtrent te verzamelen. Het HBD heeft op verzoek de volgende gegevens verstrekt 4, waarbij met name van belang is de definitie van doorstroom. Onder doorstroom wordt verstaan van supermarktwerkgever A naar supermarktwerkgever B. Dus niet interne doorstroom. Dat vertroebelt wel, want overplaatsing van Albert Heijn vestiging 1 naar AH 2 is geen doorstroom als beide AH-vestigingen filialen zijn, maar wel als 4 Bron: ABF Research, Hermes Arbeidsmarktinformatiesysteem LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE

18 minstens 1 van deze vestigingen een franchiser is. De in- en uitstroom cijfers zijn eenduidiger: de branche in en de branche uit. De data betreffen het jaar 2010, waarbij het totaal aantal werknemers naar schatting eind personen betreft. Tabel 8 Leeftijd Instroom Doorstroom Uitstroom 19 jaar en jonger jaar jaar jaar jaar jaar jaar en ouder Totaal Uit deze cijfers wordt duidelijk dat er sprake is van een zeer grote dynamiek in het werknemersbestand. De uitstroom is jaarlijks circa 32 procent, en ook de doorstroom binnen de branche is hoog (bijna 13 procent). Volgens de opgave van ABF Research, is de totale instroom geringer dan de totale uitstroom, en dat wijst op een krimp in de totale bezetting binnen de branche. De dynamiek zit vooral in de jongere leeftijdsgroepen, zoals mocht worden verwacht. Uit een intern onderzoek van DekaMarkt blijkt in 2011 circa 47 vacatures voor leidinggevende functies zijn vervuld, waarvan 28 door interne doorstroom en 19 door externe instroom. Een zeer groot deel (17 van de 28) van de interne doorstroming naar leidinggevende posities betreft werknemers die al op zeer jonge leeftijd (16-17 jaar) bij DeKaMarkt zijn ingestroomd. Voor de externe instroom lag de gemiddelde leeftijd op moment van instroom op circa 30 jaar. Hieruit mag worden geconcludeerd dat jongeren in specifieke gevallen mede de kweekvijver vormen voor toekomstig kader. Conclusie: dichotomie In de supermarktbranche is sprake van een duidelijke dichotomie. Daarbij wordt de cesuur gevormd door leeftijd. Voor medewerkers tot 23 jaar de facto driekwart van alle medewerkers geldt een duidelijk ander beeld dan voor de overige leeftijdsgroepen. Onder de groep jongeren tot 23 jaar is vooral sprake van hulpkrachten en primair een contract voor bepaalde tijd. De uitstroom en doorstroom in deze leeftijdscategorie is zeer hoog. Dit sluit aan op de door werkgevers gewenste numerieke flexibiliteit. Voor de andere onderscheiden leeftijdsgroepen is het beeld duidelijk anders: meer contracten voor onbepaalde tijd en meer fulltimers. Deze dichotomie weerspiegelt de uitkomst van bedrijfseconomische keuzen van werkgevers, waarbij zij rekening houden met mogelijkheden en beperkingen van wetgeving rond arbeidstijden en tijdelijke contracten, de beschikbaarheid van het arbeidsaanbod tijdens de gewenste bedrijfstijden, en van de prikkels die uitgaan van de verschillen in loonkosten van jongere (jeugdloon) en oudere werknemers. De vakbonden achten deze dichotomie niet gewenst. Zij prefereren een andere mix van leeftijdsgroepen. In de commissie is met regelmaat over dit thema gesproken, waarbij steeds is aangegeven dat in de taakopdracht van de commissie met name levensfasebewust personeelsbeleid centraal staat, en niet de samenstelling van het personeelsbestand als zodanig. Levensfasebewust personeelsbeleid moet dan ontwikkeld worden voor alle levensfase- en leeftijdsgroepen, ongeacht de specifieke mix binnen het personeelsbestand. Dat laatste thema vergt een andere discussie dan in de commissie aan de orde is geweest. 18 LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE

19 3.3 Duurzame Inzetbaarheid van medewerkers Inleiding Het vraagstuk van duurzame inzetbaarheid van medewerkers is sterk gekoppeld aan het gegeven dat de beroepsbevolking vergrijsd, langer moet doorwerken, en dat life-time employment bij één en dezelfde werkgever steeds minder realistisch lijkt. Duurzame inzetbaarheid is daarmee één van de belangrijkste thema s binnen Levensfasebewust Personeelsbeleid. De Stichting van de Arbeid geeft in haar Beleidsagenda 2020 aan dat het bevorderen van arbeidsdeelname van ouderen (zoals o.a. afgesproken in het Pensioenakkoord van 2010) alleen dan mogelijk is, wanneer de sociale partners gerichte maatregelen kunnen afspreken die ertoe leiden dat werknemers bewust de regie over hun eigen loopbaan nemen. In de Beleidsagenda 202 geeft de Stichting een groot aantal maatregelen aan om hieraan invulling te geven, waarbij wordt opgemerkt dat concrete uitwerking aan de cao-tafel dient te geschieden. Beeldvorming ten aanzien van ouderen moet veranderen, en meer aandacht voor scholing en competentieverbetering, het hanteren van inzetbaarheidscans en arbo-aanpak, het bevorderen van deeltijdpensioen, loopbaanmogelijkheden op sectorniveau en naar andere sectoren bevorderen en meer baanmobiliteit binnen organisaties behoren tot de belangrijkste voorgestelde maatregelen. Het onderzoeksbureau Leeftijd & Werk heeft in een notitie over levensfasen en duurzame inzetbaarheid een onderscheid gemaakt naar 5 levensfasen. In de eerste fase, de oriëntatiefase, zijn jongeren (twintigers) hun beroepsidentiteit aan het ontwikkelen en wisselen zij regelmatig van baan. Opleiding en ontwikkeling in de breedte vergroten hun inzetbaarheid. In de tweede fase, de ambitiefase (25-35 jaar) zijn werknemers sterk gericht op het combineren van carrière en privé (gezin) en wordt inzetbaarheid vooral bepaald door de work-life balance. De derde fase (stabilisatiefase, jaar) vergt voldoende autonomie om kennis en ervaring uit te nutten. Inzetbaarheid is dan vooral gericht op motivatiebehoud en verminderen fysieke belastbaarheid (vergroten weerstand). In de vierde fase (de balansfase, jaar) spelen leefstijl en belastbaarheid een grotere rol en vraagt inzetbaarheid om het bepreken van fysieke en mentale belasting. In de vijfde fase (verzilveringsfase, jaar) spelen leefstijl en beperkte mobiliteit evenzo een rol, en is inzetbaarheid vooral van belang bij arbeidstijden en werkbelasting. Duurzame inzetbaarheid betekent voldoende kennis en competenties, voldoende vitaliteit en arbeidsvermogen, een goede afstemming tussen belasting en belastbaarheid, tussen werk en privé, en dat gedurende alle levensfasen. Bovendien vraagt het om voldoende motivatie om deze potentiele inzetbaarheid ook daadwerkelijk te realiseren. Gericht zoeken naar mogelijkheden binnen en buiten het bedrijf (de organisatie) en/of buiten de sector, het voeren van een eigen regie, en goede ondersteunende afspraken tussen werkgevers en werknemers moeten deze inzetbaarheid bevorderen. Inzetbaarheid wordt vaak in beeld gebracht door de Workability Index van de Finse wetenschapper Illmariinen. Daarbij wordt een brede vragenlijst aan werknemers voorgelegd met onderwerpen als gezondheid, competenties, normen en waarden, en werkomstandigheden, werkinhoud, werkeisen, sociale werkomgeving, management en leiderschap, alsmede de ervaren steun vanuit familie en vrienden en bekenden. In Nederland wordt deze vragenlijst o.a. afgenomen door de Stichting Blik op Werk. Uit onderzoek blijkt dat werknemers bij toenemende leeftijd vaak zelf een daling van hun inzetbaarheid inschatten. Er zijn recent in Nederland twee markante studies uitgebracht die een breed overzicht bieden van allerlei wetenschappelijke en grijze studies rond inzetbaarheid. Het gaat dan om: - Duurzaam inzetbaar; werk als waarde. ZonMw, (o.a. Burdorf en Schaufeli), Duurzame inzetbaarheid van oudere werknemer SIGak, Radboud Nijmegen, 2012 Enkele aandachtspunten uit deze studies: - Wat verstaan we onder (duurzaam) inzetbaar? DI betekent dat werknemers in hun arbeidsleven doorlopend over daadwerkelijk realiseerbare mogelijkheden alsmede over de voorwaarden beschikken om in huidig en toekomstig werk met behoud van gezondheid en welzijn te (blijven) functioneren. Dit impliceert een werkcontext die hen hiertoe in staat stelt, evenals de attitude en motivatie om deze 19 LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE

20 mogelijkheden daadwerkelijk te benutten. - Hoe meten we dat? Veldwerk, studies, indices (DIX, WAI) - Waar hangt het van af? Vaak worden persoonskenmerken (leeftijd, geslacht, opleiding, etniciteit, regio; gezondheidskenmerken, psychologische kenmerken, leefstijl, en werkgerelateerde zaken als motivatie en tevredenheid), familiekenmerken (partner, work-life balance), werkkenmerken (inhoud, regelruimte, taakeisen, arbeidsvoorwaarden en verhoudingen, fysiek klimaat), organisatiekenmerken (grootte, type, HRbeleid, structuur) en macro-economische determinanten (wetgeving, groei, onzekerheid, sociale zekerheid) onderscheiden. - Hoe beïnvloeden we inzetbaarheid? Vaak worden genoemd loopbaanbeleid (flexibiliteit), arbeidsomstandig-hedenbeleid (incl. gezondheid) en arbeidsvoorwaardenbeleid (deeltijdpensioen, vrije dagen). - Wie is verantwoordelijk voor inzetbaarheid? Werkgever (beleid) én werknemer (mentaliteit) Nadere uitwerking voor de supermarktbranche In de bijeenkomst van 8 juni is in de commissie een discussie gestart over de invulling van het thema inzetbaarheid voor de supermarktbranche. Daarvoor is een eerste notitie van de hand van Evers gebruikt. De leden van de commissie hebben, al dan niet met raadpleging van hun achterban, het schema verder ingevuld vanuit hun perspectief. Invuloefening Op de y-as staan de mogelijke vormen van inzetbaarheid vermeld. Op de x-as staan de actoren/ determinanten aangegeven. In de commissie is geconstateerd dat het schema mede afhankelijk is van leeftijd en functieniveau. Wat leeftijd betreft onderscheiden we 3 groepen: jongeren tot 23 jaar, middelbare leeftijd (23-50 jaar) en ouderen (50+). Wat functieniveau betreft onderscheiden we leidinggevenden en uitvoerenden (kassa, verkoop). Dat betekent dat het schema 3*2 = 6 keer ingevuld kan worden, dus voor elk van de 6 te onderscheiden groepen. In de tabel kan met steekwoorden worden aangeven: hoe inzetbaarheid dan vorm krijgt, welke problemen er nu zijn, en welke acties gewenst zijn. Een voorbeeld: Schema voor jongeren met uitvoerende functie (voorbeeld) Inzetbaarheid Actoren Persoon Familie Werk/wg Organisatie/wg Macro Andere taken - - Korte scholing? Is bij grote - organisaties gemakkelijker Andere functies - - Korte scholing? idem - Andere tijden Mogelijke Arbeidstijden, samenloop bedrijfstijden met studie Andere locaties idem - Op basis van de antwoorden van de commissieleden is voor elk van de 6 onderscheiden groepen een overzicht geconstrueerd. De gedetailleerde uitkomsten van de inzetbaarheidsmatrix zijn weergegeven in Bijlage 3. We bespreken nu de belangrijkste resultaten voor de grootste groepen medewerkers. We onderscheiden achtereenvolgens: - Jongeren (<23 jaar) met uitvoerende functies: 71% van alle medewerkers - Middelbaren (23-50) met uitvoerende functies: 16% - Ouderen (50+) met uitvoerende functies (4%) en leidinggevende functies (1%) - Jongeren met leidinggevende functies: 2% - Middelbaren (23-50) met leidinggevende functies: 6% Aansluitend gaan we in op de relatie tussen inzetbaarheid enerzijds en thema s als vervoer, scholing, werktijden en macro-aspecten anderzijds, zonder daarbinnen nadrukkelijk naar leeftijdsgroepen te kijken. 20 LEVENSFASEBEWUST PERSONEELSBELEID IN DE SUPERMARKTBRANCHE

in het kort OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013

in het kort OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013 in het kort OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013 OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013 in het kort 2 Mei 2013 Onderzoek en rapportage a-advies In opdracht

Nadere informatie

Duurzame inzetbaarheid tot 67 jaar: Hoe doe je dat? Prof Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC, Rotterdam

Duurzame inzetbaarheid tot 67 jaar: Hoe doe je dat? Prof Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC, Rotterdam Duurzame inzetbaarheid tot 67 jaar: Hoe doe je dat? Prof Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC, Rotterdam Duurzame inzetbaarheid in het nieuws Duurzame inzetbaarheid in het nieuws

Nadere informatie

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd 2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd Mensen moeten steeds de keuze maken tussen werken en vrije tijd: 1. Werken * Je ontvangt loon in ruil voor je arbeid; * Langer werken geeft meer loon (en dus kun

Nadere informatie

Vrouwen op de arbeidsmarkt

Vrouwen op de arbeidsmarkt op de arbeidsmarkt Johan van der Valk Annemarie Boelens De arbeidsdeelname van vrouwen lag in 23 op 55 procent. De arbeidsdeelname van vrouwen stijgt al jaren. Deze toename komt de laatste jaren bijna

Nadere informatie

Samenvatting UWV Arbeidsmarktprognose Met een doorkijk naar 2018

Samenvatting UWV Arbeidsmarktprognose Met een doorkijk naar 2018 Samenvatting UWV Arbeidsmarktprognose 2013-2014 Met een doorkijk naar 2018 Samenvatting UWV Arbeidsmarktprognose 2013-2014 Een belangrijke taak van UWV is het bij elkaar brengen van vraag en aanbod op

Nadere informatie

Kortetermijnontwikkeling

Kortetermijnontwikkeling Artikel, donderdag 22 september 2011 9:30 Arbeidsmarkt in vogelvlucht Het aantal banen van werknemers en het aantal openstaande vacatures stijgt licht. De loonontwikkeling is gematigd. De stijging van

Nadere informatie

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015 Duurzame inzetbaarheid uitgangspunt personeelsbeleid Het voorstel is duurzame inzetbaarheid centraal te stellen in het personeelsbeleid om medewerkers van alle levensfasen optimaal inzetbaar te houden

Nadere informatie

>Retouradres Postbus BJ Den Haag

>Retouradres Postbus BJ Den Haag >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Datum 28 februari 2017 Betreft Brief aan Kamer met beantwoording Kamervragen van de leden Dijkstra en Van Weyenberg (beiden D66) over jonge vrouwen die vaak

Nadere informatie

Subsidiënt: Ministerie van VWS

Subsidiënt: Ministerie van VWS De gegevens in deze factsheet mogen met bronvermelding (E.E.M. Maurits, A.J.E. de Veer & A.L. Francke. Ruim de helft van de interne oproepkrachten in de verpleging en verzorging vindt voordelen van flexibel

Nadere informatie

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014 Een uitdagende arbeidsmarkt Erik Oosterveld 24 juni 2014 Wat waren de gevolgen van de recessie? Hoeveel banen zijn er verloren gegaan? In welke sectoren heeft de recessie het hardst toegeslagen? Werkgelegenheid

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 1424 Vragen van het lid

Nadere informatie

Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juni 2013

Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juni 2013 Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juni 2013 1. Inleiding In 2012 hebben Etil en Research voor Beleid in opdracht van de Provincie Limburg de ontwikkeling van de Limburgse arbeidsmarkt onderzocht

Nadere informatie

Regionale arbeidsmarktprognose

Regionale arbeidsmarktprognose Provincie Zeeland Afdeling Economie Regionale arbeidsmarktprognose 2012-2013 Inleiding Begin juni 2012 verscheen de rapportage UWV Arbeidsmarktprognose 2012-2013 Met een doorkijk naar 2017". Hierin worden

Nadere informatie

1. De detailhandel in Nederland

1. De detailhandel in Nederland 1 2 1. De detailhandel in Nederland De detailhandel is een belangrijke economische sector die wordt gekenmerkt door een zeer arbeidsintensief karakter. Er werken ongeveer 750.000 mensen. Het belang voor

Nadere informatie

Artikelen. Minder dynamiek binnen de werkzame beroepsbevolking in Ingrid Beckers en Birgit van Gils

Artikelen. Minder dynamiek binnen de werkzame beroepsbevolking in Ingrid Beckers en Birgit van Gils Minder dynamiek binnen de werkzame beroepsbevolking in 23 Ingrid Beckers en Birgit van Gils In 23 vonden ruim 9 duizend mensen een nieuwe baan. Dat is 13 procent van de werkzame beroepsbevolking. Het aandeel

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Uitstroom van ouderen uit de werkzame beroepsbevolking

Uitstroom van ouderen uit de werkzame beroepsbevolking Uitstroom van ouderen uit de werkzame beroepsbevolking Clemens Siermann en Henk-Jan Dirven De uitstroom van 50-plussers uit de werkzame beroepsbevolking is de laatste jaren toegenomen. Een kwart van deze

Nadere informatie

Feiten en cijfers 2010 Branche WMD

Feiten en cijfers 2010 Branche WMD Feiten en cijfers 2010 Branche WMD Ieder jaar maakt FCB de zogenoemde factsheets. Deze bestaat uit cijfers over de branche in een bepaald jaar. De cijfers over 2010 worden met de ontwikkelingen ook in

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Rijnmond

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Rijnmond Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Rijnmond Overview Hieronder wordt ingegaan op een aantal arbeidsmarktaspecten in de regio Rijnmond, die op basis van de resultaten van het huidige monitoronderzoek

Nadere informatie

Samenvatting rapportage. Baan je toekomst: werken aan duurzame inzetbaarheid. Contractcatering

Samenvatting rapportage. Baan je toekomst: werken aan duurzame inzetbaarheid. Contractcatering Samenvatting rapportage Baan je toekomst: werken aan duurzame inzetbaarheid Contractcatering In samenwerking met: Rijnland Advies 1 Inleiding Even terugkijken.. De komende jaren verandert de arbeidsmarkt

Nadere informatie

Totaalbeeld arbeidsmarkt: werkloosheid in februari 6 procent

Totaalbeeld arbeidsmarkt: werkloosheid in februari 6 procent Arbeidsmarkt in vogelvlucht Gemiddeld over de afgelopen vier maanden is er een licht stijgende trend in de werkloosheid. Het aantal banen van werknemers stijgt licht en het aantal openstaande vacatures

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Zeeland/West-Brabant

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Zeeland/West-Brabant Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Zeeland/West-Brabant Overview Hieronder wordt ingegaan op een aantal arbeidsmarktaspecten in de regio Zeeland, West Brabant, die op basis van de resultaten van het

Nadere informatie

CAO-KINDEROPVANG, VOOR KINDERCENTRA EN GASTOUDERBUREAUS CAO-AKKOORD 2010-2011

CAO-KINDEROPVANG, VOOR KINDERCENTRA EN GASTOUDERBUREAUS CAO-AKKOORD 2010-2011 CAO-KINDEROPVANG, VOOR KINDERCENTRA EN GASTOUDERBUREAUS CAO-AKKOORD 2010-2011 Partijen bij de CAO Kinderopvang, te weten: Maatschappelijk Ondernemers Groep, gevestigd te Utrecht De Branchevereniging Ondernemers

Nadere informatie

Lesbrief Werk en Werkloosheid 1 e druk

Lesbrief Werk en Werkloosheid 1 e druk Hoofdstuk 1. 1.12 1.13 1.14 1.15 1.16 B D B A B Werken of vrije tijd 1.17 a. De arbeidsdeelname van vrouwen stijgt en het aantal vrouwen met een grote deeltijdbaan is het sterkst gestegen in de periode

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

Flexibel roosteren iets voor u?

Flexibel roosteren iets voor u? Flexibel roosteren iets voor u? Het Landelijke Arbocongres 2012 Maandag 1 oktober 2012 Nicole Pikkemaat, trainer / adviseur Arbeid en Gezondheid 1 Programma Flexibel roosteren, waarom? Mogelijkheden en

Nadere informatie

Arbeidsmarktmobiliteit van ouderen

Arbeidsmarktmobiliteit van ouderen Arbeidsmarktmobiliteit van ouderen Jan-Willem Bruggink en Clemens Siermann Werkenden van 45 jaar of ouder zijn weinig mobiel op de arbeidsmarkt. Binnen deze groep neemt de mobiliteit af met het stijgen

Nadere informatie

Pensioenaanspraken in beeld

Pensioenaanspraken in beeld Pensioenaanspraken in beeld Deel 1: aanspraken naar geslacht en burgerlijke staat Elisabeth Eenkhoorn, Annelie Hakkenes-Tuinman en Marije vandegrift bouwen minder pensioen op via een werkgever dan mannen.

Nadere informatie

Notitie Aan. Doel en opzet. Totaalbeeld. Jan Kees Boon. Sectorcommissie Boomkwekerijproducten. Agendapunt 10, vergadering d.d.

Notitie Aan. Doel en opzet. Totaalbeeld. Jan Kees Boon. Sectorcommissie Boomkwekerijproducten. Agendapunt 10, vergadering d.d. Notitie Aan Sectorcommissie Boomkwekerijproducten Van Jan Kees Boon Kenmerk Behoort bij Agendapunt 10, vergadering d.d. 9-5-2007 Totaal aantal pagina s 7 27 april 2007 SAMENVATTING ARBEIDSMARKTMONITOR

Nadere informatie

Bouwaanvragen. Opbrengst bouwleges

Bouwaanvragen. Opbrengst bouwleges Kwartaalrapportage 1. Inleiding Vorig jaar werd Nederland geconfronteerd met de kredietcrisis. In eerste instantie werd nog gedacht dat dit probleem zich zou beperken tot de VS. Niets blijkt minder waar.

Nadere informatie

Flexibilisering van de arbeidsmarkt

Flexibilisering van de arbeidsmarkt September 2016 Flexibilisering van de arbeidsmarkt De wereld om ons heen verandert. Zo ook de arbeidsmarkt. De tijd waarin werknemers louter voor onbepaalde tijd in dienst werden genomen, ligt (heel) ver

Nadere informatie

Aantal medewerkers Zuidoost-Brabant

Aantal medewerkers Zuidoost-Brabant Regio Zuidoost-Brabant 1. Werkgelegenheid Zorg en Welzijn Zuidoost-Brabant In dit katern volgt een overzicht van diverse arbeidsmarktfactoren in de sector zorg en welzijn in de regio Zuidoost-Brabant.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 32 729 Evaluatie Wet inkomensvoorziening oudere werklozen Nr. 1 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter

Nadere informatie

VISIE OP WERK. Jeroen Zwinkels 23 november 2015

VISIE OP WERK. Jeroen Zwinkels 23 november 2015 VISIE OP WERK Jeroen Zwinkels 23 november 2015 WAT ZIEN WE IN DE BOUW? 2016 6.000 meer banen in de bouw; ook het aantal vacatures groeit UWV, Jobfeed 38% flexibele contracten in de Beroepsbevolking (landelijk)

Nadere informatie

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I In deze economische monitor vindt u cijfers over de werkgelegenheid en de arbeidsmarkt van de gemeente Ede. Van de arbeidsmarkt zijn gegevens opgenomen van de tweede helft

Nadere informatie

Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang. Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008

Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang. Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008 Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008 Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang Huidige uitdagingen voor organisaties Veranderd werknemersperspectief

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamerder Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE. Datum 8 april 2011 Betreft Evaluatie IOW

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamerder Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE. Datum 8 april 2011 Betreft Evaluatie IOW > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamerder Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil, onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-ondernemers MKB-Nederland

Nadere informatie

PRINCIPE AKKOORD PROTOCOL CAO

PRINCIPE AKKOORD PROTOCOL CAO PRINCIPE AKKOORD 13 maart 2014 PROTOCOL CAO Tata Steel IJmuiden BV en de aangesloten bedrijven te IJmuiden, gezamenlijk vormend de Sociale Eenheid IJmuiden (verder te noemen Tata Steel) en FNV Bondgenoten,

Nadere informatie

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen Het aantal mensen met werk is in de periode februari-april met gemiddeld 2 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren en 45-plussers gingen aan de slag.

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Gelderland

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Gelderland Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Gelderland Overview Hieronder wordt ingegaan op een aantal arbeidsmarktaspecten in de regio Gelderland, die op basis van de resultaten van het huidige monitoronderzoek

Nadere informatie

Herintreders op de arbeidsmarkt

Herintreders op de arbeidsmarkt Herintreders op de arbeidsmarkt Sabine Lucassen Voor veel herintreders is het lang dat ze voor het laatst gewerkt hebben. Herintreders zijn vaak vrouwen in de leeftijd van 35 44 jaar en laag of middelbaar

Nadere informatie

Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid

Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid Maikel Volkerink Jules Theeuwes Utrecht, 10 oktober 2012 www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 SEO Economisch Onderzoek Onafhankelijk

Nadere informatie

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud 4 e editie Economische monitor Voorne PutteN Opzet en inhoud In 2010 verscheen de eerste editie van de Economische Monitor Voorne-Putten, een gezamenlijk initiatief van de vijf gemeenten Bernisse, Brielle,

Nadere informatie

Werkloosheid Redenen om niet actief te

Werkloosheid Redenen om niet actief te Sociaal Economische Trends 2013 Sociaaleconomische trends Werkloosheid Redenen 2004-2011 om niet actief te zijn Stromen op en duren de arbeidsmarkt Werkloosheidsduren op basis van de Enquête beroepsbevolking

Nadere informatie

Duurzame Inzetbaarheid Seminar Ontwikkelingen in arbeid Windesheim Zwolle Maandag, 9 november 2015

Duurzame Inzetbaarheid Seminar Ontwikkelingen in arbeid Windesheim Zwolle Maandag, 9 november 2015 Duurzame Inzetbaarheid Seminar Ontwikkelingen in arbeid Windesheim Zwolle Maandag, 9 november 2015 Rob Gründemann Lector Hogeschool Utrecht Suzanne Jungjohann HR directeur Delta Lloyd Opzet presentatie

Nadere informatie

THEMA: ARBEIDSMARKT JOOST DUFFHUES YACHT 24 MEI 2012

THEMA: ARBEIDSMARKT JOOST DUFFHUES YACHT 24 MEI 2012 THEMA: ARBEIDSMARKT JOOST DUFFHUES YACHT 24 MEI 2012 Dynamiek in de (arbeids) markt Politiek Overheid Technologie Economie Arbeidsmarkt Demografie Organisaties (Beroeps) bevolking Sociaal OVERHEID Wet-

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

handreikingen duurzaam participatiebeleid

handreikingen duurzaam participatiebeleid keuzeruimte voor bedrijf en individu De CAO Wijzer Duurzame Participatie biedt op zes thema s handreikingen voor duurzaam participatiebeleid. De wijzer bevat voor CAO-afspraken en maakt inspirerende voorbeelden

Nadere informatie

als stimulans voor een hogere participatie p van ouderen op de arbeidsmarkt (NEA-paper) Frank Cörvers

als stimulans voor een hogere participatie p van ouderen op de arbeidsmarkt (NEA-paper) Frank Cörvers Langdurige arbeidsrelaties als stimulans voor een hogere participatie p van ouderen op de arbeidsmarkt (NEA-paper) Frank Cörvers Aanleiding: vergrijzing Langer doorwerken, dus ook meer investeren in jongeren

Nadere informatie

DEPARTEMENT WERK EN SOCIALE ECONOMIE. Kerncijfers Vergrijzing en Werkzaamheid Versie 20 juni 2013

DEPARTEMENT WERK EN SOCIALE ECONOMIE. Kerncijfers Vergrijzing en Werkzaamheid Versie 20 juni 2013 DEPARTEMENT WERK EN SOCIALE ECONOMIE Kerncijfers Vergrijzing en Werkzaamheid Versie 20 juni 2013 1 De arbeidsmarkt wordt krapper: alle talent is nodig Evolutie van de vervangingsgraad (verhouding 15-24-jarigen

Nadere informatie

Aantal medewerkers West-Brabant

Aantal medewerkers West-Brabant Regio West-Brabant 1. Werkgelegenheid Zorg en Welzijn West-Brabant In dit katern volgt een overzicht van diverse arbeidsmarktfactoren in de sector zorg en welzijn in de regio West-Brabant. Waar mogelijk

Nadere informatie

Ontwikkeling arbeidsmarkt en loopbaan vak opvattingen die veranderen

Ontwikkeling arbeidsmarkt en loopbaan vak opvattingen die veranderen Ontwikkeling arbeidsmarkt en loopbaan vak opvattingen die veranderen Misja Bakx 1 Even Voorstellen Directeur Matchcare Specialist arbeidsmarkt en loopbaanwaarde Vernieuwing instrumenten voor loopbaan en

Nadere informatie

Arbeidsaanbod naar sociaaldemografische kenmerken

Arbeidsaanbod naar sociaaldemografische kenmerken CPB Memorandum Sector : Arbeidsmarkt en Welvaartsstaat Afdeling/Project : Arbeid Samensteller(s) : Rob Euwals, Daniël van Vuuren, Adri den Ouden, Janneke Rijn Nummer : 171 Datum : 12 december 26 Arbeidsaanbod

Nadere informatie

Weer aan het werk als uitzendkracht: vaker wisseling van baan en sector na werkloosheid Jeroen van den Berg en Hester Houwing (UWV)

Weer aan het werk als uitzendkracht: vaker wisseling van baan en sector na werkloosheid Jeroen van den Berg en Hester Houwing (UWV) Weer aan het werk als uitzendkracht: vaker wisseling van baan en sector na werkloosheid Jeroen van den Berg en Hester Houwing (UWV) Paper voor workshop op NvA/TvA congres 2012 concept, niet citeren zonder

Nadere informatie

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB A.M.J. te Peele Zoetermeer, 24 december 2004 Beperkte groei werkgelegenheid MKB in 1999-2002 De werkgelegenheid in het MKB is in 2002 met 3% toegenomen

Nadere informatie

Feiten en cijfers 2010 Branche Kinderopvang

Feiten en cijfers 2010 Branche Kinderopvang Feiten en cijfers 2010 Branche Kinderopvang Ieder jaar maakt FCB de zogenoemde factsheets. Deze bestaat uit cijfers over de branche in een bepaald jaar. De cijfers over 2010 worden met de ontwikkelingen

Nadere informatie

6. Vergrijzing in Noord-Nederland

6. Vergrijzing in Noord-Nederland 6. Vergrijzing in Noord-Nederland De komende jaren zal de gemiddelde leeftijd van de Nederlandse bevolking sterk stijgen. Er worden minder kinderen geboren dan vroeger en onder invloed van stijgende welvaart

Nadere informatie

Werkloosheid nauwelijks veranderd

Werkloosheid nauwelijks veranderd Persbericht Pb14-084 18-12-2014 09.30 uur Werkloosheid nauwelijks veranderd - Werkloosheid blijft 8 procent - Meer mensen aan het werk in de afgelopen drie maanden - Aantal WW-uitkeringen met 6 duizend

Nadere informatie

Hoofdstuk 13. Arbeidsmarkt

Hoofdstuk 13. Arbeidsmarkt Hoofdstuk 13. Arbeidsmarkt Samenvatting De potentiële beroepsbevolking wordt gedefinieerd als alle inwoners van 15-64 jaar en bestaat uit ruim 86.000 Leidenaren. Van hen verricht ruim zeven op de tien

Nadere informatie

Meten = Weten Inventarisatie van leeftijdsgerelateerde personeelscijfers in uw onderneming

Meten = Weten Inventarisatie van leeftijdsgerelateerde personeelscijfers in uw onderneming Meten = Weten Inventarisatie van leeftijdsgerelateerde personeelscijfers in uw onderneming Inleiding De generatie van babyboomers gaat binnenkort met pensioen. En met hen een grote hoeveelheid vakkennis.

Nadere informatie

Zuidoost-Drentse arbeidsmarkt van zorg en welzijn Een regionaal arbeidsmarktonderzoek voor de zorg- en welzijnssector in Zuidoost- Drenthe

Zuidoost-Drentse arbeidsmarkt van zorg en welzijn Een regionaal arbeidsmarktonderzoek voor de zorg- en welzijnssector in Zuidoost- Drenthe Zuidoost-Drentse arbeidsmarkt van zorg en welzijn Een regionaal arbeidsmarktonderzoek voor de zorg- en welzijnssector in Zuidoost- Managementsamenvatting Arbeidsmarktinformatie is belangrijk voor de zorg-

Nadere informatie

Aan de F 030 66 30 000 Federatie Werkgeversorganisaties Techniek (FWT> Tav. de heer H. van Luunen Postbus 930002 2509 AA Den Haag

Aan de F 030 66 30 000 Federatie Werkgeversorganisaties Techniek (FWT> Tav. de heer H. van Luunen Postbus 930002 2509 AA Den Haag QTEN Postadres Postbus 9208, 3506 GE Utrecht Metaal T 0900 9690 (lokaal tarief) Aan de F 030 66 30 000 Federatie Werkgeversorganisaties Techniek (FWT> Tav. de heer H. van Luunen Postbus 930002 2509 AA

Nadere informatie

OR & Duurzame inzetbaarheid

OR & Duurzame inzetbaarheid OR & Duurzame inzetbaarheid Laat je oudere collega s niet in de steek! Percentage Arbeidsparticipatie bij 55+ 80% 70% 60% 2011 50% 40% 30% 20% 1995 10% 0% 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 Leeftijd

Nadere informatie

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Utrecht

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Utrecht De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio datum 16 maart 2015 auteurs dr. Hendri Adriaens dr.ir. Peter Fontein drs. Marcia den Uijl CentERdata, Tilburg, 2015 Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

Arbeidsparticipatie van oudere werknemers. Studienamiddag Ageing at work

Arbeidsparticipatie van oudere werknemers. Studienamiddag Ageing at work Arbeidsparticipatie van oudere werknemers Studienamiddag Ageing at work Leuven, 28 oktober 2009 Dr. Rob Gründemann, Senior Onderzoeker/Adviseur TNO Arbeid Lector Hogeschool Utrecht (Nederland) Opzet van

Nadere informatie

Aanbod van Arbeid 2016

Aanbod van Arbeid 2016 Aanbod van Arbeid 2016 Samenvatting Rapport over werken, zorgen en leren op een flexibele arbeidsmarkt. In het rapport wordt verslag gedaan van een langlopend onderzoek onder ca. 4500 werkenden en niet-werkenden

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Noord-Holland

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Noord-Holland Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Noord-Holland Overview Hieronder wordt ingegaan op een aantal arbeidsmarktaspecten in de regio Noord-Holland, die op basis van de resultaten van het huidige monitoronderzoek

Nadere informatie

Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013

Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 drs. W. van Ooij MarktMonitor Januari 2015 Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 . Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013

Nadere informatie

Flexibel werken in de uitzendbranche

Flexibel werken in de uitzendbranche Flexibel werken in de uitzendbranche Door slimmer om te gaan met roosters en werktijden zijn werk en privé beter te combineren, wordt de arbeidsproductiviteit hoger en zijn pieken en dalen op de werkvloer

Nadere informatie

Arbeidsmarkt en vakmanschap

Arbeidsmarkt en vakmanschap Arbeidsmarkt en vakmanschap Symposium Spelen met Talent Avans Hogeschool, s-hertogenbosch 16.45-17.30 uur Gerard Evers dr. Gerard Evers Recente verleden Hoogleraar Human Capital Valuation UvT Hoofdredacteur

Nadere informatie

Nieuwsbrief Drenthe, oktober 2012

Nieuwsbrief Drenthe, oktober 2012 Nieuwsbrief, oktober 2012 In opdracht van de Provincie heeft Etil in de tweede helft van 2010 het onderzoek Ontwikkelingen en prognoses op de Drentse Arbeidsmarkt 2011 2014 uitgevoerd. In dit onderzoek

Nadere informatie

Blijvend beter inzetbaar. Levensfasegericht personeelsmanagement: een praktische uitwerking

Blijvend beter inzetbaar. Levensfasegericht personeelsmanagement: een praktische uitwerking Blijvend beter inzetbaar Levensfasegericht personeelsmanagement: een praktische uitwerking mogelijkheden Aanleiding Door vergrijzing en ontgroening kan in de nabije toekomst het aantal mensen dat met pensioen

Nadere informatie

UWV Kennisverslag

UWV Kennisverslag UWV Kennisverslag 2016-8 Marcel Spijkerman DE DALENDE ARBEIDSPARTICIPATIE VAN WGA ERS VERKLAARD Over de invloed van vergrijzing en uitkeringsduur Kenniscentrum UWV September 2016 Het UWV Kennisverslag

Nadere informatie

Werkloosheid in oktober vrijwel onveranderd

Werkloosheid in oktober vrijwel onveranderd Persbericht Pb14-070 20 november 2014 09.30 uur Werkloosheid in oktober vrijwel onveranderd - Meer mensen aan het werk - Aantal WW-uitkeringen vrijwel onveranderd - WW-uitkeringen toegenomen vanuit seizoengevoelige

Nadere informatie

NIET SLOPEN MAAR BOUWEN

NIET SLOPEN MAAR BOUWEN NIET SLOPEN MAAR BOUWEN GEWOON GOED WERK VOOR IEDEREEN! CONCEPT ARBEIDSVOORWAARDEN AGENDA FNV IN BEWEGING 2014 INLEIDING Sinds 2008 ligt de Nederlandse economie op zijn gat. Voor 2013 werd een licht herstel

Nadere informatie

Maandelijkse cijfers over de werkloze beroepsbevolking van het CBS en nietwerkende werkzoekenden van het UWV

Maandelijkse cijfers over de werkloze beroepsbevolking van het CBS en nietwerkende werkzoekenden van het UWV 16 februari 2012 Maandelijkse cijfers over de werkloze beroepsbevolking van het CBS en nietwerkende werkzoekenden van het UWV Samenvatting Het CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek) en UWV publiceren

Nadere informatie

Zorgbarometer 7: Flexwerkers

Zorgbarometer 7: Flexwerkers Zorgbarometer 7: Flexwerkers Onderzoek naar de positie van flexwerkers in de zorg Uitgevoerd door D. Langeveld, MSc Den Dolder, mei 2012 Pagina 2 Het auteursrecht op dit rapport berust bij ADV Market Research

Nadere informatie

De arbeidsmarkt voor leraren po Regio Drenthe / Overijssel

De arbeidsmarkt voor leraren po Regio Drenthe / Overijssel De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Drenthe / Overijssel datum 16 maart 2015 auteurs dr. Hendri Adriaens dr.ir. Peter Fontein drs. Marcia den Uijl CentERdata, Tilburg, 2015 Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

CAO-AKKOORD TEXTIELVERZORGING, NOVEMBER 2011. De looptijd van de CAO is 2 jaar, van 1 juli 2011 t/m 30 juni 2013 (artikel 59 CAO).

CAO-AKKOORD TEXTIELVERZORGING, NOVEMBER 2011. De looptijd van de CAO is 2 jaar, van 1 juli 2011 t/m 30 juni 2013 (artikel 59 CAO). ral.div.80 CAO-AKKOORD TEXTIELVERZORGING, NOVEMBER 2011 1 LOOPTIJD De looptijd van de CAO is 2 jaar, van 1 juli 2011 t/m 30 juni 2013 (artikel 59 CAO). 2 LOONPARAGRAAF De salarissen en salarisschalen voor

Nadere informatie

Eerste ideeën cao onderhandelingen Motorvoertuigen en Tweewielerbedrijf

Eerste ideeën cao onderhandelingen Motorvoertuigen en Tweewielerbedrijf Startnotitie MVT 2014-04-02 Aan kaderleden MVT en de collega s Eerste ideeën cao onderhandelingen Motorvoertuigen en Tweewielerbedrijf Inleiding De cao voor het Motorvoertuigen en Tweewielerbedrijf (MVT)

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Hoe staat het met de balans tussen werk en privé in de woonbranche? Nieuwegein, augustus 2010 Jeroen Kleingeld

Hoe staat het met de balans tussen werk en privé in de woonbranche? Nieuwegein, augustus 2010 Jeroen Kleingeld Hoe staat het met de balans tussen werk en privé in de woonbranche? Nieuwegein, augustus 2010 Jeroen Kleingeld Inhoud 1. Inleiding... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Doelstelling... 3 1.3 Respons... 3 1.4 Representativiteit...

Nadere informatie

Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) April 2011

Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) April 2011 Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) April 2011 In deze notitie van het UWV WERKbedrijf, die vanwege de resultaten van de Quick Scan wat later verschijnt dan gebruikelijk, worden de actuele ontwikkelingen

Nadere informatie

Jongeren op de arbeidsmarkt

Jongeren op de arbeidsmarkt Jongeren op de arbeidsmarkt Tanja Traag In 23 was 11 procent van alle jongeren werkloos. Jongeren die geen onderwijs meer volgen, hebben een andere positie op de arbeidsmarkt dan jongeren die wel een opleiding

Nadere informatie

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 5 e editie. Opzet en inhoud. Deze factsheet is de vijfde editie van de

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 5 e editie. Opzet en inhoud. Deze factsheet is de vijfde editie van de 5 e editie Economische monitor Voorne PutteN Opzet en inhoud Deze factsheet is de vijfde editie van de Economische Monitor Voorne-Putten en presenteert recente economische ontwikkelingen van Voorne-Putten

Nadere informatie

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio West- en Midden-Brabant

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio West- en Midden-Brabant De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio West- en datum 16 maart 2015 auteurs dr. Hendri Adriaens dr.ir. Peter Fontein drs. Marcia den Uijl CentERdata, Tilburg, 2015 Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

De arbeidsmarkt voor leraren po Regio Limburg

De arbeidsmarkt voor leraren po Regio Limburg De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Limburg datum 16 maart 2015 auteurs dr. Hendri Adriaens dr.ir. Peter Fontein drs. Marcia den Uijl CentERdata, Tilburg, 2015 Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

De arbeidsmarkt voor leraren po Regio Zuid- en Oost-Gelderland

De arbeidsmarkt voor leraren po Regio Zuid- en Oost-Gelderland De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Zuid- en Oost-Gelderland datum 16 maart 2015 auteurs dr. Hendri Adriaens dr.ir. Peter Fontein drs. Marcia den Uijl CentERdata, Tilburg, 2015 Alle rechten

Nadere informatie

Nieuwe tijden, nieuwe collectieve pensioenen

Nieuwe tijden, nieuwe collectieve pensioenen Nieuwe tijden, nieuwe collectieve pensioenen Werkgevers en werknemers aan het woord Onderzoek verricht in opdracht van Nationale-Nederlanden door Motivaction. Wat vinden werkgevers en werknemers van pensioenen.

Nadere informatie

DOORWERKEN NA DE AOW-GERECHTIGDE LEEFTIJD

DOORWERKEN NA DE AOW-GERECHTIGDE LEEFTIJD DOORWERKEN NA DE AOW-GERECHTIGDE LEEFTIJD VAN IMPACT EN DRIJFVEREN NAAR IMPLICATIES VOOR BELEID Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt / ROA DOORWERKEN NA DE AOW-GERECHTIGDE LEEFTIJD VAN IMPACT

Nadere informatie

MONITOR WERK Meting maart 2014. 34993 Maart 2014 Francette Broekman

MONITOR WERK Meting maart 2014. 34993 Maart 2014 Francette Broekman MONITOR WERK Meting maart 2014 34993 Maart 2014 Francette Broekman GfK Intomart 2014 34993 Achmea Volgens Nederland Werk Maart 2014 1 Inleiding GfK Intomart 2014 34993 Achmea Volgens Nederland Werk Maart

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Limburg

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Limburg Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Limburg Overview Hieronder wordt ingegaan op een aantal arbeidsmarktaspecten in de regio Limburg, die op basis van de resultaten van het huidige monitoronderzoek

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

Vragenlijst Leeftijdsscan

Vragenlijst Leeftijdsscan De leeftijdsscan Dit document is een blanco vragenlijst ter voorbereiding van het invullen van de leeftijdsscan op www.leeftijdsscan.be. Die website helpt u in real time om een duidelijk beeld te vormen

Nadere informatie

Vitaliteit en leeftijd Symposium Vitaliteit voor organisatie en individu

Vitaliteit en leeftijd Symposium Vitaliteit voor organisatie en individu Symposium Vitaliteit voor organisatie en individu 21 september 2010 Tinka van Vuuren Inhoud presentatie Waarom is beleid gericht op vitaliteit en leeftijd noodzakelijk? Is er verband tussen vitaliteit

Nadere informatie

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014 Nummer 6 juni 2014 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014 Factsheet Ondanks eerste tekenen dat de economie weer aantrekt blijft de werkloosheid. Negen procent van de Amsterdamse beroepsbevolking is werkloos

Nadere informatie

hoe aantrekkelijk bent u? employer branding is de basis voor toekomstig arbeidskapitaal

hoe aantrekkelijk bent u? employer branding is de basis voor toekomstig arbeidskapitaal hoe aantrekkelijk bent u? employer branding is de basis voor toekomstig arbeidskapitaal Waarom is employer branding belangrijk? Het speelveld van de HRmanager verandert. In de toekomst wordt het meer dan

Nadere informatie

Een verkenning van de arbeidsmarkt

Een verkenning van de arbeidsmarkt Hoofdstuk 1 1.11 B en C. 1.12 B. 1.13 B. 1.14 Stijging: a,b en c. Daling: d. 1.15 a. Daalt; b. Stijgt; c. Daalt; d. Stijgt. Een verkenning van de arbeidsmarkt 1.16 De vraag (werkgelegenheid en vacatures)

Nadere informatie