Welkom op het DC seminar

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Welkom op het DC seminar"

Transcriptie

1 Welkom op het DC seminar Wouter de Ridder, Robeco Investment Solutions SS Rotterdam 25 juni 2015

2 Programma Voor professionele beleggers Start > Welkomstwoord door Roderick Munsters (Robeco) > Theo Nijman (Netspar): de toekomst van het pensioenstelsel > Tom Steenkamp (Robeco): vertaalslag naar oplossingen voor werkgevers en pensioenfondsen > Q&A met Theo Nijman, Raimond Schikhof en Tom Steenkamp o.l.v. Jaap Hoek (Robeco) Break > Verwachte pensioenresultaat en rendementen door Lukas Daalder (Robeco) > Raimond Schikhof (directeur pensioenfonds Randstad en voorzitter pensioenfond Flexsecurity) over Pensioencommunicatie vanuit het perspectief van deelnemers Afsluiting en borrel 2

3 Roderick Munsters CEO Robeco 3

4 Pensioen haalt bijna elke dag de krant Eerste Kamer stemt in met snellere verhoging AOW-leeftijd 2 juni 2015 Innovatieprijs voor Pensioen Pensioenfederatie, 19 juni 2015 Staatssecretaris gaat 'pensioenknip' tijdelijk opnieuw invoeren. RTL Nieuws, 16 juni 2015 Kamervragen over institutionele beleggingen in wapens FD Pensioen Pro, 22 juni 2015 Wetsvoorstel pensioensparen zelfstandigen FD Pensioen Pro, 17 juni 2015 Tweede Kamer akkoord met komst APF (inclusief vermogensscheiding Ringfencing bij BPF-en) 19 juni

5 Mede veroorzaakt door externe ontwikkelingen > Economische situatie Aanhoudend lage rentestand, lage economische groei En daardoor stijgende pensioenlasten > Veranderingen in behoefte Nieuwe generaties kennen andere behoeften (ZZP-ers, generatie Y) Meer transparante en duidelijke pensioencommunicatie gaat pensioen veranderen. > Nederlandse fondsen zoeken samenwerking of liquideren > Nieuwe uitvoeringsvormen in de pensioenmarkt (PPI en APF) > Verschuiving van DB naar DC versnelt > Nieuw toekomststelsel met individuele rechten (en collectieve risicodeling) 5

6 In de strategie Robeco Groei is ons centrale thema voor de komende jaren, zowel organisch als door overname Onze focus ligt op vier doelgroepen: > Pension plan sponsors (zoals pensioenfondsen en corporates) > Verzekeringsmaatschappijen (pensioen gerelateerd) > Sovereign wealth fondsen > Grote private wealth managers spelen pensioenoplossingen een belangrijke rol. > Integraal vermogensbeheer en Flexioen > Premie Pensioen Instelling > Robeco Life 6

7 Wat betekent dit voor u en hoe kan Robeco helpen? > Pensioenontwikkeling is nodig! Darwin: It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is the most adaptable to change en welke bruggen gaan we vandaag slaan? > Welke ingrediënten zijn nodig voor de verandering van het pensioenstelsel > Vertalen naar oplossingen voor werkgevers en pensioenfondsen > Hoe brengen we dit over naar de mensen waarvoor we het doen 7

8 Theo Nijman Tilburg University 8

9 Persoonlijk Pensioen met Risicodeling en het actuele pensioendebat Theo Nijman Tilburg University 25 juni 2015

10 Actuele discussie pensioenstelsel van toekomst December 2014: Hoofdlijnennotitie premieovereenkomsten Januari 2015: Uitkomsten pensioendialoog SER rapport februari 2015: PPR interessant maar onbekend Zeer binnenkort HLN SZW: Uitwerking optimalisering wettelijk kader premieovereenkomsten Vervolg pensioendialoog / aanpassingen pensioenstelsel 10

11 Agenda deze presentatie Wat zijn de redenen om regelgeving premieovereenkomsten aan te passen? Wat wordt bedoeld met Persoonlijk Pensioen met Risicodeling? Transparantie, maatwerk, flexibiliteit Risico nemen ook in uitkeringsfase DC Keuzemenu s voor individu Wat zijn de redenen om regelgeving uitkeringsovereenkomsten aan te passen? Hoe hier PPR? Angel uit de rekenrente discussie Keuzeruimte voor fondsbestuur; waaronder keuze reëel contract Keuzemenu s voor individu 11

12 Waarom aanpassen premieregeling?

13 Belang aanpassen premieregelingen In Nederland DC kapitaal nu om te zetten in levenslange nominaal zekere uitkering Geen beleggingsrendement bij jaar beleggingshorizon Actuele lage rente leidt tot magere pensioenuitkomsten Pensioenknip, Radar,. Nominale zekerheid leidt al in opbouwfase tot beperkt beleggingsrisico om conversierisico te beheersen Doel vormgeving van levenslange uitkering met Beleggingsrisico ook in uitkeringsfase Kunnen inbouwen van (macro)langlevenrisico voor deelnemer 13

14 Vervlechting risico keuzes Op pensioendatum wordt nu in premieregelingen Aandelenrisico dicht gezet Nominaal renterisico dicht gezet Inflatierisico open gezet Micro (individueel) langlevenrisico dicht gezet Macro langlevenrisico (levensverwachting verandert) dicht gezet Eerste uitkering genoten Waarom dit allemaal op het zelfde moment in deze vorm? PPR = ontvlechten; geen vaste conversie datum; geen pensioenknip 14

15 Het ontvlechten van risico s In opbouwfase premieovereenkomsten ( DC ) kunnen functies door collectief of individu apart worden ingesteld. In PPR ook in uitkeringsfase 15

16 Nieuwecombinaties: pensioeninnovatie Education Education Working Working Retired Retired 16

17 Persoonlijk Pensioen met Risicodeling

18 PersoonlijkPensioenmet Risicodeling(PPR) Financieel rendement Biometrisch rendement Individueel vermogen uit vorige periode Inleg Individueel vermogen voor volgende periode Uitbetaling als levenslange uitkering 18

19 Beleggingsfunctie: Persoonlijk Objectieve waardering uit financiële markten Maatwerk in risicomanagement mogelijk B.v. life cycle beleggen zakelijke waarden B.v. nominaal renterisico voor ouderen dichtzettten, voor jongeren open 19

20 Verzekeringsfunctie: Risicodeling Verzekeren van micro langlevenrisico Door toekennen biometrisch rendement Negatief bij overlijden (kapitaal niet naar nabestaanden maar naar collectief) Positief bij overleven ( overlevingswinst ) Levenslange uitkering maar meer flexibiliteit Wie draagt risico stijging levensverwachting ouderen? Wie draagt risico stijging levensverwachting jongeren? 20

21 Toelichting overlevingsrendement. Situatie voor overlijden Voor overlijden 5 * 4 muntjes; 21

22 Toelichting overlevingsrendement. Situatie na overlijden Voor overlijden Na overlijden 5 * 4 muntjes; 4 * 5 muntjes; 22

23 Uitkeringsfunctie: projectierendement Overheid wil veilig stellen dat uitkering duurzaam is: maximaal verondersteld toekomstig rendement ( rekenrente ) Rekenrente in uitkeringsregelingen heeft twee rollen Waardering van aanspraken Snelheid waarmee uitgekeerd wordt Aanpassing rekenrente verschuift nu waarde tussen generaties Private pensioenen gepolitiseerd PPR ontvlecht: projectierente alleen tweede rol Ander projectierendement ( rekenrente ) verschuift waarde van individu in tijd maar verschuift geen waarde tussen generaties Uitsmeren van schokken in vermogen belangrijk om voldoende beleggingsrisico te verzoenen met stabiele uitkeringen 23

24 Uitsmeren schokken Schok -5%; usp = uitsmeerperiode Garanties uitkeringsniveau eenvoudig in te bouwen; bekende uitruil kosten, ambitie en risico 24

25 Keuzemenu individu PPR maakt potentieel veel nieuwe pensioenkeuzes mogelijk, zonder neveneffecten voor anderen Minder inleg als men hypotheek aflost Minder inleg als al veel opgebouwd Meer opnemen om thuis te kunnen blijven wonen Meer opnemen zorgkosten Beleggingsbeleid: life cycle? Welk risicoprofiel? Renterisico? Blijf mensen beschermen tegen ongewenste keuzes Collectief / werkgever belangrijke taak in aanbieden van adequaat keuze menu 25

26 Waarom aanpassen uitkeringsregeling?

27 Problemen uitkeringsregelingen (zie SER(2015)) Gebrek aan vertrouwen, mede door complexiteit, onduidelijke relatie inleg en uitkering en steeds weer ad hoc aanpassen regelgeving Ingebouwd conflict jongeren en ouderen: Beleggingsspagaat: tegenstelling ouderen en jongeren Overheid schrijft in FTK contract voor uit angst voor intergenerationele strijd over indexatie en korting (over rekenrente ). Nauwelijks keuzeruimte fondsbestuur: gebrek maatwerk. Grote gevoeligheid nominale rente Weinig individuele keuzemogelijkheden, waar dynamische economie steeds meer om vraagt, ook vanwege doorwerking keuzes naar anderen 27

28 PPR combineert kracht van collectief en individueel Collectief beleggen en risico s delen Keuzeruimte voor collectief, b.v. om reële contract te kiezen waarin ouderen niet langer renterisico jongeren dragen Keuzeruimte voor collectief om te kiezen welke keuzeruimte geboden wordt aan deelnemers Levenslang inkomen koesteren (sterkmaker NL stelsel) Meer transparantie over individueel pensioenvermogen over link inleg-uitkering over resultaten beleggingsbeleid over solidariteit Maatwerk en flexibiliteit mogelijk, voorkomt belangentegenstellingen en generatieconflicten Individuele keuzes mogelijk waar gewenst 28

29 PersoonlijkPensioenmet uitgebreiderisicodeling(ppr) Financieel rendement Biometrisch rendement Resultaat onderlinge solidariteitsafspraken Individueel vermogen uit vorige periode Inleg Individueel vermogen voor volgende periode Uitbetaling als levenslange uitkering 29

30 Individueel vermogen Bevordert vertrouwen Er is pensioenkapitaal als ik met pensioen ga Aanpassingen aan regelgeving veranderen mijn kapitaal niet Maakt maatwerk mogelijk B.v. jongeren meer zakelijke waarden dan ouderen Niet langer renterisico nemen in belang jongeren ten laste van ouderen Ouderen beschermd tegen (macro)langleven schokken Maakt flexibiliteit mogelijk B.v. andere visie op relatie nominale rente en inflatie na QE Maakt mogelijk keuzemogelijkheden te introduceren zonder consequenties voor anderen B.v. keuze inleg (in hypotheek, minder ) en inzetten andere doelen Solidariteit met toekomstige opbouw kan via additionele buffer 30

31 Hoe welke risico s delen? Deel verhandelbare risico s via risicomanagement i.p.v. pensioencontract Levert meer flexibiliteit en discipline ( vertrouwen ) Voorkom zo FTK dwangbuis rentegevoeligheid en invaardiscussies bij elke aanpassing Shell toch weer risicovrije discontering. Niet-verhandelbare risico s delen via pensioencontract Biometrische risico s (IV-A): onderlinge verzekeringssolidariteit Redelijk objectieve parameters voor waardering Niet-biometrische niet-verhandelbare risico s (IV-B) Objectieve indicatoren en waardering problematischer Delen risico s met toekomstige generaties (IV-C) Afruil welvaartswinst met discontinuïteitrisico en politiek risico 31

32 Samenvatting

33 Samenvatting Nieuw per 1 juli 2016 in premieregelingen (denk ik): Beleggingsrisico ook in uitkeringsfase Geen gedwongen conversie tegen lage rente; geen pensioenknip Macro langlevenrisico kan bij deelnemer liggen Uitsmeren schokken Fiscale regels uitkeringsfase? Ontwikkeling uitkeringsovereenkomsten Meer tijd nodig, ook vanwege transitie (o.a. doorsneesystematiek) PPR ook daar volop in belangstelling ( IMO ) Voegt solidariteit met toekomstige opbouw toe (IV-C ipv IV-A) Afruil welvaartswinst en discontinuïteits- en politiek risico Gaat hoofdlijnennotitie volgende week al meer richting geven? 33

34 Mission Netspar contributes to the ongoing improvement of financing opportunities for the old age of Dutch and European citizens through network development, formulating and executing scientific research and knowledge transfer programs.

35 Tom Steenkamp Robeco 35

36 (Collective) Defined Contribution: Kan het ook binnen de PPI? Tom Steenkamp Voor professionele beleggers bestuursvoorzitter Robeco PPI 36

37 Wat hebben we nu? > Premie wordt bepaald in pensioenregeling > Premie-maximum bepaalt belastingdienst, oplopende leeftijdsstaffel > Beleggingsbeleid is doorgaans een life-cycle glijpad > Op pensioendatum conversie in levenslange (gegarandeerde) uitkering > Uitkering nominaal vast of oplopend met vast percentage bedrag > Aankoop bij verzekeraar en onder strikte voorwaarden bij pensioenfonds 37

38 Hoe pakt het uit? Veronderstellingen Premie, loon en beleggingsmix Leeftijd Premie Inleg (3% staffel) Loon (Carrière ontwikkeling) % in Returnportefeuille (gemiddeld) ,3% 3% 100% ,8% 3% 100% ,5% 2% 100% ,6% 2% 100% % 1% 100% ,8% 1% 65% ,3% 0% 30% ,7% 0% 15% ,5% 0% 10% 38

39 Hoe pakt het uit? Veronderstellingen Robeco steady state Rendementsaannames Verwacht rendement Risico (Standaard deviatie) Samenhang (Correlatie) Returnportefeuille 8% 20% 0% Matchingportefeuille 4,25% 8% 0% Prijsinflatie 3,00% - Looninflatie 3,50% - Bron: Robeco 39

40 Hoe pakt het uit? Meetinstrumenten Meest gebruikte maatstaf: Replacement Ratio op pensioenleeftijd = Uitkering Laatst verdiende salaris Nadelen: 1. De maatstaf is nominaal 2. Neemt maar één jaar van de pensioenperiode > Wij gebruiken de replacement ratio s van alle jaren in de pensioenperiode, corrigeren voor inflatie en wegen deze met de overlevingskans > Wij kijken verder naar de kans op het korten van de uitkering en de hoeveelheid korting. 40

41 Hoe pakt het uit? Resultaten huidige situatie 120% 120% 100% 100% 80% 73% 80% 60% 61% 60% 40% 45% 40% 40% 20% 20% 0% 0% < 1% < 5% < 25% < 50% < 75% < 95% Gemiddeld Minimum Bron: Robeco Totaal pensioen Op pensioendatum DC pensioen 41

42 Ontwikkelingen Drie veranderingen voorgesteld door de staatssecretaris: 1. Ook beleggingsrisico lopen in afbouwfase 2. Aanbieder in de afbouwfase niet alleen verzekeraar 3. Collectieve risicodeling onder voorwaarden ( uitsmeren ) 42

43 Doorbeleggen We veronderstellen dat in de afbouwfase een uitkering op basis van: > 80% vanuit een nominale annuïteit > 20% vanuit vermogen dat wordt doorbelegd > De uitkering wordt berekend op basis van een (verwachte) opbrengst. > De feitelijke uitkering hangt af van de verschillen tussen deze verwachte opbrengst en de feitelijke opbrengst. > De uitkering kan dus variëren (variabele annuïteit) en is niet langer 100% zeker. Er kan sprake zijn van een korting. > De jaarlijkse korting is gedefinieerd als het verschil tussen de huidige uitkering en die van 1 jaar geleden. 43

44 Hoe pakt het uit? Resultaten doorbeleggen 140% 120% 100% 80% 72% 60% 40% 39% 20% 0% < 1% Bron: Robeco < 5% < 25% Totaal pensioen < 50% < 75% DC pensioen < 95% Gemiddeld Minimum 44

45 Hoe pakt het uit? Resultaten doorbeleggen Korting Kans op korten Gemiddelde korting Maximale korting Exclusief AOW 50.0% 1.8% 37.5% Inclusief AOW 26.4% 0.9% 3.0% Bron: Robeco 45

46 Resultaten doorbeleggen vergeleken > Verbetering lange termijn uitkomst ( reële vervangingsratio ) zonder dat het lange termijn risico veel toeneemt > Mediane vervangingsratio neemt toe met 11% > Lange termijn risico (1% downside risk) nagenoeg hetzelfde > Free lunch? Introductie van korte termijn schommeling in de uitkering > Gemiddelde korting is (excl. AOW) -1.8%, en incl. AOW -0.9% > NB: korting is op hogere uitkomst dan bij nominale annuïteit 46

47 Ontwikkelingen Drie veranderingen voorgesteld door de staatssecretaris: 1. Ook beleggingsrisico lopen in afbouwfase 2. Aanbieder in de afbouwfase niet alleen verzekeraar 3. Collectieve risicodeling onder voorwaarden ( uitsmeren ) 47

48 Andere aanbieders > Verzekeraars nu belangrijkste aanbieder en risicodrager > Risico s zijn micro langleven en macro langleven. > Micro langleven kan worden verzekerd via een pool van individuen (dus ook de PPI). Risico s zijn te overzien. > Macro langleven treft iedereen. Belangrijke vraag: wat is het verschil om het risico door het individu te laten dragen of bij een verzekeraar onder te brengen? > Risico s worden door verzekeraar in de aankoopprijs van de uitkering (de annuïteit) meegenomen. > Eigen onderzoek toont aan dat forse prijs wordt betaald voor verzekering langleven risico. 48

49 Ontwikkelingen Drie veranderingen voorgesteld door de staatssecretaris: 1. Ook beleggingsrisico lopen in afbouwfase 2. Aanbieder in de afbouwfase niet alleen verzekeraar 3. Collectieve risicodeling onder voorwaarden ( uitsmeren ) 49

50 Uitsmeren Het uitsmeren van schokken in het rendement, zoals door de staatssecretaris is voorgesteld, kan ook binnen een individuele rekening. > Wij veronderstellen een uitsmeerperiode van 10 jaar. > Wij berekenen de resultaten t.o.v. die van doorbeleggen zonder uitsmeren Wat is het effect hiervan op het eerdere voorbeeld? 50

51 Hoe pakt het uit? Resultaten uitsmeren Korting Kans op korten Gemiddelde korting Exclusief AOW 45.7% -0.7% Inclusief AOW 11.7% -0.2% In vergelijking met de situatie zonder uitsmeren valt op dat > De kans op korten neemt af > De gemiddelde korting neemt tevens af 51

52 Belangrijke informatie Robeco Institutional Asset Management B.V., hierna Robeco, heeft een vergunning als beheerder van ICBE s en ABI s van de Autoriteit Financiële Markten te Amsterdam. Zonder nadere toelichting kan deze presentatie niet als volledig worden beschouwd. Het is bedoeld om de professionele belegger te voorzien van informatie over Robeco s specifieke vaardigheden, maar is geen aanbeveling om financiële instrumenten te kopen of verkopen. Alle rechten van Robeco met betrekking tot deze presentatie blijven voorbehouden aan Robeco. Niets uit deze presentatie mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Robeco. 52

53 Lukas Daalder Robeco 53

54 Verwachte pensioenresultaat en rendementen Rotterdam 25 juni Robeco Lukas Daalder Voor professionele beleggers 54

55 Rendementen behaald uit het verleden

56 Verwacht lange termijn rendement aandelen: modelmatige aanpak Rendement op aandelen Dividend Winstgroei Inflatie

57 Verwacht lange termijn rendement aandelen: modelmatige aanpak Rendement op aandelen Dividend Earnings yield Dividend uitkeringspercentage Winstgroei Inflatie

58 Hoeveel winst koop je voor je geld? 7.3% Bron: Shiller database

59 Welk deel van de winst wordt uitgekeerd als dividend? 50% Bron: Shiller database

60 Verwacht lange termijn rendement aandelen: modelmatige aanpak Rendement op aandelen Dividend 3½% Earnings yield 7% 50% Dividend uitkeringspercentage Winstgroei Inflatie

61 Verwacht lange termijn rendement aandelen: modelmatige aanpak Rendement op aandelen Dividend 3½% Earnings yield Dividend uitkeringspercentage Winstgroei Groei van de economie Verwateringseffect Inflatie Arbeidsproductiviteit Groei factor arbeid

62 Productiviteitsgroei redelijk stabiel op de lange termijn 1.5% - 2.0% Groei BBP per hoofd van de bevolking

63 Groei beroepsbevolking loopt door, ondanks vergrijzing 0.5%

64 Verwacht lange termijn rendement aandelen: modelmatige aanpak Rendement op aandelen Dividend Winstgroei 3½% +1 ½% Earnings yield Groei van de economie Dividend uitkeringspercentage 2¼% ¾% Verwateringseffect Inflatie Arbeidsproductiviteit Groei factor arbeid 2% ¼%

65 Verwacht lange termijn rendement aandelen: modelmatige aanpak Rendement op aandelen Dividend Winstgroei 3½% +1 ½% Earnings yield Groei van de economie Dividend uitkeringspercentage Verwateringseffect Inflatie Arbeidsproductiviteit Groei factor arbeid

66 Lange termijn gemiddelde inflatie ligt boven de 2%

67 Verwacht lange termijn rendement aandelen: modelmatige aanpak Rendement op aandelen +8% Dividend Winstgroei 3½% +1 ½% Earnings yield Groei van de economie Dividend uitkeringspercentage Verwateringseffect Inflatie +3% Arbeidsproductiviteit Groei factor arbeid

68 Alternatief scenario: aanhoudende misère +8% 3¾% Rendement op aandelen 3½% 3% 6% 50% 7% 50% Dividend -¼% +1 ½% Earnings yield Dividend uitkeringspercentage ¾ % 1% 2¼% ¾% Winstgroei Groei van de economie Verwateringseffect +3% 1% Arbeidsproductiviteit 2% 1% Inflatie Groei factor arbeid ¼% -¼%

69 Welke rendementsaannames dienen we te gebruiken?

70 Wat is het effect van de aannames? Replacement rate uitgaande van sombere rendementsveronderstellingen 90% 80% 70% 60% 50% 50% 40% 30% 20% 10% 0% < 1% < 5% < 25% < 50% < 75% < 95% Gemiddeld Minimum Totaal pensioen DC pensioen Het figuur laat het voorbeeld zien uit Tom zijn presentatie, maar nu onder sombere rendementsaannames. We zien dat de mediane replacement rate daalt van 72% naar 50%

71 Belangrijke informatie Robeco Institutional Asset Management B.V., hierna Robeco, heeft een vergunning als beheerder van ICBE s en ABI s van de Autoriteit Financiële Markten te Amsterdam. Zonder nadere toelichting kan deze presentatie niet als volledig worden beschouwd. Het is bedoeld om de professionele belegger te voorzien van informatie over Robeco s specifieke vaardigheden, maar is geen aanbeveling om financiële instrumenten te kopen of verkopen. Alle rechten van Robeco met betrekking tot deze presentatie blijven voorbehouden aan Robeco. Niets uit deze presentatie mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Robeco. 71

72 Raimond Schikhof Pensioenfonds Randstad en pensioenfonds Flexsecurity 72

73 Hoe onzeker wilt u het hebben? Communicatie rond onzeker pensioen 25 juni 2015 Raimond Schikhof

74 Verschuivingen in pensioenland Eindloon Onvoorwaardelijke indexatie Voorwaardelijke indexatie Defined Benefit Collectief DC Middelloon Voorwaardelijke indexatie (Mogelijke) kortingen Collectief DC Individueel DC Vermeend zeker Gegarandeerd onzeker? juni 2015 Robeco seminar Communicatie rond onzeker pensioen

75 En de toezichthouder helpt ook niet mee Speech Frank Elderson (DNB) op symposium KNVG 22 juni: Als eerste aandachtspunt noem ik de kloof tussen de hoge verwachtingen van deelnemers en wat pensioenfondsen realistisch gezien waar kunnen maken. Die is ontstaan omdat onvoldoende aan deelnemers is gecommuniceerd dat pensioenuitkeringen niet volledig zeker zijn juni 2015 Robeco seminar Communicatie rond onzeker pensioen

76 Probleem 1: Niemand houdt van onzekerheid Pensioen moet zeker zijn Gemiddelde Nederlander wil helemaal niet nadenken over pensioen En al helemaal niet over risico s Liever zeker minder dan onzeker meer juni 2015 Robeco seminar Communicatie rond onzeker pensioen

77 Probleem 2: Onzekerheid is lastig beet te pakken Kansen zijn een te ingewikkeld begrip Termijnen zijn te lang om te kunnen overzien Waarde van geld in de tijd is moeilijk te bevatten Goede uitleg is te complex (afhaken) Slechte uitleg leidt tot misvattingen juni 2015 Robeco seminar Communicatie rond onzeker pensioen

78 Probleem 3: Onzekerheid zet niet aan tot actie Mogelijkheden voor individuele actie zijn beperkt Advieskosten vormen rem op onderzoek Afnemend vertrouwen in uitvoerders Afhaakgedrag van deelnemers juni 2015 Robeco seminar Communicatie rond onzeker pensioen

79 Probleem 4: Juridisering verhindert efficiënte communicatie Uitvoerders zijn benauwd voor aansprakelijkheid Niet alleen de formele bepalingen zijn van belang Gewekte verwachtingen en gerechtvaardigd vertrouwen beperken handelingsvrijheid Advisering in tweede pijler uit den boze juni 2015 Robeco seminar Communicatie rond onzeker pensioen

80 Probleem 5: We gaan het allemaal nog onzekerder maken Pensioenknip (daar is ie weer ) Doorbeleggen in uitkeringsfase Collectieve premieovereenkomst Wijzigende aannames (projectierendement) Collectieve risicobereidheid juni 2015 Robeco seminar Communicatie rond onzeker pensioen

81 Praktijkcasus: Van CDC naar individueel DC Stichting Pensioenfonds Randstad per 1 juli 2015 verder als gesloten fonds Uitvoering nieuwe pensioenregeling ondergebracht bij premiepensioeninstelling Van CDC naar individuele premieregeling Vragen: Wie communiceert wat? Hoe maak je de verschillen inzichtelijk? Welke aannames kies je? Hoe activeer je de deelnemers? Hoe voorkom je onrust? juni 2015 Robeco seminar Communicatie rond onzeker pensioen

82 Communicatietraject vanuit werkgever Eerste aankondigingen half jaar tevoren Specifieke actiewebsite Boomerang cards s Persoonlijke brochure met vergelijking oud vs nieuw Chatsessie via internet juni 2015 Robeco seminar Communicatie rond onzeker pensioen

83 De brochure juni 2015 Robeco seminar Communicatie rond onzeker pensioen

84 De vertrekpositie juni 2015 Robeco seminar Communicatie rond onzeker pensioen

85 De vergelijking juni 2015 Robeco seminar Communicatie rond onzeker pensioen

86 De gewetensvragen Welke veronderstelde rendementen? Welke inflatieverwachting? Wat voor scenario s? Wat te doen met keuzegedrag van deelnemers? Welke standdaarddeviatie in uitkomsten? Welke verantwoordelijkheid heeft de werkgever? Hoe ver reikt de zorgplicht? juni 2015 Robeco seminar Communicatie rond onzeker pensioen

87 Conclusies Gegarandeerde onzekerheid is bad news Onzekerheid zonder perspectief leidt tot afhaakgedrag Keuzes vereisen begeleiding De werkgever heeft altijd een verantwoordelijkheid Eerlijk duurt het langst juni 2015 Robeco seminar Communicatie rond onzeker pensioen

88 Bedankt voor uw aandacht

Beleggen voor een goed pensioenresultaat. Oskar Poiesz Robeco Investment Solutions 12 mei 2016

Beleggen voor een goed pensioenresultaat. Oskar Poiesz Robeco Investment Solutions 12 mei 2016 Beleggen voor een goed pensioenresultaat Oskar Poiesz Robeco Investment Solutions 12 mei 2016 Onderwerpen 1. Beleggen voor pensioen 2. Belang van beleggingsbeleid en lifecycle 3. Nieuwe mogelijkheden:

Nadere informatie

Opmerkingen bij: Naar een solide en solidair pensioenstelsel: bouwstenen voor een hervorming. Theo Nijman Tilburg University en Netspar Januari 2014

Opmerkingen bij: Naar een solide en solidair pensioenstelsel: bouwstenen voor een hervorming. Theo Nijman Tilburg University en Netspar Januari 2014 Opmerkingen bij: Naar een solide en solidair pensioenstelsel: bouwstenen voor een hervorming Theo Nijman Tilburg University en Netspar Januari 2014 Inleiding Rapport vraagt aandacht voor toekomstbestendigheid

Nadere informatie

Garanties in een nieuw perspectief. PensioenEvent 2015

Garanties in een nieuw perspectief. PensioenEvent 2015 Garanties in een nieuw perspectief PensioenEvent 2015 Programma 1. Herverdeling risico s. 2. Uitkeringsfase: premie- en kapitaalovereenkomst. 3. Extra mogelijkheid: de pensioenknip. 4. Doorbeleggen na

Nadere informatie

Pensioen voor de toekomst

Pensioen voor de toekomst Pensioen voor de toekomst KlikPensioen als ideale synthese van premie- en uitkeringsovereenkomsten Inhoud - Inleiding 1. Heldere uitgangspunten voor een goed pensioen 2. Pensioenoplossing voor vandaag

Nadere informatie

DC in een Notendop. Versie 17 januari 2015

DC in een Notendop. Versie 17 januari 2015 DC in een Notendop Versie 17 januari 2015 DC voor beginners Denified Contributions/ Beschikbare premie: Niet de aanspraken, maar de premie is de toezegging, premie staat vast, uitkering onzeker. Beschikbare

Nadere informatie

Themamiddag SER-advies Toekomstvisie. 27 februari 2015

Themamiddag SER-advies Toekomstvisie. 27 februari 2015 Themamiddag SER-advies Toekomstvisie 27 februari 2015 Welkom Kick van der Pol voorzitter Pensioenfederatie SER Advies Toekomst Pensioenen Kees Goudswaard Themamiddag, Den Haag, 27 februari 2015 Faculteit

Nadere informatie

Netspar 14 nov 2014 - Jan Tamerus 1

Netspar 14 nov 2014 - Jan Tamerus 1 Netspar 14 nov 2014 - Jan Tamerus 1 Brug mogelijk tussen twee werelden? Collectieve risicodeling, je moet het niet willen! Bijna geen meerwaarde meer Complex Niet te waarderen Je doet aan herverdeling

Nadere informatie

Wat is er aan de hand moet onze pensioenen?

Wat is er aan de hand moet onze pensioenen? Wat is er aan de hand moet onze pensioenen? Casper van Ewijk, Netspar & University of Amsterdam KNAW Symposium, 9 januari 2014, Amsterdam Agenda Wat is een pensioen? Goed pensioen is een risicovol pensioen

Nadere informatie

Doorbeleggen na pensioendatum: wat is het en hoe leggen we het onze deelnemers uit? Twan van Erp, Tatjana Taubert 17 mei 2016

Doorbeleggen na pensioendatum: wat is het en hoe leggen we het onze deelnemers uit? Twan van Erp, Tatjana Taubert 17 mei 2016 Doorbeleggen na pensioendatum: wat is het en hoe leggen we het onze deelnemers uit? Twan van Erp, Tatjana Taubert 17 mei 2016 Pagina 1 Pagina 1 Agenda 1. Verbeterde premieregelingen 2. Risico s en spreidingsmechanisme

Nadere informatie

Pensioenen en onderwijs. Pensioenen. Economie en pensioenen. Outline. Economische bril aanleren

Pensioenen en onderwijs. Pensioenen. Economie en pensioenen. Outline. Economische bril aanleren Pensioenen en onderwijs Economische bril aanleren Relaties met veel domeinen Teulings Pensioenen Micro: Financiële planning Macro: Actualiteit Relaties tussen oud en jong Lans Bovenberg 9 juni 2016 2 Outline

Nadere informatie

Vernieuwde beschikbare premieregelingen

Vernieuwde beschikbare premieregelingen Auteurs: Jos van Ophem Chantal Krijts Anouk Rennen Sacha van Hoogdalem Vernieuwde beschikbare premieregelingen Het Nederlandse pensioensysteem kent verschillende soorten pensioenregelingen. De belangrijkste

Nadere informatie

Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015

Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015 Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015 Het Wetsvoorstel variabele pensioenuitkering (kortweg wetsvoorstel ) maakt voor deelnemers aan een premieovereenkomst

Nadere informatie

Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015. Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur

Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015. Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015 Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur Agenda 1. Rol klankbordgroep 2. Waarom een nieuwe pensioenregeling?

Nadere informatie

Nieuwe FTK: is het beter en kan het nog beter? Theo Nijman Tilburg University 26 Juni 2014

Nieuwe FTK: is het beter en kan het nog beter? Theo Nijman Tilburg University 26 Juni 2014 Nieuwe FTK: is het beter en kan het nog beter? Theo Nijman Tilburg University 26 Juni 2014 Structuur Waar staan we vijf jaar na het Goudswaard rapport en de pensioenakkoorden van 2010 en 2011? Wat brengt

Nadere informatie

Wat te doen met je pensioen? Grip op je Vermogen - Dirk van Ommeren - 3 oktober 2014

Wat te doen met je pensioen? Grip op je Vermogen - Dirk van Ommeren - 3 oktober 2014 Wat te doen met je pensioen? Grip op je Vermogen - Dirk van Ommeren - 3 oktober 2014 2 Pensioen: turen naar de vrijheid 50 jaar lang werken we toe naar ons pensioen Dan willen we onafhankelijk zijn En

Nadere informatie

Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk

Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid publiceerde op vrijdag 12 juli 2013 het lang verwachte consultatiedocument over de uitwerking

Nadere informatie

WELKE PENSIOENREGELING IS TOEKOMSTBESTENDIG? Huidige regelingen & recente ontwikkelingen Stacey René & Hans Kennis.

WELKE PENSIOENREGELING IS TOEKOMSTBESTENDIG? Huidige regelingen & recente ontwikkelingen Stacey René & Hans Kennis. WELKE PENSIOENREGELING IS TOEKOMSTBESTENDIG? Huidige regelingen & recente ontwikkelingen Stacey René & Hans Kennis 29 oktober 2015 Agenda Welke pensioenstelsels zijn er? Wat is de houdbaarheid van het

Nadere informatie

Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader. Juni 2014

Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader. Juni 2014 Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader Juni 2014 Inhoudsopgave Wetsvoorstel aanpassing FTK Beleidsdekkingsgraad Premievaststelling Toekomstbestendig indexeren Inhaalindexatie Hersteltermijn

Nadere informatie

De toekomst van ons pensioen

De toekomst van ons pensioen De toekomst van ons pensioen Verdieping inbreng in De Nationale Pensioendialoog Peter Borgdorff PFZW 18 maart 2015 L e a d e r s h i p E n t r e p r e n e u r s h i p Ste wa r d s h i p info@nyenrode.nl

Nadere informatie

Onderzoek naar mogelijkheden van collectieve risicodeling binnen beschikbare premieregelingen

Onderzoek naar mogelijkheden van collectieve risicodeling binnen beschikbare premieregelingen Onderzoek naar mogelijkheden van collectieve risicodeling binnen beschikbare premieregelingen KATOCO 25 november 2014 Onderzoek naar mogelijkheden van collectieve risicodeling binnen beschikbare premieregelingen

Nadere informatie

Duurzame vormgeving van het Nederlandse collectieve aanvullende pensioen

Duurzame vormgeving van het Nederlandse collectieve aanvullende pensioen Duurzame vormgeving van het Nederlandse collectieve aanvullende pensioen Ilja Boelaars, Lans Bovenberg, Dirk Broeders, Peter Gortzak, Sacha van Hoogdalem, Theo Kocken, Marcel Lever, Theo Nijman en Jan

Nadere informatie

Risicoverdeling bij hervorming van het aanvullend pensioen. Roel Mehlkopf Jan Bonenkamp Casper van Ewijk Harry ter Rele Ed Westerhout

Risicoverdeling bij hervorming van het aanvullend pensioen. Roel Mehlkopf Jan Bonenkamp Casper van Ewijk Harry ter Rele Ed Westerhout Risicoverdeling bij hervorming van het Roel Mehlkopf Jan Bonenkamp Casper van Ewijk Harry ter Rele Ed Westerhout Inhoud Hoofdstuk 2: kosten en baten nominale garanties Hoofdstuk 4: risicoverdeling tussen

Nadere informatie

Is een life-cycle pensioen te conservatief? Een vergelijking van de risicoallocatie in nftk en duaal systeem

Is een life-cycle pensioen te conservatief? Een vergelijking van de risicoallocatie in nftk en duaal systeem Is een life-cycle pensioen te conservatief? Een vergelijking van de risicoallocatie in nftk en duaal systeem Kees Bouwman Cardano Risk Management Working paper Voorlopige versie: commentaar welkom, 16

Nadere informatie

Op weg naar een optimale beschikbare premieregeling

Op weg naar een optimale beschikbare premieregeling WHITE PAPER 2 februari 2015 Voor professionele partijen Op weg naar een optimale beschikbare premieregeling Tom Steenkamp Hoofd Robeco Investment Research Jacqueline Lommen Directeur Europese Pensioenen

Nadere informatie

Indexatie-IQ, voor een transparant en stabiel pensioen.

Indexatie-IQ, voor een transparant en stabiel pensioen. Indexatie-IQ, voor een transparant en stabiel pensioen. De Bazel 24 mei 2012 Het Pensioenakkoord Drie delen: - De AOW-leeftijd - Pensioen in de tweede pijler - Ouderenparticipatie Wat is de aanleiding?

Nadere informatie

Aanpassing pensioenregeling een must. Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM

Aanpassing pensioenregeling een must. Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM Aanpassing pensioenregeling een must Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM 1 Aanpassing pensioenregeling een must Inhoud Marcel Brussee: Achtergrond wijzigingen

Nadere informatie

ICK Beschikbare Premieregeling

ICK Beschikbare Premieregeling ICK Beschikbare Premieregeling Uitleg over een nieuwe de regeling van bedrijfstakpensioenfonds ICK 30 mei 2013 Diede Panneman Rutger van Asselt ' Copyright 2012 Sprenkels & Verschuren. Geen enkele reproductie

Nadere informatie

Toekomstbestendigheid pensioenregelingen

Toekomstbestendigheid pensioenregelingen Zoetermeer, 18 februari 2011 Toekomstbestendigheid pensioenregelingen Marc Heemskerk, Amstelveen Marc.Heemskerk@mercer.com www.mercer.nl Toekomstbestendigheid huidige pensioenregeling Inleiding Demografische

Nadere informatie

reëel financieel toetsingskader (FTK2)

reëel financieel toetsingskader (FTK2) nominaal financieel toetsingskader (FTK1) - bestaande contract - nominale contract - uitkeringsovereenkomst - onderscheid tussen nominale opbouw en indexatie - 2,5% onderdekkingskans maatstaf voor nominale

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds RBS Nederland

Stichting Pensioenfonds RBS Nederland Stichting Pensioenfonds RBS Nederland Lunch & Learn 27 september / 2 oktober / 8 oktober 2012 Internal use only Programma Wat komt er vandaag aan bod? Van premie tot pensioen 1 Een goede pensioenregeling

Nadere informatie

1. een variant, waarbij deelnemers in de uitkeringsfase deels kunnen doorbeleggen op basis van een individuele beleggingsstrategie.

1. een variant, waarbij deelnemers in de uitkeringsfase deels kunnen doorbeleggen op basis van een individuele beleggingsstrategie. Hoofdlijnennota optimalisering wettelijk kader voor premieovereenkomsten 1. Aanleiding Het huidige wettelijke kader voor premieovereenkomsten kent als belangrijkste knelpunt dat het nemen van beleggingsrisico

Nadere informatie

Persoonlijk Pensioen Plan

Persoonlijk Pensioen Plan Persoonlijk Pensioen Plan Brochure voor u als werkgever Als werkgever hebt u behoefte aan een betaalbare pensioenregeling. Tegelijkertijd wilt u een regeling die past in een goed arbeidsvoorwaardenbeleid.

Nadere informatie

Het verbeterde financieel toetsingskader (ftk) Zeist, 26 juni 2014

Het verbeterde financieel toetsingskader (ftk) Zeist, 26 juni 2014 Het verbeterde financieel toetsingskader (ftk) Zeist, 26 juni 2014 Wat doet het ftk? Wat zit er in de pot? Wat is er beloofd? Generatiebalans FTK = beheersingssysteem Indicator Nominale dekkingsgraad

Nadere informatie

ONDERDEEL VAN EEN GEOLIEDE MACHINE

ONDERDEEL VAN EEN GEOLIEDE MACHINE ONDERDEEL VAN EEN GEOLIEDE MACHINE PENSIOENMANTEL BESCHIKBARE PREMIE 1 november 2013 UW KAPITAAL ZIJN UW MENSEN SPECIAAL VOOR WTG Cappital: een unieke pensioenregeling voor WTG De pensioenregeling bij

Nadere informatie

Ten eerste: afschaffing van de al genoemde doorsneesystematiek en ten

Ten eerste: afschaffing van de al genoemde doorsneesystematiek en ten Dames en heren, Hartelijk dank voor de uitnodiging om hier vandaag op uw symposium te komen spreken. Als koepel van verenigingen van gepensioneerden wil de KNVG de belangen van gepensioneerden behartigen

Nadere informatie

RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL. Vraag 1

RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL. Vraag 1 RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL Vraag 1 Onder het huidige FTK krijgen pensioenfondsen te maken met de zogenaamde beleggings -spagaat: aan de ene kant kan er weinig risico worden genomen

Nadere informatie

Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur

Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur Agenda Stand van zaken PPF APG: kerngegevens, beleggingsresultaten dekkingsgraadontwikkeling Deelnemerstevredenheidsonderzoek Effecten

Nadere informatie

Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten

Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten artikel Inleiding Reeds geruime tijd wordt een maatschappelijke discussie gevoerd over de toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel.

Nadere informatie

De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt. Workshop 9 mei 2012

De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt. Workshop 9 mei 2012 De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt Workshop 9 mei 2012 Programma De aanleiding en het pensioenakkoord op hoofdlijnen Aanpassingsmechanismes Fiscale pensioenkader

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst Pensioenen: actueler dan ooit. Oktober 2013

Informatiebijeenkomst Pensioenen: actueler dan ooit. Oktober 2013 Informatiebijeenkomst Pensioenen: actueler dan ooit Oktober 2013 1 Pensioenstelsel Individueel Pensioen fonds Overheid Lijfrente Pensioen AOW B E L A S T I N G 2 Programma bestuur en taken bestuur de pensioenregeling

Nadere informatie

Te behalen uitkering varieert bij DC-pensioen sterker dan bij DB

Te behalen uitkering varieert bij DC-pensioen sterker dan bij DB date: 23.06.2014 place: Amsterdam Te behalen uitkering varieert bij DC-pensioen sterker dan bij DB Frank van Alphen, FD media Het verschil tussen de uitkering in een pessimistisch en een optimistisch scenario

Nadere informatie

OWASE Pensioenforum 26 juni 2013. 3 juli 2013 OWASE. Welkom. bij

OWASE Pensioenforum 26 juni 2013. 3 juli 2013 OWASE. Welkom. bij Welkom OWASE Pensioenforum 26 juni 2013 OWASE 3 juli 2013 bij Pensioenfonds en solidariteit: één voor allen, allen voor één! www.owase.nl PFO20130626/20130703 2 Programma Pensioenforum De bedoeling van

Nadere informatie

PENSIOEN 2.0 REGIOBIJEENKOMSTEN FEBRUARI EN MAART 2011

PENSIOEN 2.0 REGIOBIJEENKOMSTEN FEBRUARI EN MAART 2011 PENSIOEN 2.0 REGIOBIJEENKOMSTEN FEBRUARI EN MAART 2011 KORTE TERUGBLIK Kabinet Balkenende gevallen: sociale partners pakken kansen Het pensioen is van sociale partners samen, dus moeten wij ook samen naar

Nadere informatie

De toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel Dick Sluimers Voorzitter Raad van Bestuur APG

De toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel Dick Sluimers Voorzitter Raad van Bestuur APG De toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel Dick Sluimers Voorzitter Raad van Bestuur APG KNVG Maarssen 4 september 2012 Agenda 1) Wie is APG? 2) Ontwikkelingen van vandaag 3) Uitdagingen voor morgen

Nadere informatie

Roadshow Hoofdlijnennotitie Pensioenakkoord / FTK

Roadshow Hoofdlijnennotitie Pensioenakkoord / FTK Roadshow Hoofdlijnennotitie Pensioenakkoord / FTK 2 De essentie: Eerlijke verdeling van lasten en lusten tussen generaties krijgt volop aandacht; Er worden twee contracten voorgesteld. Beide behoeven verdere

Nadere informatie

ALM en het nieuwe pensioencontract. Theo Nijman 17 December 2010

ALM en het nieuwe pensioencontract. Theo Nijman 17 December 2010 ALM en het nieuwe pensioencontract Theo Nijman 17 December 2010 Agenda Schets structuur nieuwe pensioencontracten Mogelijke ontwikkeling toezichtsmodel ALM toepassingen voor nieuwe contract en uitdagingen

Nadere informatie

Het Nedlloyd Pensioenfonds van nu en in de toekomst

Het Nedlloyd Pensioenfonds van nu en in de toekomst Het Nedlloyd Pensioenfonds van nu en in de toekomst Jaarvergadering DNP 25 maart 2015 Frans Dooren, directeur 1 Agenda - Even voorstellen - Terugblik 2014 - Organisatie, Dekkingsgraad, Rente, Verplichtingen,

Nadere informatie

De beschikbare premieregeling: de feiten op een rij

De beschikbare premieregeling: de feiten op een rij De beschikbare premieregeling: de feiten op een rij 3 De beschikbare premieregeling In Nederland bestaan grofweg twee categorieën pensioenregelingen: beschikbare premieregelingen enerzijds en middelloon-

Nadere informatie

Welkom. Informatiebijeenkomst Unisys Combi Pensioen

Welkom. Informatiebijeenkomst Unisys Combi Pensioen Welkom Informatiebijeenkomst Combi Pensioen Oktober November 2012 Programma 1. SPUN 2. High lights presentatie 3. Huidige pensioenregeling 4. Nieuwe pensioenregeling ( Combi pensioen) 5. Maatmannen 6.

Nadere informatie

Het pensioenstelsel van de toekomst

Het pensioenstelsel van de toekomst Het pensioenstelsel van de toekomst Pensioen Event Euroforum, Utrecht, 30 juni 2016 Kees Goudswaard Faculteit der Rechtsgeleerdheid Afdeling Economie Vier toekomstvarianten SER 2015 1) Uitkeringsovereenkomst

Nadere informatie

Nieuw pensioencontract. DIRK BROEDERS, Toezichtstrategie Seminar voor vermogensbeheerders, 27 juni 2012

Nieuw pensioencontract. DIRK BROEDERS, Toezichtstrategie Seminar voor vermogensbeheerders, 27 juni 2012 Nieuw pensioencontract DIRK BROEDERS, Toezichtstrategie Seminar voor vermogensbeheerders, 27 juni 2012 Kernpunten 1. Eén ftk met twee soorten contracten (nominale contract en reële contract) 2. Contracten

Nadere informatie

152 De Pensioenwereld in 2015

152 De Pensioenwereld in 2015 16 152 De Pensioenwereld in 2015 Ontwikkelingen in de pensioenmarkt 153 Pensioenproducten standaardiseren, gedegen vergelijking blijft noodzakelijk Auteurs: Olivier Roodenburg en Marcel Schep Het pensioenlandschap

Nadere informatie

Rabo BedrijvenPensioen. Een aandeel in elkaar

Rabo BedrijvenPensioen. Een aandeel in elkaar Rabo BedrijvenPensioen Een aandeel in elkaar Inhoud Het Rabo BedrijvenPensioen: modern en overzichtelijk Pensioen voor uw werknemers: hoe werkt het? Zorg voor uw werknemers, hun partners en hun kinderen

Nadere informatie

Algemene Ledenvergadering Vereniging (VeLP) 17 februari 2011

Algemene Ledenvergadering Vereniging (VeLP) 17 februari 2011 Algemene Ledenvergadering Vereniging (VeLP) 17 februari 2011 Agenda Welkom Notulen vergadering 2 november Performance SPLB Het pensioengebouw en juridisch advies Financiën Communicatie en LinkedIn groep

Nadere informatie

ALV CDAV Brabant 3 oktober 2015

ALV CDAV Brabant 3 oktober 2015 Vrouw en Pensioen anno 2015 e.v. Balans tussen werk, zorg en invloed ALV CDAV Brabant 3 oktober 2015 Mr. Caroline Jones Groeneweg RB Even voorstellen 3 pijlers Nederlands pensioenstelsel 3.Privé 2.De werkgever

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

WAAR EEN WIL IS, IS EEN WEG Afschaffen van de doorsneesystematiek: wie gaat dat betalen?

WAAR EEN WIL IS, IS EEN WEG Afschaffen van de doorsneesystematiek: wie gaat dat betalen? WAAR EEN WIL IS, IS EEN WEG Afschaffen van de doorsneesystematiek: wie gaat dat betalen? Dit position statement begint het vraagstuk van het afschaffen van de doorsneesystematiek aan de achterkant : vanuit

Nadere informatie

Wetsvoorstellen Variabele pensioenuitkering pensioenknip & Pensioen in eigen beheer

Wetsvoorstellen Variabele pensioenuitkering pensioenknip & Pensioen in eigen beheer Wetsvoorstellen Variabele pensioenuitkering pensioenknip & Pensioen in eigen beheer 7 oktober 2015 Diana Du4lh Programma Kort voorstellen Wetsvoorstel variabele pensioenuitkering Ini4a4ef wetsvoorstel

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden. Oktober 2013

Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden. Oktober 2013 Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden Oktober 2013 1 Pensioenstelsel Individueel Pensioen fonds Overheid Lijfrente Pensioen AOW B E L A S T I N G 2 Programma bestuur en taken bestuur

Nadere informatie

De feiten op een rij. De beschikbare premieregeling

De feiten op een rij. De beschikbare premieregeling De feiten op een rij De beschikbare premieregeling De beschikbare premieregeling: de feiten op een rij De beschikbare premieregeling Verzekeraars bieden diverse pensioenregelingen aan, waaraan werknemers

Nadere informatie

Een nieuwe pensioenregeling

Een nieuwe pensioenregeling Een nieuwe pensioenregeling De pensioenregeling van Pensioenfonds voor de Accountancy wordt per 1 januari 2015 aangepast. Het bestuur heeft inmiddels de hoofdlijnen van de nieuwe regeling vastgesteld.

Nadere informatie

Veranderende rol van de Actuaris in veranderende Pensioensector Debat met Prof. Dr. Theo Kocken & Prof. Dr. Jan vd Poel 28 feb 2014

Veranderende rol van de Actuaris in veranderende Pensioensector Debat met Prof. Dr. Theo Kocken & Prof. Dr. Jan vd Poel 28 feb 2014 Veranderende rol van de Actuaris in veranderende Pensioensector Debat met Prof. Dr. Theo Kocken & Prof. Dr. Jan vd Poel 28 feb 2014 Een paar ervaringen met actuarissen 2 Actuarissen UK, Het grote falen

Nadere informatie

Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch

Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Pag. /8 Delta Lloyd garandeert de opgebouwde aanspraken en tarieven. Het Garantiepensioen

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2015 2016 34 255 Voorstel van wet van het lid Lodders tot wijziging van de Pensioenwet, de Wet verplichte beroepspensioenregeling en de Wet op de loonbelasting

Nadere informatie

Een nieuwe keuze in pensioenoplossingen. ICK Beschikbare Premieregeling

Een nieuwe keuze in pensioenoplossingen. ICK Beschikbare Premieregeling Een nieuwe keuze in pensioenoplossingen voor de ICK-branche ICK Beschikbare Premieregeling ICK Beschikbare Premieregeling 2 De ICK-branche verbreedt het aanbod op het gebied van pensioen. Naast de bestaande

Nadere informatie

Een toekomst zonder indexatie Jos Berkemeijer. Amsterdam, 26 oktober 2015, DNB

Een toekomst zonder indexatie Jos Berkemeijer. Amsterdam, 26 oktober 2015, DNB Een toekomst zonder indexatie Jos Berkemeijer Amsterdam, 26 oktober 2015, DNB Agenda 1. Risicohouding 2. Indexatie Crash 3. EHBI 4. ISDC, met zonder indexatie Risicohouding, Zekerheid Je mag blind twee

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Pensioen in natura of liever flex pensioen?

Pensioen in natura of liever flex pensioen? Pensioen in natura of liever flex pensioen? Casper van Ewijk CPB Universiteit van Amsterdam Netspar 13 mei 2011 5 punten We hebben al pensioen in natura Wat is pensioen? Pensioen en life cycle planning:

Nadere informatie

Beschikbarepremieregeling

Beschikbarepremieregeling Beschikbarepremieregeling Beleggen voor uw pensioen Meer weten? Hoe werkt beleggen? 4 Hoeveel pensioen krijgt u? Beleggingsmogelijkheden 5 Hoeveel beleggingsrisico wilt u lopen? 7 8 Geef uw keuze door

Nadere informatie

Pensioeninformatiebijeenkomst over herstelplan 2009

Pensioeninformatiebijeenkomst over herstelplan 2009 Pensioenbijeenkomst herstelplan 2009 Pensioenfonds voor de Grafische Bedrijven (PGB) over herstelplan 2009 juli 2009 Inleiding Waarom 5 pensioenbijeenkomsten? ernstige situatie met grote gevolgen voor

Nadere informatie

Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen. drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG. Aon Hewitt Consulting Retirement Actuarial Services

Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen. drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG. Aon Hewitt Consulting Retirement Actuarial Services Pensioen vanaf.. Impact sociaal akkoord op pensioenregelingen drs. Rajish Sagoenie, Actuaris AG Agenda Waarom Pensioenakkoord? Inhoud Pensioenakkoord Wat doen we ermee? Oplossingsrichtingen Hoe nu verder?

Nadere informatie

Uw pensioen en Flexioen. Flexibel Individueel Pensioen

Uw pensioen en Flexioen. Flexibel Individueel Pensioen Uw pensioen en Flexioen Flexibel Individueel Pensioen Uw pensioen en Flexioen U bouwt een pensioeninkomen op via uw werkgever. Dit pensioeninkomen ontvangt u nadat u gepensioneerd bent, naast uw AOW-uitkering.

Nadere informatie

Fiscale aspecten pensioenmaatregelen

Fiscale aspecten pensioenmaatregelen www.pwc.nl Fiscale aspecten pensioenmaatregelen regeerakkoord Studiebijeenkomst Vereniging voor Pensioenrecht 21 november 2012 Agenda 1. Aanleiding 2. Ontwikkelingen wet- en regelgeving pensioen 3. Wet

Nadere informatie

Startbrief. 1. Algemeen. Waardeoverdracht. Informatie die u geeft. Wanneer bent u deelnemer in de Basisregeling?

Startbrief. 1. Algemeen. Waardeoverdracht. Informatie die u geeft. Wanneer bent u deelnemer in de Basisregeling? Startbrief Deze startbrief bestaat uit 3 delen: Algemeen, Basisregeling en Plusregeling. 1. Algemeen Uw werkgever: Tentoo Collective Freelance & Flex B.V. Uw pensioenuitvoerder: ABN AMRO Pensioenen Soort

Nadere informatie

Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010. Welkom

Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010. Welkom Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010 Welkom Waar willen wij het met elkaar over hebben? Pensioen anno 2010 Stand van Zaken AOW en Pensioenakkoord 4

Nadere informatie

Deelnemersbijeenkomst

Deelnemersbijeenkomst Deelnemersbijeenkomst Stichting Pensioenfonds Capgemini Nederland 5 juli 2016 1 Agenda Opening 2015 Financiën: Dekkingsgraad en financiële situatie Henk Herstelplan Henk Beleggingsbeleid Bert Risico s

Nadere informatie

werkgroep Premieovereenkomst van de Toekomst Kring van Pensioenspecialisten

werkgroep Premieovereenkomst van de Toekomst Kring van Pensioenspecialisten werkgroep Premieovereenkomst van de Toekomst Kring van Pensioenspecialisten Reactie op internetconsultatie Concept wetsvoorstel Wet variabele pensioenuitkering 14 augustus 2015 Wetsvoorstel Wet variabele

Nadere informatie

Pensioenakkoord. Spelregels vanuit de accountant bezien. Nico Pul Ernst & Young

Pensioenakkoord. Spelregels vanuit de accountant bezien. Nico Pul Ernst & Young Pensioenakkoord Spelregels vanuit de accountant bezien Nico Pul Ernst & Young Pensioenakkoord Korte vergelijking oud versus nieuw Gevolgen voor de jaarrekening Bijdrage accountants aan het debat Oud versus

Nadere informatie

Workshop financiële opzet en beleggingen

Workshop financiële opzet en beleggingen Workshop financiële opzet en beleggingen Nienke Griffioen (DNB) Theo Kocken (Cardano) Guus Boender (Ortec) DNB 1 Zekerheid versus Risico DNB 2 Vaste opbouw versus stabiele premie DNB 3 Voorbeeld: termijn

Nadere informatie

Netspar OCCASIONAL PAPERS. Duurzame vormgeving van het Nederlandse collectieve aanvullende pensioen

Netspar OCCASIONAL PAPERS. Duurzame vormgeving van het Nederlandse collectieve aanvullende pensioen Netspar OCCASIONAL PAPERS Ilja Boelaars, Lans Bovenberg, Dirk Broeders, Peter Gortzak, Sacha van Hoogdalem, Theo Kocken, Marcel Lever, Theo Nijman en Jan Tamerus Duurzame vormgeving van het Nederlandse

Nadere informatie

PensioenLab. Team Keuzevrijheid

PensioenLab. Team Keuzevrijheid PensioenLab Team Keuzevrijheid Het vraagstuk Wat vinden jullie ervan om meer keuzevrijheid voor deelnemers mogelijk te maken? 2 Het proces 3 Het begrip Keuzevrijheid: de mogelijkheid voor deelnemers om

Nadere informatie

Q&A Evi Pensioenbeleggen. www.evipensioen.nl. 2. Wanneer kies ik voor Evi Pensioenbeleggen, Evi Netto Pensioenbeleggen of voor Evi?

Q&A Evi Pensioenbeleggen. www.evipensioen.nl. 2. Wanneer kies ik voor Evi Pensioenbeleggen, Evi Netto Pensioenbeleggen of voor Evi? Q&A Evi Pensioenbeleggen www.evipensioen.nl Inhoudsopgave 1. Wat is Evi Pensioen? 2. Wanneer kies ik voor Evi Pensioenbeleggen, Evi Netto Pensioenbeleggen of voor Evi? 3. Waarom gebruiken we de life-cycle

Nadere informatie

Toekomst van het Pensioenstelsel

Toekomst van het Pensioenstelsel Toekomst van het Pensioenstelsel 26 maart 2015 Alex Ter Horst en Ruud Derksen Advocaten Pensioenrecht Nederlandse pensioenstelsel behoort tot de beste van de wereld 1. Denemarken (82,4) 2. Australie (79,9)

Nadere informatie

DNB Pensioenseminar 2013

DNB Pensioenseminar 2013 DNB Pensioenseminar 2013 Workshop: Invaren Tomas Wijffels & Wim Witjes (Pensioenfederatie) Peter Borgdorff (PFZW) DNB 1 Workshop Invaren: Transitie naar een nieuwe pensioenregeling Tomas Wijffels / Wim

Nadere informatie

Netto pensioenregeling De netto pensioenregeling voor het pensioengevende salaris boven 96.544

Netto pensioenregeling De netto pensioenregeling voor het pensioengevende salaris boven 96.544 ABN AMRO Pensioenen Netto pensioenregeling De netto pensioenregeling voor het pensioengevende salaris boven 96.544 Sinds 1 januari 2015 is de fiscale regelgeving voor pensioenregelingen veranderd. Een

Nadere informatie

Help, pensioenregels (weer) op de schop?! Mr. Marin van Esterik CPL

Help, pensioenregels (weer) op de schop?! Mr. Marin van Esterik CPL Help, pensioenregels (weer) op de schop?! Mr. Marin van Esterik CPL Onderwerpen 1. Pensioen, wat is pensioen? 2. Wijziging Wet op de ondernemingsraden 3. Outsourcing vanuit zorg en overheid OR (opeens)

Nadere informatie

PENSIOEN UPDATE In Nederland

PENSIOEN UPDATE In Nederland PENSIOEN UPDATE In Nederland Oktober 2015 Het pensioenlandschap in het algemeen, maar ook hoe werknemers naar pensioen kijken, verandert in rap tempo. Zowel in 2014 als in 2015 zijn grote bezuinigingen

Nadere informatie

AOW Franchise: DB: Afstempelen: DC: Dekkingsgraad: APF: Beschikbare premie regeling: Doorsneesystematiek: Beschikbare premiestaffel: Eigen bijdrage:

AOW Franchise: DB: Afstempelen: DC: Dekkingsgraad: APF: Beschikbare premie regeling: Doorsneesystematiek: Beschikbare premiestaffel: Eigen bijdrage: PENSIOENWOORDENBOEK AOW Franchise: dat deel van je salaris waar je geen pensioen over op kunt bouwen. Je ontvangt later immers AOW. Je AOW samen met je pensioen is later je inkomen. Afstempelen: verlaging

Nadere informatie

Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Toekomstbestendig pensioenstelsel: doorhakken van een Gordiaanse knoop Hoofdstuk 2 Doel van pensioen

Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Toekomstbestendig pensioenstelsel: doorhakken van een Gordiaanse knoop Hoofdstuk 2 Doel van pensioen Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Toekomstbestendig pensioenstelsel: doorhakken van een Gordiaanse knoop... 1 1.1 Inleiding... 1 1.2 Ontwikkelingen... 1 1.2.1 Aanleiding... 1 1.2.2 Ontwikkelingen... 1 1.3 Aanpak

Nadere informatie

Wat u moet weten over beleggen

Wat u moet weten over beleggen Rabo BedrijvenPensioen Wat u moet weten over beleggen Beleggen voor het Rabo BedrijvenPensioen Uw werkgever betaalt pensioenpremies voor het Rabo BedrijvenPensioen. In deze brochure leest u hoe we deze

Nadere informatie

Beter pensioen bij breder risicodraagvlak

Beter pensioen bij breder risicodraagvlak Beter pensioen bij breder risicodraagvlak Zhiqiang Chen (APG), Jurre de Haan (APG) en Eduard Ponds (APG, Netspar en Tilburg University) Working Paper Oktober 2014 1 1. Inleiding Binnen de discussie over

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten. Vermogensbeheer SPMS. 17 november 2014

Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten. Vermogensbeheer SPMS. 17 november 2014 Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten Vermogensbeheer SPMS 17 november 2014 Structuur SPMS (vermogensbeheer) Bestuur SPMS F&C (verantwoord beleggen) Ortec (ALM studie) Bestuursbureau Investment

Nadere informatie

Pensioengrens 100.000 / opbouw 1,75% Aardverschuiving op komst. Amsterdam, 20 juni 2013

Pensioengrens 100.000 / opbouw 1,75% Aardverschuiving op komst. Amsterdam, 20 juni 2013 Pensioengrens 100.000 / opbouw 1,75% Aardverschuiving op komst Amsterdam, 20 juni 2013 Het Pensioenlandschap in vogelvlucht Algemene ontwikkelingen: wederkerige intergenerationele solidariteit wordt eenzijdig

Nadere informatie

Tentamen Pensioenactuariaat 1, 18-1-2007

Tentamen Pensioenactuariaat 1, 18-1-2007 Tentamen Pensioenactuariaat 1, 18-1-2007 Op dit tentamen kun je 100 punten halen : 25 pt Opgave A, óf je eindcijfer van de opdrachten tijdens het collegeblok. Het maimum van de twee scores is geldig, dus

Nadere informatie

Solvency voor pensioenfondsen. Actuariaatcongres 2011 VSAE Agnes Joseph

Solvency voor pensioenfondsen. Actuariaatcongres 2011 VSAE Agnes Joseph Actuariaatcongres 2011 VSAE Agnes Joseph Agenda Pensioenfondsen Huidig toezicht op Nederlandse pensioenfondsen Europees toezicht financiële instellingen Solvency II voor pensioenfondsen Tot slot: Aangekondigde

Nadere informatie

Mogelijke individuele contracten voor premieovereenkomsten

Mogelijke individuele contracten voor premieovereenkomsten 13 juli 2015 Doorbeleggen na pensioendatum Mogelijke individuele contracten voor premieovereenkomsten Auteur: Examinator Universiteit Twente Begeleiding Hay Group J.E.H. Joosten Ir. drs. A.C.M de Bakker

Nadere informatie

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen 14 september 2015 VERD VERD VERD VERD GEWIJZI Vooraf VERD VERD 08 VERD Herziening IORP-richtlijn VERD G 01 02 03 04 05 VERD Toekomst pensioenstelsel Algemeen

Nadere informatie

Pensioenactualiteiten

Pensioenactualiteiten Pensioenactualiteiten Medezeggenschap Waterbedrijven, Waterschappen, Netwerkbedrijven 16-05-2013 Agenda Dekkingsgraad en financiële positie fonds Wijzigingen in 2012 Ontwikkelingen en gevolgen voor ABP

Nadere informatie

MATCH MAKING 2014. Identificeren van potentiële samenwerking tussen academici en pensioenspecialisten. Casper van Ewijk

MATCH MAKING 2014. Identificeren van potentiële samenwerking tussen academici en pensioenspecialisten. Casper van Ewijk MATCH MAKING 2014 Identificeren van potentiële samenwerking tussen academici en pensioenspecialisten Casper van Ewijk 11 maart 2014 Agenda Tender 2014 Projecten en aanvraagprocedures Programma Match Making

Nadere informatie

Presentatie Vereniging voor Pensioenrecht: Vormgeving en kansen door nieuwe pensioenvehikels. 9 juni 2009, Wilfried Mulder

Presentatie Vereniging voor Pensioenrecht: Vormgeving en kansen door nieuwe pensioenvehikels. 9 juni 2009, Wilfried Mulder Presentatie Vereniging voor Pensioenrecht: Vormgeving en kansen door nieuwe pensioenvehikels 9 juni 2009, Wilfried Mulder Inhoud 1. Introductie APG 2. Vormen samenwerking pensioenfondsen 3. Werking IORP

Nadere informatie