Programma. Energie Made in Arnhem Volop in beweging

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Programma. Energie Made in Arnhem 2013. Volop in beweging"

Transcriptie

1 Programma Energie Made in Arnhem 2013 Volop in beweging

2 1 Programma Energie Made in Arnhem 2013 Volop in beweging

3 2

4 3 convenantpartners EMIA (november 2013)

5 Voorwoord 4 In 2011 is een ambitieus programma gestart: Energie Made in Arnhem. Ingegeven door het oorspronkelijke profiel van de stad op het gebied van elektriciteit en de ambitie voor de toekomst. In drie jaar tijd zijn belangrijke stappen gemaakt. Basis voor dit succes is de samenwerking tussen de vijf O s (Onderwijs, Onderzoek, Ondernemers, Ondernemende Inwoners, Overheid). Arnhem heeft zich met dit uitgangspunt en de behaalde resultaten een definitieve plaats verworven zowel lokaal, regionaal, nationaal als internationaal. Een mooi succes waar u allen aan hebt bijgedragen. Dat smaakt naar meer! Er is een beweging ontstaan: Energie Made in Arnhem! Margreet van Gastel wethouder Energie Made in Arnhem

6 Inhoudsopgave 5 Inhoudsopgave 5 1. Inleiding 7 2. Samenvatting 9 3. Ontwikkelingen Landelijke ontwikkelingen Provinciale ontwikkelingen Regionale ontwikkelingen De ambities van Energie Made in Arnhem Programmaplan en convenant Doelen 15 Hoofddoelen van Energie Made in Arnhem 16 Nevendoelen van Energie Made in Arnhem Energietransitie nader belicht Uitvoering en voortgang van programma en convenant Stand van zaken 19 Doelstelling 1: 3% energiebesparing per jaar 19 Doelstelling 2: 7% duurzame energie opwekking in Doelstelling 3: een toonaangevend economisch cluster Stand van zaken inspanningen 28 Energie Made in Arnhem 2013: Volop in beweging 28 Gemeentelijke projecten 28 Projecten van convenantpartners Conclusie en vervolg 35 Conclusie 35 Vervolg 36 Bijlage 1: Gedetailleerde data hernieuwbare energie 37 Bijlage 2: Factsheet Topsector Energie in Oost-Nederland 39 Bijlage 3: Stand van zaken projecten programmaplan Arnhem Energiestad 41 Bijlage 4: Stand van zaken projecten partners Energie Made in Arnhem 45 Bijlage 5: Bronnen en verantwoording van de cijfers 57

7 6

8 1. Inleiding 7 Naar aanleiding van het protocol van Kyoto zijn wereldwijd en ook in Nederland afspraken gemaakt over het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen en over het duurzaam opwekken van energie. Bij de ontwikkeling en uitvoering van dit energiebeleid spelen lokale en regionale overheden een sleutelrol, zo ook Arnhem. Energie biedt ook kansen voor groene economie. Berekend is dat wereldwijd miljarden aan investeringen gemoeid zijn met de transitie naar een groene en meer duurzame samenleving. Maar ook dichterbij, bijvoorbeeld in Gelderland en Overijssel, gaat het om grote bedragen die nodig zijn om de klimaat- en energietransitiedoelstellingen te halen. De economische ambitie is dat de regio Arnhem in die ontwikkeling niet alleen als klant meedoet, maar ook als leverancier als deel van een toonaangevend economisch cluster, voortbouwend op de historische kracht als elektriciteitsstad en de onderscheidende nieuwe innovaties die de regio voortbrengt. In Arnhem bestaat sinds 2011 het programma Arnhem Energiestad Dit vormt het kader waarbinnen Arnhem werkt aan de besparing van het energieverbruik, de productie van duurzame energie, een toonaangevend economisch cluster, duurzaam bouwen, millenniumdoelen, duurzaam inkopen, schoon vervoer en een klimaatbestendige stad. De gemeente Arnhem doet dit samen met een groot netwerk van partners in en buiten de stad. De doelstellingen en afspraken zijn vastgelegd in het medio 2011 ondertekende convenant Energie Made in Arnhem. Eind 2012 is halverwege de programmaperiode een voortgangsrapportage gemaakt, met de titel Energie Made in Arnhem 2012, op volle kracht halverwege. Nu, een jaar later, willen we opnieuw laten zien wat de stand van zaken op de doelstellingen van het programma is en welke opgaven er nog liggen, die in het laatste jaar van de programmaperiode andere of meer aandacht moeten krijgen. Leeswijzer De voor u liggende rapportage Programma Energie Made in Arnhem 2013, volop in beweging, is als volgt ingedeeld: In hoofdstuk 2 volgt een samenvatting van deze rapportage met de nadruk op conclusies en aanbevelingen voor het vervolg. In hoofdstuk 3 worden landelijke, provinciale en regionale ontwikkelingen van het afgelopen jaar beschreven. Hoofdstuk 4 geeft een korte schets van programmaplan, convenant en gestelde ambities en doelen. In hoofdstuk 5 van dit rapport leest u hoe ver we zijn met de doelstellingen. Ook vindt u in dit hoofdstuk de stand van zaken op de resultaten van het programmaplan Arnhem Energiestad en de projecten van de partners uit het convenant Energie Made in Arnhem. In hoofdstuk 6 trekken we hieruit conclusies en bevelen we aan waar in de resterende tijd van het programma de focus gelegd zal moeten worden. In de bijlagen vindt u de gedetailleerde overzichten van de stand van zaken van de doelstellingen en inspanningen uit het programmaplan en het convenant, informatie over de topsector energie Oost-Nederland en bronnen en verantwoording van de cijfers. 1 Inmiddels gebruiken we de benaming Programma Energie Made in Arnhem (EMiA)

9 8

10 2. Samenvatting 9 In Arnhem bestaat sinds 2011 het programma Arnhem Energiestad (Energie Made in Arnhem). Dit vormt het kader waarbinnen Arnhem werkt aan een duurzame leefomgeving, energiebesparing, opwekking van duurzame energie en de ontwikkeling van een toonaangevend economisch cluster. De gemeente Arnhem doet dit samen met een groot netwerk van partners in en buiten de stad. Deze voortgangsrapportage, met de titel Energie Made in Arnhem 2013, volop in beweging beschrijft de stand van zaken op de doelstellingen van Energie Made in Arnhem na driekwart van de programmaperiode en geeft aan welke opgaven er nog liggen. Landelijke en regionale ontwikkelingen Landelijke ontwikkelingen, zoals het in september 2013 gesloten Energieakkoord en in oktober 2013 door de ministerraad vastgestelde Klimaatagenda voor adaptatie en mitigatie, versterken de Arnhemse aanpak en geven de richting aan voor de toekomst. De in november 2013 vastgestelde provinciale investeringsimpuls en de regionaal ontwikkelde aanpak in de Routekaart De Groene Kracht dragen bij aan het behalen van de doelstellingen van Energie Made in Arnhem. Energie Made in Arnhem: volop in beweging De programmatische aanpak van Energie Made in Arnhem heeft een krachtige beweging in de stad én in de gemeentelijke organisatie in gang gezet, waarvan steeds meer resultaten zichtbaar zijn. Er zijn inmiddels 100 convenantpartners die samen werken aan bijna 200 projecten. Er gebeurt veel en veel partijen zijn actief en volop in beweging. Deze beweging bevindt zich in de voorontwikkelingsfase van de energietransitie. De weg naar de take-off wordt voorbereid in aanloop naar een versnellingsfase. Vanuit de beweging zijn de eerste resultaten al zichtbaar en meetbaar. Maar veel van de acties die nu plaatsvinden zullen pas op middellange termijn zichtbaar effect hebben. Energiebesparing In 2013 ligt het gemiddelde energieverbruik per huishouden circa 7% lager dan in Het verbruik bij huishoudens neemt verder af. Het percentage energieverbruik per bedrijf neemt sinds 2010 af en ligt in 2013 circa 1,5% lager dan in De EMiA-acties gericht op de gebouwde omgeving, met name op huishoudens, zijn succesvol. De doelstelling 3% energiebesparing per jaar wordt echter nog niet gehaald. Er is een intensivering van de acties nodig om het percentage energiebesparing te vergroten. Hernieuwbare energie Het percentage opgewekte hernieuwbare energie in Arnhem is stijgend. De eerste resultaten van het programma, de autonome ontwikkeling van inzet van koude warmte opslag in Arnhem en de groei van opgewekte zonne-energie zijn hier de succesfactoren in geweest. Met het huidig opgesteld vermogen aan hernieuwbare energie ligt het percentage op circa 4,9%. De doelstelling 7% opgewekte hernieuwbare energie kan in 2014 bijna bereikt worden. Daarvoor zijn wel grootschalige opwekprojecten (wind en zon) nodig om een percentage van 6,5% te halen. Toonaangevend economisch cluster Energie Made in Arnhem vormt steeds meer een toonaangevend economisch cluster (de derde doelstelling). Het EMT-cluster is compleet en groeit, de provincie Gelderland heeft de EMT-sector als speerpunt benoemd met Arnhem als elektrisch centrum en kiemt heeft het programma Green tech alliances gestart. De gemeente Arnhem werkt samen met Arnhemse -, provinciale - en nationale partners aan profilering en marketing van Arnhem als vestigingsplek voor EMTondernemers. Daarnaast werkt de gemeente Arnhem met deze partners aan de verdere ontwikkeling en profilering van Arnhem als innovatiecentrum voor duurzame decentrale (elektrische) energiesystemen, zoals smart- en super grids en waterstofelektrisch rijden. Deze ontwikkeling verloopt succesvol en leidt tot nationale en internationale bekendheid, samenwerking en projecten.

11 Vervolg Om de volgende fase van de energietransitie in te gaan is het van belang dat de gestarte projecten die veel bijdragen aan de doelen en ambities van Energie Made in Arnhem ook na 2014 voortgezet kunnen worden. Daarvoor is het nodig dat in 2014 wordt bekeken hoe de prioriteit en capaciteit gewaarborgd wordt voor de komende jaren, zodat de beweging op gang blijft. 10 Op het gebied van energiebesparing zal de inspanning moeten worden geïntensiveerd. Naar verwachting zal de toenemende aandacht voor duurzaam bouwen en verbouwen (tot energieneutraal aan toe), de Green Deal Smart Energy Cities, de Robuuste Investeringsimpuls, uitrol van de maatregelen in het bedrijfsleven en een toenemende inzet van De Kas, servicepunt van Rijn en IJssel Energie Coöperatie, een versnelling veroorzaken op het gebied van energiebesparing. De grootschalige energie-opwekprojecten die nu in voorbereiding zijn (zonnepark IJsseloord II en 3 windmolens van in totaal 10 MW) zijn nodig om een percentage van 6,5% hernieuwbare energie te halen. Voor het streven naar een toonaangevend economisch cluster ligt de nadruk in de komende periode op: Arnhems onderscheidende kwaliteit als elektrisch (innovatie-)centrum versterken, de aansluiting van energie-onderwijs en -opleidingen op de wensen van het bedrijfsleven helpen verbeteren, grootschaliger innovatieprojecten rond Arnhems elektrische energiespecialiteit helpen mogelijk te maken en nieuwe partners interesseren voor samenwerking en investeringsprojecten. Van belang voor het vervolg is om de energie met de partners vast te houden. De E-raad zal begin 2014 opnieuw focus aanbrengen in haar klankbordrol. Maar ook zullen nieuwe (project) ideeën en ontwikkelingen die zich voordoen worden gewogen, en indien kansrijk, worden opgepakt dan wel gefaciliteerd. Om ook na 2014 (einde van het programma) de beweging en versnelling door te kunnen zetten zijn doorkijken op het gebied van energie en klimaat voor de langere termijn nodig. Om daarmee voor de periode na 2014 de richting te bepalen op weg naar energieneutraliteit, klimaatbestendigheid/-adaptatie, een toonaangevend economisch cluster en het milleniumgedachtegoed. Het is belangrijk dat in 2014 een doorkijk en keuzes over beleidsdoelstellingen worden voorbereid.

12 3. Ontwikkelingen Landelijke ontwikkelingen SER Energieakkoord In september 2013 is aanvullend op het regeerakkoord 2012 het SER Energieakkoord gesloten. Ruim veertig organisaties, waaronder de overheid, werkgevers, vakbeweging, natuur- en milieuorganisaties, andere maatschappelijke organisaties en financiële instellingen, hebben zich aan het Energieakkoord verbonden. Kern van het akkoord zijn breed gedragen afspraken over energiebesparing, schone technologie en klimaatbeleid. De hoofdlijnen van het SER Energieakkoord: 1. Klimaatneutrale energievoorziening in 2050: over 37 jaar, moet Nederland een volledig klimaatneutrale energievoorziening hebben. Dat betekent overigens niet dat Nederland streeft naar een 100 procent duurzame dus schone energievoorziening. CO2-uitstoot kan worden afgekocht met het Emission Trading Scheme (ETS). 2. 1,5% energiebesparing per jaar: belangrijke focus in het akkoord ligt op energiebesparing, in de gebouwde omgeving, zowel bij huishoudens als bij bedrijven procent duurzame energie in 2023: De doelstelling om in procent duurzame energie op te wekken wordt verschoven naar In 2020 moet het aandeel wel 14 procent bedragen, conform de afspraken die Nederland met Europa heeft. Nu ligt het aandeel op 4,4 procent. Mocht Nederland in 2020 geen 14 procent halen, dan wacht het een forse boete vanuit Europa. 4. Revolverend fonds energiemaatregelen particulieren: Eind 2013 komt er een revolverend fonds voor energiebesparing in de bebouwde omgeving. Particulieren kunnen uit het fonds putten om energiebesparende maatregelen te nemen zoals isolatie of een nieuwe verwarmingsketel. Het Rijk, ASN en Triodos Bank hebben inmiddels 300 miljoen euro gestort in dit fonds. 5. Subsidie voor energiemaatregelen corporaties: f 400 miljoen voor corporaties om het doel uit het huurconvenant te halen (gemiddeld label B in 2020) 6. De SDE+-regeling wordt in stand gehouden als subsidiemaatregel voor duurzame energie. 7. Zware inzet op windenergie: In het akkoord wordt ingezet op windenergie op land en zee, maar concrete doelstellingen geeft de SER niet. Wel is algemeen bekend dat duizenden windmolens op zowel land als zee nodig zijn om de doelstelling van 14 procent in 2020 te behalen. Dat betekent een investering van miljarden euro s. Er staat nu ongeveer 2500 MW aan capaciteit op land. In 7 jaar tijd moet er dus 3500 MW bijgeplaatst worden. 8. Belastingkorting virtueel salderen : Er komt een belastingkorting voor lokale, coöperatieve opwekking van duurzame energie. Dit betekent een impuls voor bijvoorbeeld zonne-energie op vreemde daken zoals van een school of gymzaal. Van elke kwh zonne-energie die op een vreemd dak wordt opgewekt, is ongeveer 12 eurocent energiebelasting. Op deze belasting komt een korting van 7,5 eurocent. Dit betekent dat het opwekken van zonne-energie aantrekkelijker wordt, want elke kwh wordt per saldo meer waard. 9. Oude kolencentrales sluiten: Drie verouderde kolencentrales uit de jaren 80 worden uiterlijk in 2015 gesloten. Het gaat om de centrales in Nijmegen, Zeeland en de Amercentrale (Geertruidenberg). In 2017 volgen de twee kolencentrales op de Rotterdamse Maasvlakte. 10. Plafond voor biomassa: Nieuwe kolencentrales mogen niet onbeperkt biomassa gaan meestoken. 11. Koppositie Cleantech : Nederland moet in 2020 tot de top 10 van de Clean Tech Ranking behoren. De Topsector Energie speelt hierbij een coördinerende rol in samenwerking met de andere Topsectoren. 12. Werkgelegenheid: verwacht wordt dat dit akkoord extra banen in Nederland oplevert. Meer informatie van het energieakkoord is te vinden op: energieakkoord.aspx. Een overzicht van de belangrijkste maatregelen uit het Energieakkoord is te vinden via:

13 Betekenis Energieakkoord voor Energie Made in Arnhem Uit het energieakkoord kunnen de volgende conclusies voor Arnhem worden getrokken: 12 Het akkoord versterkt de Arnhemse aanpak van de veranderopgave Energie Made in Arnhem en de regionale samenwerking in de Groene Hub en de Groene Kracht. Op veel punten uit het akkoord zijn we in Arnhem al actief, andere geven aanleiding om op te pakken, aan te haken en/of te intensiveren. Zo ligt bijvoorbeeld een sterke focus van het akkoord op energiebesparing conform stap 1 van de Trias Energetica. Binnen EMiA is energiebesparing ook één van de prioriteiten, zowel bij huishoudens als bij bedrijven, verenigingen, instellingen en scholen. Dit akkoord biedt een lange termijn perspectief met afspraken voor de korte en middellange termijn, en beoogt daarmee continuïteit in regelgeving en reductie van investeringsonzekerheid bij burgers en bedrijven. Het is een aanknopingspunt voor het nog op te stellen langere termijn beleid van de gemeente. Daarvoor is het belangrijk dat de gemeente Arnhem een langjarig consistent energiebeleid opstelt, dat duidelijkheid en zekerheid biedt voor marktpartijen en kapitaalverschaffers. Harde afspraken over financiering ontbreken. In het akkoord wordt gesproken van een omvangrijk financieringsprogramma dat door banken, verzekeraars en pensioenfondsen gedragen zal worden. Harde bedragen worden echter niet genoemd. De komende maanden en jaren zullen hier nog een paar stevige noten gekraakt moeten worden. Ook de financiële doorrekening van het akkoord is nog niet gereed. Diverse punten uit het akkoord vragen om extra inspanningen van gemeenten, die in Arnhem alleen mogelijk zijn als hiervoor extra budget beschikbaar is en of een verschuiving van budgetten (prioritering) plaatsvindt binnen de gemeente. De ambities uit het akkoord voor energiebesparing (1,5% per jaar) liggen lager dan die van de gemeente Arnhem (3% per jaar). In regionaal verband zullen bestuurlijke afspraken gemaakt moeten worden over hoe de sluiting van de kolencentrale Nijmegen op te vangen. De biomassa bijstook in deze centrale zorgt nu voor een fiks aandeel van opwek van hernieuwbare energie in de regio, volgens de routekaart De Groene Kracht. In de verduurzaming van de transport- en mobiliteitsector liggen kansen voor de koploperpositie van Arnhem als het gaat om tankinfrastructuur (waterstof en elektrisch laden). Er komen vanuit het Rijk diverse middelen beschikbaar voor demonstratieprojecten die bijdragen aan innovatie en kosteneffectiviteit van realisatie van hernieuwbare energie. Voor de (regio) Arnhem dé kans om zich aan te melden als etalageregio duurzame energie en mobiliteit en als ElectriCity. Er wordt een regionale ondersteuningsstructuur opgezet, waarbij facilitators worden ingezet, die specifiek aandacht geven aan het leggen van verbinding tussen burgers, organisaties en ondernemers, regio s, provincies, waterschappen, koplopergemeenten onderling en tussen koplopergemeenten en middenmoters. Arnhem, in de persoon van wethouder Van Gastel, is gevraagd mee te adviseren in de vormgeving van deze ondersteuningsstructuur. Klimaatagenda: weerbaar, welvarend en groen De ministerraad heeft begin oktober 2013 de Klimaatagenda voor adaptatie (het robuust inrichten van de samenleving) en mitigatie (het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen) vastgesteld. De agenda geeft concrete doelen en ambities weer voor 2030 en de verkenning en voorbereiding van verdere stappen richting 2030 en De horizon van het SER Energieakkoord is Deze Klimaatagenda bouwt daar op voort en richt zich op Tevens richt deze agenda zich op een aantal sectoren die niet door het SER-akkoord worden gedekt, zoals landbouw en overige broeikasgassen en formuleert dwars-doorsnijdende maatregelen tussen sectoren. De inzet van het kabinet is langs drie thema s, met in totaal 8 actielijnen: 1) brede coalities voor de klimaataanpak, 2) adaptatie en 3) mitigatie georganiseerd (zie volgende figuur).

14 Thema Actielijnen 13 Brede coalities voor de klimaataanpak Adaptie 1. Ruim baan voor de energieke samenleving 2. Inbedding van klimaat in het buitenlands beleid 3. Naar klimaatrobuuste vitale sectoren Mitigatie 4. Naar een betere gereedschapskist voor mitigatie 5. Ruimtelijk faciliteren van hernieuwbare energie en energiebesparing 6. Naar duurzame mobiliteit 7. Naar een ander materiaalgebruik 8. Naar een productievere en klimaat-vriendelijkere land- en tuinbouw Verwacht wordt dat in 2017 de nationale Adaptatiestrategie gereed is, waarin voor belangrijke sectoren voor de economie, leefomgeving en welzijn (transport, energie, ICT, gezondheid, land- en tuinbouw, natuur en visserij) de risico s van klimaatverandering zijn geanalyseerd, in samenhang met het Deltaprogramma. De Klimaatagenda kan gezien worden als input voor het vaststellen van Arnhemse energiedoelstellingen na de looptijd van het programma Energie Made in Arnhem in 2014 (loopt tot eind 2014). De klimaatagenda vindt u via de volgende link: 3.2 Provinciale ontwikkelingen Vanwege de economische crisis en de aanhoudende recessie hebben Provinciale Staten in november 2013 een Robuuste Investeringsimpuls vastgesteld van 250 miljoen euro in regionale economie, (jeugd)werkgelegenheid, mobiliteit, bouw en energie en infrastructuur, bovenop de 825 miljoen die al afgesproken was in het coalitieakkoord. Dit levert 3000 tot 4000 mensjaren aan werkgelegenheid op. Daarbovenop komen nog eens 1800 tot 2200 leerwerkplaatsen voor jongeren. Dit zijn de voor Energie Made in Arnhem belangrijke terreinen waarop geïnvesteerd wordt: Verduurzamen corporatiewoningen: 70 miljoen euro, Verduurzamen particuliere woningen: 3,5 miljoen euro, Extra investering voor impulsplan wonen: 15 miljoen euro, Sleutelprojecten Nijmegen, Arnhem, Harderwijk, Doetinchem, Apeldoorn, Zutphen en Ede: 13,7 miljoen euro, Hoogwaardig openbaar vervoer: 5 miljoen euro. Deze middelen zijn een belangrijke bijdrage voor het behalen van de doelstellingen van Energie Made in Arnhem. In hoofdstuk 5 wordt beschreven waaraan een deel van deze middelen in Arnhem wordt besteed. 3.3 Regionale ontwikkelingen Binnen de Groene Kracht werken de Stadsregio Arnhem Nijmegen, MRA (Milieusamenwerking Regio Arnhem) en MARN (Milieusamenwerking en Afvalverwerking Regio Nijmegen) samen aan regionale energietransitie, omvorming naar een groene economie en het beperken van de CO2- uitstoot. In 2012 en 2013 hebben de regiogemeenten samengewerkt aan de totstandkoming van de Routekaart De Groene Kracht, die is vastgesteld door de besturen van MRA, MARN en het College van Bestuur van de Stadsregio.

15 Met de Routekaart wordt de regionale aanpak van energie- en klimaatvraagstukken vastgelegd als marsroute naar een energieneutrale regio in Hiermee wordt aangesloten bij het provinciale programma Energietransitie en het SER Energieakkoord. Met deze Routekaart geven de gemeenten binnen de regionale samenwerkingsverbanden MRA, MARN en Stadsregio aan hoe binnen de regio invulling wordt gegeven aan de landelijke en provinciale doelstellingen. Hiermee houden we de regie in eigen hand. 14 In de Routekaart wordt geconstateerd dat de individuele gemeenten de omliggende gemeenten nodig hebben om te kunnen voldoen aan de energiedoelstellingen. In de Routekaart wordt daarom aanbevolen om de krachten te bundelen zodat dit leidt tot grotere regionale slagkracht en efficiency. De doelstellingen uit de Routekaart reiken verder dan die in de vastgestelde gemeentelijke kaders, en verder dan het programmaplan Energie Made in Arnhem (EMiA). In het programmaplan EMiA zijn alleen korte termijn doelstellingen (t/m 2014) vastgesteld van 3% besparing per jaar en 7% opwek hernieuwbare energie in In De Routekaart Groene Kracht zijn (middel)lange termijn doelstellingen opgenomen: energieneutrale regio in 2050 en in % duurzame energie opwekking en 1,5% energiebesparing per jaar. Deze doelstellingen komen overeen met de landelijke en provinciale doelstellingen. Het tussendoel is gekoppeld aan de schaal van de regio, niet aan individuele gemeenten. Hierdoor is uitwisseling van resultaten mogelijk en kan elke gemeente op eigen snelheid opereren. Het uitvoeringsprogramma in de Routekaart ligt wel in lijn met het uitvoeringsprogramma EMiA. Het programma en convenant EMiA worden in het rapport genoemd als inspirerend voorbeeld. Verder hebben de regionalisering van het stadswarmtenet, de Groene Hub, en ook de economische component (de versterking van de EMT sector) nadrukkelijk een plek in het rapport. De Routekaart kan gezien worden als input voor het vaststellen van Arnhemse energiedoelstellingen na de looptijd van het programma Energie Made in Arnhem (loopt tot eind 2014). De Routekaart vindt u via de volgende link: projecten/routekaart-duurzame-energie.

16 4. De ambities van Energie Made in Arnhem Programmaplan en convenant In mei 2011 heeft de gemeenteraad het programmaplan Arnhem Energiestad vastgesteld. Vervolgens is in juni 2011 met circa 80 lokale en regionale partners het convenant Energie Made in Arnhem getekend. Deze partners zijn afkomstig uit onderwijs, onderzoek, ondernemers, overheid en ondernemende burgers. Ook is een Energieadviesraad (E-raad) ingesteld. Deze bestaat uit zeven leden, die zitting hebben op persoonlijke titel en de belangen van alle deelnemende partijen vertegenwoordigen. De Energieadviesraad Arnhem adviseert deelnemende partijen over de toepassing van innovatie en acties op het terrein van energie, nieuwe bedrijvigheid en duurzaamheid, om bij te dragen aan de doelstellingen van het convenant. Het is de taak van de Energieadviesraad Arnhem om gevraagd en ongevraagd te adviseren over de thema s binnen het convenant. Zij kan adviseren aan één van de deelnemende partijen, of aan het collectief. Energie Made in Arnhem: Volop in beweging De energie in de stad is met het bovenstaande gemobiliseerd. Geconcludeerd kan worden dat er een krachtige beweging is ontstaan. Alle partijen verbonden aan Energie Made in Arnhem zijn volop in beweging. Er zijn en worden coalities gesmeed en de verschillende partners profiteren van elkaars kennis en sterke punten. Programma en convenant zorgen bovendien voor het aanboren van nieuwe creativiteit en het leervermogen in de energieke samenleving 2. Met elkaar weten we veel over de toepassing van innovatie en acties op het terrein van energie, klimaat, technologie en duurzaamheid. De gemeente Arnhem maakt daar samen met de convenantpartners werk van en benut de economische kansen die het biedt. De gemeente stuurt op het mobiliseren van de maatschappelijke energie in de samenleving en wil ruimte creëren voor andere partijen. De rol van de gemeente ondergaat hierdoor een verandering van sturend naar faciliterend en stimulerend. 4.2 Doelen In het programma Energie Made in Arnhem zijn doelen tot en met 2014 opgenomen. Deze doelen zijn een eerste stap in de transitie naar een toekomstbestendige energievoorziening met bijbehorende innovatie en (schone) economische groei, en versterking van Arnhem als energiestad. De gemeente Arnhem streeft naar energieneutraliteit en versterking van (schone) economie. De samenhang tussen People, Planet en Profit zijn hierbij leidend. Met het programmaplan Energie Made in Arnhem heeft de gemeente het initiatief genomen voor een samenhangend programma. In het plan zijn 43 gemeentelijke acties opgenomen, onder 6 programmalijnen die elkaar beïnvloeden en overlappen. Samen vormen ze de driehoek People, Planet, Profit: energieneutraliteit, een toonaangevend energiecluster, duurzaam bouwen, schoon vervoer, klimaatbestendige stad en duurzaam inkopen en aanbesteden. 2 Zie de Energieke burger in het SER Energieakkoord

17 In het convenant Energie Made in Arnhem hebben de partners ieder één of meer concrete projecten opgenomen, die bijdragen aan de doelstellingen van het convenant. Het convenant staat open voor iedereen die een onderscheidende Arnhemse bijdrage wil leveren aan een van de onderdelen. 16 De ambitie is een toename van convenantpartners van 10% per jaar, die met concrete projecten bijdragen aan de doelstellingen en het people, planet, profit principe onderschrijven. Het programmateam en medewerkers die hieraan zijn verbonden, moedigen dit aan en ondersteunen dit. Het netwerk van partners helpt elkaar bij het realiseren van resultaten en projecten en communiceert hierover onder de vlag van Energie Made in Arnhem. Inmiddels zijn 100 convenantpartners aangesloten die bijna 200 projecten in de programmaperiode uitvoeren (zie bijlage 4). Hoofddoelen van Energie Made in Arnhem De doelen van het programma, waarop met prioriteit wordt gestuurd, zijn: 1. 3% energiebesparing per jaar, 2. 7% duurzame energie opwekking in 2014, 3. Een toonaangevend economisch cluster (energie- en milieutechnologie). Nevendoelen van Energie Made in Arnhem Als nevendoelen zijn beschreven: Op weg naar energieneutraliteit, Arnhem Millenniumgemeente, millenniumdoelen 7 en 8, respectievelijk Meer mensen in een duurzaam leefmilieu en mondiaal samenwerkingsverband voor ontwikkeling, in Arnhem toegespitst op duurzaam inkopen en fair trade, Klimaatadaptatie, Arnhem klimaatbestendige stad: het aanpassen van de stad aan klimaatveranderingen. 4.3 Energietransitie nader belicht Bovenstaande doelen vormen een eerste stap in de transitie naar een toekomstbestendige energievoorziening. Een transitie is geen lineair verlopend proces, integendeel, er zal eerst een lang voortraject zijn waarin de voorwaarden gecreëerd worden om in een latere fase een versnelling te realiseren. In het kader is nadere uitleg gegeven over transitie. Transitie (Rotmans, Kemp et al. 2001; Loorbach 2007) Een transitie is een lange termijn (een generatie of meer) fundamentele verandering van een deel van de maatschappij. Een verandering in de structuur (institutionele hervorming), cultuur (mentale omslag) en werkwijze (praktische handelingen). Het zijn processen die veelal lange tijd vergen één generatie en soms zelfs langer omdat grenzen, belemmeringen en barrières moeten worden geslecht en het overwinnen van die weerstanden veel tijd en energie vergt. Een transitie verloopt in vier fasen in de tijd. Een voorontwikkelingsfase, waarin externe druk en het aantal innovaties toenemen, een take-off fase waarin het regime versneld destabiliseert, een versnellingsfase waarin in relatief korte periode (10 jaar) het regime volledig transformeert, en tenslotte een stabilisatiefase waarin een nieuw regime wordt geconsolideerd (zie figuur). Transities zijn in feite onstuurbaar : het zijn complexe en onvoorspelbare maatschappelijke processen, maar ze zijn wel degelijk beïnvloedbaar. Uit het samenspel tussen overheden, bedrijven, burgers en maatschappelijke organisaties ontstaan immers allerlei vormen van beslissingen en acties die op termijn de maatschappelijke systemen vormen.

18 Met het programma Energie Made in Arnhem zetten we een beweging in gang in de voorontwikkelingsfase van de transitie, waarmee de weg naar de take-off wordt bereid. Vanuit de beweging zijn de eerste resultaten al zichtbaar en meetbaar, deze vindt u in de volgende paragrafen. Maar veel van de acties die nu plaatsvinden zullen pas op middellange termijn zichtbaar effect hebben. 17 Op de lange termijn streven we naar energieneutraliteit. Energietransitie is om een aantal redenen onvermijdelijk. Fossiele energiebronnen als aardolie, aardgas en kolen raken uitgeput en worden steeds moeilijker winbaar. Dit vertaalt zich in een gestaag oplopende prijs, en vaak flinke schom-melingen veroorzaakt door politieke en/of geografische ontwikkelingen. Door van een centrale naar een decentrale energielevering over te gaan worden we minder afhankelijk van energieleveranciers uit andere delen van de wereld. De energietransitie heeft vooral zijn weerslag op de energie-infrastructuur. Immers, de infrastructuur gaat dwars door alle sectoren heen en vormt de ruggengraat van het energiesysteem. De toekomstige energie-infrastructuur zal toegankelijk moeten zijn voor meer en nieuwe energiebronnen. Meer partijen gaan van het netwerk gebruik maken. De consument wordt producent. Nu al produceren individuele burgers, coöperaties en bedrijven decentraal energie. Deze ontwikkeling zal doorzetten. Al deze veranderingen kosten veel tijd en geld, maar ze maken eigen initiatief mogelijk van Arnhemse burgers en bedrijven. En laat de energietransitie dat nou juist nodig hebben!

19 18

20 5. Uitvoering en voortgang van programma en convenant Stand van zaken In het licht van het verloop van de energietransitieopgave zoals in het vorige hoofdstuk is beschreven, wordt in deze paragraaf aangegeven hoe ver we op weg zijn met het bereiken van de doelstellingen 3% energiebesparing per jaar, 7% duurzame opwek van hernieuwbare energie in 2014 en een toonaangevend economisch cluster (energie- en milieutechnologie). Uitgangspunten en bronnen zijn van belang voor de transparantie van de berekeningen. Deze zijn uitgebreid weergeven in bijlage 5. De belangrijkste bronnen van deze rapportage zijn Klimaatmonitor van AgentschapNL en Energie in Beeld van Alliander. Deze bronnen stellen hun gegevens bij op basis van voortschrijdend inzicht. Dat geldt zowel voor voorgaande jaren, het huidige jaar en de prognoses. Daarnaast zijn voor deze rapportage 2013 correcties doorgevoerd ten opzichte van het voortgangsrapport Daardoor zijn er verschillen ontstaan tussen de absolute cijfers van deze voortgangsrapportage en die van de voortgangsrapportage Het is echter belangrijker om de trends van de data te bekijken dan de absolute data. Doelstelling 1: 3% energiebesparing per jaar Bij het bepalen van de energiebesparingspercentages is 2009 als ijkjaar aangehouden, het jaar voorafgaand aan het lenteakkoord van maart Het energieverbruik van de stad is opgebouwd uit een aantal onderdelen: particulier verbruik, zakelijk verbruik (dienstverlening, industrie, bouw, overig) en mobiliteit. Het verbruik van gas, elektriciteit, warmte en mobiliteit is omgerekend naar gigajoules (GJ), zodat alle gegevens optelbaar en vergelijkbaar zijn. Het gas- en warmteverbruik per jaar is gecorrigeerd voor het aantal graaddagen (onafhankelijk van strenge winters) en daardoor vergelijkbaar. De gegevens voor 2013 zijn nog een prognose. Totale energieverbruik In figuur 1 is het totale energieverbruik van de stad Arnhem opgenomen, onderverdeeld in het particuliere verbruik (gas, elektra en warmte), zakelijke verbruik (gas, elektra en warmte) en mobiliteit. Het zakelijk verbruik is weer onderverdeeld in verbruik in (commerciële en publieke) dienstverlening (circa 82%), en verbruik in de industrie en overig (circa 18%). Het particuliere verbruik en het verbruik in de commerciële en publieke dienstverlening wordt samen gerekend tot verbruik in de gebouwde omgeving. Ten opzichte van mobiliteit en industrie en overig, vindt het meeste energieverbruik plaats in de gebouwde omgeving. Figuur 1: Energieverbruik Arnhem totaal Prognose Energieverbruik (GJ) Mobiliteit Zakelijk industrie en overig Zakelijk dienstverlening Particulier Jaar Gebouwde omgeving

Kennissessie. Energietransitie. Willem Altena John Kerkhoven

Kennissessie. Energietransitie. Willem Altena John Kerkhoven Kennissessie Energietransitie Willem Altena John Kerkhoven 2 Programma Kennissessie Introductie Toelichting Energieakkoord Uitleg Pauze Toepassen ETM 3 Programma Kennissessie Introductie Toelichting Energieakkoord

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Regie op energie Wij, de 22 gemeenten in de regio Arnhem- Nijmegen, maken ons sterk voor een versnelde transitie van fossiele

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Programma. Energie Made in Arnhem 2012. Op volle kracht halverwege

Programma. Energie Made in Arnhem 2012. Op volle kracht halverwege Programma Energie Made in Arnhem 2012 Op volle kracht halverwege 1 Programma Energie Made in Arnhem 2012 Op volle kracht halverwege 2 Installatie van zonnepanelen op particuliere woning Inhoudsopgave 3

Nadere informatie

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 20 november 2013 Inhoud Algemeen het SER Energieakkoord Proces, doelen, borging, hoofdlijnen & pijlers, concrete afspraken

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Onderwerp. raad Energie Made in [Arnhem] 14-5. EMiA. Arnhem toonaangevend in energie. Themasessie raad 14 mei 2012 Marc de Kroon, sr.

Onderwerp. raad Energie Made in [Arnhem] 14-5. EMiA. Arnhem toonaangevend in energie. Themasessie raad 14 mei 2012 Marc de Kroon, sr. EMiA Arnhem toonaangevend in energie Themasessie raad 14 mei 2012 Marc de Kroon, sr. adviseur EZ Het begin van Energie Made in [Arnhem] UN Millennium doelen: Duurzame samenleving Duurzaam inkopen CO2 reductie

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

Regionaal Energie Convenant 2014-2016

Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Mede mogelijk gemaakt met steun van: Regio Rivierenland Provincie Gelderland RCT-Rivierenland Pagina 1 Ondertekenaars, hier tezamen genoemd: partijen 1. Hebben het

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Sabine van Galen-Avegaart Agenda 1. De opgave Zutphen energieneutraal 2. Resultaat van ons beleid in cijfers 3. Wat hebben we in 2010-2011

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord.

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord. Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Deelname Gelders Energieakkoord Programma Duurzaamheid Portefeuillehouder H. Tiemens Samenvatting Het Klimaatverbond, Alliander en Gelderse Natuur en Milieufederatie

Nadere informatie

Energieakkoord: Wij zijn aan zet!

Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord in het kort - Akkoord over energiebesparing binnen de SER tussen overheid, natuur- en milieuorganisaties, vakbonden, energieproducenten, netbeheerders,

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 Inleiding Het doel van het project Energie Besparen Gooi en Vecht is om in drie jaar tijd 2.500 tot 4.000 woningen te verduurzamen.

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 1 Voorstel aan de raad Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 Voor raadsvergadering d.d.: 19-03-2013 Agendapunt: 06 Onderwerp:

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

VNG Raadsledencampagne

VNG Raadsledencampagne Duurzaam Drimmelen VNG Raadsledencampagne Klimaat niet zonder de Raad Invloed raadsleden Borging beleid Collegiaal bestuur Collegeakkoord 2010-2014 Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Zonnestroomprojecten Gemeente Amsterdam. ProjectManagement Bureau Joost de Valk

Zonnestroomprojecten Gemeente Amsterdam. ProjectManagement Bureau Joost de Valk Zonnestroomprojecten Gemeente Amsterdam ProjectManagement Bureau Joost de Valk Noodzaak en ambitie Klimaatbeleid Amsterdam: forse CO 2 reductie 40% in 2025 en klimaatneutraal bouwen en gemeentegebouwen

Nadere informatie

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 2/5 Toelichting bij scenario-analyse energiebeleid Beesel Venlo Venray Deze toelichting beschrijft wat

Nadere informatie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie Sociale Windenergie & Windenergie langs de A16 1 Ons idee Samen Sociale Windenergie realiseren door samenwerking lokale initiatieven in Zundert?? 2 Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR

Nadere informatie

Aan: Regionale raadswerkgroep POL, thema s ruimte en economie Onderwerp: Analyse regionale energievisie Noord-Limburg Vergaderdatum: 22 oktober 2015

Aan: Regionale raadswerkgroep POL, thema s ruimte en economie Onderwerp: Analyse regionale energievisie Noord-Limburg Vergaderdatum: 22 oktober 2015 Aan: Regionale raadswerkgroep POL, thema s ruimte en economie Onderwerp: Analyse regionale energievisie Noord-Limburg Vergaderdatum: 22 oktober 2015 Inleiding Bij deze ontvangt u de analyse voor de regionale

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN AKKOORDEN EN GREEN DEALS Rafaël Lazaroms Coördinator Energie en duurzaamheid Unie van Waterschappen 1. Duurzaamheid en taken waterschappen 2. Duurzame ambities in akkoorden

Nadere informatie

Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015

Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015 Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in uw regio? bedrijvencoöperatie?

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Klimaatbestendige steden

Klimaatbestendige steden Klimaatbestendige steden Klimaatbeleid en praktijk in Nederland Inspiratie voor Amersfoort Michaël Meijer Introductie Michaël Meijer Tuin- en Landschapsinrichting @ IAH Larenstein Planologie @ Radboud

Nadere informatie

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad Gemeente Langedijk Raadsvergadering : 22 januari 2013 Agendanummer : 15 Portefeuillehouder Afdeling Opsteller : H.J.M. Schrijver : Beleid en Projecten : Schutten Voorstel aan de raad Onderwerp : Nota Langedijk

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015

Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015 Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

Groene InvesteringsMaatschappij (GIM)

Groene InvesteringsMaatschappij (GIM) Groene InvesteringsMaatschappij (GIM) Voordelen impuls verduurzaming Reductie broeikasgassen Groene groei Minder afhankelijk van fossiele brandstoffen Economische structuurversterking Maar, verduurzaming

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ)

Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ) Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ) (tussenstand 1 mei 2015) Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Achtergrond 186 PJ opgave ENERGIEAKKOORD VOOR DUURZAME GROEI Concrete afspraken

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Werkgelegenheid energiesector in de Energy Valley regio (verslagjaar 2014)

Werkgelegenheid energiesector in de Energy Valley regio (verslagjaar 2014) Werkgelegenheid energiesector in de Energy Valley regio (verslagjaar 2014) Inhoudsopgave Inleiding 2 Bevindingen 3 1.1. Totale energiesector 4 1.1.1 Vestigingen energiesector 5 1.1.2 Werkgelegenheid energiesector

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

3.C.1 Voortgangrapportage CO 2 2015(1) Ter Riele

3.C.1 Voortgangrapportage CO 2 2015(1) Ter Riele Datum: 11-09- Versie: 2 3.C.1 Voortgangrapportage CO 2 (1) Ter Riele A.J.J ter Riele Directeur 1. Inleiding Middels deze rapportage wil Ter Riele B.V. (Ter Riele) de voortgang op de CO 2 reductiedoelstellingen

Nadere informatie

Toelichting doorrekening Energieakkoord - Gebouwde omgeving

Toelichting doorrekening Energieakkoord - Gebouwde omgeving Toelichting doorrekening Energieakkoord - Gebouwde omgeving Casper Tigchelaar Marijke Menkveld Den Haag, SER 2 oktober 2013 www.ecn.nl Instrumenten gericht op eigenaar-bewoners Bewustwording en informatie

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Eemstroom ZonneBerg - Licht op het dak

Eemstroom ZonneBerg - Licht op het dak Eemstroom ZonneBerg - Licht op het dak Globaal denken, lokaal handelen Zonlicht voorziet de aarde van enorm veel energie: duurzame energie. De hoeveelheid zoninstraling en de daaruit te halen energie is

Nadere informatie

ECFD/U201400578 Lbr. 14/019

ECFD/U201400578 Lbr. 14/019 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8393 betreft Ondersteuningsprogramma Energie uw kenmerk ons kenmerk ECFD/U201400578 Lbr. 14/019 bijlage(n) 2 datum 20 maart

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013 Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2013 Inhoud 1 Aanleiding 1 2 Werkwijze 2 2.1. Bronnen 2 2.2. Kentallen 2 3 CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie 3 4 Ontwikkeling 5 5

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013 Energieakkoord voor duurzame groei 6 september 2013 Programma perspresentatie Korte toelichting Energieakkoord voor duurzame groei Wiebe Draijer Korte toelichting doorrekeningen ECN/PBL/EIB Maarten Hajer

Nadere informatie

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief)

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief) Inleiding Behaalt uw gemeente de klimaatdoelstellingen? Wilt u weten hoeveel duurzame energie in uw gemeente wordt geproduceerd of energie wordt bespaard? Zoekt u inzicht in welke maatregelen succesvol

Nadere informatie

C. Monitoring en backcasting

C. Monitoring en backcasting C. Monitoring en backcasting Backcasting en monitoring Deelsessie werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 dr. C. (Cor) Leguijt Inhoud 1. Backcastingproject stadsgewest Haaglanden 1. Klimaat- en

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Duurzaam benutten van warmte

Duurzaam benutten van warmte Duurzaam benutten van warmte Netwerkbijeenkomst duurzame regionale energie Gelderland 12 juni 2013 Door: Hans Wouters Programma energietransitie Provincie Gelderland Provincie zet zich in op de toepassing

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4.

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4. CO 2 -monitor Haarlem 2013 De CO 2 -monitor heeft sinds 2012 heeft een andere opzet dan voorgaande jaren. Er is nu een management samenvatting waarin de grote lijnen en hoofdconclusies worden weergegeven

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045 Energieneutraal Veranderende overheid Waarde creëren Stadhuisplein Zichtbaar maken van innovatie Als duurzame stad Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst!

Nadere informatie

Financieringsvoorwaarden ondersteuning regionale allianties 2014-2016

Financieringsvoorwaarden ondersteuning regionale allianties 2014-2016 1. Inleiding In september 2013 is door een groot aantal partijen, waaronder de Rijksoverheid, werkgevers- en werknemersorganisaties, natuur- en milieuorganisaties, financiële instellingen en de VNG, het

Nadere informatie

1 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2013

1 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2013 1 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2013 Inleiding Het doel van het project Energie Besparen Gooi en Vecht is om in drie jaar tijd 4.000 woningen te verduurzamen. Onder

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

12-12-2014 thuis in energie presentatie Duurzaam4Life 3

12-12-2014 thuis in energie presentatie Duurzaam4Life 3 Programma 20:00 Plenaire aftrap VKK Energie inspiratie Otto Willemsen AGEM samen op weg Guus Ydema Provinciale regelingen Maarten Visschers Leefbaarheid en gemeenschapsvoorzieningen Peter van Heek 20:30

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Remko Ybema Lezing Den Bosch 12 oktober 2010 www.ecn.nl Inhoud Noodzaak van duurzame energie Een duurzame energievoorziening in 2050 Doelen van het

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie