Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent;

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent;"

Transcriptie

1 Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling/RIZA Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent; voldoende aandacht voor water in Nederland? werkdocument x november 2000

2 Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling/RIZA

3 Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling/RIZA Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent; voldoende aandacht voor water in Nederland? drs. ing. L.W. Volkers-Verboom afdeling EMP, RIZA Lelystad werkdocument x november 2000

4 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 4 Samenvatting 5 1 Inleiding 7 2 Afbakening van definities Definitie van duurzame bedrijventerreinen Definitie van hergebruik van effluent 10 3 Overzicht van projecten in het land Duurzame bedrijventerreinen Hergebruik van effluent Inzet van oppervlaktewater 25 4 Discussie en conclusie Discussie Conclusie 30 Literatuur 32 Bijlage 1 Meer informatie over duurzame bedrijventerreinen Bijlage 2 Meer informatie over hergebruik van effluent Bijlage 3 Meer informatie over initiatieven oppervlaktewater Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent 4

5 Samenvatting In deze rapportage is geïnventariseerd welke projecten in Nederland gaande zijn op het gebied van duurzame bedrijventerreinen en het hergebruik van effluent. Bij de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen opereert men in de driehoek van milieu, ruimte en economie. Op het gebied van het milieu probeert men winst te halen met energie, biomassa, water, lucht en bodem. Ruimte houdt het ruimtelijke ordeningsaspect in en bij economie houdt men kostenreductie en de concurrentiepositie voor ogen. Men ontwikkelt het bedrijventerrein op een zo duurzaam mogelijke wijze. Voor water kan men bijvoorbeeld denken aan de volgende aspecten: optimalisatie van de interne waterhuishouding; de inzet van industriewater en oppervlaktewater bij productieprocessen; de opvang en het gebruik van hemelwater voor bijvoorbeeld bluswater; het hergebruik van afvalwater van andere bedrijven op het bedrijventerrein (matchen); de bouw en het gebruik van een collectieve waterzuiveringsinstallatie. Hier komt ook het tweede onderwerp van deze rapportage (hergebruik van effluent) om de hoek kijken, want op een duurzaam bedrijventerrein kan het effluent van een bedrijf hergebruikt worden bij een ander bedrijf. Ook kunnen communale effluenten in de industriële sector ingezet worden. Om misverstanden te voorkomen wordt hier benadrukt dat het om hergebruik buiten de eigen poorten gaat, omdat men anders van intern hergebruik spreekt. Optimalisatie van de interne waterkringloop is echter wel een voorwaarde om extern watermanagement optimaal te kunnen uitvoeren. In deze rapportage zijn diverse projecten beschreven waarbij duurzame bedrijventerreinen worden ontwikkeld of waarbij effluent hergebruikt wordt. Vele projecten verkeren in de beginfase (in het stadium van een haalbaarheidsstudie) en er zijn over het algemeen vele actoren bij betrokken. Dit maakt de afstemming moeilijk, ook vanwege de vele belangen en visies. Opvallend is dat er bij de ontwikkeling van duurzame bedrijventerreinen relatief weinig aandacht voor de wateraspecten op zo n terrein is en dat water relatief laag op de agenda staat. Er wordt meer over energie, afval, transport en ruimte nagedacht dan over water. Dit is dus een punt van verbetering, zowel voor betrokkenen zoals de gemeente, het bedrijfsleven, de provincie, waterschappen en waterleidingmaatschappijen. Het wateraspect bij het hergebruik van effluent komt uiteraard goed naar voren, maar hier zou emissiereductie meer aan de orde kunnen komen. Het blijkt dat het hergebruik van effluent vooral een economische kwestie is en dat niet vanuit milieuoogpunt overgegaan wordt tot deze vorm van samenwerking. Ook hier is een taak weggelegd voor de betrokkenen, bijvoorbeeld voor de waterschappen. In dit kader kan tevens gestimuleerd worden dat er onderzoek gedaan wordt naar de kwaliteit waaraan het effluent moet voldoen om in productieprocessen hergebruikt te worden. De vragen "Welke kwaliteit moet het effluent hebben om bij mijn productieproces te kunnen worden ingezet?" en "Welke effluentkwaliteit heb ik minimaal nodig om mijn product met dezelfde kwaliteit Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent 5

6 te kunnen blijven maken?" kunnen hierbij worden gesteld, zodat inzicht verkregen wordt in de kwaliteitseisen van het effluent. Het blijkt dat het opzetten van een duurzaam bedrijventerrein en het hergebruiken van effluent niet eens een gemakkelijke taak is, omdat er vooral veel overleg moet plaatsvinden, waarin men overeenstemming moet zien te bereiken over doelstelling, uitvoering ed.. De overheid kan hierin wel een stimulerende rol vervullen en partijen bij elkaar brengen. Ook kan de vergunningverlening afgestemd worden, omdat men nu nog niet helder heeft wat voor gevolgen het hergebruiken van elkaars water voor consequenties heeft. Zo zijn er voor de overheid nog enkele taken te noemen (o.a. privaatrechtelijke zaken), maar het initiatief hoeft niet alleen van de overheid te komen; het bedrijfsleven heeft in het kader van de toenemende verantwoordelijkheid voor onder andere de milieuaspecten van het productieproces, zeker ook een taak. Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent 6

7 1 Inleiding De laatste jaren is waterbesparing een belangrijk item geworden voor de Nederlandse industrie. Omdat de kosten voor de waterhuishouding steeds hoger worden, is kostenbesparing de meest voor de hand liggende reden voor verdergaande waterkringloopsluiting. Preventieve waterbesparing, terugwinning van grondstoffen uit afvalwater en hergebruik van effluent kunnen hiervoor als mogelijke oplossingen gezien worden. Naast deze economische redenen is in sommige gevallen een aangescherpte vergunning of een verouderde installatie de aanleiding om de waterkringloop aan een nader onderzoek te onderwerpen. Maar er is ook duidelijk een groeiende belangstelling voor de groene milieugedachte waar te nemen, iets dat door de overheid gestimuleerd wordt. Veel processen waar nu nog het kwalitatief hoge, dure en schaarse grondwater ingezet wordt, zouden ook met een lagere kwaliteit toekunnen. Dit kan verdroging tegengaan. Momenteel wordt veel gebruik gemaakt van oppervlaktewater, hoewel hierbij rekening gehouden moet worden met dure voorbehandelingstechnieken als gevolg van de hoge verontreinigingsgraad. Door privatisering van de watersector is water een economische factor geworden en vervaagt de traditionele taakverdeling tussen waterleidingbedrijven, waterschappen en gemeenten. Fusies, overnames en hoge zuiveringskosten voor oppervlaktewater hebben er voor gezorgd dat de watersector zijn commerciële kansen inventariseert. De conglomeraatvorming van nutsbedrijven, internationale samenwerking en beursgang lijken acties voor de toekomst. Door de overheid is een aantal eisen gesteld waaraan de watermarkt moet voldoen bij commercialisering. Deze eisen (kwaliteit, leveringszekerheid, verdrogingsbestrijding, milieuzorg en kostenbeheersing) gelden alleen voor de industriewatersector met een grotere levering dan m3 per jaar. Beneden deze grens blijft de overheid de monopolie behouden als het gaat om industriewater. In dit geval wordt onder industriewater al het water verstaan dat in een productieproces wordt gebruikt, ongeacht de kwaliteit (dus het kan ook om drinkwater gaan). De politiek is geen voorstander van privatisering van de drinkwatersector, omdat bij tegenvallende resultaten de consument mogelijkerwijs opdraait voor de gemaakte kosten en de consument bovendien afhankelijk is van een goede drinkwaterkwaliteit. In Nederland is reeds een aantal initiatieven genomen tot het verenigen van waterinstanties, waarbij de klanten (zowel bedrijven als consumenten) op het gebied van klantvriendelijkheid, innovatie en milieubewustzijn op hun wenken bediend worden. Levering, gebruik, zuivering en hergebruik van water zijn geïntegreerd en de zogenaamde dienstverlening op maat verdient aandacht voor de toekomst. Termen die in de waterwereld aan deze dienstverlening gekoppeld zijn, zijn industriewater, e-water en totaalwatermanagement, al dan niet op duurzame bedrijventerreinen. Het water op maat principe (ook wel totaalwatermanagement genoemd) houdt in dat daar waar nodig de maximale waterkwaliteit ingezet wordt, maar dat daar waar minder strenge eisen gelden er water van een lagere kwaliteit gebruikt kan worden, zoals bijvoorbeeld e- Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent 7

8 water. De e van e-water staat hier voor ecologisch, economisch en efficiënt. In dit geval kan gesproken worden van cascaderen, namelijk het trapsgewijs inzetten van verschillende waterkwaliteiten in een systeem binnen één bedrijf, bijvoorbeeld via de inzet als koelwater of via het hergebruik van effluent. Het gaat hier om toepassingen waarvoor een aflopende waterkwaliteit nodig is. Matchen wil zeggen dat de waterkringloop tussen twéé bedrijven gesloten wordt, dat zowel op kleine schaal kan plaatsvinden als op grote schaal zoals bij duurzame bedrijventerreinen. Er kan in die zin over een drietal niveauverschillen gesproken worden met als eerste niveau het regelen van de interne waterkringloop binnen een bedrijf (cascaderen). Het tweede niveau kan dan de koppeling tussen twee bedrijven zijn (matchen), met als derde niveau de clustering van nog meer bedrijven op bijvoorbeeld een duurzaam bedrijventerrein. In deze rapportage is een inventarisatie gemaakt van initiatieven op het gebied van het hergebruik van effluent en van duurzame bedrijventerreinen binnen Nederland. Verschillende projecten, die zijn uitgevoerd of in de ontwikkelingsfase verkeren, worden kort beschreven. Bestuurlijke en juridische aspecten van de waterketen hebben minder aandacht gekregen, dit in tegenstelling tot de technologische aspecten (inclusief emissies) waar deze rapportage op gericht is. Het integrale karakter (met bijvoorbeeld ook afval en ruimte) speelt een belangrijke rol, toegespitst vanuit de invalshoek water. De volgende vragen worden in deze rapportage beantwoord: Welke projecten lopen er in Nederland als het gaat om duurzame bedrijventerreinen en het hergebruik van effluent? Wat leveren deze projecten op in termen van waterreductie en emissiereductie? Worden de projecten integraal bekeken en wat is de drijfveer om in actie te komen? Hoe verloopt de koppeling tussen de instanties/bedrijven bij zo n project en wordt er ook aandacht geschonken aan interne waterkringloopsluiting? In hoofdstuk 2 vindt een afbakening van definities plaats, omdat er nogal wat begrippen gebruikt worden zoals hergebruik van effluent, duurzame bedrijventerreinen, clustering, grijswater, e-water, industriewater enzovoorts. In hoofdstuk 3 worden de diverse projecten kort beschreven en komen de milieuaspecten en de water-aspecten aan de orde komen. Hiertoe hebben medio 1999 (telefonische) gesprekken plaatsgevonden met diverse instanties in de waterketen. In de bijlagen is een uitgebreid overzicht te vinden van deze projecten, zodat gegevens (zoals betrokkenen en literatuurbronnen) die niet in hoofdstuk 3 staan, kunnen worden teruggezocht. In hoofdstuk 4 tenslotte worden conclusies getrokken en worden er aandachtspunten gegeven, waarmee betrokkenen (bedrijven, gemeentes, provinciën, waterkwaliteitsbeheerders) in de toekomst verder zouden kunnen gaan. Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent 8

9 2 Afbakening van definities Definitie van duurzame bedrijventerreinen In de nota Milieu en Economie van de Ministeries van EZ, VROM, LNV en V&W wordt gesproken over ecologisering van industrieterreinen en integraal ketenbeheer. Daarin wordt de volgende definitie voor duurzame bedrijventerreinen gegeven: "Op duurzame bedrijventerreinen werken bedrijven onderling en met overheden samen met als doel een bijdrage te leveren aan een duurzame productie en/of efficiënter ruimtegebruik." Sleutelwoord is hier samenwerking tussen bedrijven, instellingen en overheden met als gezamenlijke doelstelling het behalen van winst voor milieu (biomassa, energie, water, lucht en bodem), ruimte (ruimtelijke ordening) en economie (kostenreductie en concurrentiepositie). Hieraan kan invulling gegeven worden middels: optimalisatie van energie door bijvoorbeeld uitwisseling van restwarmte en het gebruik van gezamenlijke nutsvoorzieningen; verlaging van de milieubelasting door hergebruik van proceswater, door in gebruikname van een centrale waterzuiveringsinstallatie, door inpassing van het bedrijventerrein in de ecologie van de omgeving of door samenwerking in de afvalinzameling en afvalverwerking toe te passen; ontwikkeling of aanpassing van de infrastructuur aan een efficiënter ruimtegebruik, bijvoorbeeld door ondergronds te bouwen of door de bereikbaarheid en parkeermogelijkheden goed te ontwikkelen; samenwerking op het gebied van logistiek door het nastreven van een hoge transportefficiency. Aangezien er verschillende begrippen in omloop zijn die met duurzame bedrijventerreinen te maken hebben, zal hier in het kort een toelichting worden gegeven. Het begrip duurzame bedrijventerreinen omvat eigenlijk een tweetal begrippen, te weten een duurzame inrichting van bedrijventerreinen én duurzame bedrijfsprocessen. De term industriële ecologie houdt het vormgeven van die duurzame processen in, door het gebruik van energie en materialen te optimaliseren zodat daar zo min mogelijk van verloren gaat. Industriële ecologie kan aan de hand van een viertal punten verduidelijkt worden: 1. extern hergebruik van reststoffen en energie (hergebruik door andere bedrijven) 2. actieve uitwisseling van reststromen in een cluster van bedrijven 3. utility sharing zoals bijvoorbeeld het gezamenlijk gebruik van energieopwekking, stoomvoorziening en industriële gassen 4. intrinsiek duurzame processen Ondanks dat er afmetingsverschillen tussen bedrijventerreinen zijn, wordt op deze verschillen in deze rapportage bij de term duurzame bedrijventerreinen niet nader ingegaan. Grotere industriegebieden met Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent 9

10 grootschalige procesindustrie en/of electriciteitscentrales vertonen vaak al tekenen van (de ontwikkeling van) duurzaamheid, zoals bijvoorbeeld bij Moerdijk en het Botlekgebied, maar de ontwikkeling van lokale en regionale duurzame bedrijventerreinen verkeert vooral in een beginstadium en initiatieven moeten hier nog genomen worden. Duurzame bedrijventerreinen kunnen ontwikkeld worden volgens een geheel nieuw ontwerp of uit reeds bestaande bedrijventerreinen. Bij de ontwikkeling van een nieuw bedrijventerrein zijn meestal meerdere partijen betrokken en duurt de planvorming wat langer omdat men met een groot aantal randvoorwaarden rekening moet houden terwijl de exacte invulling van het terrein nog niet bekend is. In het tweede geval spelen de gevestigde bedrijven een belangrijke rol in de planvorming en vindt er revitalisering of herstructurering plaats. Echter, de termen revitalisering en herstructurering hebben veelal alleen betrekking op het verbeteren van de infrastructuur en het vestigingsklimaat van reeds bestaande bedrijventerreinen; duurzame bedrijventerreinen zijn integraler van karakter. Door het Ministerie van Economische Zaken is een subsidieprogramma Duurzame Bedrijventerreinen opgezet, waarvoor in de periode dertig miljoen gulden beschikbaar is. Door Novem (Nederlandse onderneming voor energie en milieu, uitvoerder van het subsidieprogramma) wordt de doelstelling van de subsidieregeling als volgt omschreven: "Het realiseren van duurzame bedrijventerreinen door het bevorderen van de samenwerking tussen bedrijven onderling en tussen bedrijven op deze terreinen en overheden, gericht op de vermindering van het gebruik van fossiele energie in combinatie met vermindering van de milieubelasting, een efficiënter of meervoudig gebruik van de ruimte en het verbeteren van het (bedrijfs-)economisch resultaat." De subsidie is voor (lokale) overheden en collectieve bedrijven (met een minimale omvang van 15 ha. bedrijventerrein) verkrijgbaar voor de volgende categorieën activiteiten: mobiliseren van het management; inventariseren van mogelijke samenwerking; uitvoeren van haalbaarheidsstudies; uitvoeren van demonstratieprojecten. Voor het stimuleren van samenwerking, het ontwikkelen van een integraal plan én het uitwerken van dit plan is geld beschikbaar, dat door de Novem verder verzorgd wordt en waar ook meer informatie over de subsidieregeling te verkrijgen is. 2.2 Definitie van hergebruik van effluent Zoals het begrip duurzame bedrijventerreinen duidelijk omschreven en gedefinieerd is in rapporten en nota s, is het begrip hergebruik van effluent dat niet. In deze rapportage wordt het volgende onder hergebruik van effluent verstaan: "Het opnieuw gebruiken van communaal of industrieel afvalwater. Communaal effluent kan bijvoorbeeld bij een industrieel bedrijf hergebruikt worden en worden ingezet als industriewater, maar er zijn nog meer toepassingsmogelijkheden. In het geval van het hergebruik van industrieel effluent door een ander bedrijf, kan een koppeling tussen Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent 10

11 die twee bedrijven gemaakt worden. Hier geldt dat, indien er meerdere bedrijven bij betrokken zijn, men over clustering spreekt. Het tweede geval, namelijk het hergebruik van industrieel afvalwater door een rwzi, komt minder voor, maar behoort wel tot de mogelijkheden." In onderstaande figuur wordt één en ander verduidelijkt voor hergebruik van een rwzi-effluent. De toepassingen van het communale afvalwater stammen uit de projecten die in Nederland zijn uitgevoerd en die in hoofdstuk 3 worden behandeld. Het betreft hier toepassing als industriewater, beregeningswater, water tegen verdrogingsbestrijding en water ten behoeve van ontzilting, maar er zijn wellicht andere toepassingen mogelijk. industriewater beregening effluent rwzi verdrogingsbestrijding ontzilting In 1996 is in opdracht van de STOWA (Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer) door Tauw en IWACO onderzoek gedaan naar de toepassingsmogelijkheden van effluent van rwzi s. Men heeft de modale effluentkwaliteit getoetst voor toepassingen in de landbouw, drinkwaterbereiding, recreatiesector, industriële sectoren en landelijke gebieden. Daar kwam uit dat het effluent van een (gemiddelde) rwzi niet als recreatiewater of als drinkwater opgewerkt kon worden, beide vanwege bacteriologische omstandigheden. Wel was het effluent voor de beregening van gras- en akkerland te gebruiken om zo het gebruik van grondwater en daarmee de verdroging terug te dringen. In landelijke gebieden kon met het effluent de watervoorraad voor eutrofe terrestische en aquatische natuursystemen aangevuld worden, afhankelijk van de aldaar aanwezige ecotopen. Als vijfde potentiële afnemer werd de industrie beoordeeld en daar werd geconcludeerd dat het effluent voor laagwaardige toepassingen opnieuw kon worden ingezet, mits het financiële voordelen biedt ten opzichte van grond- en drinkwater en goedkoper is dan B-water. Voorwaarde is dat de industrie in de nabijheid van een rwzi ligt. Volgens de onderzoekers zijn de volgende bedrijfstakken interessant voor laagwaardige toepassingen, zoals spoel- en koelwater: voedings- en genotmiddelenindustrie; chemische industrie; garen- en vezelindustrie; metaalwarenindustrie; papierindustrie. In de voedings- en genotmiddelenindustrie is het verboden om water met een lagere kwaliteit dan drinkwater in contact te laten komen met de producten. Om die reden mag dit water alleen in indirecte koelsystemen, bij het afspoelen van kratten of in ketelvoedingssystemen worden toegepast, mits er ontheffing voor is aangevraagd. De andere bedrijfstakken zijn geen beperkingen opgelegd. Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent 11

12 Door TU Delft, Witteveen + Bos en USF Rossmark is overigens een verkenning uitgevoerd naar de zuivering van communaal afvalwater met membraanfiltratie, waarbij de rwzi s van Ede, Enschede en Elburg als pilots getest zijn. Het effluent na membraanfiltratie inzetten als industrie- of als huishoudwater lijkt technisch gunstig, maar de prijs is in de meeste gevallen de beperkende factor. Het afvalwater van een industrieel bedrijf (zie de figuur) kan door een tweede bedrijf in het productieproces worden toegepast, hetgeen cascaderen genoemd wordt (water met hoge kwaliteit als eerste zetten bij het ene bedrijf en ditzelfde water (nu afvalwater) opnieuw inzetten bij een ander bedrijf dat een lagere kwaliteit vereist). In breder verband wordt hier de term matchen voor gebruikt, die aangeeft dat het om meerdere bedrijven in een zogenaamd bedrijvencluster gaat, vaak met e-watervoorziening. De derde mogelijkheid die in dit kader optie biedt, is het transporteren van afvalwater van een bedrijf naar een rioolwaterzuiveringsinstallatie. Ten opzichte van communaal effluent is overigens relatief weinig over kwaliteiten van industrieel effluent gepubliceerd. bedrijf 2 effluent bedrijf 1 bedrijvencluster rwzi In de waterketen is momenteel een ontwikkeling gaande naar verdergaande samenwerking tussen waterschappen, waterleidingbedrijven, gemeenten en provincies. Er wordt op tal van plaatsen in het land onderzocht of samenwerking tussen deze instanties effectief is om zo bijvoorbeeld andere waterkwaliteiten te kunnen leveren. Ook outsourcen (het uitbesteden van waterzuivering) en het water collectief zuiveren op één zuiveringsinstallatie zijn opties voor samenwerking in de waterketen. De e-water Group bv. in Maastricht is hier het bekendste voorbeeld van. Deze groep, inmiddels opgericht als dochteronderneming van de Waterleiding Maatschappij Limburg en het Zuiveringschap Limburg, zorgt voor de e-waterlevering en voor de afvalwaterverwerking op het bedrijvencluster Maastricht (in paragraaf 3.2 wordt verder op dit bedrijvencluster ingegaan). Het e-waterbedrijf neemt als het ware de investering van het bedrijf over en wordt mede-eigenaar of eigenaar van de installaties op het bedrijvencluster. De bedrijven krijgen ieder een eigen contract met het e-waterbedrijf en kunnen in geval van een calamiteit terugvallen op het drinkwater van het reguliere net. Naast initiatieven door enkele kleinere waterschappen kunnen Delta Nutsbedrijven en Waterbedrijf Europoort genoemd worden als de belangrijke initiatiefnemers op dat gebied. Het hergebruik van afvalwater binnen het eigen bedrijf (interne waterkringloopsluiting) valt buiten beschouwing van deze rapportage. Deze interne wijze van watermanagement is echter vaak wél de eerste stap om met andere bedrijven gezamenlijk iets aan watermanagement te gaan doen en heeft in die zin dus raakvlakken met deze rapportage. Er zijn verschillende technieken beschikbaar die kunnen dienen om dit interne doel te bereiken, onder andere waterpinch (Aspen/TNO), quick scan van Krachtwerktuigen Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent 12

13 Bedrijfsadviseurs, Waterscan (DHV/Novem) en de methodiek waterkringloopsluiting (RIZA). In Nederland zijn meerdere projecten bekend, waar oppervlaktewater ten behoeve van industriewater wordt ingezet. Deze gevallen worden niet onder hergebruik van effluent beschouwd, maar zullen in hoofdstuk 3 wel even aan de orde komen. Intermezzo In dit kader is het wellicht zinvol enkele veel gebruikte termen toe te lichten, te weten: proceswater over het algemeen oppervlaktewater, drinkwater of demiwater, dat voor productieprocessen ingezet wordt industriewater water met allerlei kwaliteiten dat toepassing vindt in de industrie e-water B-water demiwater huishoudwater eco-water grijs water landbouwwater sproeiwater gietwater drinkwater en waar geen wettelijke regels voor gelden (behalve voor de voedings- en genotmiddelenindustrie), maar er wordt uitgegaan van lage concentraties organische stoffen, nutriënten, zouten, (zware) metalen en bacteriën gerecycled e-fficiënt industriewater met e-conomische en e- cologische voordelen, vaak gebruikt als koel- en/of proceswater industriewater met een negatief imago (tweederangs water); wordt steeds meer vervangen door de term e-water gedemineraliseerd water half gezuiverd opgevangen regenwater dat bestemd is voor huishoudelijk gebruik (toiletspoeling, auto s wassen, tuin besproeing of hergebruik douchewater voor toiletspoeling) zie huishoudwater zie huishoudwater water ten behoeve van beregening; wordt oppervlakte-, grond- of regenwater voor gebruikt zie landbouwwater water met een laag zoutgehalte voor in de glastuinbouw kwalitatief hoog water (uit grond- en oppervlaktewater bereid), dat aan wettelijke normen moet voldoen Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent 13

14 3 Overzicht van projecten in het land In dit hoofdstuk komen voorbeelden aan de orde van projecten die reeds zijn uitgevoerd, die momenteel worden gerealiseerd of die nog in de ontwikkelingsfase verkeren. In paragraaf 3.1 worden duurzame bedrijventerreinen behandeld met als bekendste voorbeelden Valburg, Moerdijk en Europoort/Botlek. Deze terreinen kenmerken zich door hun grote omvang en betrokkenheid van veel actoren. In paragraaf 3.2 worden de projecten besproken waarin effluent hergebruikt wordt. Dit kan zowel communaal effluent als industrieel effluent zijn, dat ingezet wordt voor bijvoorbeeld verdrogingsbestrijding of als industriewater (e-water). Tenslotte wordt ingegaan op het inzetten van oppervlaktewater als industriewater, iets dat tegenwoordig in de industriële sector veelvuldig toepassing vindt. 3.1 Duurzame bedrijventerreinen Multimodaal Transport Centrum (MTC) Valburg De plannen voor een Multimodaal Transport Centrum bij Valburg, in de regio Arnhem-Nijmegen, zijn in een vergevorderd stadium. Doelstelling van het project is om het goederenvervoer/containervervoer dat nu nog over de weg plaatsvindt, te laten vervangen door vervoer over water en spoor. Valburg is gelegen op een knooppunt van wegen, water en treinverbindingen en kan op die manier een internationaal overslag-, transport- en distributiecentrum worden. Dit duurzame bedrijventerrein krijgt een omvang van 400 hectare, biedt plaats aan allerlei bedrijven (waaronder logistieke dienstverlening, metaalelectro-industrie, voedings- en genotmiddelenindustrie, grafische industrie) en zal naar verwachting in de komende tien jaar operationeel worden. Het bedrijventerrein moet in zijn geheel passen in de ecologische ontwikkeling van het gebied. Aan het begrip duurzaamheid wordt voor Valburg gestalte gegeven aan de hand van de volgende doelstellingen: minimaliseren van het gebruik van natuurlijke bronnen, zoals energie, water, materialen en ruimte; minimaliseren van milieu-ingrepen op het gebied van luchtemissies, wateremissies, afvalstoffen en geluidproductie; optimaal inpassen in de (natuurlijke) omgeving door middel van interactie met de omwonenden, met de natuur/ecosysteem en met de fysieke omgeving; optimaal ontwikkelen van multimodaal transport over weg, water en spoor; optimaal economisch ontwikkelen op regionaal gebied. TNO-MEP in Apeldoorn heeft in opdracht van het projectteam een aantal mogelijkheden onderzocht voor de duurzame ontwikkeling van Valburg. Daar is met betrekking tot water het volgende uitgekomen: "Werk een plan uit voor een integraal watersysteem, waarin de waterhuishouding, de waterkwaliteit en de watervoorziening zijn betrokken. Een en ander in samenwerking met zowel de Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent 14

15 drinkwaterleveranciers als de waterkwaliteits- en kwantiteitsbeheerders. Denk aan het gebruik van hemelwater, meervoudige leidingnetten, gesloten watersystemen met (tussen)zuiveringen etc." uit: ROM Magazine nr. 11 (november 1998), "Naar een duurzaam multimodaal transportcentrum Valburg" door G. de Zoeten en J.H. de Zeeuw, TNO-MEP. Dit plan is nog niet gedetailleerd uitgewerkt, maar concreet betekent het dat er in de ontwerpfase uitgegaan is van de opvang en zuivering van regenwater en infiltratie van dit gezuiverde water in grindbeddingen (zgn. wadi s). Hiermee wordt verwacht 40% meer water in de bodem vast te kunnen houden dan dat normaalgesproken het geval zou zijn. Er wordt bovendien gedacht aan het ontwerpen van een facility point met onder andere een wasstraat voor (bedrijfs)wagens, waarbij het waswater opnieuw gebruikt kan worden. Naast dit hergebruik behoort het hergebruik van (industrieel) afvalwater organisatorisch gezien tot de mogelijkheden. De Rietvelden / De Vutter in Den Bosch Een project dat tot de eerste duurzame bedrijventerreinen behoort, is het project Duurzame Revitalisering RiVu (De Rietvelden/De Vutter) in de omgeving van Den Bosch. Daar is in 1989 een convenant gesloten tussen de gemeente, provincie en bedrijven, waarin is afgesproken het toenmalige bedrijventerrein met een omvang van 400 hectare opnieuw in te richten. In 1997 is een Masterplan geschreven waarin de samenwerking tussen de diverse convenantpartners in beeld gebracht is. Er is afgesproken een containerterminal te bouwen, de ontsluiting vooral over water te laten plaatsvinden en bedrijven aan te trekken die in het bestemmingsplan van het gebied passen. De logistieke functies moesten bovendien worden uitgebreid en er mochten geen bedrijven met bodemvervuilende activiteiten bijkomen. Na een moeilijke start verloopt het proces positief, want de terminal levert goede diensten en er zijn plannen voor ontsluiting per spoor. Binnen de projectwerkgroep Utilities wordt momenteel onderzoek gedaan of het hergebruik van afvalwater door verschillende bedrijven haalbaar is. Voor de toekomst staat onder andere de oprichting van een organisatorisch samenwerkingsverband tussen bedrijfsleven, waterleidingmaatschappij, energiebedrijf en waterschap gepland. Duurzame bedrijventerreinen in Zaanstad In de regio Zaanstad zijn plannen om een bestaand bedrijventerrein te revitaliseren en om een ander bedrijventerrein duurzaam te gaan bouwen. Het eerste bedrijventerrein betreft het terrein Achtersluispolder, waarbij het idee is om bedrijven van hetzelfde soort bij elkaar te plaatsen als men kijkt naar energie, water, afval en transport. Momenteel is men de behoefte aan het inventariseren bij de verschillende betrokkenen. De gemeente Zaandstad speelt hier een rol in, maar heeft nog weinig ervaring met betrekking tot de wateraspecten. Als tweede voorbeeld kan de Westzanerpolder genoemd worden, een nog te ontwikkelen terrein, waarvan de planvorming in het beginstadium verkeert. Tussen nutsbedrijven en waterkwaliteitsbeheerder is overleg geweest om een duurzaam bedrijventerrein vorm te geven, de wensen op elkaar af te stemmen en te kijken wat de mogelijkheden zijn. Er is belangstelling van bedrijven voor vestiging op het terrein, maar vooralsnog ziet het ernaar uit dat voor een duurzame watersituatie enige afstemming nodig is. Tussen de betrokken partijen moet nog afgesproken worden of er mogelijkheden zijn voor hergebruik van afvalwaterstromen, grijswatercircuits en bluswatersystemen/sprinklerinstallaties. Op korte termijn is waarschijnlijk meer Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent 15

16 bekend over de invulling van dit bedrijventerrein, al dan niet met aandacht voor water. Europoort Botlek / INES project Het Europoort/Botlek gebied is een gedeelte van de Rotterdamse haven dat (petro)chemische industrie bevat en waar in 1993 het initiatief is genomen om het INES-project te starten. Bij dit project, dat staat voor INdustrieel EcoSysteem, wordt ervan uitgegaan dat binnen de grenzen van het industriegebied activiteiten plaatsvinden die van elkaar afhankelijk zijn en vergelijkbaar zijn met een natuurlijk ecosysteem. De doelstelling van het INESproject wordt als volgt omschreven: het vormgeven en in de praktijk brengen van haalbare initiatieven op het gebied van duurzame emissiereductie, afvalbeperking én energiebesparing tussen bedrijven onderling en in bedrijven zelf. Binnen het project is een aantal deelprojecten gecreëerd, waar de benutting van industriële restwarmte er één van is. Men moet hierbij denken aan onderzoek naar CO2-emissiereductie, de omzetting van warmte in electriciteit en het voorzien van nieuwe bouwlocaties met warmte. Een ander project, het Project Afvalwater, heeft als doelstelling het evalueren van mogelijkheden om het aantal vervuilingseenheden en het waterverbruik op economisch verantwoorde wijze te reduceren. Hier is het subproject Water op Maat uit voortgekomen, waarmee gepoogd werd het waterverbruik terug te dringen door te streven naar een duurzame waterhuishouding. Indien men de waterstromen in het industriegebied bestudeert, komt men op drie mogelijke besparingen uit. Dit zijn: waterhergebruik tussen meerdere bedrijven in combinatie met waterbesparing vervanging van drinkwater door oppervlaktewater ten behoeve van proceswater zuivering en hergebruik van afvalwater ten behoeve van demi-water Momenteel is de eerste fase van het onderzoek bijna afgerond, namelijk de fase van het genereren van initiatieven, waarin gekeken is naar de aanvoer, afvoer en kwaliteit van water in het Europoort Botlek gebied. Besparingsmogelijkheden, reductiekansen, waterpinch-technieken en het opwerken van water zijn de revue gepasseerd en hebben er toe geleid in de nabije toekomst met fase 2 (haalbaarheidsstudie) te beginnen. Industrieterrein Moerdijk Op het industrieterrein Moerdijk richt men zich vooral op de uitwisseling van grondstoffen, energie en water op het terrein van het Industrie- en Havenschap Moerdijk. Shell Chemie Moerdijk is initiatiefnemer van het project geweest en speelt nu ook nog een grote rol. Dochteronderneming Montell maakt gebruik van koolwaterstoffen van Shell, terwijl Shell weer reststoffen van Montell afneemt. Er wordt bovendien gezocht naar andere alternatieven en mogelijkheden om grondstoffen van elkaar te gebruiken. Wat de uitwisseling van energie en water betreft, is er een samenwerkingsverband tussen Shell, de warmtekrachtcentrale (WKC) en een nieuw gebouwde afvalverbrandings-installatie (AVI). Bij het afvalverbrandingsproces in de AVI komt stoom vrij, dat in de WKC verhit wordt en voor een deel gebruikt wordt ten behoeve van de stoomproductie. De rest van de stoom wordt naar Shell getransporteerd en krijgt daar toepassing in het productieproces. Afvalwater van Shell (het condensaat) wordt vervolgens weer teruggevoerd naar de WKC en van daaruit naar de AVI. Naast deze vorm van watervoorziening voor Shell heeft de levering van industriewater door Waterleidingmaatschappij Noord-West Brabant aandacht Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent 16

17 gekregen. Bovendien is een studie uitgevoerd waarin de waterhuishouding van ongeveer 12 andere bedrijven op het gehele bedrijventerrein is onderzocht. Als mogelijkheid kwam naar voren dat percolatiewater van het ene bedrijf gebruikt kan worden bij een ander bedrijf, dat er een centrale demiwaterfabriek gebouwd kan worden of dat regenwater het drinkwater in het productieproces kan vervangen. Het eindrapport hiervan is bijna gereed. Hessenpoort Zwolle Sinds enkele jaren is de gemeente Zwolle bezig het industrieterrein Hessenpoort te ontwikkelen, waar arbeidsintensieve bedrijven met veel benodigde bedrijfsruimte gevestigd zullen worden en waar een goede ontsluiting noodzakelijk is. Het gaat onder andere om groothandels, bouwbedrijven en afvalverwerkers. In 1998 is een haalbaarheidstudie uitgevoerd naar de technische, milieuhygiënische en financiële mogelijkheden voor wat betreft industriewaterlevering naast drinkwaterlevering en het hergebruik van restwarmte en restkoude. Men streeft er namelijk naar om Hessenpoort van een geïntegreerde duurzame energie- en watersituatie te voorzien. Ten behoeve van de productie van industriewater heeft men een aantal bronnen overwogen, te weten drinkwater, oppervlaktewater, oeverfiltraat en afvalwater. Afvalwater valt af vanwege de uitgebreide zuivering, grote slibproductie en beperkte leveringszekerheid. De andere alternatieven blijken ook laag te scoren vanwege hun hoge productieprijs en lage waardering van klanten, maatschappij en personeel; uiteindelijk komt men toch uit op drinkwater. Bedrijvencluster Etten-Leur Rond het bestaande industrieterrein Vosdonk 2 is onderzocht hoe revitalisering gelijktijdig gekoppeld kan worden aan afval-, energie- en wateraspecten. Daartoe is een plan van aanpak geschreven, waarin voor vijf bedrijven aan de hand van een quick scan is beschreven hoe de afvalwaterstromen gecombineerd kunnen worden. Het idee om afvalwater onderling her te gebruiken is om kwaliteits- en economische redenen bij nader inzien toch niet door gegaan. Het tweede project dat betrekking heeft op dit bedrijventerrein is een grondwater-saneringsproject, waarbij aan het terugvoeren (in het processysteem) van gesaneerd grondwater gedacht wordt. Voorts is in dit onderzoek een infiltratie-optie voor kleinere bedrijven bestudeerd zodat het grondwaterpeil verhoogd kan worden. Binnen de revitaliseringsdoelstelling wordt het water ook bij de inrichting betrokken, want er zijn grote waterpartijen gepland. Minder bekende projecten Het blijft in Nederland niet bij bovengenoemde projecten, want er zijn nog veel meer initiatieven met betrekking tot duurzame bedrijventerreinen. Hieronder wordt een overzicht gegeven van minder bekende projecten, waarin aandacht is voor de wateraspecten. Vuil Afvoer Maatschappij (VAM) te Wijster: bestemmingsplan geschreven voor dit Drentse bedrijventerrein waarop afval-gelieerde bedrijven zich kunnen gaan vestigen en waar afvalstromen hergebruikt gaan worden. Het is de bedoeling dat waterstromen hier een grote rol gaan spelen. Harmelerwaard: de verhuizing van glastuinbouwbedrijven uit Vleuten naar de Harmelerwaard in verband met de bouw van Leidsche Rijn, levert de mogelijkheid op om een tuinbouwgebied duurzaam in te richten door Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent 17

18 Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent 18 bijvoorbeeld clustervorming van bedrijven, gezamenlijke waterbassins, energiecentrales etc. Business Park Ymond: een gedeelte van het terrein van Hoogovens in IJmuiden wordt ingericht als nieuw bedrijventerrein, waarop de te vestigen bedrijven gebruik kunnen maken van infrastructuur, energiebronnen en diensten van Hoogovens. Milieuboulevard Groningen: clustering van afvalverwerkende bedrijven die zich richten op recycling en hergebruik. Op dit nieuw te ontwikkelen terrein (met deels verhuisde bedrijven) wordt een eigen waterzuivering gecreëerd voor de behandeling van afvalwater. Avantis European Science and Business Parc: nieuw te ontwikkelen bedrijventerrein in Nederlands-Duitse grensgebied (Heerlen-Aken), waarin onder andere hergebruik van water en een gesloten waterhuishouding gepland zijn. Hiervoor wordt onderzocht of het mogelijk is het effluent van een rwzi van het Zuiveringschap Limburg in te zetten als industriewater. Agro Industrieel Complex Dinteloord: in elkaar passend geheel van bedrijven die grondstoffen, reststoffen, energie en water van de Coöperatieve Suiker Unie hergebruiken in de periode dat de suikerbietinstallaties niet in gebruik zijn. Het gaat hier om zand, klei, kalk en proceswater, waar bestemmingen als een keramisch bedrijf, een groenteen kruidendrogerij en een grondbedrijf voor gevonden zijn. Axelse Vlakte/Autrichepolder: hier worden kansen voor de ontwikkeling van dit duurzame bedrijventerrein in de Kanaalzone Zeeuws-Vlaanderen onderzocht, die vervolgens gebruikt worden om de wensen van betrokkenen te inventariseren. Van dit project in de ontwerpfase is niet bekend hoeveel aandacht er voor water is. Bedrijventerrein De Krogten bij Breda: in het kader van revitalisering van dit bedrijventerrein wordt er op langere termijn gekeken naar gezamenlijke water- en energievoorzieningen voor verschillende bedijven aldaar. Momenteel is de aandacht gericht op afvalinzameling, benutting van restwarmte, benutting van verpakkings-materiaal etc. Ecofactorij in Apeldoorn: sinds 1995 houdt de gemeente Apeldoorn zich bezig met de vraag hoe er een grootschalig bedrijventerrein ontwikkeld kan worden met een hoge ruimtelijke kwaliteit en duurzame stedenbouw, op een zodanige wijze dat het terrein aantrekkelijk is voor innovatieve industrie. Er wordt aandacht geschonken aan energie-, water- en afvalvoorzieningen, maar het gehele project bevindt zich nog in de beginfase. Boekelermeer-Zuid bij Alkmaar: proefproject voor duurzame bedrijfsvoering op bedrijventerrein, waaraan verschillende instanties deelnemen; het is onbekend hoeveel aandacht men voor water heeft. Waterpact van Twente: plannen voor de optimalisatie van de waterketen in de regio Almelo/Wierden (gezamenlijke watersystemen en waterketenplanning) en de ontwikkeling van een duurzaam bedrijventerrein aldaar. De plannen verkeren in het beginstadium. Maasvlakte 2: een verkenning naar industriële clustering op dit terrein is reeds uitgevoerd, waar onder andere gedacht is aan cascaderen van koelen proceswater, het centraal zuiveren van het afvalwater en het recirculeren van proceswater. In de regio Eindhoven wordt voor het bedrijventerrein Meerhoven (bij Veldhoven) een plan opgesteld om industriële waterverbruikers naar het industriegebied te trekken met de bedoeling industriewater en huishoudwater uit oppervlaktewater te gaan leveren. Even verderop, bij Maarheeze in de buurt, wordt onderzocht of koppeling van proceswater

19 Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent 19 perspectieven biedt, maar ook deze studie verkeert nog in een verkennende fase. In de buurt van Oss is men actief op het gebied van de ontwikkeling van een duurzaam bedrijventerrein, hoe industriewater geleverd kan worden en hoe industrieel afvalwater doorgeleverd kan worden.

20 Projecten waar weinig van bekend is, zijn: Boxmeer, Uden en Boxtel (Provincie Noord-Brabant is betrokken) Dordrecht, Gouda, Bleiswijk, Hoogezand-Sappemeer, Zutphen, Groningen, Haarlemmermeer (alle in relatie met onderzoek door Novio Consult) Industriegebied Nijmegen Renkum Ede Terneuzen Zoeterwoude Delfzijl Meer informatie is te vinden in: Bijlage 1 van dit rapport "Terreinwinst voor economie èn milieu, de praktijk van duurzame bedrijventerreinen." Uitgave van het Ministerie van Economische Zaken. "Duurzame bedrijventerreinen. Handreiking voor het management van bedrijven en overheid." Uitgave van het Ministerie van Economische Zaken, november Hergebruik van effluent Maastricht: clustering t.b.v. waterhergebruik In de omgeving van Maastricht is enkele jaren geleden een clusterproject (het e-waterproject Maastricht ) gestart, waaraan negen bedrijven meedoen. Het gaat om een ziekenhuis en een aantal bedrijven uit de cement-, papier-, glasen tegel- en chemische industrie, die alle voor hun productieproces water gebruiken. Uitgangspunt voor dit project is de gedachte dat beperking van het gebruik van het schaars wordende grondwater mogelijk moet zijn door afvalwater her te gebruiken. Hiermee is kostenbesparing voor de individuele bedrijven een feit, omdat deze bedrijven door minder water te verbruiken, minder heffingen en belastingen moeten betalen en ook minder kosten voor de inkoop van water maken. Het doel van het project is een reductie van 80% van het grondwater te behalen. Als eerste zullen de bedrijven de interne procesvoering moeten optimaliseren door de waterbehoefte te inventariseren en waterhergebruik en afvalwaterverwerking daarop af te stemmen. Als tweede wordt gedacht aan optimalisatie van de cluster zelf door onderling te distribueren en gezamenlijk een afvalwaterzuiveringsinstallatie in gebruik te nemen. Er wordt gebruik gemaakt van een nieuw aan te leggen e-waterleidingnet, dat uit twee leidingen bestaat, te weten één voor de aanvoer van gezuiverd industriewater (het e-water) en één voor de afvoer van afvalwater. Het e-water wordt bereid uit membraan-gefiltreerd Maaswater en uit gezuiverd groevewater van de cementindustrie. Het afvalwater van alle clusterbedrijven gaat naar de afvalwaterinstallatie van een papierfabriek, alwaar het gezuiverd wordt. In tegenstelling tot andere deelnemende bedrijven wordt het ziekenhuis niet gevoed met e-water, maar levert het alleen afvalwater aan de afvalwaterinstallatie van de papierfabriek. De e-water Group b.v. is een dochteronderneming van de Waterleiding Maatschappij Limburg (WML) en het Zuiveringsschap Limburg (ZL). Deze groep is bij het Maastrichtse project nauw betrokken, onder andere in de vorm van een financiële investering, kennislevering en vergunningverlening. Ze is namelijk verantwoordelijk voor de realisatie van de e-waterlevering, voor de centrale afvalwaterzuivering en neemt voor de deelnemende bedrijven de investering over. Bij een eventuele calamiteit met invloed op de waterkwaliteit, kunnen de deelnemende bedrijven terugvallen op het reguliere drinkwaternet Duurzame bedrijventerreinen en hergebruik van effluent 20

Water in Klavertje 4

Water in Klavertje 4 Niels van Geenhuizen Coördinator milieu & duurzaamheid DCGV Projectleider Water en Energie Water in Klavertje 4 Maximaal zelfvoorzienend 24 september 2013 Agenda Wie zijn Greenport Venlo/ Klavertje 4 Ambities

Nadere informatie

De groenten van HAK, met het water van Brabant Water

De groenten van HAK, met het water van Brabant Water WATER PAKKET U kent Brabant Water van een betrouwbare drinkwaterlevering, maar Brabant Water heeft zakelijke klanten zoals u nog veel meer te bieden. Onze jarenlange ervaring, innovatieve aard en servicegerichte

Nadere informatie

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s In vogelvlucht Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s watersysteem De afvalwaterketen Wij beschouwen de afvalwaterketen als één geheel,

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater 15 november 2011 Giel Geraeds en Ad de Man Waterschapsbedrijf Limburg is een samenwerkingsverband van Waterschap Peel en Maasvallei en Waterschap Roer en Overmaas Onderwerpen Introductie

Nadere informatie

32627 (Glas)tuinbouw. 27858 Gewasbeschermingsbeleid. Nr. 19 Brief van de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu

32627 (Glas)tuinbouw. 27858 Gewasbeschermingsbeleid. Nr. 19 Brief van de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu 32627 (Glas)tuinbouw 27858 Gewasbeschermingsbeleid Nr. 19 Brief van de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 23 juni 2015 Mede

Nadere informatie

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe-

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- Vallei & Eem Veluwe Oost Veluwe Noord WELL DRA Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- februari 2015 concept De aanpak handelingsperspectieven Ontwikkelingen maatschappij

Nadere informatie

Duurzaam groeien. Agro, fresh, food en logistics

Duurzaam groeien. Agro, fresh, food en logistics Nota Ruimte budget Klavertje 25,9 miljoen euro (waarvan 3 miljoen euro voor glastuinbouwgebied Deurne) Planoppervlak 908 hectare (waarvan 150 hectare voor glastuinbouwgebied Deurne) (Greenport Trekker

Nadere informatie

Notitie afstemming Voortzetting Masterplan Havens Midden-Brabant en Logistics City.

Notitie afstemming Voortzetting Masterplan Havens Midden-Brabant en Logistics City. Notitie afstemming Voortzetting Masterplan Havens Midden-Brabant en Logistics City. Naar aanleiding van de Stuurgroep bijeenkomst van het Masterplan Havens Midden- Brabant heb ik gekeken naar de mogelijke

Nadere informatie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Doelstelling thema bijeenkomst: Inzicht in ontwikkelingen bij overheid, industrie en agrarische sector Inzicht in kansen voor synergie

Nadere informatie

Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum

Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum Versie: 0.0 Datum: 21-4-2015 Auteur: Vrijgave: M.J.A. Rijpert T. Crum 1 IKN (Innovatie Kenniscentrum Nederland) Copier is de initiatiefnemer

Nadere informatie

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Page 1 of 5 Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Auteur: Anne Bosma, Tony Flameling, Toine van Dartel, Ruud Holtzer Bedrijfsnaam: Tauw, Waterschap De Dommel Rioolwaterzuiveringen

Nadere informatie

Kostenefficiënt watermanagement

Kostenefficiënt watermanagement Presentatie TNAV Workshop, 20 april Leuven Kostenefficiënt watermanagement Energie Chemicaliën Reststoffen R.T.G. Hoeijmakers Adviseur Industriële Watervoorziening Haskoning, Mechelen Inhoud presentatie

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3)

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3) Bouwlokalen INFRA Innovatie onder het maaiveld / renovatie van rioolstelsels Het riool in Veghel Jos Bongers Beleidsmedewerker water- en riolering Gemeente Veghel 21 juni 2006 Veghel in cijfers en beeld

Nadere informatie

Naar een energieneutrale waterkringloop. Een stip op de horizon

Naar een energieneutrale waterkringloop. Een stip op de horizon Naar een energieneutrale waterkringloop Een stip op de horizon Een stip op de horizon Energie in de kringloop waterschap Regge en Dinkel en waterschap Groot Salland werken aan initiatieven op het gebied

Nadere informatie

De suikerfabriek is eigenlijk een waterfabriek

De suikerfabriek is eigenlijk een waterfabriek De suikerfabriek is eigenlijk een waterfabriek Ir. Frank C.J van Noord 28 februari 2014 Frank van Noord Directeur Research & Development Suiker Unie Voorzitter stuurgroep Sustainability Suiker Unie Royal

Nadere informatie

Duurzame groei mogelijk door waterhergebruik

Duurzame groei mogelijk door waterhergebruik Duurzame groei mogelijk door waterhergebruik Waterhergebruik bij FrieslandCampina Aalter Door: Gert Snijders Datum: 19 maart 2015 Inhoud Informatie over site FrieslandCampina Aalter Projecten Condensaat

Nadere informatie

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater mbv energie-efficiente membraanfiltratie-technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Subsidieregeling

Nadere informatie

Corus in IJmuiden TRUST. Corus bouwt aan moderne energievoorziening voor de toekomst

Corus in IJmuiden TRUST. Corus bouwt aan moderne energievoorziening voor de toekomst Corus in IJmuiden TRUST Corus bouwt aan moderne energievoorziening voor de toekomst TRUST Tata Power - corus - Tata Steel Corus in IJmuiden is van plan de komende jaren een nieuwe warmtekrachtcentrale

Nadere informatie

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING INLEIDING Landustrie Sneek BV bezit een ruime hoeveelheid kennis en ervaring in het transporteren en behandelen van riool-

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Nr.: 2002-09314/27/A.17, IEE Groningen, 9 juli 2002. : Statenbrief over stand van zaken inzake het Kompasproject Duurzaam Groningen.

Nr.: 2002-09314/27/A.17, IEE Groningen, 9 juli 2002. : Statenbrief over stand van zaken inzake het Kompasproject Duurzaam Groningen. Aan de leden van de Statencommissie Milieu Verkeer en Vervoer en de leden van de Statencommissie Economische Zaken Nr.: 2002-09314/27/A.17, IEE Groningen, 9 juli 2002 Behandeld door : Vries, de, E./W.

Nadere informatie

Proceswater voor Dow Deutschland, Werk Stade (Hamburg) Bereiding van demiwater uit Elbewater

Proceswater voor Dow Deutschland, Werk Stade (Hamburg) Bereiding van demiwater uit Elbewater Proceswater voor Dow Deutschland, Werk Stade (Hamburg) Bereiding van demiwater uit Elbewater Historie 50-V1200 De 16 fabrieken van Dow Deutschland in Stade, nabij Hamburg in Duitsland, produceren in totaal

Nadere informatie

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent?

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? Symposium Energie en Water schrijven toekomst 20 juni 2012 Jan Peter van der Hoek Focus Drinkwatervoorziening NL: dichtbevolkt gebied (16,7

Nadere informatie

Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit Open Teelt en Veehouderij (LOTV) op de waterkwaliteit.

Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit Open Teelt en Veehouderij (LOTV) op de waterkwaliteit. Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling/RIZA Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit

Nadere informatie

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN AKKOORDEN EN GREEN DEALS Rafaël Lazaroms Coördinator Energie en duurzaamheid Unie van Waterschappen 1. Duurzaamheid en taken waterschappen 2. Duurzame ambities in akkoorden

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Duurzaam Water Armhoede/Ampsen. Voorstel pilots

Duurzaam Water Armhoede/Ampsen. Voorstel pilots Lettinga Associates Foundation for environmental protection and resource conservation Duurzaam Water Armhoede/Ampsen Voorstel pilots Datum: 21 november 2011 LeAF Projectnummer 11-742 Postbus 500 Auteur

Nadere informatie

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue)

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Nota Ruimte budget 75 miljoen euro voor Brainport Eindhoven en 6,8 miljoen voor ontwikkeling A2-zone Planoppervlak 3250 hectare (Brainport Eindhoven) Trekker

Nadere informatie

Alternatieve locaties Hoeksche

Alternatieve locaties Hoeksche Alternatieve locaties Hoeksche Waard Nieuw Reijerwaard / Westelijke Dordtse Oever Nota Ruimte budget 25 miljoen euro (11 miljoen euro voor Nieuw Reijerwaard en 14 miljoen euro voor Westelijke Dordtse Oever)

Nadere informatie

Nieuwsbrief Verruiming Twentekanalen fase 2

Nieuwsbrief Verruiming Twentekanalen fase 2 Lammertink, H.E.M. (BMO-COM) Van: Twentekanalen (DON) Verzonden: woensdag 18 februari 2015 18:35 Onderwerp: Nieuwsbrief Verruiming Twentekanalen fase 2 - nummer 5 Nummer 5 / 18 februari

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy

Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy Biopark Terneuzen Duurzame havens Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy Terneuzen Diepgang 12,50 meter Oppervlakte circa 2100 ha Ports of Vlissingen and Terneuzen Vlissingen Diepgang

Nadere informatie

Minder lokale lasten door afvalinzameling en verwerking goedkoper te maken

Minder lokale lasten door afvalinzameling en verwerking goedkoper te maken Minder lokale lasten door afvalinzameling en verwerking goedkoper te maken Initiatiefvoorstel VVD Rotterdam 14 december 2015 Inhoudsopgave Inleiding 3 Opbouw Afvalstoffenheffing 4 Doelmatigheid verhogen

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WM/MIW/RGo/7977 OPSTELLER : R. Gort, 0522-276805 FUNCTIE

Nadere informatie

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas Duurzame energie Leveranciersdag Rijk 27 november 2015 Piet Glas P.Glas@mindef.nl Categoriemanager Energie Frans van Beek frans.beek@minbzk.nl BZK - DG Organisatie Bedrijfsvoering Rijk Opzet workshop 1.

Nadere informatie

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE In kort bestek Rafael Lazaroms INHOUDSOPGAVE 1. Wat houdt het in? 2. Motieven, doelstellingen en ambities 3. Organisatiestructuur GELOOFWAARDIGE BOODSCHAP Waterschappen hebben

Nadere informatie

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Donderdag 20 november 2008 is de eerste Gelderse Energieprijs voor bedrijven uitgereikt. Bedrijven konden meedingen met een van de volgende thema s: Energiebesparing

Nadere informatie

Oplegnotitie werkboek Waterschap verkenning mogelijkheden clustering

Oplegnotitie werkboek Waterschap verkenning mogelijkheden clustering Publicatie 15 juli 2015 Oplegnotitie werkboek Waterschap verkenning mogelijkheden clustering Inleiding Waterschappen zijn functionele overheden die het regionaal en lokaal waterbeheer mogen uitvoeren,

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER Het ontwerp Sturen met water van het Veenweide Innovatiecentrum Zegveld (VIC) zet in op actief, dynamisch grondwaterbeheer

Nadere informatie

Ketenanalyse Transport

Ketenanalyse Transport 2015 Ketenanalyse Transport Rapportage: KAS 2015 Datum: 21 augustus 2015 Opgesteld door: Rick Arts Versie: 1.2 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Doel... 4 2.1 Data inventarisatie... 4 2.2 Identificeren van partners

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude

Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude Door Arné Boswinkel, Bert Palsma en Rada Sukkar Een aanzienlijk deel van de warmte uit huishoudens en industrie wordt via het afvalwater geloosd. Het potentieel

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater Warm afvalwater verliest een groot deel van zijn warmte in de afvoer en het riool. Als we deze warmte weten terug te winnen, biedt dat grote mogelijkheden

Nadere informatie

Datum 14 januari 2011 Opgemaakt door afdeling Planvorming. Huidige samenwerking in de Veluwse afvalwaterketen

Datum 14 januari 2011 Opgemaakt door afdeling Planvorming. Huidige samenwerking in de Veluwse afvalwaterketen Datum 14 januari 2011 Opgemaakt door afdeling Planvorming Huidige samenwerking in de Veluwse afvalwaterketen Blad 2 van 6 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Huidige situatie; wat is er al bereikt?... 4

Nadere informatie

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden Afvalwater als grondstof? Energie winnen uit afvalwater Om energie uit afvalwater te winnen wordt het water van het toilet, eventueel gemengd met groente en fruitafval, vergist. Daarvoor worden een vacuümsysteem,

Nadere informatie

Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland. Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft

Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland. Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft Notitie Delft, 1 maart 2009 Opgesteld door: A. (Ab) de Buck H.J. (Harry) Croezen G.C. (Geert) Bergsma

Nadere informatie

De Friese Waterketen: samen besparen!

De Friese Waterketen: samen besparen! De Friese Waterketen: samen besparen! Weet u het antwoord? Drinkwater; waar halen we dit vandaan? Hoeveel water gebruikt u per dag? Auto naar de wasstraat of zelf wassen? Waterbelasting, rioolheffing,

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Gezondheidseffectscreening Stad & Milieu Voor een gezonde inrichting van de woonomgeving

Gezondheidseffectscreening Stad & Milieu Voor een gezonde inrichting van de woonomgeving Gezondheidseffectscreening Stad & Milieu Voor een gezonde inrichting van de woonomgeving Uw gemeente en een gezond milieu Nieuwe woningen, nieuwe wegen, nieuwe bedrijven. In een gemeente die in beweging

Nadere informatie

Pharmafilter. april 2012

Pharmafilter. april 2012 Pharmafilter Resultaten DEMONSTRATIEPROJECT IN HET Reinier de Graaf Gasthuis Delft april 2012 Pharmafilter een schoner ziekenhuis, een schoner milieu Afval door de riolering afvoeren, voor een schoner

Nadere informatie

zo doet u dat! Regenwater afkoppelen? De gemeente voert in uw buurt een afkoppelproject uit. U kunt meedoen door de regenwaterafvoer

zo doet u dat! Regenwater afkoppelen? De gemeente voert in uw buurt een afkoppelproject uit. U kunt meedoen door de regenwaterafvoer gemeente Ede november 2007 Regenwater afkoppelen? zo doet u dat! De gemeente voert in uw buurt een afkoppelproject uit. U kunt meedoen door de regenwaterafvoer van uw dak af te koppelen. Of u bent dit

Nadere informatie

Zoals aangegeven zijn de gemeente Lelystad en het havenbedrijf Amsterdam de ontwikkelaars van het bedrijventerrein.

Zoals aangegeven zijn de gemeente Lelystad en het havenbedrijf Amsterdam de ontwikkelaars van het bedrijventerrein. Notitie Contactpersoon Jeroen Lasonder Datum 24 mei 2013 Kenmerk N008-1213242JLO-gdj-V022 Flevokust: Watertoets 1 Inleiding De gemeente Lelystad en Havenbedrijf Amsterdam ontwikkelen samen bedrijventerrein

Nadere informatie

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Bio-based Economy Den Haag, 17 april 2013 VAVI VAVI is een belangenvereniging die de belangen behartigt van 7 Nederlandse ondernemingen binnen de aardappelverwerkende

Nadere informatie

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases Mei 18, 2011 Waarom koploper? Zuidwest-Nederland: Aanwezigheid grondstoffen Hoogwaardige bedrijven in agro,

Nadere informatie

Attero Holding N.V., bestaande uit: N.V. Afvalverbranding Zuid Nederland (A.Z.N.)

Attero Holding N.V., bestaande uit: N.V. Afvalverbranding Zuid Nederland (A.Z.N.) CERTIFICAAT, bestaande uit: Attero B.V. Attero Noord B.V. Attero Zuid B.V. AZN Holding B.V. Meander 861 6825 MH Arnhem Postbus 4114 6080 AC Haelen en de toepassing daarvan voldoen aan de voorwaarden gesteld

Nadere informatie

Product Markt Combinatie. Bruins en Kwast Meest materiële Scope 3 emissies

Product Markt Combinatie. Bruins en Kwast Meest materiële Scope 3 emissies 1 Product Markt Combinatie Bruins en Kwast Meest materiële Scope 3 emissies Versiebeheer Versie Datum aanmaak Gemaakt door 0.1 18-6-2015 Qonsultar, HvdV 1.0 19-6-2015 Qonsultar, HvdV Wijzigingen t.o.v.

Nadere informatie

Passen duurzame ontwikkelingen binnen het vergunningenbeleid anno 2008

Passen duurzame ontwikkelingen binnen het vergunningenbeleid anno 2008 Symposium Vink Sion Passen duurzame ontwikkelingen binnen het vergunningenbeleid anno 2008 Beetgum, 24 januari 2008 Douwe Faber Directeur E kwadraat advies Inhoudsopgave E kwadraat advies Vergunningen

Nadere informatie

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver Mobiele waterzuivering voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver ing Afvalwater zuiveren voor de deur Afvalwater zuiveren voor de deur? Niet

Nadere informatie

WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden

WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden Ko Hage (TTE) Delft, 1 december 2010 TTE consultants verbinden van ondergrond en bovengrond - Opgericht in 1999 door drie ingenieurs (The Three Engineers)

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Besluit Subsidieprogramma walstroom zeehavens

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Besluit Subsidieprogramma walstroom zeehavens STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 14026 13 september 2010 Besluit Subsidieprogramma walstroom zeehavens 3 september 2010 Nr. CEND/HDJZ-2010/1274 SCH Gelet

Nadere informatie

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Iv-Water Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Passie voor Techniek Advies gebaseerd op inhoudelijke kennis Iv-Water Water is van essentieel belang voor al het leven op aarde, maar het kan ook een

Nadere informatie

Industrie koppelen aan het warmtenet Rotterdam. Verkenning van kansen voor aansluiting van acht bedrijven in Botlek/Pernis op het warmtenet

Industrie koppelen aan het warmtenet Rotterdam. Verkenning van kansen voor aansluiting van acht bedrijven in Botlek/Pernis op het warmtenet Industrie koppelen aan het warmtenet Rotterdam Verkenning van kansen voor aansluiting van acht bedrijven in Botlek/Pernis op het warmtenet Openbare samenvatting Delft, oktober 2012 Opgesteld door: A. (Ab)

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

AGENDAPUNT 6 ONTWERP. Onderwerp: Bouw nabezinktank rwzi Wijk bij Duurstede Nummer: 369179. Voorstel. Stelt het college u voor om

AGENDAPUNT 6 ONTWERP. Onderwerp: Bouw nabezinktank rwzi Wijk bij Duurstede Nummer: 369179. Voorstel. Stelt het college u voor om VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR AGENDAPUNT 6 Onderwerp: Bouw nabezinktank rwzi Wijk bij Duurstede Nummer: 369179 In D&H: 15-03-2011 Steller: Tonny Oosterhoff In Cie: BMZ 12-04-2011 Telefoonnummer: (030)

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Water, wij halen eruit wat erin zit

Water, wij halen eruit wat erin zit Water, wij halen eruit wat erin zit U ziet papier......wij zien water Samen met u... Als uw afvalwaterzuiveringsinstallatie aan vernieuwing toe is, staat u voor belangrijke keuzes. Strategische, operationele

Nadere informatie

Leerpunten en aandachtspunten bij de ontwikkeling van een ECP Luc Pelkmans, VITO

Leerpunten en aandachtspunten bij de ontwikkeling van een ECP Luc Pelkmans, VITO Leerpunten en aandachtspunten bij de ontwikkeling van een ECP Luc Pelkmans, VITO Biobased Business Cases 2013 Breda 14-15 mei 2013 Locatiekeuze» Opportuniteiten:» bestaande faciliteiten uitbreidingsmogelijkheden.»

Nadere informatie

Subsidieregeling milieuinvesteringen. Minke Lagerwerf

Subsidieregeling milieuinvesteringen. Minke Lagerwerf Subsidieregeling milieuinvesteringen Minke Lagerwerf Even voorstellen Minke Lagerwerf Beleidsmedewerker waterkwaliteit Accountmanager Landbouw Opbouw presentatie Landelijke subsidieregeling (kort) Brabantse

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Almere 2.0. studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband)

Almere 2.0. studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband) Almere 2.0 studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband) Voor de derdejaarsopdracht Ecologie van de opleiding TenL stond de woningopgave van Almere centraal. Almere is in korte tijd uitgegroeid tot een stad

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

Casuïstiek: Negatieve effecten van de belasting op leidingwater (BOL)

Casuïstiek: Negatieve effecten van de belasting op leidingwater (BOL) Bijlage Casuïstiek: Negatieve effecten van de belasting op leidingwater (BOL) Casus Industriewater Eerbeek In Eerbeek zijn drie papierfabrieken actief. Deze onttrekken jaarlijks een grote hoeveelheid grondwater

Nadere informatie

Provinciale Staten van Overijssel

Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 75 02 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum EMT/2005/1830

Nadere informatie

CHECKLIST VOOR AFTASTEN KANSEN VOOR DUURZAME BEDRIJVEN TERREINEN

CHECKLIST VOOR AFTASTEN KANSEN VOOR DUURZAME BEDRIJVEN TERREINEN CHECKLIST VOOR AFTASTEN KANSEN VOOR DUURZAME BEDRIJVEN TERREINEN Inhoud: 1. Achtergrond en status 2. Toelichting voor gebruik 3. Checklist in tabelvorm voor inschatting van kansgebieden voor DBT (duurzame

Nadere informatie

Nieuwe sanitatie in Nederland. Bert Palsma

Nieuwe sanitatie in Nederland. Bert Palsma Nieuwe sanitatie in Nederland Bert Palsma Conventioneel is fantastisch! Drinkwater; 125 l/p/dag 180 /jr Riolering 125/ jr RWZI 135/ jr 440,- / huishouden /jr 1 toilet spoeling (5 l) ~ 0,025 1 toilet spoeling

Nadere informatie

sectorplan 27 Industrieel afvalwater

sectorplan 27 Industrieel afvalwater sectorplan Industrieel afvalwater 1 Achtergrondgegevens 1. Belangrijkste afvalstoffen Industriële afvalwaterstromen (niet reinigbaar in biologische afvalwaterzuiveringsinstallaties) 2. Belangrijkste bronnen

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary)

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary) Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015 Versie 2.0 (summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Februari 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue verbetering...

Nadere informatie

Eemshaven: één grote bouwput!! HARTELIJK WELKOM BIJ. Hendré Sijbring Herbert Colmer Port Technology

Eemshaven: één grote bouwput!! HARTELIJK WELKOM BIJ. Hendré Sijbring Herbert Colmer Port Technology Eemshaven: één grote bouwput!! HARTELIJK WELKOM BIJ Hendré Sijbring Herbert Colmer Port Technology GRONINGEN SEAPORTS DELFZIJL EEMSHAVEN FIVELPOORT GRONINGEN RAILPORT VEENDAM MISSIE GRONINGEN SEAPORTS

Nadere informatie

Slimme Aanpak Energiebesparing voor de industrie

Slimme Aanpak Energiebesparing voor de industrie Slimme Aanpak Energiebesparing voor de industrie Mei 2014 www.ecn.nl Nederlands industrieel energiegebruik Feedstock M 3792 Elektrisch M 1736 Een economische waarde van ca. 6 miljard euro per jaar Jaarlijks

Nadere informatie

Formulier voor het bekomen van een premie voor de aanleg van een individuele zuiveringsinstallatie

Formulier voor het bekomen van een premie voor de aanleg van een individuele zuiveringsinstallatie Deel 1. Inlichtingen te verstrekken door de particulier 1. Administratieve gegevens Naam aanvrager:... Adres aanvrager:... Adres installatie (enkel indien verschillend van adres aanvrager):... Nummer financiële

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Door het Dagelijks Bestuur van Waterschap Aa en Maas vastgesteld op 10 juni 2014

Door het Dagelijks Bestuur van Waterschap Aa en Maas vastgesteld op 10 juni 2014 Bedrijfswaterplan Door het Dagelijks Bestuur van Waterschap Aa en Maas vastgesteld op 10 juni 2014 Bedrijfsgegevens Gegevens van het bedrijf Naam bedrijf : Naam en voorletter(s) : Adres : Postcode en woonplaats

Nadere informatie

Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen

Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen Datum behandeling OVW i : 1 juni 2005 Kenmerk: OVW-2005-484 Aanleiding Het ministerie heeft het Overlegorgaan Goederenvervoer (OGV) advies gevraagd over

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven

Sector- en keteninitiatieven Sector- en keteninitiatieven Conform 1.D.1, 1.D.2 en 3.D.1 Onderzoek naar initiatieven en toelichting op de actieve deelname aan het initiatief van Zwatra B.V. Auteur(s): R. Egas, directie & CO 2-functionaris,

Nadere informatie

Ontwerpbesluit inzake de Wet verontreiniging oppervlaktewateren

Ontwerpbesluit inzake de Wet verontreiniging oppervlaktewateren Ontwerpbesluit inzake de Wet verontreiniging oppervlaktewateren Nummer : 2009.09833V Venlo, Bijlage(n) : Het Dagelijks Bestuur heeft op 12 augustus 2009 een aanvraag om vergunning op grond van de Wet verontreiniging

Nadere informatie

12 Hemelwateruitlaat of riooloverstort

12 Hemelwateruitlaat of riooloverstort 12 Hemelwateruitlaat of riooloverstort 12.1 Inleiding Gemeenten hebben de taak om hemelwater en afvalwater in te zamelen. Het hemelwater wordt steeds vaker opgevangen in een separaat hemelwaterriool. Vanuit

Nadere informatie

MPZ Basis Scan Water Zorginstellingen Vlietland Ziekenhuis Vlaardingen

MPZ Basis Scan Water Zorginstellingen Vlietland Ziekenhuis Vlaardingen TNO Briefrapport TNO-MEP BR2003PA/105 MPZ Basis Scan Water Zorginstellingen Vlietland Ziekenhuis Vlaardingen TNO Milieu, Energie en Procesinnovatie TNO-MEP Laan van Westenenk 501 Postbus 342 7300 AH Apeldoorn

Nadere informatie

Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement.

Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement. Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement. OVERHEID & PUBLIEKE DIENSTEN www.hydrorock.com Overheden en watermanagement Watermanagement in stedelijke gebieden is zeer actueel. Klimaatverandering

Nadere informatie

AGENDAPUNT 9 ONTWERP. Onderwerp: Krediet renovatie rwzi De Meern Nummer: 568495. Voorstel. Het college stelt u voor om

AGENDAPUNT 9 ONTWERP. Onderwerp: Krediet renovatie rwzi De Meern Nummer: 568495. Voorstel. Het college stelt u voor om VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR AGENDAPUNT 9 Onderwerp: Krediet renovatie rwzi De Meern Nummer: 568495 In D&H: 16-07-2013 Steller: Tonny Oosterhoff In Cie: BMZ 03-09-2013 Telefoonnummer: (030) 6345726

Nadere informatie

RfC W-1204-008 Foutherstel Termen Aquolex MIDDELGROOT

RfC W-1204-008 Foutherstel Termen Aquolex MIDDELGROOT RfC W-1204-008 Foutherstel Termen Aquolex algemeen onder: Publicatiedatum 18 juni 2013 Aquo-lex Status definitief impact: Fase update procedure Notitie van aandacht dit RfC is in zijn geheel doorgevoerd.

Nadere informatie

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan Inleiding Het RBO Rijn- West heeft procesafspraken gemaakt

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën

FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën Koepel van het Nederlandse grondstofwinnende bedrijfsleven De leden van FODI zijn in principe brancheorganisaties. Zand (beton, wegfundering)

Nadere informatie