Duurzaamb o u w e n t o e p a s s i n g e n m e t a a n d a c h t v o o r m e n s e n milieu

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Duurzaamb o u w e n t o e p a s s i n g e n m e t a a n d a c h t v o o r m e n s e n milieu"

Transcriptie

1 t o e p a s s i n g e n m e t a a n d a c h t v o o r m e n s e n milieu HET DRAAIT OM ENERGIE Jaargang 10, november 2007 We doen het helemaal fout. We geloven in dingen die niet bestaan. U denkt: Sinterklaas, God misschien, de wereld vergaat, of Nederland wint het WK voetbal, maar ik heb het over iets veel allerdaagser. De overheid, en bijna iedereen met haar, praat nog steeds over energiebesparing en energie-efficiency... Hebben ze op de middelbare school dan helemaal niet opgelet? Ik zeg wet van behoud van energie ; wat gaat er dan door me heen? Deze Eerste Wet van de Thermodynamica (met hoofdletters, ja) stelt dat energie-efficiency niet bestaat! Als de regering tot doel heeft om in tien jaar tijd 20% energie te besparen, geef ik u op een briefje dat ze jammerlijk zal falen. Het is namelijk fysisch onmogelijk! Echter, zegt entropie u nog wat? Processen ontwikkelen zich volgens Tweede Wet van de Thermodynamica naar toenemende entropie. Dus: energie blijft gelijk maar entropie neemt toe. Dan moet er wel iets afnemen... Tja, en dat is nou exergie, met een X dus. Er bestaan vele definities van exergie, maar laat ik het beschrijven als het kwaliteitsdeel van energie, het deel waarmee je arbeid kunt verrichten. Entropie is afvalenergie; daar kun je niets mee. Schrijver Tommy Wieringa heeft dit door. In Joe Speedboot (lees dat boek!) doceert de gelijknamige hoofdpersoon aan Fransje de armdrukker: Warmte is de laagste vorm van energie (...) Iemand die zweet zet beweging om in warmte, net als een kachel dat doet met brandstof. En warmte is verlies. Vervolgens laat Joe zijn afkeer merken van het menselijke verlangen naar die laagwaardige warmte. Wieringa schrijft het niet, maar Joe houdt van energie met een hoge exergetische waarde... De kachel is inderdaad een goed voorbeeld van hoe het misgaat. We verbranden aardgas, onze hoogwaardigste vorm van fossiele energie, en gebruiken de vlam van twaalfhonderd graden om onze gebouwen op twintig graden te brengen. Het energetisch rendement van een HR-ketel mag dan 95% zijn, rekenend met het temperatuurverlies ligt het exergetisch rendement rond de 10%. Het beetje aardgas dat we nog hebben kan veel hoogwaardiger worden gebruikt, in zware industrie bijvoorbeeld. En voor onze huisverwarming volstaat de restwarmte uit industrie, kassen of kantoren, die we nu niet-aflatend uitstoten in lucht, water en bodem. CO 2 zorgt voor een deken om de aarde, maar wat te denken van de afvalwarmte die ertegenaan blijft hangen? Kortom, we moeten allemaal low-ex doen. U denkt: een depressieve oude vlam, een botte bijl misschien, of een belabberde X-factor, maar ik bedoel het nieuwe energiedieet. Lage-temperatuurverwarming, hoge-temperatuurkoeling, maar ook de overgang van parallel- naar serieschakeling: niet elke functie krijgt fossiele input, maar vormt een onderdeel in een warmtecascade. Dat vergt nogal een omschakeling in energiesysteem en ruimte. Laten we alvast beginnen met de correcte terminologie. Spread the X-word! Andy van den Dobbelsteen Wat is exergie? Sabine Jansen, pagina 4 Stadsverwarming Bram Entrop & Jos Brouwers, pagina 6 Low-exergy Delfzijl Anne-Lorène Vernay, pagina 8 Minewater project Elianne Demollin, pagina 10 Energie-autarkische regio s Sven Stremke, pagina 12 ReEnergize South Limburg Sven Stremke, pagina 14 The 11 th hour Andy van den Dobbelsteen, pagina 16 Wereldkans Andy van den Dobbelsteen, pagina 18 4 nummer

2 Energie-autarkische regio s procesdenken ontmoet ruimtelijke verbeelding Sven Stremke Wat zijn de ruimtelijke kansen om energie-efficiëntie te verbeteren en tegelijkertijd vernieuwbare technologieën te implementeren op een grote schaal? Natuurlijke systemen bieden een aantal veelbelovende concepten die te maken hebben met afnemende bronnen en toenemende strijd om energie.wanneer deze ecologische kennis architectonische verbeelding ontmoet, ontstaan nieuwe kansen. De landschappelijke benadering biedt strategieën en principes voor het ontwerp van duurzame energielandschappen, een evolutie naar autarkische regio s die in hun eigen energiebehoeften voorzien zonder biodiversiteit, voedselproductie of esthetische landschapsbeleving aan te tasten. Dit artikel is gekoppeld aan het volgende. Nederlandse olie-import: belangrijkste import landen [CBS, 2005] Rusland 28% Saudi-Arabië 20% Noorwegen 11% Groot-Britannië 7,5% Nigeria 3% Algerije 5% Iran 4% Venezuela 1,5% Libië 1% Gabon 1% Egypte 1% Call for action Ontwerpers, architecten en planners moeten de vergaande veranderingen in verband met uitputting van grondstoffen onder ogen zien en daarop beginnen te anticiperen. Wat als we actie ondernemen en actief deelnemen in de transitie van een maatschappij die loopt op fossiele energie naar een duurzamer maatschappij? Tegenwoordig importeert Nederland meer dan 60% van zijn energie. Meer dan 95% van de totale energievoorziening is gebaseerd op fossiele bronnen waarmee grote hoeveelheden broeikasgassen worden uitgestoot [CBS, 2003]. Deze situatie is niet duurzaam, noch economisch, noch ecologisch. Blijkbaar wordt energie ingevoerd om de toenemende vraag op te vangen. Echter, deze invoer van energie vergroot de afhankelijkheid van buitenlandse economieën (zie de tabel). Bovendien heeft een wijde reeks van wetenschappelijke studies een significante correlatie aangetoond tussen excessieve verbranding van fossiele brandstoffen en opwarming van de aarde, dat tot verandering van klimaat en neerslagpatronen en tot een stijgende zeespiegel leidt. Energietransitie en ruimtelijk ontwerp We zullen dus verscheidene problemen tegenkomen in de 21 e eeuw, en terwijl wetenschappers nog steeds de mate van zeespiegelstijging betwisten, wordt een andere uitdaging volkomen helder. Kooldioxide-emissies moeten worden geminimaliseerd en resterende voorraden fossiele energie zo lang mogelijk behouden. De benodigde paradigmaverschuiving van een economie op fossiele brandstoffen naar een maatschappij gebaseerd op duurzame energie vereist slimme oplossingen en verantwoorde beslissingen, vooral door professionals die bezig zijn met de gebouwde en omgebouwde omgeving. Duurzaam denken moet een verplichte factor worden bij het ontwerp van de menselijke omgeving. Daardoor kunnen ruimtelijke ontwerpdisciplines relevant blijven en hun verantwoordelijkheid nemen voor plaatsen elders, evenals voor toekomstige generaties. Aangezien energieopwekking, -omzetting, -opslag en gebruik beïnvloed wordt door en zich manifesteert in de omgeving, kan energiebewust ontwerpen de transitie naar meer zelfvoorzienende en opbloeiende systemen faciliteren. Energie als grondgebruik dat in landschappen wordt weerspiegeld Hoewel we bewust zijn van de spanning die onze leefstijl zet op het milieu, is de mens pas recent begonnen om het buitensporige gebruik van fossiele brandstoffen te heroverwegen. De voortgaande exploitatie van niet-vernieuwbare energiebronnen resulteert in een kostenoverdracht naar het milieu (de vorming van entropie) en naar toekomstige generaties (grondstofschaarste). Bovendien weerhield de relatief eenvoudige toegang tot goedkope fossiele brandstoffen gedurende de afgelopen twee eeuwen reeds aanwezige vernieuwbare technologieën; we hebben allemaal al wel eens het windmolenlandschap van Kinderdijk of de Zaanse Schans bezocht. Industrialisatie (en moderniteit) veroorzaakte een anthropogene grootschalige transformatie van wat tot dan min of meer natuurlijke of zelfvoorzienende landschappen waren. De meeste van de tegenwoordige landschappen in Nederland kunnen worden afgebeeld als fossiele of geïndustrialiseerde landschappen met een hoge energie-invoer en hoge entropie-uitvoer voor voedsel- en vezelproductie, infrastructuur, woningbouw, landschapsonderhoud en -herstel. Er is een neiging om naar onze omgeving te verwijzen als culturele of recreatielandschappen, maar de meeste huidige landschappen zijn simpelweg (niet-duurzame) energielandschappen. Men kan niet alleen sporen vinden van grondstofwinning (bijvoorbeeld veenlandschappen), maar vooral, en veel zichtbaarder, sporen van excessief energiegebruik: massieve snelwegen, hoogspanningsleidingen en grootschalige monoculturen, om slechts een paar overal aanwezige elementen van industriële landschappen te noemen. Ik wil voorstellen om een kritische blik te werpen op het landschap waar we vandaag in leven voordat we gaan onderhandelen over de ene of andere maatregel voor energietransitie en de consequenties die daaraan verbonden zijn. Discussiëren over een duurzame energietransitie is, bovenal, het in evenwicht brengen van energielevering met ander grondgebruik, zoals de voedselproductie, afvalbehandeling, behoud van biodiversiteit en huisvesting. Dipl.Ing. S. (Sven) Stremke M.A. is landschapsarchitect en onderzoeker bij de leerstoel Landschapsarchitectuur van Wageningen University and Research. Hij is promovendus in het EOS-onderzoeksproject Synergie van Regionale Planning en Exergie (SREX). 12

3 Links: (Niet-duurzaam) energiebronlandschap: open kolenmijn bij Keulen, Duitsland [Claire Oude Aarninkhof, WUR] Rechts: (Niet-duurzaam) energieafvoerlandschap: zicht op Heerlen vanaf de N281 [Pieter Foré, WUR] Energie als eerste vereiste voor evolutie Aan het begin van de 21 e eeuw zijn we nu in de gelukkige positie dat we niet alleen leren over ecologische Het onderzoeken van de overeenkomsten tussen menselijke energiesystemen en ecologische systemen systemen, maar ook van natuurlijke processen en de vertegenwoordigt vooral een fundamentele studie van ruimtelijke organisatie van ecosystemen om zich aan menselijke ecologische systemen. Het is belangrijk om te passen aan de gebouwde omgeving. In de stad het feit te benadrukken dat ecologie één van de meest Kalundborg bijvoorbeeld zijn bestaande complexe relevante natuurlijke wetenschappen is voor het pad naar materiaalcycli en energiecascadering uitgebreid bestudeerd. De zeer efficiënte en duurzame energiestromen een duurzamer economie. Alleen als we de complexiteit van menselijke ecosystemen, onze gebouwde omgeving, en materiaalkringlopen van de stad hebben zich, deels kunnen ontwarren, kunnen we natuurlijke strategieën door toeval, over meer dan twintig jaar tijd ontwikkeld toepassen die met grondstofschaarste te maken hebben, en men kan betwisten in welke mate ecologische kennis levenscondities veranderen en spanning verhogen. heeft bijgedragen aan hun ontwikkeling. Vandaar dat een Ecologie is niet alleen relevant omdat het een wetenschap is die met het milieu, energie en grondstoffen te en natuurlijke systemen kan worden onderscheiden. Het aantal overeenkomsten tussen dit menselijke ecosysteem maken heeft, maar ook vanwege de integrerende en succesvolle bestaan van wat in plaatsen als Kalundborg regenererende aanpak, weerspiegeld in systeemdenken industriële ecologie is gaan heten staat ons en procesordening. Door een langetermijnevolutie toe om optimistisch te blijven en om heeft de natuur zeer efficiënte processen ontworpen die ecologische concepten verder te energiestromen en materiaalcycli integreren (bijvoorbeeld fotosynthese). Aangezien ecologische systemen de menselijke gebouwde ontwikkelen voor toepassing in zelforganiserende en intelligente systemen zijn, kunnen omgeving. juist de processen die plaatsvinden in een ecosysteem een startpunt bieden, danwel een blauwdruk voor een duurzamere menselijke omgeving. Landschapsbenadering van energietransitie Sinds het ontwaken van de twintigste eeuw hebben ecologen natuurlijke concepten gedefinieerd op basis van hun langertermijnonderzoeken. Ze hebben een grote massa aan wetenschappelijke kennis gegenereerd, een uitgebreide lijst van ecologische concepten die de relatie tussen organismen (of populaties) met hun omgeving beschrijven. Hypotheses (I) Klimaatverandering en uitputting van fossiele energiebronnen vereisen een nieuw paradigma dat bestaande ruimtelijke ontwerpprincipes zal vervangen. (II) De landschapsbenadering koppelt procesdenken aan ruimtelijke verbeelding en kan daarmee bijdragen aan de nodige duurzame energietransitie. Landschapsbenadering om bodemverontreiniging te verminderen in het Fresh Kills reservaat, Staten Island, New York [James Corner, Field Operations] Verticale lagen van processen in het landschap [Martijn Slob, WUR] De website van SREX, over synergie tussen ruimtelijke planning en duurzame energietransitie op de regionale schaal: 13

4 Re-Energize South Limburg landschapsbenadering van energietransitie Sven Stremke Case studies en literatuuronderzoek hebben aangetoond dat ecologische concepten zoals bioritme en wederkerigheid succesvol zijn toegepast in ruimtelijke planning. Tijddelen, functielagen en het realiseren van recyclingsystemen zijn slechts enkele voorbeelden met directe of indirecte consequenties voor de ruimtelijke compositie van de gebouwde omgeving. Als een eerste stap hebben we een aantal relevante ecologische concepten toegepast in een case study ontwerp van de regio Zuid-Limburg. In samenwerking met een groep masterstudenten van het programma Landschapsarchitectuur aan de Universiteit van Wageningen hebben we paden weergegeven naar een energietransitie in het zuiden van Nederland. Onderzoeksvragen van het regionale atelier Zuid- Limburg Hoe kunnen we bestaande energiestromen en materiaalkringlopen optimaliseren? In welke mate kunnen we duurzame energie opwekken in de region? Hoe zal een duurzame energietransitie het landschap beïnvloeden? Duurzame energielandschappen Er kunnen twee verschillende concepten worden onderscheiden in de discussie over energietransitie. Ten eerste, alle soorten van energie gebaseerd op vernieuwbare bronnen werden besproken in de wetenschappelijke gemeenschap en het bredere publiek. Alleen met het groeiende bewustzijn van een sociaal eerlijk, milieuvriendelijke en economisch haalbare toekomst is de aandacht verschoven naar duurzame energiebronnen. Dit valt voornamelijk te wijten aan het feit dat sommige vernieuwbare technologieën, hoewel ze broeikasgassen verminderen, het milieu en ook mensen schaden. Men kan de Three Gorges Dam noemen, een massief waterreservoir in China waarvan de bouw hele steden met miljoenen inwoners heeft doen verplaatsen. Lerend van het verleden moeten we niet alleen streven naar een maximalisatie van de energieopbrengst, maar ook proberen om het evenwicht te bewaren tussen energieopwekking en andere milieufuncties, zoals voedselproductie, recreatie en behoud van biodiversiteit. Dit is wat wordt bedoeld met duurzame energielandschappen. We zijn overtuigd dat een grote hoeveelheid energie kan worden opgewekt op vernieuwbare wijze zonder daarmee ander grondgebruik, biodiversiteit of landschapsbeleving aan te tasten. Volgens ecologische theorieën wordt de capaciteit van duurzame energieoogst beïnvloed door de geografische ligging, het klimaat en de geologie, en daardoor beperkt. Deze kennis onderstreept alleen de dringende behoefte van toenemende energie-efficiëntie terwijl we steeds meer concurreren met andere landen voor de resterende niet-vernieuwbare bronnen op aarde. De nieuwe generatie duurzame energielandschappen produceert en slaat energie niet alleen op maar verbetert ook de energie-efficiëntie door geavanceerde technologische en ecologische middelen. Materiaalkringlopen, energiecascadering en tweede-generatie biomassaproduction zijn voorbeelden van de vele waardevolle benaderingen die worden onderzocht op hun ruimtelijke consequenties. Het ontwerpen van duurzame energielandschappen is om een omgeving te verbeelden die energie opwekt, opslaat, cascadeert en bespaart door middel van geavanceerde ruimtelijke planning en verbeterd landgebruik zonder andere cruciale functies en diensten te belemmeren. Landschapsstrategie: wederzijdse relatie tussen boeren en de stad, waarbij energie wordt verkregen uit vergisting van mest en reststoffen van nabije landbouw [Kees Neven, WUR] Landschapsstrategieën voor Zuid-Limburg Zuid Limburg heeft als regio een sterke historie als energieleverancier van de rest van Nederland. Echter, met het sluiten van de kolenmijnen in de vroege jaren zestig verloor de regio niet alleen duizenden banen maar werd hij ook afhankelijk van energie-import vanuit Noord-Nederland en het buitenland. Op dit moment komt ongeveer 98% (!) van de energie van buiten de regio. In januari 2007 nodigden we een groep van internationale masterstudenten uit om met ons een duurzamere toekomst voor deze unieke regio in het zuiden van het land te verbeelden. Onze drijfveren waren de uitputting van fossiele energiebronnen, waarmee CO 2 -emissie wordt vergroot, evenals de al genoemde afhankelijkheid van energie-import en het economische tekort van de regio. Onze opdracht was om duurzame energielandschappen te ontwerpen die de regionale zelfvoorziening van Zuid-Limburg zouden vergroten. Het werkveld omvatte verscheidene te onderzoeken energiegerelateerde aspecten, zoals energiebesparing, assimilatie, opslag, transport, verbruik en hergebruik van energie, evenals de verkenning van toegevoegde waarden van een duurzame energietransitie. Gedurende een periode van vier maanden bezochten de deelnemers het gebied, hielden interviews en ontmoetten een groot aantal vertegenwoordigers van regionale initiatieven zoals het Minewater Project in Heerlen, de Interessegemeenschap Kleine Landschapselementen en het Regional Centre of Expertise (RCE). Vooral gesprekken met de boeren en middelgrote ondernemingen zoals de Gulpener Brouwerij hielpen om de relevante ontwikkelingen en zorgen van de inwoners te begrijpen. Tijdens het ontwerpproces werd de groep in drie kleine werkeenheden verdeeld Dipl.Ing. S. (Sven) Stremke M.A. is landschapsarchitect en onderzoeker bij de leerstoel Landschapsarchitectuur van Wageningen University and Research. Samen met universitair docent ir. Rudi van Etteger en prof.dr. Jusuck Koh, begeleidde hij het masteratelier over duurzame energielandschappen in South Limburg. 14

5 die de Maasvallei, het Heuvelland en Parkstad dieper onderzochten. Deze drie subregionale gebieden hebben allemaal unieke kwaliteiten en verschillende aanpakken werden dan ook voorgesteld. Alle strategieën zijn toegepast en getest, gevisualiseerd en gepresenteerd aan het publiek. Gebaseerd op uitgebreide locatieanalyse, interviews, ontwerpwerk en openbare debatten hebben we vervolgens een aantal voorschrijvende ontwerpstrategieën geformuleerd die kunnen helpen bij het ontwerp van energievoorzienende regio s. De meeste van deze landschapstrategieën zijn geworteld in de ruggegraat van onderwijs in landschapsarchitectuur, het begrip en de waardering van het landschap dat uit bebouwde en niet-bebouwde gebieden bestaat. Echter, ze representeren krachtige ideeën en wetenschappelijke redenering om ruimtelijk ontwerpers, architecten en planners te inspireren. Ontwerprichtlijnen: tijdelijke aspecten van korte-cyclus energiegewassen en plaatsing van een biomassakrachtcentrale in relatie met biomassaplantages, infrastructuur en woningen [Claire Oude Aarninkhof, Matijn Slob and Maria Galon, WUR] Selectie van landschapsstrategieën voor duurzame energietransitie Herverbinding van bronen afvoergebieden Integreren van de ruimtelijk-temporele benadering Promoten van compactheid en verdichting Rekening houden met optimale niveaus van meervoudige functies Vergroten van (grootschalige) procesefficiënties Landschapsbenadering van energietransitie Het ontwikkelen van een integrale en regeneratieve benadering van (landschaps)ontwerp die zowel stedelijke en landelijke gebieden bevat is één van de onderzoeksdoelen van het programma Landschapsarchitectuur aan de universiteit van Wageningen. Het is belangrijk om te benadrukken dat het accent niet alleen ligt op duurzame energietransitie; ons werk behelst ook andere essentiële uitdagingen, zoals de beperking van mondiale opwarming en het onderhoud van culturele landschappen. De opkomende landschapsbenadering is één manier om te leren van onze omgeving, een wetenschappelijke methode. De landschapsbenadering beschrijft het hele landschap as overlappende stukken, elk met talloze onontbeerlijke natuurlijke processen. Het herkent de groeiende invloed van de mens op natuurlijke ecosystemen en onze verantwoordelijkheid voor andere soorten. Per definitie integreert de landschapsbenadering ruimtelijk denken (bijvoorbeeld de locatie) met de kennis van ecologische processen (bijvoorbeeld de energiestroom). Het staat ons toe om bestaande ecologische concepten en theorieën door te vertalen in voorschrijvende landschapsstrategieën en ontwerprichtlijnen. Met dit artikel hoop ik de ruimtelijk ontwerper, architect en planner te hebben gewezen op de vele kansen die ontstaan als ecologische kennis ruimtelijk voorstellingsvermogen raakt. Precies deze symbiose tussen het begrip van natuurlijke processen en creatieve ruimtelijke denkwijzen vormt de basis voor de landschapsbenadering die oplossingen verbeeldt van een duurzamer toekomst.. Strategisch plan voor het Maasvallei energielandschap in 2030 [Claire Oude Aarninkhof, Matijn Slob and Maria Galon, WUR] Voor meer informatie over het case study ontwerp voor de regio Zuid-Limburg kunt u contact opnemen met de auteur voor een exemplaar van de projectpublicatie ReEnergize South Limburg Designing Sustainable Energy Landscapes : sven. Alle illustraties zijn gemaakt door de deelnemers aan het masteratelier en vormen deel van het boekwerk ReEnergize South Limburg. 15

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Energie en exergie in de gebouwde omgeving Door Sabine Jansen (TU Delft) 7 April 2015 Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Exergie voor de gebouwde omgeving Statements

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Op weg naar Duurzaam Breda!

Op weg naar Duurzaam Breda! Een initiatief van betrokken burgers Op weg naar Duurzaam Breda! De belangrijkste uitdaging voor de samenleving is weer binnen de draagkracht van de aarde te gaan leven. We leven al lang niet meer van

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving Voorzichtig herstel bedreigde soorten Verdere achteruitgang functioneren van ecosystemen en biodiversiteit Meer aandacht voor natuur als basisvoorwaarde

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche 1 OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche http://www.vlaamsenergiecongres.be/ Als iemand 100 jaar of ouder wordt en dat komt gelukkig steeds vaker voor wordt vaak

Nadere informatie

Klimaatbestendige steden

Klimaatbestendige steden Klimaatbestendige steden Klimaatbeleid en praktijk in Nederland Inspiratie voor Amersfoort Michaël Meijer Introductie Michaël Meijer Tuin- en Landschapsinrichting @ IAH Larenstein Planologie @ Radboud

Nadere informatie

De toekomst voorbereiden

De toekomst voorbereiden Het milieu beschermen. Afdrukken dit document alleen indien nodig De toekomst voorbereiden Partner in duurzaam vertrouwen SPIE is Europees leider wat betreft diensten in de domeinen van elektriciteit,

Nadere informatie

Dank u voor de aandacht! Zuidoost-Drenthe als case. Zuidoost-Drenthe als case. concepten, duurzame energielandschappen

Dank u voor de aandacht! Zuidoost-Drenthe als case. Zuidoost-Drenthe als case. concepten, duurzame energielandschappen Integrale energie-ruimteconcepten kunnen energieregio s laten bewegen! Ferry Van Kann M.Sc. Rijksuniversiteit Groningen Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen bewegingsrichting presentatie 1. energie staat

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Thermaflex Nederland bv Postbus 145 5140 AC Waalwijk. Tel.: 0416-744 000 Fax: 0416-652 100. E-mail: sales.nl@thermaflex.com Website: www.thermaflex.

Thermaflex Nederland bv Postbus 145 5140 AC Waalwijk. Tel.: 0416-744 000 Fax: 0416-652 100. E-mail: sales.nl@thermaflex.com Website: www.thermaflex. Thermaflex Nederland bv Postbus 145 5140 AC Waalwijk Tel.: 0416-744 000 Fax: 0416-652 100 E-mail: sales.nl@thermaflex.com Website: www.thermaflex.nl 991104/1000 industrie woningbouw utiliteit www.thermaflex.nl

Nadere informatie

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Geïntegreerde netwerken en knooppunten: veranderingen in de maatschappij Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Project uitwerking en planvoorbereiding Advies verkenningen Onderzoek duurzame stedenbouw

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Dames en heren, Wetenschap is ontstaan uit verwondering en nieuwsgierigheid. Al

Nadere informatie

Economisch optimisme

Economisch optimisme Mindmap scenario A Economische groei belangrijker dan belangen van toekomstige generaties Weinig overheidsregulering, kans op monopolies Bedrijven aan de macht m.n. multinationals Weersbeïnvloeding in

Nadere informatie

Een nieuwe kijk op houtenergie

Een nieuwe kijk op houtenergie Een nieuwe kijk op houtenergie HOUT EEN MODERNE ENERGIEBRON AUTHENTIEK EN TOEKOMSTGERICHT In Europa is hout de primaire bron van duurzame energie. Duizenden gezinnen hebben een houtkachel ter beschikking.

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Januari 2011 Vereniging van Bouwkunst Tilburg Workshop Duurzame Stedenbouw. sebas.veldhuisen@terristories.nl

Januari 2011 Vereniging van Bouwkunst Tilburg Workshop Duurzame Stedenbouw. sebas.veldhuisen@terristories.nl Januari 2011 Vereniging van Bouwkunst Tilburg Workshop Duurzame Stedenbouw sebas.veldhuisen@terristories.nl programma 29 januari 2011 Duurzame Stedenbouw10:00 - Ontvangst met koffie en thee 10:15 - Presentatie

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Satish K. Beella, René van Someren september 2008 Inhoudsopgave Introductie 3 Schematisch overzicht transportpreventie (goederen)

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING

Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING De constructie van een zogenaamd ECCO model voor Nederland vormt de kern van dit proefschrift. Met behulp van het ontwikkelde ECCO model kunnen de fysieke stromen in de economie worden gekwantificeerd

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Ir. Martin Dubbeling, stedenbouwkundige bij SAB Drs. Wouter

Nadere informatie

Leerdoelen en kerndoelen

Leerdoelen en kerndoelen Leerdoelen en kerndoelen De leerdoelen in de leerlijn vallen in het leerdomein Oriëntatie op jezelf en de wereld. Naast de gebruikelijke natuur en milieukerndoelen (kerndoelen 39, 40 en 41) zijn ook de

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland.

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland. Uitnodiging Energiek Gelderland Gelders debat 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen www.gelderland.nl/geldersdebat Provinciale Staten van Gelderland gaan graag met u in

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

De stedendriehoek-naar een energieneutrale stedelijke regio

De stedendriehoek-naar een energieneutrale stedelijke regio De stedendriehoek-naar een energieneutrale stedelijke regio Eindhoven 27-10-2015 Na jarenlang sudderen lijkt er nu een versnelling te komen in het nadenken over de energietransitie in ons land. Zowel op

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Exergie eenvoudig uitgelegd In opdracht van AgentschapNL Divisie NL Energie en Klimaat CCS B.V. Welle 36 7411 CC Deventer The Netherlands

Nadere informatie

Energieneutraal via de Passief bouwen route

Energieneutraal via de Passief bouwen route Energieneutraal via de Passief bouwen route ing. J.J.P. (Jan Pieter) van Dalen Slotsymposium 14 september 2015 Verbouw monument Verbouw van een monument Monument als bedoeld in art. 1 onder d (Monumentenwet

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

De Exergetische Gebouwschil

De Exergetische Gebouwschil De Exergetische Gebouwschil Promotieonderzoek Michiel Ritzen NWO presentatie Michiel Ritzen - afgestudeerd aan de TU Delft, 2004 - architectuur, specialisatie Technologie in Duurzame Ontwikkeling - docent

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom Bouwen als een boom Materialen en Energie Stadskantoor in Venlo gebouwd volgens Cradle to Cradle principes Wortels zijn de fundering Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen

Nadere informatie

DGBC: Onafhankelijke organisatie 360 participanten uit alle geledingen

DGBC: Onafhankelijke organisatie 360 participanten uit alle geledingen DGBC: Onafhankelijke organisatie 360 participanten uit alle geledingen Eén taal voor duurzaamheid in bebouwde omgeving Duurzaamheid meetbaar / verhandelbaar Duurzaamheid is Dezelfde taal spreken Missie:

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT 12 GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT Duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen staan bij Greenportkas ondernemer Joep Raemakers hoog aangeschreven. De ondernemer wil tomaten telen, de uitputting

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

LarenEnergie. Een werkgroep van. Wakker Laorne

LarenEnergie. Een werkgroep van. Wakker Laorne LarenEnergie Een werkgroep van Wakker Laorne agenda 20.15 Opening door JanWesseldijk, voorzitter van Wakker Loarne 20.25 Plannen werkgroeplarenenergiedoor Paul de Koning 20.55 Pauze 21.10 Maatwerkadvies

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Kleinschalige mestvergisting met Microferm Staatssecretaris Joop Atsma en gedeputeerde Theo Rietkerk

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Agenda Ledenvergadering

Agenda Ledenvergadering Agenda Ledenvergadering 1. Opening en mededelingen 2. Verkiezingen bestuur belangenvereniging 3. Uitkomsten nulmeting 4. Vervolgaanpak 5. Vragen en discussie www.adellochem.nl ADEL Nulmeting Energieverbruik

Nadere informatie

Bedrijventerreinen, Duurzaamheid en Ruimtelijke Ordening. Amsterdam Sittard Ulft

Bedrijventerreinen, Duurzaamheid en Ruimtelijke Ordening. Amsterdam Sittard Ulft Bedrijventerreinen, Duurzaamheid en Ruimtelijke Ordening Amsterdam Sittard Ulft ir. Martin Dubbeling (1961), stedenbouwkundige Stedenbouwkunde, Faculteit der Bouwkunde TUDelft 1981-1988 ISS Energy Planning

Nadere informatie

Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom?

Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom? Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom? Erik De Schutter Vlaams energieonderzoek door VITO Energietechnologie Duurzame stedelijkheid KU Leuven Elektrotechniek Bouwfysica

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins

Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Agenda Introductie HoSt B.V. Waarom Microferm? Het Microferm concept Beschrijving installatie Voordelen Economie Vragen

Nadere informatie

CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems. Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015

CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems. Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015 CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015 This project has received funding from the European Union s Seventh Framework Programme

Nadere informatie

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Overzicht 1. Klimaat en energie: waar zijn we? 2. Waarom een nieuw raamwerk voor 2030? 3. Belangrijkste elementen 2030

Nadere informatie

Ontstaan. Onderdeel Onderwerpen Beelden. Logo, foto s, plattegrond met route beschrijving

Ontstaan. Onderdeel Onderwerpen Beelden. Logo, foto s, plattegrond met route beschrijving Onderdeel Onderwerpen Beelden 6. Stichting E.V.A. -ontstaan -filosofie -E.V.A. concept -adres -routebeschrijving Logo, foto s, plattegrond met route beschrijving Ontstaan De Stichting E.V.A.- Ecologisch

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand Learnshop EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand tel: 0416-543060 Fax: 0416-543098 email: Web: paul.van.wezel@nimaris.nl

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

HISTORIE Van steenkool naar mijnwater

HISTORIE Van steenkool naar mijnwater HISTORIE Van steenkool naar mijnwater Jaar Tot 1974 Actie Steenkoolwinning 1974 2003 Mijngangen vulden zich met grondwater, natuurlijke opwarming door aarde 2003 Diep gelegen water = warm (28 graden),

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing?

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? (gebaseerd op lessen van 50 minuten) Les 1 en 2: Bekijken van de DVD Afval is Voedsel (Vpro Tegenlicht 6 oktober 2006) Maken van de verwerkingsopdrachten. De DVD

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Prins Carlos de Bourbon de Parme

Prins Carlos de Bourbon de Parme Prins Carlos de Bourbon de Parme Prins Carlos de Bourbon de Parme is directeur van INSID, Institute for Sustainable Innovation & Development. Een onafhankelijke stichting die als doel heeft het versnellen

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven

the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven 2 Vlaanderen is in actie op Blue Gate Antwerp. Aan de rand van de stad Antwerpen ontwikkelt Vlaanderen samen met de stad een nieuw bedrijventerrein

Nadere informatie

Commissie Benchmarking Vlaanderen

Commissie Benchmarking Vlaanderen Commissie Benchmarking Vlaanderen 023-0170 Bijlage I TOELICHTING 17 Bijlage I : WKK ALS ALTERNATIEVE MAATREGEL 1. Inleiding Het plaatsen van een WKK-installatie is een energiebesparingsoptie die zowel

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Algemene presentatie

Algemene presentatie Alpheon Energieadvies & Consultancy Algemene presentatie Uw energie, onze zorg Alpheon NL BV Paulus Potterstraat 19 7204 CP Zutphen http://www.facebook.com/alpheonenergie @AlpheonEnergie Auteur: John Hesp

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid De uitdagingen in het energiebeleid CD&V voorzitter Jo Vandeurzen CD&V-studiedag, Vlaams Parlement 29 april 2006 Als ik zeg dat onze moderne westerse samenleving

Nadere informatie