Toepassingen van nanotechnologie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Toepassingen van nanotechnologie"

Transcriptie

1 Brussel-Bruxelles Liège Science Park Charleroi Rue du Bois Saint-Jean 12 Gent BE-4102 Seraing Hasselt tel. : Leuven fax : Li ège Toepassingen van nanotechnologie F. Monfort-Windels, J. Lecomte Januari 2008 V. 2 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, door elektronische middelen of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

2

3 Inhoudstafel Inleiding...5 Nanotechnologieën ten dienste van de KMO s...7 door F. Monfort-Windels - Sirris «Koolstof-nanobuisjes» zegt u?...13 door Ch. Bruynseraede - IMEC Nanotechnologie en textiel...17 door K. Van de Voorde - IMEC; M. Schaerlaekens en T. De Meyere - Centexbel; C. Hertleer - UGent -Studie Eenheid Textielkunde Nanotechnologie in de auto : dat loopt op wieltjes!...21 door F. Monfort-Windels - Sirris Met nanotechnologie naar een milieuvriendelijke, duurzame maatschappij...29 door A. Buekenhoudt, L. Bastiaens en L. Diels - VITO Nanotechnologie in duurzame energieproductie...35 door F. Snijkers - VITO Nanotechnologie in de bouwsector...41 door F. Monfort-Windels - Sirris Een dag uit het leven van Nick de nano-nerd...47 door F. Monfort-Windels - Sirris Nanotechnologie in de biomedische sector...53 door D. Maes - IMEC Van Micro- naar Nano-Systemen...59 door Ch. Bruynseraede - IMEC Toepassingen van Micro- en Nano-systemen...65 door Ch. Bruynseraede en E. Parton - IMEC Nanotechnologie op je bord...71 door S. Paulussen - VITO Nanotechnologie, hoe staat het er nu mee?...75 door F. Monfort-Windels - Sirris

4

5 Inleiding De artikels in deze brochure zijn gepubliceerd in de reeks Kleine Technologie met grote resultaten van het tijdschrift PME/KMO en overgenomen met de vriendelijke toestemming van de uitgever en de auteurs. Met Minatuse, dat het label «Eureka» voert, wil de Europese Gemeenschap in de eerste plaats micro- en nanotechnologie naar KMO s brengen. Om hun deelname aan Europese projecten te vergroten, krijgen de KMO s ook begeleiding via een Europees netwerk. Het consortium bestaat uit 18 organisaties afkomstig uit 12 verschillende landen. Het groepeert een aantal belangrijke Europese centres of competence met onderzoekspotentieel op het vlak van nanotechnologie en organisaties die zich bezig houden met technologische innovatie en met technologietransfer en - verspreiding. Het project is in 2005 van start gegaan. Het zal 6 jaar duren en wordt geleid door IMEC (België). De Belgische partners zijn CeRDT (Gosselies), Sirris (Luik), IMEC (Leuven) en VITO (Mol). Zij zullen u tijdens deze reis in 13 etappes begeleiden. Voor meer informatie of om gebruik te maken van de geboden begeleiding bij het Minatuse-project kan u terecht bij de Belgische partners: CeRDT, Philippe Crêteur, tel , Sirris, Jacky Lecomte, tel , IMEC, Christophe Bruynseraede, tel , VITO, Annick Vanhulsel, tel ,

6

7 Nanotechnologieën ten dienste van de KMO s Oktober 2006 F. Monfort-Windels Sirris Welkom in de nanowereld, een fascinerende wereld van zelfreinigende oppervlakken of hydrofoben, rood goud, diodes die wit licht met hoog rendement uitstralen of materialen met een uitzonderlijke hardheid maar die lichter zijn dan staal. Vanuit de laboratoria vinden nieuwe technologieën thans hun toepassing in grote industriële sectoren. Merkwaardig is wel dat de transfer naar de KMO s nog zo gering is. Misschien ligt dit aan de communicatie? Experts hebben in het kader van het Minatuse-programma een reeks van 13 artikels geschreven die een overzicht schetsen van de huidige toepassingen van nanotechnologieën. «Nano» zei u toch? Het bedrijfsleven, de onderzoekers, en zelfs het grote publiek, iedereen wordt de laatste jaren meegetrokken in de nanohype. Nano is echt een soort toverwoord geworden. Maar waarover gaat het precies? Het effect van nanometer-schaalstructuren (1 nanometer = 1 nm = 10-9 m, of een duizendste van een micron) op materiaaleigenschappen is al sinds lange tijd bekend. Zo worden bijvoorbeeld de mechanische eigenschappen van nylonvezels (diameter 5 µm) hoofdzakelijk bepaald door supramoleculaire structuren zoals nanokristallieten (5 nm) en vezeltjes (50 nm). We weten dat materialen op deze schaal nieuwe eigenschappen en functies vertonen die al tot vernieuwende toepassingen geleid hebben. Waarom staan nanotechnologieën dan sinds eind jaren 90 zoveel in de belangstelling van de scheikundige en de industriële wereld? De aanzet hiertoe is waarschijnlijk de ontwikkeling van een microscoop met atomaire resolutie (AFM Atomic Force Microscopy) die toelaat tot in het hart van de nanowereld te kijken. Aan bod komen ook tools waarmee de materialen bijna op atoomniveau kunnen worden verwerkt : nanopincet, epitaxie, lithografie... Sirris pagina 7/79

8 De mogelijkheid om basiselementen op nanoschaal te synthetiseren met een nauwkeurige controle van de dimensies, en ze dan tot grotere structuren samen te voegen zal een revolutie teweegbrengen in hele industriële sectoren. Wat is nanotechnologie? De term «nanotechnologie» omvat alle activiteiten van creatie, fabricatie en gebruik van structuren kleiner dan 100 nanometer. Het aanwenden van zulke structuren vereist de ontwikkeling van specifieke materialen die zeer uiteenlopend kunnen zijn afhankelijk van de toepassing. Men kan ze volgens grootte rangschikken. NANO-0 D: Aggregaten, nanodeeltjes, qauntumkristallen, nanokristallen, nanofases, ultrafijne poeders NANO-1 D : Nanotubes, nanovezeltjes NANO-2 D: Dunne lagen, sub-micron bekledingen en filmen met een nanostructuur, nanopoeders... NANO-3 D: Polykristallen met sub-micron korrels, materialen met een nanostructuur, dikke bekledingen en filmen met een nanostructuur, vaste stoffen met een nanoorganisatie, nanoceramiek, nanocomposieten Sirris pagina 8/79

9 Deze basiselementen kunnen ook gebruikt worden voor de bouw van micro- en nanosystemen (MEMS, NEMS): dit zijn intelligente, multifunctionele en geminiaturiseerde systemen die detectie-, activatie- en behandelingsfuncties combineren. Zo zijn gasdetectoren voorzien van gevoelige filmen die ultradun zijn of een nanostructuur hebben. Dunne hybride organisch-anorganische coatings De jonge start-up Nanoxid sprl uit Louvain-la-Neuve ontwikkelt en commercialiseert hybride organisch-anorganische lakken gebaseerd op nanotechnologieën en solgeltechnologie. Doel is om het basismateriaal kenmerken te verlenen die de functionaliteit en het uitzicht van het eindproduct verbeteren. Deze producten worden met name gebruikt voor huishoudelektro. De Nanoxidproducten maken metalen oppervlakken zoals inox of titaan niet alleen vrijwel ongevoelig voor vingerafdrukken maar maken het oppervlak ook harder en beter bestand tegen vlekken veroorzaakt door voedsel. De Nanoxid-lak combineert de hardheid en de transparantie van glas met de voordelen van organische lakken zonder de techniek voor het aanbrengen te veranderen. Er kunnen transparante en ongevoelige lagen worden gecreëerd waarbij de lool & feel van metaal behouden blijft. De lak kan in bijna alle kleuren worden geleverd, met blinkende of matte afwerking. Alle keukens met titanium-look worden vandaag exclusief behandeld met een «easy-to-clean»- product van Nanoxid, een jonge start-up uit Louvain-la-Neuve Bron : Nanoxid P. Fiasse CeRDT Sirris pagina 9/79

10 Waarom nanomaterialen? Het succes van nanomaterialen berust op het feit dat de eigenschappen van een materiaal sterk wijzigen als men ze van bulk toestand omzet naar nanometerdimensies. De nieuwe, vaak ongekende eigenschappen die zo ontstaan maken de weg vrij voor belangrijke innovaties, en leiden soms zelfs tot technologische revoluties. Een structurering op nanometerschaal laat toe de performantie te verbeteren dankzij verschillende effecten: vermindering van de grootte van onderdelen, vergroting van werkzame oppervlakken en grensvlakken, versterking van de wisselwerkingen tussen materialen, Vaak zullen toepassingen gebruik maken van een combinatie van zulke effecten. Effecten van schaalgrootte Volgens de definitie van een nano-object, zie hierboven, heeft zo n object minstens één afmeting kleiner dan 100 nm. Zo is het bijvoorbeeld mogelijk de slijtageweerstand van transparante plastics te verbeteren, zonder hun optische eigenschappen te wijzigen, door onzichtbare nanopartikels toe te voegen. Een andere belangrijke toepassing: nanodeeltjes samengevoegd op een oppervlak kunnen een functionele structuur vormen die dat oppervlak water- en vuilafstotend maakt en een zelfreinigende textuur meegeeft. Effecten van oppervlak en grensvlak Nanomaterialen worden gekenmerkt door hun eigenschap oppervlakken te vergroten en/of grensvlakken te vermenigvuldigen. Voor een deeltje van 3 nm groot kan het aandeel oppervlakteatomen 50% bedragen. Dit resulteert in een extreem hoge reactiviteit, een aanzienlijke oppervlakte-energie en de mogelijkheid tot rechtstreekse wisselwerking tussen de belangrijkste onderdelen. Zo vertonen nanokristallijne metalen een verhoogde hardheid door hun grote dichtheid aan microdefecten en dislocaties. Ander voorbeeld: de bijzonder hoge oppervlakte/volume verhouding van nanodeeltjes laat toe om katalysatoren te creëren die meer materie kunnen absorberen en die materie sneller kunnen laten chemisch reageren, wat bijvoorbeeld van nut kan zijn voor katalytische uitlaatpijpen van auto s. Wijziging van elektronische eigenschappen Bij dimensies kleiner dan 50 nm gelden de quantumwetten van de fysica boven die van de mechanica. De kleine dimensies van elementaire nanovoorwerpen leidt tot elektronische, magnetische, en optische eigenschappen die enorm kunnen verschillen van de eigenschappen van hetzelfde materiaal in bulk. De elektronische structuur van het materiaal wordt gewijzigd: dit kan leiden tot tunneleffecten en andere quantumeigenschappen. Zo wordt goud, normaal geel van kleur, rood als het de dimensie van een nanodeeltje heeft. Zo kunnen ook lichtgevende diodes (LED of Light Emitting Diode), gebaseerd op het gebruik van nanofosfor, een wit licht met hoog rendement uitstralen. Dit laat toe hun toepassingsgebied tot huishoudelijke verlichting uit te breiden. Sirris pagina 10/79

11 Versterking van wisselwerkingen Wanneer nanodeeltjes vermengd worden, is die vermenging typisch intenser, wat wisselwerkingen tussen de deeltjes versterkt. Op die manier kunnen we bijzondere eigenschappen verkrijgen door het koppelen op nanometerschaal van verschillende materialen. Deze verschijnselen - zoals de reuze magnetische weerstand - ligt aan de basis van een nieuw soort elektronica, de spintronica, waarvan men een belangrijke impact verwacht op de informatie- en communicatietechnologie. Op het gebied van de optica laat een structurering op nanoschaal toe om materialen met een lage index te verkrijgen, die weerspiegeling op het lucht/glas grensvlak kunnen voorkomen wanneer ze gedeponeerd worden in de vorm van een ultradunne film op glas. Dit principe wordt gebruikt om antireflecterende vensters te maken. Dit zijn maar enkele voorbeelden ter illustratie van de impact van materialen op nanoschaal. Deze impact, die heel verscheiden van aard kan zijn, ligt aan de basis van een waaier van toepassingen waarin nanomaterialen zullen worden geïmplementeerd. Binnen 10 tot 15 jaar zal het economische belang van deze materialen enorm zijn en zal ze rechtstreeks of onrechtstreeks alle industriële sectoren raken. Innovatieve toepassingen, maar er zijn risico s Er wordt wereldwijd heel veel onderzoek verricht naar nanotechnologieën en er worden grote budgetten voor uitgetrokken. Gedurende enkele jaren waren de werkzaamheden en de publicaties op het domein van nanotechnologieën geconcentreerd op de wetenschappelijke aspecten, maar vandaag ligt de nadruk op de technologie en het commercialiseren van producten. De «nanowereld» biedt een indrukwekkend economisch potentieel. Toepassingen vinden ingang op het domein van de automobiel, lucht- en ruimtevaart, elektronica, farmaceutica en biotechnologie, energie en milieu. In een reeks artikels zal de stand van zaken worden opgemaakt van de realisaties in enkele van deze sectoren. Er worden echter steeds meer vragen gesteld bij de potentieel schadelijke effecten van nanomaterialen, in het bijzonder als gevolg van de grootte van de deeltjes. In een ander artikel zal een overzicht worden gegeven van de potentiële impact op de gezondheid van de mens en op het milieu. Sirris pagina 11/79

12 Sirris pagina 12/79

13 «Koolstof-nanobuisjes» zegt u? November 2006 Ch. Bruynseraede IMEC Koolstof-nanobuisjes zijn helemaal in de mode: sinds een tiental jaren veroorzaken deze macromoleculen een echte hype bij wetenschappers, ingenieurs en zelfs bij bedrijven. Waarover gaat het en waarom heerst er zoveel opwinding rond deze nieuwe materialen? Nanotechnologie staat vandaag hoog op de agenda van de onderzoekswereld. Deze nieuwe discipline wordt beoefend door wetenschappers uit verschillende onderzoeksdomeinen met één gemeenschappelijk doel: structuren bouwen die in minstens één dimensie kleiner zijn dan 100 nanometer (1 nanometer = 1nm = 1 miljoenste van een millimeter). De enorme interesse voor nanostructuren vloeit voort uit de verwachting dat deze structuren superieure eigenschappen zullen vertonen. De bundeling aan onderzoeks-inspanningen heeft geleid tot de ontwikkeling van fascinerende nieuwe materialen zoals nanobuizen. Vele malen sterker dan staal en in staat om metalen en halfgeleiders in elektronica te vervangen, wordt verwacht dat koolstof-nanobuisjes de deur zullen openen naar een hele reeks nieuwe toepassingen. Wat zijn koolstof-nanobuisjes? Nanobuisjes zijn structuren die grotendeels samengesteld zijn uit koolstof. Zuiver koolstof komt in de natuur in twee vormen voor: als diamant of als grafiet. Diamant is zeer hard en kostbaar terwijl grafiet zacht is en als smeermiddel wordt gebruikt. Het verschil tussen diamant en grafiet zit in de stapeling van hun koolstofatomen. Diamant heeft een dichte stapeling in drie dimensies, grafiet daarentegen bestaat uit opeengestapelde vlakken waarin de koolstofatomen gerangschikt zijn volgens regelmatige zeshoeken, een beetje vergelijkbaar met stukjes kippengaas die op elkaar gestapeld zijn. Een koolstof-nanobuisje bekom je dan door één grafietlaag op te rollen tot een kokertje met een diameter van slechts enkele nanometer. Bovendien kan men de buizen sluiten door enkele van de zeshoeken in de grafietlagen door vijfhoeken te vervangen: de vlakke grafietlaag krult dan op en sluit zich. Wat maakt deze nanobuisjes zo speciaal? Koolstof-nanobuisjes hebben extreem kleine interne diameters van 0.4 tot 5 nmmaar kunnen wel centimeters lang zijn. Het zijn dus structuren die in één richting moleculair klein zijn en in de andere richting zichtbaar zijn met het blote oog. Nanobuisjes vertalen de unieke eigenschappen van moleculair koolstof tot op macroscopische schaal, wat leidt tot een hele reeks nuttige fenomenen. Qua mechanische eigenschappen behoren nanobuisjes tot de sterkste materialen gekend in de natuur. Een nanobuis is honderd maal sterker dan staal, is even hard als diamant en is ook nog eens enorm buigzaam. Het heeft deze buitengewone eigenschappen vooral te danken aan de sterke binding tussen zijn koolstofatomen. Sirris pagina 13/79

14 Deze binding ligt ook aan de basis van de superieure thermische en elektrische eigenschappen van nanobuisjes: ze zijn thermisch stabiel tot 2800 ºC, hebben een elektrische geleidbaarheid die twee maal zo groot is als die van diamant, en kunnen een 1000 maal grotere stroom transporteren dan koperdraad zonder door te branden. Bovendien hangen de elektrische eigenschappen sterk af van de diameter en lengte van de buisjes, evenals van de manier waarop de grafietlagen opgerold zijn : dit bepaalt of een nanotube een metaal of een halfgeleider is. Zo n variabele eigenschappen zijn uniek en voor elektronische toepassingen uiterst interessant. Nanocyl Toepassingen van koolstof-nanobuizen Koolstof-nanobuisjes vertonen duidelijk een aantal nieuwe eigenschappen die hen aantrekkelijk maakt voor integratie in allerlei materialen en componenten. Enkele van de voornaamste toepassingen zijn : Composietmaterialen Omdat nanobuisjes zeer buigzaam zijn terwijl ze toch een zeer hoge treksterkte hebben, vormen ze misschien wel de ideale koolstofvezels om te gebruiken in composietmaterialen. De meeste van deze composieten worden nu geproduceerd door aan koolstof-, glas- of natuurlijke vezels kunststofharsen toe te voegen. Sommige van die composieten zijn even sterk als metaal, en bovendien een stuk lichter. Vandaag zijn er echter ook al bedrijven die composieten opbouwen uit strengen van nanobuisjes met daaromheen een hars van kunststof. Die composieten worden dan veel plooibaarder, maar blijven toch even sterk. Nano-electronica De miniaturisatie van de componenten op computerchips zorgt ervoor dat de stroombanen op deze chips ook kleiner moet worden. Hoe kan je echter nanometer-dunne draden maken die stroom geleiden, niet opwarmen en niet breken na verloop van tijd? Mogelijk bieden nanobuisjes, die geleiders of halfgeleiders kunnen zijn afhankelijk van hun structuur, hier een oplossing. Bovendien zijn deze buisjes door de sterke koolstofbinding thermisch, mechanisch en chemisch erg stabiel. Sirris pagina 14/79

15 Maar nanobuisjes zijn niet alleen een ideale bekabeling, je kan er ook elektronische schakelingen mee maken. In transistoren vloeit elektrische stroom tussen twee contactpunten door een halfgeleider. In de transistoren van vandaag bestaat die halfgeleider uit silicium, in de nano-transistoren van morgen is dat mogelijk een nanobuisje. Zulke nano-schakelaars zouden gemakkelijk honderd keer sneller werken dan de snelste silicium-transistoren, zonder meer vermogen te verbruiken. Vlakke beeldschermen Wanneer nanobuisjes rechtop op een oppervlak staan en onder elektrische spanning gezet worden, zenden ze vanuit hun tip met een enorme snelheid elektronen uit, die gemakkelijk de fosfor op een beeldscherm kunnen doen oplichten. Omdat die tip so scherp is, emitteren nanobuizen elektronen op een lagere spanning dan andere materialen. Hun sterke koolstofbindingen laten daarenboven een langere werking toe zonder schade. Deze eigenschappen hebben reeds geleid tot demonstraties van vlakke beeldschermen met een superieure helderheid en een minimaal verbruik in vergelijking met LCD- en plasmaschermen. Innoverende technologie, met hinderpalen... De transfer van dergelijke toepassingen van het laboratorium naar de maatschappij vereist echter een verfijning van bestaande productiemethodes om tegen een lage kostprijs industriële hoeveelheden nanobuizen te kunnen vervaardigen met de gewenste eigenschappen en zuiverheid. Typisch verloopt er 10 tot 20 jaar tussen de ontdekking en de grootschalige toepassing van een nieuwe technologie. Koolstof-nanobuisjes zijn ontdekt in We kunnen de volgende jaren dan ook een spectaculaire vooruitgang in de toepassing van deze moleculaire materialen verwachten voor een hele waaier van bestaande en nieuwe technologieën. Sirris pagina 15/79

16 Profiel van Nanocyl Nanocyl is één van de belangrijkste producenten van koolstofnanobuizen in Europa. Nanocyl werd opgericht in 2002 met als doel te groeien tot de wereldwijde leider wat de productie van gespecialiseerde en industriële koolstofnanobuizen betreft. Vandaag telt Nanocyl 28 medewerkers en heeft het begin dit jaar een kantoor in de Verenigde Staten geopend. Met haar aanwezigheid in Amerika wil Nanocyl haar activiteiten uitbreiden naar de Verenigde Staten, een markt met bijzonder veel potentieel voor Nanocyl. Verwerking in laboratorium bij Nanocyl Nanocyl gebruikt het CCVD-productieproces en kan hierdoor permanent nieuwe producten met een bijzondere toegevoegde waarde ontwikkelen, zoals het recentelijk gelanceerde NC9000 gamma, een hoge concentratie-mix van polymeren. De onderneming ontwikkelt gespecialiseerde nanobuisjes voor de automobielsector, evenals voor vooraanstaande bedrijven actief in de productie van kunststoffen en in het vervaardigen van uitrusting en materiaal voor halfgeleiders. Verder is Nanocyl ook zeer actief betrokken bij een aantal Europese onderzoeksprojecten rond nanotechnologie, zoals de Inteltex en Ambio-projecten. Nanocyl is gebaseerd in Sambreville, België en krijgt in de lente van 2007 de status van een volwaardige industriële speler, met een grotere produtie-éénheid en meer productiecapaciteit. Sirris pagina 16/79

17 Nanotechnologie en textiel December 2006 K. Van de Voorde - IMEC M. Schaerlaekens en T. De Meyere - Centexbel C. Hertleer - UGent Studie Eenheid Textielkunde Inleiding Nanotechnologie is een opkomende interdisciplinaire technologie die als een nieuwe industriële revolutie wordt aanzien. De fundamenten van nanotechnologie liggen in het feit dat de eigenschappen van materialen drastisch veranderen wanneer hun afmetingen worden gereduceerd tot nanometerschaal. Ook de textielwereld heeft de mogelijkheden van nanotechnologie ontdekt. Textielexperten doen bijvoorbeeld verwoede pogingen om de zelfreinigende eigenschappen van het blad van de lotusbloem via nanotechnologie te evenaren in textieltoepassingen. Zulke toepassingen spreken tot de verbeelding. Definitie van nanotechnologie voor textiel Intelligent textiel en nanotechnologie zijn buzzwoorden die dikwijls gebruikt worden zonder dat de geclaimde eigenschappen rechtstreeks iets te maken hebben met de gebruikte technologie. Deze onduidelijke situatie kan niet blijven duren. Daarom is men in de textielwereld begonnen met de ontwikkeling van een soort kwaliteitslabel, waarin een textielmateriaal slechts het label nanotechnologie krijgt als (a) de nanodeeltjes of structuren systematisch geordend zijn om te resulteren in een nieuwe functie, (b) de nanotechnologie een aantoonbare verbeterde functionaliteit demonstreert voor de gebruiker met een verwaarloosbaar effect op de textieleigenschappen, en (c) de nanodeeltjes bestand zijn tegen reinigingsprocessen en gezondheid en comfort niet negatief beïnvloeden. Deze label kan een eerste stap zijn naar een zekere standaardisatie van de nanotechnologieën. Integratie van nanopartikels in textiel Nanopartikels kunnen op 2 niveaus in het textielproductieproces geïntroduceerd worden: in de garenextrusiesmelt en in de coating. Naargelang het gebruikte type nanopartikel dient het productieproces wel aangepast te worden. Een niet te onderschatten taak. Gebruik van nanopartikels in het smeltextrusie proces van garens geeft aanleiding tot intrinsieke functionaliteiten Dankzij de kleine afmetingen van nanopartikels kan men deze mengen in het polymeer vóór de extrusie. Op deze manier kan men nieuwe functionaliteiten inbrengen. We hebben het hier vooral over nanopartikels op basis van klei, metaaloxides of koolstof-nanobuisjes. Sirris pagina 17/79

18 Door op nanoschaal het oppervlak van het blad van de lotusbloem na te bootsen, kan men textiel zelfreinigend maken (Bron : Klei-nanopartikels Klei is opgebouwd uit duizenden laagjes met een dikte van slechts 1 nanometer. Het toevoegen van een minimale hoeveelheid klei (ong. 2-5%) kan al een significante impact hebben op de eigenschappen. In de literatuur worden aan toepassingen die gebaseerd zijn op nanocomposieten met kleipartikels heel wat eigenschappen toegekend die ook potentieel interessant zijn voor de textielsector. Er werd dan ook een ruime screening uitgevoerd naar eigenschappen zoals verbetering van mechanische eigenschappen, krimpreductie, vlamvertragende capaciteiten, UV-stabiliteit, geleidbaarheid, slijtvastheid, aanverfbaarheid, aanvoelen en kruipreductie. Uit deze screening blijkt duidelijk dat resultaten die in aanverwante sectoren behaald worden moeilijk als maatstaf kunnen dienen voor textieltoepassingen. Dit geldt zowel voor het verwerkingsproces als voor de producteigenschappen. Hoewel de toevoeging van kleinanopartikels resulteert in een duidelijke toename van de thermostabiliteit van de grondstoffen, wordt in praktijktesten op textielproducten onvoldoende verschil in brandgedrag waargenomen. Bovendien is de impact van de klei op de mechanische eigenschappen, krimp- en kruipgedrag van de bekomen garens gering. Een belangrijke verbetering kon evenwel worden gerealiseerd in het antistatisch gedrag en in de aanverfbaarheid. Er is wel een duidelijk negatieve impact van kleinanopartikels op de UV-stabiliteit. Metaaloxide-nanopartikels Metaaloxide-nanopartikels zoals TiO2, Al2O3, ZnO worden toegevoegd omwille van hun gunstige elektrische geleidbaarheid, antibacteriële werking en UV-absorptieëigenschappen. Koolstof-nanobuisjes In de toekomst zal ook meer onderzoek verricht worden naar het gebruik van koolstof-nanobuisjes (CNT, zie het vorige artikel in deze reeks). Ze worden aanzien als een van de meest veelzijdige bouwblokken. De hogere sterkte en hogere elektrische geleidbaarheid die ze aan de garens geven maken veel nieuwe toepassingen mogelijk. Nochtans is het onderzoek hiernaar tot op heden beperkt omwille van de hoge prijs van de CNT en de zwarte kleur die ze aan de garens geven. Sirris pagina 18/79

19 Gebruik van nanopartikels in coatings van textiel voor de opbouw van oppervlakte functionaliteiten Nanotechnologie kan textiel een antibacteriële werking geven en aldus bijdragen tot de beteugeling van infecties in ziekenhuizen (Bron : SiO2, Al2O3, en ZnO zijn enkele voorbeelden van nanodeeltjes die aan coatings kunnen worden toegevoegd en waar op heden vrij veel onderzoek wordt op verricht. Naargelang de gebruikte additieven kunnen effecten als verbeterde brandwerendheid, hogere treksterkte en/of een betere weerstand tegen veroudering gerealiseerd worden. Nanopartikels zijn alom geprezen omwille van het feit dat met een lage concentratie aan additief grote effecten kunnen bekomen worden. Hiervoor dienen de additieven wel in nanovorm te blijven. Doordat nanodeeltjes echter een grote neiging hebben om te agglomereren, is het niet altijd voor de hand liggend om een eindcoating met optimaal verdeelde nano-additieven te realiseren. Het inbedden van de nanodeeltjes in een coating is o.m. noodzakelijk om te vermijden dat deze nanopartikels later uit het afgewerkte product vrijkomen, wat van belang is binnen het kader van gezondheidsaspecten. Sirris pagina 19/79

20 Textiel met geïntegreerde instrumenten (universiteit van Pisa) bestaat uit een groot aantal piëzoresistieve sensoren die rechtstreeks worden gedrukt op textiel in lycra en maakt het mogelijk om algemene informatie over armbewegingen te registreren. Een inertieel/magnetisch systeem voor bewegingsregistratie (CEA/LET) maakt het bovendien mogelijk om een kwantitatieve waarde toe te kennen aan de armbewegingen. Ook hier zal in de toekomst het gebruik van CNTs, onderzocht worden, waarbij dan vooral de elektrische geleiding wordt geviseerd. Mogelijke toepassingen Er werden reeds een aantal interessante eigenschappen opgesomd bij de bespreking van de productieprocessen: verbeterde elektrische geleidbaarheid, antibacteriële werking, anti-uv, vlamvertragend m.a.w een verhoogde brandwerendheid, anti-corrosief, grotere treksterkte en een hogere weerstand tegen veroudering. Men kan deze eigenschappen koppelen aan heel wat interessante toepassingen. Enkele voorbeelden : Nanodeeltjes met antibacteriële werking zijn duidelijk gericht op de bescherming van de gezondheid en medische toepassingen. Sommige specifieke oxides hebben beschermende eigenschappen tegen bacteriën wanneer ze in coatings worden gebruikt. Zoals reeds gesteld mogen de deeltjes echter niet loskomen van hun textieldrager want dan bekomt men juist het tegenovergestelde, de deeltjes worden dan een gevaar voor de gezondheid. Het gebruik van nanodeeltjes die UV-bestendigheid realiseren en infrarood licht (IR) weerkaatsen is interessant voor veel textieltoepassingen waarin comfort van belang is, zoals in sport, maar ook in de bouwsector, bij voorbeeld voor tenten. Nanodeeltjes met vlamvertragende werking kunnen levensreddend zijn in de kledij voor hulpdiensten. Brandweerpakken worden veiliger en beschermkledij wordt sterker. Het is duidelijk dat de toepassingen voor textielproducten waarin nanodeeltjes worden gebruikt de komende jaren een explosieve groei zullen kennen. Sirris pagina 20/79

21 Nanotechnologie in de auto: dat loopt op wieltjes! Januari 2007 F. Monfort-Windels Sirris De automobielindustrie is een belangrijke sector voor nanotechnologi : in haar streven naar lagere prijzen én verbeterde technologische prestaties is ze een stuwende kracht. Vertrekkende van een wereldwijde auto-nanotechnologiemarkt van 932 miljoen Euro in 2004, ramen Frost & Sullivan de grootte van die markt in 2015 op 5.43 miljard Euro. De marktvraag betreft hier produktverbeteringen zoals nieuwe oppervlakte-bekledingen, evenals innovaties met een sterke industriële impact zoals sensoren of nieuwe energiebronnen. Er zijn nog maar weinig produkten op basis van nanotechnologie reeds beschikbaar op een echt commerciële schaal. Juist door dit gebrek aan schaalgrootte blijven de kosten hoog in vergelijking met meer conventionele oplossingen. Een prijsverlaging zou nieuwe deuren kunnen openen. Bron: Frost & Sullivan Het is onmogelijk een complete lijst op te stellen van alle voertuig-onderdelen die voordeel putten uit de inbreng van nanotechnologie. We nemen er hier slechts enkele onder de loep. Banden De eerste toepassing zowel historisch als in volume is deze van koolstofzwartsel in banden. Deze is verschenen aan het begin van de jaren 80 en vertegenwoordigt vandaag 95% van de markt van nanotechnologie in auto s. In volume zijn er de komende jaren geen grote veranderingen te verwachten. Meer recent heeft onderzoek ertoe geleid een deel van het koolstofzwartsel te vervangen door silicium-nanodeeltjes. Deze oplossing vermindert de rolweerstand en bijgevolg het brandstofverbruik. Sirris pagina 21/79

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen Deze week organiseerde de Vrije Universiteit Brussel een De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen congres over de recente ontwikkelingen in fotonica: Spie Photonics Europe. Fotonica heeft alles te

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Duurzaam herstellen en produceren van hoogwaardige producten met lasertechnologie

Duurzaam herstellen en produceren van hoogwaardige producten met lasertechnologie 26/01/2012 Duurzaam herstellen en produceren van hoogwaardige producten met lasertechnologie Marleen Rombouts Lasercentrum Vlaanderen, Vito, Mol (België) Marleen.Rombouts@vito.be Benelux Laserevent 2012,

Nadere informatie

Samenvatting Vrij vertaald luidt de titel van dit proefschrift: "Ladingstransport in dunne- lm transistoren gebaseerd op geordende organische halfgeleiders". Alvorens in te gaan op de specieke resultaten

Nadere informatie

Samenvatting. Injectie van SiC deeltjes in Al

Samenvatting. Injectie van SiC deeltjes in Al In technologische toepassingen wordt het oppervlak vaak het meeste belast. Dit heeft geleid tot het ontstaan van een nieuw vakgebied, de oppervlakte technologie. Constructie-onderdelen falen door hoge

Nadere informatie

High-throughput technologieën versnellen de ontwikkeling van nieuwe formuleringen

High-throughput technologieën versnellen de ontwikkeling van nieuwe formuleringen High-throughput technologieën versnellen de ontwikkeling van nieuwe formuleringen Johan Paul FLAMAC, a division of SIM 1 Overzicht Inleiding Activiteiten van FLAMAC High-throughput formulatie onderzoek

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting De wereldpopulatie verbruikt steeds meer energie. Momenteel wordt deze energie vooral geleverd door fossiele brandstoffen. Een groot nadeel van fossiele brandstoffen is dat hun aanwezigheid

Nadere informatie

Visionair Scenario PV

Visionair Scenario PV Visionair Scenario PV Nanotechnologie &PV:een toekomstvisie Jean V. Manca Universiteit Hasselt-IMEC./IMOMEC jean.manca@uhasselt.be Heusden-Zolder, 11 mei 2012 De toekomst van zonnecellen De Tera-Watt uitdaging

Nadere informatie

INSUL-TUBE SOLAR NT. insulation technologies

INSUL-TUBE SOLAR NT. insulation technologies INSUL-TUBE SOLAR NT insulation technologies 2 3 INSUL-TUBE SOLAR NT Nanotechnologie voor zonne-energiesystemen De gratis verkrijgbare en oneindige kracht van de zon gebruiken om al het benodigde warmwater

Nadere informatie

Marleen Rombouts Lasercentrum Vlaanderen, Vito, Mol (België) Marleen.Rombouts@vito.be

Marleen Rombouts Lasercentrum Vlaanderen, Vito, Mol (België) Marleen.Rombouts@vito.be 26/01/2012 Lasercladden, een duurzaam proces voor het produceren en herstellen van componenten Marleen Rombouts Lasercentrum Vlaanderen, Vito, Mol (België) Marleen.Rombouts@vito.be Lasercentrum Vlaanderen

Nadere informatie

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING INHOUD Voorwoord 13 Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 Deel 1. LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING 21 1. Inleiding

Nadere informatie

ADVIES VAN ANTALIS REK- EN KRIMPFOLIE HET BELANG VAN DE JUISTE FOLIE WELKE SOORTEN FOLIE ZIJN BESCHIKBAAR? WELKE FOLIE VOOR WELKE TOEPASSING?

ADVIES VAN ANTALIS REK- EN KRIMPFOLIE HET BELANG VAN DE JUISTE FOLIE WELKE SOORTEN FOLIE ZIJN BESCHIKBAAR? WELKE FOLIE VOOR WELKE TOEPASSING? HET BELANG VAN DE JUISTE FOLIE WELKE SOORTEN FOLIE ZIJN BESCHIKBAAR? WELKE FOLIE VOOR WELKE TOEPASSING? Geblazen (Blown) rekfolie Deze folie is zeer sterk. Dezelfde als handmatige folie, standaardfolie

Nadere informatie

Factsheet Nanopodium

Factsheet Nanopodium Factsheet Nanopodium Omschrijving nanotechnologie Over Nanotechnologie Nanotechnologie is een verzamelnaam voor technieken die het mogelijk maken te werken met deeltjes die een omvang hebben van nanometers.

Nadere informatie

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen.

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen. 2 ELEKTRICITEITSLEER 2.1. Inleiding Je hebt al geleerd dat elektriciteit kan worden opgewekt door allerlei energievormen om te zetten in elektrische energie. Maar hoe kan elektriciteit ontstaan? En waarom

Nadere informatie

Kunststof Warmtewisselaars WWW.POLYCOIL.EU

Kunststof Warmtewisselaars WWW.POLYCOIL.EU Kunststof Warmtewisselaars WWW.POLYCOIL.EU 1 PolyCoil warmtewisselaars De Polycoil warmtewisselaar is een revolutionaire kunststof warmtewisselaar welke is ontwikkeld na jaren van onderzoek door Cesaroni

Nadere informatie

Specialty Stainless Steel Processes

Specialty Stainless Steel Processes Specialty Stainless Steel Processes Bodycote Dé partner voor u Precies wat u nodig heeft. Bodycote biedt een compleet scala van warmtebehandelingen, oppervlaktetechnologieën en warm isostatisch persen

Nadere informatie

Wat is Hardmetaal? Wij produceren ons hardmetaal dus milieuvriendelijk!

Wat is Hardmetaal? Wij produceren ons hardmetaal dus milieuvriendelijk! Wat is Hardmetaal? Wat is Hardmetaal? Hardmetaal is een composiet wat bestaat uit een combinatie van harde, slijtvaste carbidedie zijn opgenomen in een bindmiddel. Hardmetaal ontstaat na een zorgvuldig

Nadere informatie

Orange Nano InfiniClean. Met minder inspanning langer schoon. Orange Nano InfiniClean

Orange Nano InfiniClean. Met minder inspanning langer schoon. Orange Nano InfiniClean Orange Nano Met minder inspanning langer schoon Orange Nano reinigingsmiddelen, easy to clean en selfclean coatings maken oppervlakken minder vatbaar voor vervuiling en eenvoudiger te reinigen. Productlijnen

Nadere informatie

Nanovezelfiltertechnologie

Nanovezelfiltertechnologie Nanovezelfiltertechnologie 1 Nanovezelfiltertechnologie heeft overduidelijke voordelen Gezien haar superieure prestaties in diverse industrieën en onder de meest veeleisende omstandigheden, is het nanovezelmedium

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

luchtzuiverende dakbedekking voor nu en later

luchtzuiverende dakbedekking voor nu en later Noxite Noxite luchtzuiverende dakbedekking voor nu en later 1 m 2 Noxite dakbedekking geeft 12 mensen schone lucht per jaar. Luchtzuiverend Gehele levensduur effectief Aangetoonde werking Zon, wind en

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Appendix A hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 (hoofdstuk 5)

Hoofdstuk 2 Appendix A hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 (hoofdstuk 5) Telecommunicatie beheerst steeds sterker de hedendaagse samenleving en kan niet meer worden weggedacht. De hoeveelheid informatie die de wereld rondgestuurd wordt, groeit elke dag. Het intensief gebruik

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Elektriciteit. Elektriciteit

Elektriciteit. Elektriciteit Elektriciteit Alles wat we kunnen zien en alles wat we niet kunnen zien bestaat uit kleine deeltjes. Zo is een blok staal gemaakt van staaldeeltjes, bestaat water uit waterdeeltjes en hout uit houtdeeltjes.

Nadere informatie

De beste investering op het gebied van condensatie. >> Gegarandeerd hoog rendement >> Warm water in overvloed >> Eenvoudig in te bouwen

De beste investering op het gebied van condensatie. >> Gegarandeerd hoog rendement >> Warm water in overvloed >> Eenvoudig in te bouwen C o n d e n s a t i e G a s w a n d k e t e l Vivadens EASYLIFE De beste investering op het gebied van condensatie >> Gegarandeerd hoog rendement >> Warm water in overvloed >> Eenvoudig in te bouwen DE

Nadere informatie

ESD. Salespresentatie Colorex

ESD. Salespresentatie Colorex ESD Wat is statische ontlading Colorex ESD is de overdracht van een elektrostatisch lading tussen twee objecten met verschillende polariteit. Dit staat bekend als een tribo-elektrische lading. Wat is statische

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

inkijkexemplaar Energie voor de lamp Techniek 1

inkijkexemplaar Energie voor de lamp Techniek 1 Nota s: Energie voor de lamp 1. Probleemstelling 50 2. Transport van elektriciteit in een kring 50 2.1. Wat is een elektrische stroomkring? 50 2.2. Stromen van water - stromen van elektriciteit 51 2.3.

Nadere informatie

Titel. Tekst. Orange Nano Guardon SelfClean Solar

Titel. Tekst. Orange Nano Guardon SelfClean Solar Titel Tekst Orange Nano Guardon SelfClean Solar Vervuiling vermindert de PV-opbrengst Zonne-energie is populair, terecht, elke kilo CO2-uitstoot die vermeden wordt door duurzame elektriciteitsopwekking

Nadere informatie

LEERACTIVITEIT: De stroomkring in beeld

LEERACTIVITEIT: De stroomkring in beeld LEERACTIVITEIT: De stroomkring in beeld Duur leeractiviteit Graad Richting Vak Onderwijsnet Leerplan 2 3 ASO/TSO Fysica Toegepaste Fysica Elektriciteit Vrij onderwijs/go Bruikbaar in alle leerplannen met

Nadere informatie

Welk Filter Past Bij Welke Filtertechniek Met Welk Rendement

Welk Filter Past Bij Welke Filtertechniek Met Welk Rendement Welk Filter Past Bij Welke Filtertechniek Met Welk Rendement Datum: 6 oktober 2005 Gerrit Wijbenga Filtrair B.V. Naam Functie Filtrair Lid Introductie : Gerrit Wijbenga : Product Manager Filtrair B.V.

Nadere informatie

Kunststof en composiet

Kunststof en composiet Kunststof en composiet Kunststof en composiet 4e college kunststof Utrecht HKU Materialen Vandaag: Overige kunststoffen Composieten Kunststofherkenning en herhaling Materialen PE, polyetheen - LDPE en

Nadere informatie

Kunststof en composiet Kunststof en composiet

Kunststof en composiet Kunststof en composiet Kunststof en composiet Kunststof en composiet 4e college kunststof Utrecht HKU Vandaag: PE, polyetheen Overige kunststoffen Composieten Kunststofherkenning en herhaling - LDPE en HDPE: verschillend soortelijk

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Plasticiteit. B. Verlinden Inleiding tot de materiaalkunde. Structuur van de lessen 1-4

Plasticiteit. B. Verlinden Inleiding tot de materiaalkunde. Structuur van de lessen 1-4 Plasticiteit Hoofdstuk 6 B. Verlinden Inleiding tot de materiaalkunde Structuur van de lessen 1-4 Algemene introductie in de wereld van de materialen Les 1 materialen ontwerp materialen en milieu Elastische

Nadere informatie

Non-ferrometalen. constructiematerialen. ferrometalen

Non-ferrometalen. constructiematerialen. ferrometalen 1. Situering constructiematerialen Metalen Verbindingen Niet-metalen non-ferrometalen ferrometalen 2. Hoofdkenmerken Þ non-ferrometalen zijn... Ze worden in zowel zuivere vorm als in legeringen gebruikt.

Nadere informatie

Nano Green World AirQuality Interior SelfClean

Nano Green World AirQuality Interior SelfClean Nano Green World AirQuality Interior SelfClean Op basis van Nanotechnologie Luchtreiniging met licht Hygiëne Actieve luchtverfrissing Easy to Clean eigenschappen Inhoud Introductie Nano Green World...

Nadere informatie

Elementen Thema 5 Wonen

Elementen Thema 5 Wonen Toetstermen Energiebronnen Energieopwekking en transport Elektromagnetisme Drie energiebronnen noemen voor het verwarmen van een stoomketel (elektriciteitscentrale) Twee energiebronnen noemen voor het

Nadere informatie

SOMS MOET JE OM VOORUIT TE GAAN EVEN TERUG IN DE TIJD

SOMS MOET JE OM VOORUIT TE GAAN EVEN TERUG IN DE TIJD SOMS MOET JE OM VOORUIT TE GAAN EVEN TERUG IN DE TIJD CITY M AIR PURIFIER VAN CAMFIL Camfil Clean Air Solutions 1 FEITEN: MET ONZE LUCHTREINIGERS GAAT U DUIZENDEN JAREN TERUG IN DE TIJD. In enkele uren

Nadere informatie

FICHE TECHNIQUE TECHNISCHE FICHE LEVEL DESIGN 1

FICHE TECHNIQUE TECHNISCHE FICHE LEVEL DESIGN 1 FICHE TECHNIQUE TECHNISCHE FICHE LEVEL DESIGN 1 LD1 COMMERCIËLE GEGEVENS Nr artikel : DULVLD0120000 Lengte: 2,00 m Aantal per doos : 2 stuks Minimale te bestellen hoeveelheid : 1 doos LEVEL DESIGN LD1

Nadere informatie

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater mbv energie-efficiente membraanfiltratie-technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Subsidieregeling

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Nano Green World Heavy Duty Coatings

Nano Green World Heavy Duty Coatings Nano Green World Heavy Duty Coatings Op basis van Nanotechnologie Single pack, kant-en-klaar en van constante kwaliteit Uitstekende binding Hoge UV-bestendigheid Zeer hoge weerstand tegen corrosie en oxidatie

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Een 'quantum dot' is een kristallijne strucuur waarvan de afmetingen in drie dimensies zijn beperkt, zodat de golffuncties van de elektronen opgesloten zijn in dit volume. De typische afmetingen

Nadere informatie

HERSTELLEN EN VERBETEREN VAN ONDERDELEN D.M.V. LASERCLADDEN.» J. Lambrecht» Laser Cladding Venture

HERSTELLEN EN VERBETEREN VAN ONDERDELEN D.M.V. LASERCLADDEN.» J. Lambrecht» Laser Cladding Venture HERSTELLEN EN VERBETEREN VAN ONDERDELEN D.M.V. LASERCLADDEN» J. Lambrecht» Laser Cladding Venture LASERCLADDEN Beschrijving Karakteristieken Toepassingen Ontwikkelingen Slotwoord & vragen WAT IS LASERCLADDEN?

Nadere informatie

Samenvatting. Membraan filtratie principe

Samenvatting. Membraan filtratie principe Deze Nederlandse samenvatting is uitgebreider dan de voorgaande Engelse versie. Begonnen wordt met een algemene inleiding over wat membraanfiltratie is, hoe dit proces in het algemeen uitgevoerd wordt

Nadere informatie

Light trapping in thin-film solar cells using dielectric and metallic nanostructures M. van Lare

Light trapping in thin-film solar cells using dielectric and metallic nanostructures M. van Lare Light trapping in thin-film solar cells using dielectric and metallic nanostructures M. van Lare Photovoltaica is een duurzame en schone bron van energie en de zon levert meer dan genoeg energie om photovoltaica

Nadere informatie

WWW.MMBTOOLS.NL INFO@MMBTOOLS.NL. Wat is Hardmetaal?

WWW.MMBTOOLS.NL INFO@MMBTOOLS.NL. Wat is Hardmetaal? WWW.MMBTOOLS.NL INFO@MMBTOOLS.NL Wat is Hardmetaal? MMB TOOLS 2015 Wat is Hardmetaal? Hardmetaal is een composiet wat bestaat uit een combinatie van harde, slijtvaste carbidedie zijn opgenomen in een bindmiddel.

Nadere informatie

OLED s voor verlichting

OLED s voor verlichting april 12 OLED s voor verlichting Focus Google eens OLED en je ontdekt meteen de buzzwords die ermee geassocieerd worden: dun, zuinig, flexibel, transparant. Hoogstwaarschijnlijk vind je ook een paar tot

Nadere informatie

Meer tijd voor jezelf

Meer tijd voor jezelf Meer tijd voor jezelf + perfecte harmonie + doordachte eenvoud + puur levensgenot + zorgeloos genieten... Zoveel + dat is zendow zendow, het nieuwe raam: mooi van binnen, mooi van buiten en zeer efficiënt

Nadere informatie

De extreem slijtvaste en blijvend mooie vloer

De extreem slijtvaste en blijvend mooie vloer STRONG FLOORS BY NATURE De extreem slijtvaste en blijvend mooie vloer DE NIEUWE LAK AFWERKING VOOR VLOEREN De sterkste lakafwerking die wij ooit hebben geproduceerd is nu beschikbaar. Deze nieuwe slijtvaste

Nadere informatie

Samenvatting voor de leek

Samenvatting voor de leek Samenvatting voor de leek Niet-vluchtig geheugen (NVG), computergeheugen dat informatie bewaart zelfs als er geen spanning op de chip staat, wordt steeds belangrijker in elektronische apparatuur. De meest

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20925 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20925 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20925 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Tabak, F.C. Title: Towards high-speed scanning tunneling microscopy Issue Date:

Nadere informatie

HARDEN/VEREDELEN CONDITIONING. conditioning. Verhoogde sterke eigenschappen. Goede buigingsweerstand

HARDEN/VEREDELEN CONDITIONING. conditioning. Verhoogde sterke eigenschappen. Goede buigingsweerstand HARDEN/VEREDELEN Beschermgas, vacuüm, inductief Thermische processen Hoge slijtvastheid Verhoogde sterke eigenschappen Hoge standtijd Hoge vermoeiingssterkte Uitstekende hardheid Verbeterde duktiliteit

Nadere informatie

DATASHEET KERAMISCHE GLIJLAGERS NEDERLANDS

DATASHEET KERAMISCHE GLIJLAGERS NEDERLANDS DATASHEET KERAMISCHE GLIJLAGERS NEDERLANDS WAT ELKE ONTWERPER EN ONTWIKKELAAR OVER KERAMISCHE GLIJLAGERS MOET WETEN WAT GLIJLAGERS DOEN In het algemeen draagt het lager een belasting terwijl een draaiende

Nadere informatie

Complexes for Electro- and Photocatalytic Proton Reduction B. van den Bosch

Complexes for Electro- and Photocatalytic Proton Reduction B. van den Bosch Complexes for Electro- and Photocatalytic Proton Reduction B. van den Bosch 7. Samenvatting Onze huidige energie-economie is grotendeels gebaseerd op het verbranden van fossiele brandstoffen, zoals olie

Nadere informatie

Studentnummer: Schrijf je naam en studentnummer op elk vel. Omcirkel het juiste antwoord.

Studentnummer: Schrijf je naam en studentnummer op elk vel. Omcirkel het juiste antwoord. Naam: Studentnummer: FLP1 Tentamen 31 05 2013, 14:00 17:00h Dit tentamen bestaat uit 25 opgaven op 6 bladzijden. Schrijf je naam en studentnummer op elk vel. Omcirkel het juiste antwoord. Je mag boek,

Nadere informatie

Wanneer keramiek toepassen als constructiemateriaal?

Wanneer keramiek toepassen als constructiemateriaal? Wanneer keramiek toepassen als constructiemateriaal? Rick Bruggeman (HTS-materiaalkunde 1988) Inhoud presentatie Ceratec (kort) Inleiding keramiek Eigenschappen keramiek Toepassingen (nadruk hoog temperatuur)

Nadere informatie

Jij en energie: zonne-energie

Jij en energie: zonne-energie De oneindige bron: Zonne-energie Passieve zonne-energie Een soort zonne-energie zal je al snel kunnen bedenken en dat is passieve zonne-energie. Passieve zonne-energie is energie waar je niets voor hoeft

Nadere informatie

bott vario De bedrijfswageninrichting voor uw Peugeot Bipper Partner Expert Boxer

bott vario De bedrijfswageninrichting voor uw Peugeot Bipper Partner Expert Boxer bott vario De bedrijfswageninrichting voor uw Peugeot Bipper Partner Expert Boxer bott vario Thuis in uw Peugeot 2 www.bottvario.nl U heeft gekozen voor een Peugeot. Met deze keuze heeft u een goede basis

Nadere informatie

brandwerende deuren uw partner voor de ontwikkeling van brandwerende deuren

brandwerende deuren uw partner voor de ontwikkeling van brandwerende deuren brandwerende deuren uw partner voor de ontwikkeling van brandwerende deuren Promat, specialist in passieve brandbescherming Promat is, als Belgisch bedrijf, wereldwijd marktleider op het gebied van ontwikkeling

Nadere informatie

1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen

1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen 1.5 Alternatieve en gasvormige brandsstoffen Vooreerst worden de gasvormige brandstoffen uiteengezet. Vervolgens worden de verschillende alternatieve brandstoffen. 1.5.1 Gasvormige brandstoffen Aardgas

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

ZX- ronde 7 oktober 2012

ZX- ronde 7 oktober 2012 ZX- ronde 7 oktober 2012 Energietransitie De huidige fossiele energiebronnen raken en keer op in het huidige tempo waarop de mens er gebruik van maakt. Doordat er wordt uitgegaan van een onbeperkte groei

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie

Introductie eco2heat. Duurzaam verwarmen op basis van natuurlijke straling. Gezond, duurzaam en voordelig verwarmen

Introductie eco2heat. Duurzaam verwarmen op basis van natuurlijke straling. Gezond, duurzaam en voordelig verwarmen Introductie eco2heat Duurzaam verwarmen op basis van natuurlijke straling Wie is Eco2heat? Eco2heat kiest voor duurzame, groene warmte. Aangezien ongeveer 30% van het wereld energie verbruik verwarming

Nadere informatie

Matthias Van Wonterghem, Pieter Vanhulsel Aluminium en hoge snelheid, een mooie toekomst?

Matthias Van Wonterghem, Pieter Vanhulsel Aluminium en hoge snelheid, een mooie toekomst? Matthias Van Wonterghem, Pieter Vanhulsel Aluminium en hoge snelheid, een mooie toekomst? Milieu is een hot topic. En terecht. Het is nu dat er moet gediscussieerd worden om onze huidige levenskwaliteit

Nadere informatie

Index. Klaar voor de toekomst. - Het bedrijf: wie zijn wij? - Wat is NanoCoating? - Mogelijkheden met NanoCoating. - Voordelen van NanoCoating

Index. Klaar voor de toekomst. - Het bedrijf: wie zijn wij? - Wat is NanoCoating? - Mogelijkheden met NanoCoating. - Voordelen van NanoCoating Index - Het bedrijf: wie zijn wij? - Wat is NanoCoating? - Mogelijkheden met NanoCoating - Voordelen van NanoCoating - Producten Universal Cleaner Special Nano Polish NanoCoat Steen & Hout NanoCoat Solar

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

6 Mens en techniek ICT 1ste graad

6 Mens en techniek ICT 1ste graad Materialen 6.1 Kinderen zien in dat courante producten gemaakt zijn uit welbepaalde materialen en/of grondstoffen. OD2.1 ET2.1 vervoeren van bananen link met tandwielen van de fiets maken van een ribbelmachine

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Glas voor een gegarandeerd langere levensduur

Glas voor een gegarandeerd langere levensduur Whitepaper Glas voor een gegarandeerd langere levensduur Uit de marktinventarisatie van december 2012 van de Stichting Monitoring Zonnestroom blijkt dat de kwh-kosten van een zonne-energie installatie

Nadere informatie

solutions in plastics Rocklight Hard as a Rock, Light as a Feather

solutions in plastics Rocklight Hard as a Rock, Light as a Feather solutions in plastics Rocklight Hard as a Rock, Light as a Feather Rocklight Rocklight-technologie Doorlopend luchtkanaal Glad buitenoppervlak Symmetrische profielstructuur Uniforme wanddikte Rocklight-platen

Nadere informatie

3 Elektrische teller. Verhoog uw inkomsten met zonne-energie

3 Elektrische teller. Verhoog uw inkomsten met zonne-energie Waarom zonne-energie? Hoe werkt het? SunPower-zonnepanelen Verhoog uw inkomsten met zonne-energie Tot voor enkele jaren was een investering met het beste rendement nog onverzoenbaar met respect voor het

Nadere informatie

Vereenvoudig uw leven met Nice. Oplossingen onder handbereik voor de automatisering van schermen en luiken

Vereenvoudig uw leven met Nice. Oplossingen onder handbereik voor de automatisering van schermen en luiken Vereenvoudig uw leven met Nice Oplossingen onder handbereik voor de automatisering van schermen en luiken Het is leuker om het met Nice te doen Een automatiseringssysteem voor schermen en luiken maakt

Nadere informatie

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Als een ideale werking en een goed design elkaar innovatief aanvullen, hebben wij alles goed gedaan. Esthetische eisen vertalen in een goed design is één ding

Nadere informatie

1.6 Alternatieve aandrijving

1.6 Alternatieve aandrijving 1.6 Alternatieve aandrijving In deze paragraaf worden alternatieve aandrijvingen behandeld. Er wordt dieper ingegaan op elektrische aandrijving waarbij batterijgestuurde aandrijving en aandrijving door

Nadere informatie

VOORUITGANG DOOR INNOVATIE

VOORUITGANG DOOR INNOVATIE THERMO TWIN TILE : de onmiskenbare vernieuwing! Met deze nieuwste innovatie van Europe Twin Tile, kunt u heel wat energiekosten besparen! Vandaag de dag besteedt onze overheid veel aandacht aan energieverlies.

Nadere informatie

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Zonnecellen 2.0 Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Innovatiereis 0-energieomgeving De toekomst van zonne-energie Oktober 2013 3 Inhoud Commerciële haalbaarheid Zonne-cellen 2.0 Smart grid Rexel Nederland

Nadere informatie

Infrarood verwarming van ThermIQ

Infrarood verwarming van ThermIQ De panelen zijn getest en 100% veilig Technische gegevens Bij ThermIQ gaat elk paneel door onze handen, zo blijven we kwaliteit leveren Artikelnummer TH1060 * TH1030 TH06060 * Afmeting 1.193 x 593 x 35

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

G&G Trading B.V. Industrieweg 18-1 3846 BD Harderwijk Tel.+31(0)341-414993 Fax+31(0)341-419625

G&G Trading B.V. Industrieweg 18-1 3846 BD Harderwijk Tel.+31(0)341-414993 Fax+31(0)341-419625 RESQ-TAPE is een zelfhechtende siliconen afdichtings- en isolatietape met veel verschillende toepassingen. Deze veelzijdige en gebruiksvriendelijke tape is uw eerste hulp bij allerlei reparaties. U brengt

Nadere informatie

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING INLEIDING Landustrie Sneek BV bezit een ruime hoeveelheid kennis en ervaring in het transporteren en behandelen van riool-

Nadere informatie

RubberShell SA Innovatief zelfklevend EPDM membraan

RubberShell SA Innovatief zelfklevend EPDM membraan RubberShell SA Innovatief zelfklevend EPDM membraan RubberShell SA Een vernieuwende technologie voor het eenvoudig, snel en veilig afdichten van gebouwen. RubberShell SA is een uniek, glasvezel versterkte

Nadere informatie

Materialen. Introductie over Metaal:

Materialen. Introductie over Metaal: Introductie over Metaal: Wat is metaal Winning Structuur Eigenschappen Soorten metaal Methoden van bewerken Methoden van behandelen Metaalproducten Voordelen/nadelen Zuivere metalen IJzer Aluminium Koper

Nadere informatie

25 jaar garantie op nominale capaciteit: Alleen postieve toleranties:

25 jaar garantie op nominale capaciteit: Alleen postieve toleranties: Zonnepanelen van Kwaliteit. Het is waar - op het eerste gezicht kunt u van buitenaf nauwelijks het verschil zien tussen de moderne zonnepanelen. Dat is de reden waarom de "innerlijke waarden" - dat wil

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Het tablet is om vele redenen een populaire toedieningsvorm van geneesmiddelen. Het gebruikersgemak en het gemak waarmee ze grootschalig kunnen worden geproduceerd zijn slechts twee van de

Nadere informatie

Nanodeeltjes: niet te meten wel volop toegepast

Nanodeeltjes: niet te meten wel volop toegepast Nanodeeltjes: niet te meten wel volop toegepast Marga Jacobs, voorzitter Leefmilieu (maart 2009) Nanotechnologie de doos van Pandora In wetenschap en techniek is ongemerkt een revolutie aan de gang. Een

Nadere informatie

Leerlingenbundels Technologische Opvoeding

Leerlingenbundels Technologische Opvoeding Leerlingenbundels Technologische Opvoeding 1 Thema: Energie Naam:... Klas: Datum:... Nr.:. 2 1 Energie experimenten Science 1.1 Inleidende opdracht rond energie Als je zegt: "Ik heb vandaag geen energie.

Nadere informatie

WANDEN VOOR RESIDENTIËLE BOUWPROJECTEN

WANDEN VOOR RESIDENTIËLE BOUWPROJECTEN VERHEYEN BETON INFORMATIEBROCHURE WANDEN VOOR RESIDENTIËLE BOUWPROJECTEN Appartementsblokken, woningbouw, rusten verzorgingstehuizen,... Met twee types van dubbelzijdig afgewerkte betonwanden introduceert

Nadere informatie

Diamonds are forever

Diamonds are forever Diamonds are forever Combineer de perfecte hygiëne van het klassieke zwembad met het comfort van chloorvrij water. De vernieuwende AQUA DIAMANTE soda behandeling gebruikt diamant electrodes om de zuurstof

Nadere informatie

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2)

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2) les omschrijving 12 Theorie: Halfgeleiders Opgaven: halfgeleiders 13 Theorie: Energiekosten Opgaven: Energiekosten 14 Bespreken opgaven huiswerk Opgaven afmaken Opgaven afmaken 15 Practicumtoets (telt

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

Coaxial Plasmonic Metamaterials for Visible Light M.A. van de Haar

Coaxial Plasmonic Metamaterials for Visible Light M.A. van de Haar Coaxial Plasmonic Metamaterials for Visible Light M.A. van de Haar Samenvatting Optische metamaterialen zijn kunstmatige materialen opgebouwd uit elementen die typisch kleiner zijn dan de golflengte van

Nadere informatie

Aluzinc in de bouw. ARCELOR FCS COMMERCIAL Arcelor Group S T E E L F O R L I F E

Aluzinc in de bouw. ARCELOR FCS COMMERCIAL Arcelor Group S T E E L F O R L I F E Al meer dan een kwarteeuw bewijst Aluzinc zijn uitzonderlijke weerstand tegen natuurlijke corrosie. Dit is het resultaat van de gecombineerde werking van aluminium en zink. Aluzinc in de bouw Een natuurlijke

Nadere informatie