Belgisch Voorzitterschap van de Raad van de EU Multilevel governance in stedenbeleid Multilevel Conference Luik

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Belgisch Voorzitterschap van de Raad van de EU Multilevel governance in stedenbeleid Multilevel Conference Luik 2.12.2010"

Transcriptie

1 Belgisch Voorzitterschap van de Raad van de EU Multilevel governance in stedenbeleid Multilevel Conference Luik Inleiding tot de workshop: Coproductie in strategische ruimtelijke ordening en strategieprojecten Jef Van den Broeck, voorzitter Ere-hoogleraar KULeuven Ruimtelijk planner/ontwerper Tijdens deze inleiding wil ik, om te beginnen, de nood aan integratie bespreken, willen we tenminste een duurzame toekomst ontwikkelen. Maar ik besteed ook aandacht aan de obstakels waardoor we moeilijker komen tot een geïntegreerde aanpak en tot multilevel governance, waarvoor samenwerking en overleg de basis vormen. Ik pleit voor strategische planning en de inzet van strategieprojecten als onontbeerlijk medium om integratie en een werkelijk geïntegreerde, sociaal-ruimtelijke transformatie te bewerkstellingen. Ik druk erop dat echte integratie en samenwerking vertrekken van de coproductie (dingen samen doen) van visie, beleidsvorming, inzicht, besluitvorming en uitvoering, waarbij alle zowel conventionele als niet-conventionele actoren bij de processen van ruimtelijke ordening worden betrokken. Ten slotte kom ik tot enkele stellingen omtrent multilevel governance, waarvan ik vind dat er geen statische modellen voor bestaan en dat het slechts een stap is in de richting van echte coproductie. Maar eerst wil ik enkele problemen belichten die zich in de huidige toestand en context voordoen. Willen we deze het hoofd bieden, moeten we beslist anders en geïntegreerd te werk gaan. Nieuwe uitdagingen, nieuwe paradigma s, nieuwe benaderingen De hele wereld, ontwikkelde net zo goed als ontwikkelingslanden, komen voor uitdagingen en mogelijkheden te staan die steden, gebieden en de ruimtelijke ontwikkeling in het algemeen aanzienlijk beïnvloeden. Wij moeten goed weten dat wij met andere omstandigheden en uitdagingen zullen moeten omgaan (CURP, 2010): - het tijdperk van goedkope energie is voorbij, - milieu en ruimte zijn geen gratis goederen maar schaarse middelen met eigen kenmerken en kwaliteiten, - de klimaattoestand van gisteren zal er in de toekomst heel anders uitzien, - migratie en diversiteit worden kenmerkend voor onze wereld, 1

2 - door de ontwikkeling van stadsgewesten ontstaat een nieuwe ruimtelijke, economische en sociale schaal en dus een nieuw beleidsniveau, - de vraag groeit naar lokale, sociaal-ruimtelijke kwaliteit, vaak als reactie op wereldwijde, horizontale en technocratische maatregelen en ruimtelijke benaderingen, - de evolutie van government naar governance en de steeds grotere vraag naar meer betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld en van niet-conventionele actoren bij besluitvorming en ruimtelijke ordening, - enz. Deze nieuwe context, die leidt tot een nieuw paradigma voor ruimtelijke ordening, vraagt een andere aanpak dan vroeger. Het paradigma anders dan tijdens de moderniteit is momenteel niet af, en heel wat elementen die erin zitten, wachten nog op een precieze omschrijving. Veel academici en mensen uit de praktijk stellen zelfs dat de contouren van dit nieuwe paradigma nog niet duidelijk zijn (Lorens, 2010). Maar op basis van waar conferenties, onderzoeksprogramma s en publicaties vandaag over gaan, zijn we wel zeker dat de nieuwe context het beroep van ruimtelijk planners fundamenteel zal veranderen. En daarop moet logischerwijze ook in hun opleiding worden ingespeeld. Professioneel zullen zij overkoepelend moeten gaan werken, en moeten omgaan met complexe kwesties die de ruimte beïnvloeden: milieu en gezondheid, natuurlijke systemen en leefgebieden, sociale inclusie en welvaart. Maar ook met de ruimtelijke inrichting (compactheid, concentratie, dichtheid, weefsels, structuur, dimensie, schaal,...) en met de functionele leefbaarheid van ruimte en plaats of met de noden van de mens (huisvesting, mobiliteit, toegankelijkheid, ontspanning, diensten, landschap,...). De spanning tussen het reële gegeven dat de toekomst onzeker is en onze behoefte aan rechtszekerheid is nog zo n paradigma, net als het spanningsveld tussen planning en implementatie en het feit dat er veel actoren nodig zijn om haalbare resultaten te definiëren en om uit de realiteit een betere en meer duurzame wereld te puren. Een geïntegreerde, coproductieve en strategische aanpak is een conditio sine qua non om deze paradigma s aan te kunnen. De nood aan integratie Veel auteurs en mensen uit de praktijk vinden dat we, willen we deze uitdagingen en de toenemende complexiteit het hoofd kunnen bieden, met de verschillende sociale, economische en ruimtelijke dimensies naar integratie moeten streven. Zij stellen dat sectorale maatregelen en benaderingen van één niveau en passieve, controlegerichte instrumenten niet volstaan om duurzame oplossingen te vinden voor complexe en diverse maar onderling verbonden problemen (Albrechts et al, 1999). De roep om integratie in ruimtelijke ordening weerklinkt niet voor het eerst. Die is er altijd geweest, met dat verschil dat deze vandaag, gezien de nieuwe omstandigheden en uitdagingen die we eerder aanhaalden, een nieuwe betekenis krijgt. We weten dat concrete (sectorale) ingrepen die niet binnen een geïntegreerde en holistische context kaderen en geen oog hebben voor hun gevolgen nooit duurzame antwoorden zullen geven en sociaal, ecologisch en ruimtelijk gezien negatieve, zelfs gevaarlijke gevolgen zullen hebben. Maar het begrip integratie is niet geheel duidelijk (Kidd, 2007) en er bestaat heel wat onzekerheid over wat precies waarmee moet worden geïntegreerd, waar deze integratie moet plaatsgrijpen en langs welke weg, welke oude integraties in vraag komen te staan, en in welke mate ruimtelijke ordening en plaatskenmerken in de beoogde integraties centraal staan (Healey, 2006). Algemeen kunnen we integratie omschrijven als de dialoog tussen actoren die de verschillende aspecten van een probleem behandelen, om zo samen een meerwaarde te creëren door actoren en aspecten met elkaar in verbinding te brengen. De relatieve, dynamische en meervoudige aard van de notie maakt dat deze afhankelijk van de context, tijd 2

3 en plaats van gebruik een specifieke betekenis moet krijgen. De literatuur maakt een onderscheid tussen de verschillende dimensies van integratie: ruimtelijke, functionele, actorgebonden en institutionele (horizontale en verticale) integratie (Vanempten, 2011). Ruimte en plaats zijn de voornaamste kaders voor integratie omdat Integratie niet alleen over de ruimte heen plaatsvindt. Ruimte of ruimtes van integratie creëren is fundamenteel voor alle vormen van integratie, omdat zonder zulke ruimtes de sociale verhouding die integratie op zich is niet kan worden gelegd (The Dictionary of Human Geography, 2000). Wel weten we dat integrale en omvattende theorieën en benaderingen van ruimtelijke ordening in de praktijk hebben gefaald, omdat mensen, organisaties, instellingen, middelen maar beperkte mogelijkheden hebben en eigenbelang en macht de drijvende krachten achter het menselijk handelen blijven (Innes et al, 2000). Integratie zal dus altijd een relatief vooruitzicht blijven, een ambitie, een ideaal en geen absoluut duidelijke doelstelling. En dat is niet de enig mogelijke kritiek. Integratie kan leiden tot homogenisatie, tot kleurloze oplossingen omdat een consensus onvermijdelijk is. Tevens kan het de terugkeer van de top-down benaderingen en van integrerende instellingen in de hand werken, als een surrogaat voor decentralisatie en subsidiariteitsmaatregelen en om de centrale macht in een nieuwe vorm te herstellen. Ondanks de risico s is integratie volgens ons een positief streven of een kwaliteit, en geïntegreerde ruimtelijke ordening een tautologie. De nood aan integratie is de voorbije decennia in veel landen en op alle beleidsniveaus uitgesproken, en zelfs op de politieke agenda gezet. Om het concept te implementeren zijn verschillende benaderingen, instrumenten en tools ontwikkeld, zoals multilevel governance en gebiedsgerichte of territoriaal geïntegreerde ontwikkelingssystemen. Telkens vormden samenwerking, networking, onderhandeling, beleidsovereenkomsten en territorialiteit de basis. Samenwerking, networking, onderhandeling, beleidsovereenkomsten en territorialiteit Wij stoten op problemen die uitsluitend door samen te werken kunnen worden opgelost. Deze hebben te maken met de hiërarchische en sectorale (beleidsdomeinen) manier waarop overheden, elk verantwoordelijk voor hun eigen bevoegdheden, zijn georganiseerd. Gebrek aan communicatie, ja zelfs na-ijver en conflicten tussen de beleidsniveaus en domeinen die elk hun eigen doelen en ambities voor ogen houden en hun status en macht willen vrijwaren, dragen niet bij tot goed en duurzaam bestuur. Daaruit is zoals veel actoren uit de praktijk het al hebben benadrukt de nood ontstaan om horizontaal en verticaal te integreren. De behoefte om planning, implementatie en beheer aan elkaar te koppelen en de toenemende complexiteit van problemen die geïntegreerde inzichten, oplossingen en acties vereisen, zijn ook argumenten die voor samenwerking pleiten. En het maatschappelijk middenveld en andere niet-conventionele actoren ten slotte willen actief betrokken worden bij de beleids- en de besluitvorming. Structurele samenwerking via networking wordt vaak gezien als aanvulling op het traditionele bestuur (Wallis, 2007). Sager en Ravlum (2005) zien networking als een proces dat zichtbaar wordt in het geheel van relaties tussen individuele of organisatieactoren, waarbij deze relaties door hun inhoud en vorm kunnen worden omschreven; dat is het type relatie en de kracht ervan. Networking is in se een manier om gemeenschappelijke doelen en doelstellingen te bereiken, door samen te werken en middelen van verschillende actoren te bundelen. Als dusdanig is networking het resultaat van een reeks onderhandelingen, overeenkomsten en 3

4 partnerschappen die actoren binnen netwerken of instanties met elkaar in contact brengen, hun belangen samen leggen en hen tot actie aansporen. Networking is dan een proces van sociale interacties tussen actoren die willen overleggen en samenwerken met het oog op gemeenschappelijke, verwante, voor verschillende actoren aanvaardbare belangen (Serag, 2008). Het moet duidelijk zijn dat het succes van zulke samenwerking van veel factoren afhangt. Zo moeten actoren weten dat ze van elkaar afhankelijk zijn, moeten ze hun eigen doelen, doelstellingen en projecten kunnen verwezenlijken, ervan overtuigd zijn dat netwerkorganisaties resultaten kunnen boeken en zeker zijn van de kracht, het beleid, de stabiliteit en het imago van het netwerk, enz. Het spreekt voor zich dat heel wat obstakels samenwerken en netwerken moeilijk maken, maar uit voorbeelden blijkt dat tastbare resultaten haalbaar zijn en dat oplossingen, naarmate meer standpunten worden geïntegreerd, waardevoller en gelaagder worden. Het succes hangt af van de geëngageerde en bereidwillige inspanningen van de verschillende betrokken actoren. Hun persoonlijkheid is heel belangrijk voor de kwaliteit en de aard van de coalities en werkrelaties waarop het proces naargelang het ontwikkelt kan terugvallen en bouwen. (Albrechts, Van den Broeck, 2004). Strategische (ruimtelijke) ordening, de inzet van strategische, ruimtelijke projecten en coproductie door alle conventionele en niet-conventionele actoren kunnen we mogelijk beschouwen als manieren en instrumenten om selectief te integreren, een echt duurzame sociaal-ruimtelijke transformatie door te voeren en om kwalitatief, correct en democratisch samen te werken, te oordelen, te onderhandelen en de besluitvorming aan te pakken, tenminste wanneer men de ambities beperkt houdt en selecteert en zich enkel op (strategische en haalbare), specifieke en gelokaliseerde/gebiedsgerichte kernthema s richt. Strategische planning Ruimtelijke ordening is vandaag in de meeste landen vooral gericht op controle, waarbij met traditionele bureaucratische instrumenten wordt gewerkt: wettelijke bestemmingsplannen, regels, voorschriften en reglementen die bepalen wat kan en wat niet kan. Planners zagen deze instrumenten mogelijk als een manier om een meer duurzame en kwaliteitsvolle wereld te creëren, maar in feite dienen ze enkel als garantie voor ruimtelijke rechtszekerheid en de gelijke behandeling van mensen. Er is niets mis met deze doelstellingen, maar ze verschillen van onze doelen. Ruimtelijke planning en ruimtelijk ontwerp hebben daadwerkelijk de ambitie, een betere ruimte te ontwikkelen. Het is een proactieve of uitvoeringsgerichte activiteit of zou dit moeten zijn die zich concentreert op wat zou moeten en wat kan. Dit betekent dat men de stap moet zetten van regulering naar een actieve, duurzame ontwikkeling die vertrekt van een visie, van actie en coproductie en ethische beginselen en sociale rechtvaardigheid als basis ziet (Van den Broeck et al 2010). Dit is, in de huidige sociale context, niet vanzelfsprekend. Planningsinstrumenten en de institutionele context concentreren zich vrijwel uitsluitend op de ontwikkeling van kaders en criteria om projecten vanuit het standpunt van (derde) partijen te beoordelen, en niet op het ontwerp van een betere toekomst. Actiegerichtheid houdt in dat inzichten rechtstreeks aan duidelijke programma s, middelen en budgetten moeten worden gekoppeld. Planners moeten pleiten voor een selectieve en proactieve aanpak: strategische planning. We kunnen stellen dat zulk een aanpak transformatie nastreeft (Albrechts 2006) (Van den Broeck et al 2010): - gericht op sociaal-ruimtelijke innovatie en transformatie van de sociale structuur en het sociale weefsel door in te grijpen in de ruimtelijke ordening, - geconcentreerd op structureel ruimtelijke kernthema s, 4

5 - in staat om nieuwe inzichten, concepten en oplossingen te ontwikkelen die de platgetreden paden verlaten, - om de manier te veranderen waarop middelen worden gebruikt, verdeeld en toegewezen. Verder is het een praktijk die rond ruimte werkt, die over een relatieve autonomie beschikt, en de capaciteit om menselijke activiteiten en artefacten in een waardevolle, natuurlijke context te integreren. De nood aan strategische planning Strategische planning kunnen we eenvoudigweg omschrijven als het proces dat met het oog op een welbepaald doel probeert om met de beschikbare en geschikte middelen strategieën te ontwikkelen en implementeren. Sun-Tzu (500 BC) geeft zulke strategieën vier eigenschappen: - realistische doelen, - een correct en precies zicht op de context, - de inzet van binnen de context beschikbare sterktes, - een onafgebroken actie tot betekenisvolle resultaten worden behaald. Sedertdien zijn er een pak definities ontwikkeld. Daaruit kunnen we enkele gemeenschappelijke principes selecteren van wat we vandaag strategische planning noemen: - een creatieve manier om haalbare toekomstbeelden of resultaten te ontwikkelen (Hillier, 2008), vertaald in een aantrekkelijke en verleidelijke visie, - een selectieve praktijk gericht op kernthema's en ingrepen - een actiegerichte praktijk gekoppeld aan programma s en budgetten, - een integratief en coproductief leerproces dat sociaal-ruimtelijke innovatie beoogt, - een niet-neutrale en relationele praktijk die betrokkenheid, emancipatie en empowerment, inzichten, overleg en overeenkomsten tussen actoren nastreeft (Healey, 2008). Willen we deze beginselen in de realiteit kunnen omzetten, moet de institutionele context fundamenteel veranderen: waardesystemen, benaderingen, instrumenten, de rol van planorganisaties, enz... We moeten een institutionele context ambiëren en opbouwen, die naar duurzaamheid en kwaliteit streeft en tegelijk gerechtigheid en sociaal-ruimtelijke rechtvaardigheid beoogt. Wij kijken uit naar coproductieve instrumenten die erin slagen de werkelijkheid echt te veranderen en vernieuwen, en aan de machtsverhoudingen te tornen, ten voordele van de zwakkeren en minderbedeelden in onze maatschappij. Het is een uitdaging ruimtelijke benaderingen, strategieën en instrumenten te ontwikkelen die intrinsiek emancipatorisch van aard zijn (Van den Broeck, P. 2011). Strategische projecten: een sleutel tot transformatie en innovatie Strategische projecten kunnen een hefboom zijn, een katalysator voor effectief structurele en fundamentele wijzigingen, want ze grijpen in een ruimtelijke en sociale context concreet in (Oosterlinck 2011). Ze vallen op en blijven in tijd en ruimte beperkt. Bovendien kunnen zij, gesteld dat zij binnen een duurzame visie kaderen, het tij voor altijd doen keren (De Meulder et al 2004). Hun complexe en multidimensionele karakter zorgt ervoor dat zij een synergie kunnen bewerkstelligen tussen verschillende dynamieken en tussen sociale, culturele, economische en ruimtelijke aspecten. Willen strategische projecten de doelstellingen en verwachtingen halen en een innovatief hefboomeffect veroorzaken, moeten ze aan enkele basisvoorwaarden voldoen. 5

6 - Strategische projecten moeten worden beschouwd als zoek- en leerprojecten met een open karakter, want strategische projecten zoals ze hierboven worden beschreven, hebben de bedoeling de sociale context te transformeren en vernieuwen. Dit betekent dat het eindproduct nog niet van bij het begin duidelijk mag vastliggen. Het product van een dergelijk proces komt als het ware voort uit een confrontatie tussen de context, verschillende soorten kennis, noden en belangen, inzichten en ambities van actoren (Van Dyck 2011) (Van den Broeck P. 2011). Toch moeten zulke processen ook een gesloten karakter hebben, omdat ze op concrete ingrepen focussen. Deze twee processen integreren is niet vanzelfsprekend. Er zal altijd spanning bestaan tussen enerzijds een collectief leerproces en anderzijds een proces dat ernaar streeft een project uit te voeren dat altijd is gekoppeld aan een politieke en financiële context met een beperkte tijdspanne. Met name in een context waarbij de privésector als aanzetgever of uitvoerder van een project is betrokken, kan deze spanning tot heel wat problemen leiden. Een haalbare projectstructuur moet vertrekken van een realistische wisselwerking, een permanente dialoog, die het midden houdt tussen een open en een gesloten karakter, tussen korte- en langetermijndoelstellingen, tussen leren en een efficiënt en werkzaam beheer. Het is een combinatie van een cyclisch en een semilineair proces. Voor dergelijke processen bestaat geen algemeen formaat. Het procesontwerp verloopt al naargelang de specifieke situatie en context. - Strategische projecten dragen als leerprocessen bij aan de lokaal geïntegreerde ontwikkeling van de regio (Moulaert et al 2003). Dit houdt in dat goede projecten de ruimtelijke ordening niet alleen fundamenteel veranderen, maar ook de sociale verhoudingen transformeren, nieuwe sociale weefsels creëren, mensen (ook zwakkere groepen) aanzetten zich te ontwikkelen, de besluitvormingsmechanismen en machtsverhoudingen bijstellen. De traditionele benaderingen en instrumenten voor ruimtelijke ordening slagen daar helemaal niet in. Lokale ontwikkeling gaat op zoek naar lokaal verankerde instrumenten en doet beroep op lokale kennis, lokale innovatiecapaciteit, lokale dynamiek en lokale initiatieven. Natuurlijk is dit in tegenstelling tot wanneer men concreet en op korte termijn ingrijpt in de ruimtelijke ordening een proces van langere adem. Dergelijke ingrepen echter zijn en werden ontwikkeld als een medium om langetermijnambities waar te maken. Zulke leerprocessen bevorderen de interactie tussen sociale, culturele, economische en ruimtelijke ontwikkeling. Ze integreren ruimte en cultuur, ruimtelijk en sociaal beleid, ruimtelijke kwaliteit en gezondheidszorg, leefbaarheid en werkgelegenheid, enz. Het is de bedoeling fysieke ingrepen (openbare ruimte, buurten herinrichten, groene zones,...) aan sociale en economische doelen (opleiding, banencreatie,...) te koppelen. - Een strategisch project heeft een visie nodig die het binnen een specifieke context kadert, er richting en betekenis aan geeft en het rechtvaardigt en legitimeert met betrekking tot de sociaal-ruimtelijke context. Volgens mij moeten planners in de eerste plaats een visie ontwikkelen en hebben. Daarmee creëren ze zich een beeld van hoe de toekomst er mogelijk of eventueel kan uitzien. Zo n visie komt tot stand in een specifieke context, op een specifieke plaats, waarin een bepaalde maatstaf en een specifiek moment verwerkt zitten. Visies geven uitdrukking aan ruimtelijke waarden binnen een sociaal/ethisch waardesysteem: gerechtigheid, solidariteit, democratie. In feite vertegenwoordigen zij de ambities van een samenleving op een bepaald moment en zijn zij de basis van vertrouwen tussen de actoren in een proces. Een visie leidt (mogelijk en nu en dan) tot een overeenkomst tussen actoren die zeker geen omvattende consensus kan zijn, maar een realistisch engagement (compromis) 6

7 aangaande structurele problemen en acties dat voortbouwt op bepaalde, vaak onuitgesproken maar niet geheel tegenstrijdige waarden en belangen van actoren. Om tot een visie te komen moet men een creatief en dialectisch proces doorlopen waarbij meningen, conflicten en relaties tussen actoren worden blootgelegd. Het is een reis, een collectief proces (Healey 2008), een sociale constructie waarbij de planner bereid moet zijn om visies en concepten van alle actoren te onderzoeken, om gedeelde doelstellingen te kunnen definiëren. Daarbij moet hij een open houding aan de dag leggen. Ten slotte is het een plan en een besluitvormingsproces, en een basis om te oordelen en te argumenteren. - Strategische projecten zijn het resultaat van een proces dat poogt om een gedeelde terminologie van duurzaamheid en ruimtelijke kwaliteit te ontwikkelen (Goethals, Schreurs, 2011). Ruimtelijke duurzaamheid en kwaliteit blijven vage containerbegrippen. Inhoudelijk beperken ze zich vaak tot puur technische en functionele dimensies. Dat we deze begrippen niet klaar en duidelijk kunnen omschrijven, betekent ook dat we ze moeilijk in de praktijk kunnen gebruiken. Ook doet het afbreuk aan de geloofwaardigheid van planners en van onze discipline. Vroeger gingen planners en onderzoekers op zoek naar objectieve, ondubbelzinnige criteria, wat vaak leidde tot vruchteloze, terminologische discussies over het concept. Soms kwamen daar strikt generische richtlijnen, normen en regels uit voort. Ze toepassen bood hoegenaamd geen garantie op duurzaamheid en kwaliteit. Tot op heden stellen wij dat duurzaamheid en kwaliteit het resultaat zijn van een complex proces van zoeken, overleggen en onderhandelen tussen actoren die proberen te specificeren en omschrijven wat beide begrippen voor hen betekenen op een bepaalde plaats, op een bepaald ogenblik en binnen een specifieke context (Reyndorp et al 1998, Schreurs 2007, Goethals et al 2011). Dit betekent dat beide begrippen als meervoudige, flexibele, dynamische en relationele sociale constructies moeten worden gezien. Jammer genoeg ontbreekt het onze discipline en onze maatschappij aan een geschikte taal om met het begrip om te gaan. En dat is toch een basisvoorwaarde om elkaar te begrijpen en om gedeelde termen (Hajer et al 2006) te ontwikkelen. Binnen het tijdens de inleiding vermelde onderzoeksproject doen (Goethals et al 2011) een poging om een dergelijke taal uit te werken en om een benadering te vinden waarmee ze termen kunnen delen. Wij stellen ook dat ruimtelijk ontwerp, gezien als een proces, een interessant medium kan zijn om mensen, deskundigen en politici de precieze inhoud van de begrippen te helpen definiëren en delen. Coproductie en multilevel governance Het debat over participatie wordt al sinds het einde van de jaren 60 gevoerd (Arnstein, 1969). Vandaag is men van oordeel dat dit in de theorie (Healey, 1997) en in de praktijk van ruimtelijke ordening een belangrijke topic is, met name op plaatselijk niveau waar mensen lokale ambities in stadprojecten onder de aandacht willen brengen. Hoe men het begrip participatie omschrijft, inhoudelijk bekijkt en ook praktisch beleeft, heeft natuurlijk onder invloed van de gewijzigde omstandigheden een hele evolutie ondergaan. Top-down participatieprocedures wilden en willen in de meeste gevallen gewoon lippendienst bewijzen aan informatie en overleg, en dienen om de besluitvormingsprocedures van de overheid lichter verteerbaar te maken. Op een dieptepunt werd die participatie gebruikt als een instrument om burgers te manipuleren. Bij echte betrokkenheid zijn de coproductie van visies, concepten, beleids- en 7

8 besluitvorming en de implementatie heel belangrijk. Uitgangspunt is het aanvaarden van de specifieke en relatieve autonomie van de verschillende actoren voor wat de gedeelde verantwoordelijkheid en machtsoverdracht betreft. De weerstand tegen samenwerking en zeker tegen coproductie is natuurlijk groot, omdat het zoals eerder aangegeven indruist tegen de aard van de mens, die toch vaak meedogenloos macht nastreeft en zijn eigen belangen wil behartigen. Samenwerking is dan ook geen drijvende kracht. Concurrentie kan immers de bovenhand halen, en ontwikkeling zelfs aansturen. Maar concurrentie en samenwerking hoeven niet noodzakelijk tegengestelden te vormen en zijn, wanneer een win-win situatie mogelijk is, te combineren. Coproductie begint bij de overtuiging dat het mogelijk is sterke overeenstemming te vinden tussen verschillende, ook nietconventionele actoren. Ze kunnen het natuurlijk niet over alles eens zijn. Zulke overeenstemming zal dus altijd selectief zijn, en beperkt blijven tot de beschikbare middelen en een pakket kwesties waarmee de meerderheid van de actoren haar voordeel kan doen (Van den Broeck et al, 2004). Enkele stellingen omtrent goede multilevel governance: (1) Multilevel governance mag zich niet beperken tot samenwerkingen tussen overheden, maar moet ook conventionele en niet-conventionele actoren betrekken. Goede multilevel governance stelt de coproductie van visies, beleidsvorming en tenuitvoerlegging in het vooruitzicht. (2) Strategische planning en strategische projecten opgevat als leerprocessen, en actieprocessen die op lange en korte termijn plannen, zijn op alle niveaus een medium voor goed bestuur. (3) Een visie ontwikkelen, actie ondernemen en aan coproductie doen zijn essentiële activiteiten in ruimtelijke ordening. Afwijkende visies maken plaats voor creatieve perspectieven en een doelbewuste toekomst, acties kunnen aanzetten tot echte transformatie en coproductie is een manier om wereldwijd vooruitgang te boeken en een nieuw soort burgerschap te ontwikkelen. (4) Inhoud en actoren integreren verloopt via heel wat hindernissen. De ambities en doelstellingen moeten dus bescheiden blijven, en gericht op kernthema's op een bepaalde plaats en een bepaald tijdstip. Dit is een principe van strategische planning. (5) Gezien het specifieke karakter van de context bestaat er geen algemeen model voor integratie, samenwerking en coproductie. Benaderingen, instrumenten en tools moeten op maat gemaakt worden. Wel kunnen we lessen trekken uit interessante gevallen van over de hele wereld (Albrechts& Van den Broeck, 2004) (De Rynck & Voets, 2003). (6) Processen van ruimtelijke ordening moeten altijd worden geleid/gestuurd door gebiedsgerichte (geen sectorale) overheden. De privésector en de verschillende beleidsdomeinen moeten vanzelfsprekend erg nauw worden betrokken, maar de eindverantwoordelijkheid mag niet in hun handen liggen. Lokale niveaus (buurt, stad, stadsgewest, provincie) zijn het meest geschikt om processen te leiden. Supralokale niveaus (regio's, landen, EU) kunnen een ruimere thematiek (bv. klimaatverandering) belichten, het inzicht in en de kennis van deze zaken verruimen, de beoogde transformatie via (financiële) incentives en steun zonder verplichte verticale benadering stimuleren. Vragen Natuurlijk blijven veel vragen onbeantwoord: zijn echte integratie, samenwerking en coproductie van beleid mogelijk, hoe kunnen we omgaan met al de hinderpalen die de betrokkenheid van de bevolking belemmeren, zijn beleidsovereenkomsten tussen actoren 8

9 een geschikt instrument, wat moeten we doen met een multiculturele en diverse bevolking, enz.? Volgende vragen komen nog in de workshop aan bod: - Welke integrerende benaderingen zijn praktisch mogelijk, is een multilevel aanpak haalbaar en voldoende? Of moeten we ook op een meer coproductieve benadering mikken, om alle actoren te betrekken? - Zijn strategische planning zoals wij het hebben omschreven en de inzet van strategische projecten middelen om een meer geïntegreerde en coproductieve aanpak te realiseren? Kan men alle actoren betrekken, en hoe? - Wanneer we met integrerende en coproductieve benaderingen werken, op welke beperkingen stoten we dan? Wat zijn de succesfactoren? - Hoe kunnen we resultaten beoordelen? Tijdens deze workshop gaan wij proberen deze vragen zo goed mogelijk te beantwoorden, aan de hand van enkele voorbeelden: - Spoor-Noord in Antwerpen/België, een voordien vervuild spoorwegterrein dat nu een park en een ontwikkelingsproject in de stad is geworden (De Wever, Lamberts, 2003); - Bilbao/Spanje, vaak genoemd als een succesverhaal met toch ook een keerzijde aan de medaille; - Stedelijke herontwikkelingsgebieden in Brasov/Roemenië. We hebben de sprekers gevraagd, de case kritisch te analyseren aan de hand van: - de doelstellingen van het/de project(en), - de betrokken actoren, de manier waarop zij meewerkten en hun rol, - de tijdens het proces gebruikte aanpak, instrumenten en tools, - de proces- en samenwerkingsstructuur, - de manier waarop zij omgingen met diversiteit, sociale inclusie, integratie van inhoud en actoren, multilevel governance, coproductie, duurzaamheid en kwaliteit, - de succesfactoren in hun benadering. 9

10 Bibliografie Albrechts,L. Leroy,P. Van den Broeck,J., Van tatenhove,j. Verachtert,K., 1999, Opstellen van een methodiek voor Geîntegreerd Gebiedsgericht Beleid, KU Leuven, KU Nijmegen, Leuven Albrechts, L., Van den Broeck, J., 2004, From discourse to acts: the case of the ROM-project in Ghent, Belgium, in Town Planning Review, jg.75, nr.2, blz Albrechts, L., 2006, Bridging the Gap: from Spatial Planning to Strategic Projects, in European Planning Studies, 14 Arnstein, S. R. 1969, A ladder of Citizen Participation. In : Journal of the American Planning Association. jg. 35, nr.4 CURP (Centre for Urban and Regional Planning/Nairobi), University of Nairobi, University of Columbia/ NY, University of Leuven/Belgium, OMGEVING/Belgium, Euro Immo Star/Belgium (2010), Networking the Sustainable African Metropolis, Issues, Visions, Concepts, Entry for the Nairobi Metropolitan Region competition, Nairobi De Meulder, B, Loeckx, A., Shannon, K., 2004 A project of Projects in A.Loeckx, K. Shannon, R.Tuts, H. Verschure (eds.), Urban Trialogues, Visions_ Projects_ Co-Productions, Nairobi, Leuven, UN-Habitat, KULeuven, De Rynck, F., Voets, J., 2003, Governance networks and area based policy: the end or the new feature of representative democracy. The case of Ghent/Belgium, lezing tijdens de Conference on Democratic Network Governance, Kopenhagen, mei - De Wever,H., Lamberts, E., 2003, Antwerp, Spoor Noord: A City Park off the beaten tracks (eds), Ludion, Goethals, M., Schreurs, J. (2011), Developing Shared Terms for Spatial Quality through Design in S.Oosterlinck, J. Van den Broeck, L. Albrechts, F. Moulaert, A. Verhetsel (eds.), Strategic Spatial Projects: catalysts for change, Londen, Routledge Hajer,M., Sijmons,D., Feddes,F. (2006), Inleiding: de politiek van het ontwerp in M.Hajer& D. Sijmons (eds.), Een plan dat werkt. Ontwerp en politiek in de regionale planvorming. Rotterdam, NAi Healey, P., 1997, Collaborative Planning: shaping places in fragmented societies, Mc Millan Press, Londen Healey,P., 2006, Territory, integration and spatial planning, in M. Tewdwr-Jones, P. Allmendinger (eds.), Territory, Identity and Spatial Planning: spatial governance in a fragmented nation, Londen en New York: Routledge Healey, P. (2008), Making Choices that Matter. The Practical Art of Situated Strategic Judgement in Spatial Strategy Making, in J.Van den Broeck, F.Moulaert, S.Oosterlinck (eds.), Empowering the Planning Fields, Ethics, Creativity and Action., Leuven, ACCO Hillier, J. (2008), Interplanary Practice Towards a Deleuzian inspired Methodology for creative Experimentation in Strategic Spatial Planning, in J.Van den Broeck, F.Moulaert, S.Oosterlinck (eds.), Empowering the Planning Fields, Ethics, Creativity and Action, Leuven, ACCO Innes,J., Booher, D., 2000, Planning Institutions in the Network Society: Theory for Collaborative Planning, in W.Salet, A. Faludi (eds), The Revival of Strategic Planning, Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences, Amsterdam Kidd, S, 2007, Towards a framework of Integration in Spatial Planning: An Exploration from a Health Perspective, in Planning Theory & Practice Lorens, P., 2010, Building sustainable cities challenges for professional education, in HESP 2, Higher Education in Spatial Planning, Symposium ETH Zürich 9-11 juni 2010 Moulaert,F., Sekia, F. (2003), Territorial Innovation Models: a Critical Survey. Regional Studies 37(3): Oosterlinck, S, Van den Broeck,J., Albrechts,L., Moulaert,F., Verhetsel,A. (eds.) (2011), Strategic Spatial Projects: Catalysts for Change, Londen, Routledge Reyndorp,A., Truijens,B., Nio,I., Visser,H., Kompier, V. (1998), De kern van het ruimtelijk beleid. Een onderzoek naar het begrip ruimtelijke kwaliteit, Den Haag, Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid Sager, T., Ravlum, I., 2005, Inter-agency Transport Planning: Cooperation in a loose Policy Network, in L.Albrechts, S. Mandelbaum (eds), The Network Society a new context for planning, Routledge, Londen, New York Schreurs,J. (2007), Communicating Quality: Words and Images, Paper for Quality Conference at the Welsh School of Architecture, Cardiff, UK Serag,Y., 2008, Networking and networks as tools for regional spatial development and planning. Human settlements development potentialities in the western part of Egypt, doctoraalscriptie Sun-Tzu, 500BC, Art of War. Vertaald door Sawyer,R. (1994), Boulder, Westview Press 10

11 Vanempten, E. (2011), Transcending Boundaries; Design as a medium for integration in the Rurban Landscape in S. Oosterlinck, J. Van den Broeck, L. Albrechts, F. Moulaert, A. Verhetsel (eds.) Strategic Spatial Projects: catalysts for change, Londen, Routledge Van den Broeck,J., Albrechts,L., Segers,R., (2010), Strategische Ruimtelijke Projecten, maatschappelijk en Ruimtelijk Vernieuwend, Brussel, Politeia Van den Broeck,J., 2004, Strategic Structure Planning, in Urban Trialogues: Visions, projects, co productions, Loeckx, A., Shannon, K., Tuts, R., Verschure, H., (eds), UN-Habitat, KULeuven, Nairobi - Van den Broeck, J., Verschure, H., Esho, L., 2004, Urban Development by Co-production, in Urban Trialogues: Visions, Projects, Co-production, Loeckx,A., Shannon, K., Tuts, R., Verschure, H., (eds), UN- Habitat, KULeuven, Nairobi Van den Broeck, P. (2011), Analysing social innovation through planning instruments. A strategic relational approach, in S. Oosterlinck, J. Van den Broeck, L. Albrechts, F. Moulaert, A. Verhetsel (eds.), Strategic Spatial Projects: catalysts for change, Londen, Routledge Van Dyck, B. (2011), Multiple Voices, Competing Spatial Claims: Social Innovation and the transformation of the Angus Locoshops Brownfield Site (Montréal) in S. Oosterlinck, J. Van den Broeck, L. Albrechts, F. Moulaert, A. Verhetsel (eds.), Londen, Routledge (nog te publiceren) Wallis, A., 2007, The new Reginalism, Online beschikbaar 11

IWT: Seminarie 11.01.10. Enkele SBO-ervaringen Jef Van den Broeck prof.ir. KULeuven

IWT: Seminarie 11.01.10. Enkele SBO-ervaringen Jef Van den Broeck prof.ir. KULeuven IWT: Seminarie 11.01.10 Enkele SBO-ervaringen Jef Van den Broeck prof.ir. KULeuven SP2SP-spatial planning to strategic projects Strategische projecten zijn leer- en zoek- en transformatieprocessen met

Nadere informatie

Advies. over het ontwerp van kaderdecreet Vlaamse ontwikkelingssamenwerking

Advies. over het ontwerp van kaderdecreet Vlaamse ontwikkelingssamenwerking Brussel, 5 juli 2006 050706_Advies_kaderdecreet_Vlaamse_ontwikkelingssamenwerking Advies over het ontwerp van kaderdecreet Vlaamse ontwikkelingssamenwerking 1. Inleiding Op 24 mei 2006 heeft Vlaams minister

Nadere informatie

Duurzaamheidverslag: ook voor u? Koen Vanbrabant FEBEM, 10 maart 2015

Duurzaamheidverslag: ook voor u? Koen Vanbrabant FEBEM, 10 maart 2015 Duurzaamheidverslag: ook voor u? Koen Vanbrabant FEBEM, 10 maart 2015 Mission: Creating Responsible Business in society Vision: Sustainability Coach Values: Responsibility & Respect Ons Engagement geïntegreerd

Nadere informatie

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie?

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? De externe omgeving wordt voor meer en meer organisaties een onzekere factor. Het is een complexe oefening voor directieteams om

Nadere informatie

Luc Van den Brande Laten we samen aan Europa bouwen

Luc Van den Brande Laten we samen aan Europa bouwen Luc Van den Brande Laten we samen aan Europa bouwen Inhoud Mijn overtuigingen 2 Mijn prioriteiten 3 Bakens voor morgen 8 Laten we samen aan Europa bouwen 1 Mijn overtuigingen Mijn overtuigingen Een Europa,

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

onderzoek in transitie?

onderzoek in transitie? Transitieonderzoek: onderzoek in transitie? Erik Paredis (UGent) Yves De Weerdt (VITO) Frank Nevens (VITO) Opstartworkshop INTRAP 31 mei 2012, Leuven www.steunpunttrado.be Opbouw 1. De uitdagingen waarvoor

Nadere informatie

Competentiemanagement bij de federale overheid

Competentiemanagement bij de federale overheid Competentiemanagement bij de federale overheid Competentieprofielen Basis Leidinggevend A4 December 2009 LEIDINGGEVEND A4 1/ BASISPROFIEL Tabel informatie begrijpen taken Taken uitvoeren Leidinggevend

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie

EuropEEs InstItuut voor onderzoek over de MEdItErranE En Euro-arabIschE samenwerking www.medea.be

EuropEEs InstItuut voor onderzoek over de MEdItErranE En Euro-arabIschE samenwerking www.medea.be Europees Instituut voor Onderzoek over de Mediterrane en Euro-Arabische Samenwerking www.medea.be V O O R S T E L L I N G Voor Europa is de samenwerking met haar naaste buren de Arabische en Mediterrane

Nadere informatie

COHESIEBELEID 2014-2020

COHESIEBELEID 2014-2020 GEÏNTEGREERDE TERRITORIALE INVESTERING COHESIEBELEID 2014-2020 De nieuwe wet- en regelgeving voor de volgende investeringsronde van het EU-cohesiebeleid voor 2014-2020 is in december 2013 formeel goedgekeurd

Nadere informatie

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven Voorwoord Erik Sterk Guido Walraven Ondernemende burgers in lokale gemeenschappen kunnen sociale, economische en ecologische impact hebben, zo is de laatste jaren steeds duidelijker geworden. De verschillende

Nadere informatie

Case Development Centre

Case Development Centre Case Development Centre Toepassing van cases in het onderwijs Kenniscentrum Innovatief Ondernemerschap Hoe kan Rotterdam bestaande kennis op nieuwe wijze inzetten om de innovatiegraad van de industrie

Nadere informatie

Tabel competentiereferentiesysteem

Tabel competentiereferentiesysteem Bijlage 3 bij het ministerieel besluit van tot wijziging van het ministerieel besluit van 28 december 2001 tot uitvoering van sommige bepalingen van het koninklijk besluit van 30 maart 2001 tot regeling

Nadere informatie

Onderwijs en Kennisoverdracht

Onderwijs en Kennisoverdracht Onderwijs en Kennisoverdracht Ontwikkelingen in de duurzame landbouw in Suriname Prof. Tiny van Boekel, Decaan voor Onderwijs/Vice-rector, Wageningen University & Research Centre, NL Inhoud lezing Ontwikkelingen

Nadere informatie

Masterclass Europa Leipzig Charter

Masterclass Europa Leipzig Charter Masterclass Europa Leipzig Charter Kenniscentrum Vlaamse Steden, 27 januari 2010 Mart Grisel, Nicis Institute/EUKN, 2010 Steden zijn in de loop der tijd steeds hoger op de politieke agenda geplaatst EU-Voorzitterschappen,

Nadere informatie

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Om in aanmerking te komen voor een subsidie tussen 25.000 en 65.000 euro moet een project aan de volgende criteria voldoen: 1. het project

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

DLR families Architectuur en Ingenieurswetenschappen Architectuur

DLR families Architectuur en Ingenieurswetenschappen Architectuur DLR families Architectuur en Ingenieurswetenschappen Architectuur Aard van de opleidingen: academiserende opleidingen en verwante universitaire opleidingen VLIR VLHORA procesbegeleider: Conny Devolder

Nadere informatie

Het komende uur. Bevolkingsparticipatie. Zuid-Amerika als nieuwe examenregio: een voorproefje. De achtergrond van bevolkingsparticipatie

Het komende uur. Bevolkingsparticipatie. Zuid-Amerika als nieuwe examenregio: een voorproefje. De achtergrond van bevolkingsparticipatie Zuid-Amerika als nieuwe examenregio: een voorproefje Gery Nijenhuis International Development Studies, SG&PL/UU KNAG-Onderwijsdag Vrijdag 7 november 2014 Het komende uur Zuid-Amerika als nieuwe examenregio;

Nadere informatie

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Armoede en ongelijkheid in de wereld Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Wat gaan we bestuderen? Wanneer en hoe zijn armoede en ongelijkheid op de agenda van

Nadere informatie

Duurzaamheidsdag DUURZAME STEDEN. Prof. em. Han Verschure ASRO, KU Leuven

Duurzaamheidsdag DUURZAME STEDEN. Prof. em. Han Verschure ASRO, KU Leuven Duurzaamheidsdag 20 Maart 2015 DUURZAME STEDEN (enkele voorbeelden) Prof. em. Han Verschure ASRO, KU Leuven DUURZAME STEDEN (ENKELE VOORBEELDEN) o CURITIBA (BRAZILIË) o KOPENHAGEN (DENEMARKEN) o MASDAR

Nadere informatie

De kenniswerker. Prof. Dr. Joseph Kessels. Leuven 31 mei 2010

De kenniswerker. Prof. Dr. Joseph Kessels. Leuven 31 mei 2010 De kenniswerker Prof. Dr. Joseph Kessels Leuven 31 mei 2010 Is werken in de 21 ste eeuw een vorm van leren? Het karakter van het werk verandert: Van routine naar probleemoplossing Van volgend naar anticiperend

Nadere informatie

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek SBO maatschappelijke finaliteit Prof. Dr. Ann Jorissen (UA) IWT, 11 januari 2010 1 Effective Governance of Private Enterprises: the influence

Nadere informatie

5 CRUCIALE COMPETENTIES VOOR EEN DUURZAAM HRM/L&D DIMITRI MAENHOUDT

5 CRUCIALE COMPETENTIES VOOR EEN DUURZAAM HRM/L&D DIMITRI MAENHOUDT 5 CRUCIALE COMPETENTIES VOOR EEN DUURZAAM HRM/L&D DIMITRI MAENHOUDT WAT BETEKENT DUURZAAM? Duurzaam betekent aansluiten op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties om in

Nadere informatie

Vilnius resolutie: betere scholen door gezondheid (better schools through health) 17 juni 2009

Vilnius resolutie: betere scholen door gezondheid (better schools through health) 17 juni 2009 Vilnius resolutie: betere scholen door gezondheid (better schools through health) 17 juni 2009 Vilnius resolutie: betere scholen door gezondheid 17 juni 2009 Inleiding Onderwijs en gezondheid hebben een

Nadere informatie

WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT

WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT Posities als antecedenten van management-denken over concernstrategie ACHTERGROND (H. 1-3) Concernstrategie heeft betrekking op de manier waarop een concern zijn portfolio

Nadere informatie

Governance voor duurzamer wonen en bouwen: ervaringen, lessen en toekomstpistes

Governance voor duurzamer wonen en bouwen: ervaringen, lessen en toekomstpistes Governance voor duurzamer wonen en bouwen: ervaringen, lessen en toekomstpistes Erik Paredis Centrum voor Duurzame Ontwikkeling Universiteit Gent www.steunpunttrado.be Omschrijving van het onderzoek Bijdrage

Nadere informatie

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A.

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. ter Haar Samenvatting In dit proefschrift is de aard en het

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

Het bevorderen van een integrale en duurzame stedelijke en regionale ontwikkeling: beleid en instrumenten

Het bevorderen van een integrale en duurzame stedelijke en regionale ontwikkeling: beleid en instrumenten Het bevorderen van een integrale en duurzame stedelijke en regionale ontwikkeling: beleid en instrumenten Koos van Dijken Platform31 6-2014 - Rotterdam, 17- Inleiding Beleidsontwikkeling Het Reference

Nadere informatie

Regionale Integratieve Strategieën: wat valt er te leren uit andere Europese regio s? Marjolein Spaans en Wil Zonneveld

Regionale Integratieve Strategieën: wat valt er te leren uit andere Europese regio s? Marjolein Spaans en Wil Zonneveld Regionale Integratieve Strategieën: wat valt er te leren uit andere Europese regio s? Marjolein Spaans en Wil Zonneveld Delft University of Technology Ruimteconferentie 2013 Challenge the future Opzet

Nadere informatie

Grootstedelijke territoriale visie voor een duurzaam gewestelijk ontwikkelingsplan voor Brussel en haar regio in 2040 HEROVER DE STAD!

Grootstedelijke territoriale visie voor een duurzaam gewestelijk ontwikkelingsplan voor Brussel en haar regio in 2040 HEROVER DE STAD! Grootstedelijke territoriale visie voor een duurzaam gewestelijk ontwikkelingsplan voor Brussel en haar regio in 2040 HEROVER DE STAD! Diagnose Gen Zone Brussel Metropool Brussel Metropool 2040 Metropool

Nadere informatie

Bouwen aan Creatieve Coalities in Metropool Amsterdam

Bouwen aan Creatieve Coalities in Metropool Amsterdam Bouwen aan Creatieve Coalities in Metropool Aanbevelingsbrief BAVO Gideon Boie en Matthias Pauwels www.bavo.biz 26 september 2009 Centrale ambitie Metropool 2040 Verzekeren permanente groei in welvaart

Nadere informatie

Sustainable Development

Sustainable Development Mr. Bas Ahmadali Institute Suriname Local Government And Strategic Public Management http://basahmadali.nl/?p=58 Sustainable Development Duurzame ontwikkeling door decentralisatie en Bevolkingsparticipatie

Nadere informatie

Een Slimme Specialisatie Strategie Lessen uit het OESO project + Vlaamse inbreng

Een Slimme Specialisatie Strategie Lessen uit het OESO project + Vlaamse inbreng Een Slimme Specialisatie Strategie Lessen uit het OESO project + Vlaamse inbreng Patries Boekholt & Jon van Til EWI Focus Bijeenkomst 25 februari 2013 In deze presentatie Voor de pauze: Internationale

Nadere informatie

WERKING KIJKWIJZER BELEIDSVOEREND VERMOGEN: TOEGEPAST OP LOOPBAANBEGELEIDING IN DE SCHOLENGEMEENSCHAP

WERKING KIJKWIJZER BELEIDSVOEREND VERMOGEN: TOEGEPAST OP LOOPBAANBEGELEIDING IN DE SCHOLENGEMEENSCHAP WERKING KIJKWIJZER BELEIDSVOEREND VERMOGEN: TOEGEPAST OP LOOPBAANBEGELEIDING IN DE SCHOLENGEMEENSCHAP WAT? Voor u ligt een kijkwijzer om het beleidsvoerend vermogen van uw school in kaart te brengen. De

Nadere informatie

Slim. Zakelijk. Dynamisch. Maasterras Drechtsteden. Kansen voor Duurzaamheid

Slim. Zakelijk. Dynamisch. Maasterras Drechtsteden. Kansen voor Duurzaamheid Slim Maasterras Drechtsteden Zakelijk Kansen voor Duurzaamheid Dynamisch Voorbeeld van hoogwaardig functioneel groen in stedelijke context Boston Children s Museum Plaza, Boston Michael van Valkenburg

Nadere informatie

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ 1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 De cursus niet-confessionele zedenleer (NCZ) in de opleiding leraar secundair onderwijsgroep 1 (LSO-1) sluit aan bij de algemene

Nadere informatie

DEFINITIES COMPETENTIES

DEFINITIES COMPETENTIES DEFINITIES COMPETENTIES A. MENSEN LEIDINGGEVEN A1 Sturen Geeft op een duidelijke manier richting aan een team, neemt de leiding op zich, zet mensen en middelen zodanig in dat doelen met succes worden bereikt.

Nadere informatie

ITINERA INSTITUTE PERSBERICHT

ITINERA INSTITUTE PERSBERICHT ITINERA INSTITUTE PERSBERICHT België WK VOETBAL is een immigratienatie 2018, 2012/11 15 05 2012 MENSEN WELVAART BESCHERMING België is een immigratienatie: 25% van de bevolking is van oorsprong migrant.

Nadere informatie

11263/08 ADD 1 mak/gar/hd 1 DG I - 2 B

11263/08 ADD 1 mak/gar/hd 1 DG I - 2 B RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 13 oktober 2008 (21.10) (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2007/0163 (COD) 11263/08 ADD 1 EDUC 173 MED 39 SOC 385 PECOS 16 CODEC 895 O TWERP-MOTIVERI G VA DE RAAD Betreft:

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 5.3 Projectmanagement

FUNCTIEFAMILIE 5.3 Projectmanagement Doel van de functiefamilie Leiden van projecten en/of deelprojecten de realisatie van de afgesproken projectdoelstellingen te garanderen. Context: In lijn met de overgekomen normen in termen van tijd,

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur SKPO Profielschets Lid College van Bestuur 1 Missie, visie SKPO De SKPO verzorgt goed primair onderwijs waarbij het kind centraal staat. Wij ondersteunen kinderen om een stap te zetten richting zelfstandigheid,

Nadere informatie

Centre of expertise. voor samenwerking. B&C Bout&Co. structuur in samenwerking

Centre of expertise. voor samenwerking. B&C Bout&Co. structuur in samenwerking B&C Bout&Co structuur in samenwerking Centre of expertise voor samenwerking Centre of expertise Bout & Co vergroot de performance door verbetering van de structuur in samenwerking tussen ondernemingen,

Nadere informatie

Veerkracht en zelfredzaamheid vanuit internationaal perspectief Keynote Congres Voorbereid op zelfredzaamheid

Veerkracht en zelfredzaamheid vanuit internationaal perspectief Keynote Congres Voorbereid op zelfredzaamheid Veerkracht en zelfredzaamheid vanuit internationaal perspectief Keynote Congres Voorbereid op zelfredzaamheid Georg Frerks Hoogleraar Rampenstudies, Wageningen Universiteit Bredere Context Globalisering

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/111997

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Francis Vander Voorde bec@online.be FVV Consulting bvba http://user.online.be/bec

Balanced Scorecard. Francis Vander Voorde bec@online.be FVV Consulting bvba http://user.online.be/bec Balanced Scorecard fvv Francis Vander Voorde bec@online.be FVV Consulting bvba http://user.online.be/bec Het CAF Model FACTOREN RESULTATEN 1. Leiderschap 3. Human Resources Management 2. Strategie & Planning

Nadere informatie

MAAK WERK VAN EEN INNOVATIEVE ORGANISATIECULTUUR IN UW KMO

MAAK WERK VAN EEN INNOVATIEVE ORGANISATIECULTUUR IN UW KMO DETAILED CURRICULUM MAAK WERK VAN EEN INNOVATIEVE ORGANISATIECULTUUR IN UW KMO Innovatie is noodzakelijk om in de huidige hyper-competitieve, internationale en volatiele markt continuïteit te kunnen verzekeren.

Nadere informatie

BiZZdesign. Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools. Research & Development

BiZZdesign. Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools. Research & Development BiZZdesign Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools Research & Development 1 Profile CV Joost Niehof Name Grade Nationality Residence Role Joost

Nadere informatie

Functiebeschrijving Projectmedewerker Planning en stadsvernieuwing

Functiebeschrijving Projectmedewerker Planning en stadsvernieuwing Functiebeschrijving Projectmedewerker Planning en stadsvernieuwing Algemene informatie Functietitel Cluster Dienst Team Plaats in de organisatie Niveau Weddeschaal Statuut Projectmedewerker Planning en

Nadere informatie

Tweede Europese Forum over de cohesie Georganiseerd door de Europese Commissie

Tweede Europese Forum over de cohesie Georganiseerd door de Europese Commissie Mr Roger VAN BOXTEL, Minister of City Management and Integration, Netherlands Tweede Europese Forum over de cohesie Georganiseerd door de Europese Commissie 21-22 mei 2001 Enkel gesproken tekst geldt Tweede

Nadere informatie

Participatie en betrokkenheid organiseren met Large Scale Interventions. BA & O Tonnie van der Zouwen 20 september 2013

Participatie en betrokkenheid organiseren met Large Scale Interventions. BA & O Tonnie van der Zouwen 20 september 2013 Participatie en betrokkenheid organiseren met Large Scale Interventions BA & O Tonnie van der Zouwen 20 september 2013 Wat is LSI? Large Scale Interventions (LSI) is een evidence based aanpak om mensen

Nadere informatie

PROJECTOPROEP STEDENFONDS: INNOVERENDE STEDELIJKE NETWERKEN

PROJECTOPROEP STEDENFONDS: INNOVERENDE STEDELIJKE NETWERKEN PROJECTOPROEP STEDENFONDS: INNOVERENDE STEDELIJKE NETWERKEN 1. SITUERING Brussel: stadslabo Brussel is een knooppunt van talen en culturen: boeiend, levendig en inspirerend. In Brussel komt alles en iedereen

Nadere informatie

De praktijk van leren en werken in teams: wetenschap en praktijk

De praktijk van leren en werken in teams: wetenschap en praktijk De praktijk van leren en werken in teams: wetenschap en praktijk Prof. Dr. F. Dochy Een discussie over de aanpak van je eigen casus en een conclusie over bruikbare richtlijnen 20 jaar ervaring in leren

Nadere informatie

De krachtgerichte methodiek

De krachtgerichte methodiek Het Centrum Voor Dienstverlening is u graag van dienst met: De krachtgerichte methodiek Informatie voor samenwerkingspartners van het CVD Waar kunnen we u mee van dienst zijn? Centrum Voor Dienstverlening

Nadere informatie

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world HOE GAAT HET NU? We zetten allemaal verschillende methoden in om vraagstukken op te lossen, oplossingen te ontwerpen

Nadere informatie

HOOFD RUSTHUISSECRETARIAAT

HOOFD RUSTHUISSECRETARIAAT 1 COMPETENTIEFICHE C1-C3 EN C4-C5 LEIDINGGEVEND HOOFD RUSTHUISSECRETARIAAT INTERN FORMULIER WZC IMMACULATA OCMW EDEGEM Leiding geven Op gestructureerde wijze prestaties opvolgen zowel op kwantitatief als

Nadere informatie

een Europees beleidsperspectief

een Europees beleidsperspectief Samenwerking tussen lokale en regionale overheden en sociale economie organisaties: een Europees beleidsperspectief SOCIALE ECONOMIE EVENT Eeklo - 11/05/11 Koen Repriels VOSEC Eenheid in verscheidenheid

Nadere informatie

Cliëntenparticipatie in onderzoek

Cliëntenparticipatie in onderzoek Cliëntenparticipatie in onderzoek VOOR ONDERZOEKERS Informatie voor u als onderzoeker over het betrekken van cliënten (vertegenwoordigers) bij praktijkgericht onderzoek KENNISMAKING MET CLIËNTENPARTICIPATIE

Nadere informatie

Gemeenteraadsverkiezingen 2012. Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout. Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS)

Gemeenteraadsverkiezingen 2012. Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout. Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS) Gemeenteraadsverkiezingen 2012 Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS) Als erkende adviesraad van het gemeentebestuur groepeert de

Nadere informatie

HAAL INKOOP VAN ZIJN EILAND

HAAL INKOOP VAN ZIJN EILAND HAAL INKOOP VAN ZIJN EILAND Gerco Rietveld pleit voor nieuw inkoopparadigma Gerco Rietveld, auteur van Facilitair Inkoopmanagement, heeft een nieuw boek uit: Inkoop: Een Nieuw Paradigma. Inkoopafdelingen

Nadere informatie

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society This project has received funding from the European Union s Seventh Framework Programme for research, technological development and demonstration under grant agreement no 612789 RICHES Renewal, Innovation

Nadere informatie

Lokaal Integraal Veiligheidsbeleid:

Lokaal Integraal Veiligheidsbeleid: Lokaal Integraal Veiligheidsbeleid: Onderzoek naar een geïntegreerde aanpak i.o.v. FOD Binnenlandse Zaken Onderzoeker: Tom Bauwens Promotor: prof. dr. Els Enhus Copromotoren: prof. dr. Paul Ponsaers &

Nadere informatie

Oplossingsgericht en waarderend coachen.

Oplossingsgericht en waarderend coachen. Oplossingsgericht en waarderend coachen. Coaching is die vorm van professionele begeleiding waarbij de coach als gelijkwaardige partner de cliënt ondersteunt bij het behalen van zelfgekozen doelen. Oplossingsgericht

Nadere informatie

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO Advies Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling 1. Inleiding Op 8 juni 2009 werd de SERV om advies gevraagd over de fiches ter invulling

Nadere informatie

Burgerparticipatie, wie durft?

Burgerparticipatie, wie durft? Burgerparticipatie, wie durft? Participatie binnen het gemeentelijk mobiliteitsbeleid 28 februari 2013 Valere Ceyssens Strategisch adviseur ARCADIS Belgium NV 1 of 22 25 February 2013 2009 ARCADIS AGENDA

Nadere informatie

Ecologie van het leren

Ecologie van het leren Ecologie van het leren Beneluxconferentie dr Manon C.P. Ruijters MLD Apeldoorn 17 oktober 2013 Ecologisch? Ecologie is verbindingen en samenhang diversiteit interacties tussen organismen en hun omgeving

Nadere informatie

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN 3.1 Exploreren, verkennen en integreren van de mogelijkheden van de mens 3.2 Exploreren, verkennen en integreren van de grenzen van de mens 3.3 Ontdekken

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

Academische werkplaats : bijzondere samenwerking tussen onderzoek en praktijk

Academische werkplaats : bijzondere samenwerking tussen onderzoek en praktijk Academische werkplaats : bijzondere samenwerking tussen onderzoek en praktijk Prof. dr. Koen Hermans Projectleider Armoede en Welzijn LUCAS / Onderzoeksgroep Sociaal Werk Ondersteuning van PmB: revolutionaire

Nadere informatie

Control in een lean omgeving

Control in een lean omgeving 22-10-2014 1 Control in een lean omgeving Sandra Tillema en Martijn van der Steen Presentatie t.b.v. Lean Innovation Network 7 oktober 2014 s.tillema@rug.nl m.p.van.der.steen@rug.nl 22-10-2014 2 Inleiding

Nadere informatie

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen.

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Praktijkplein Titel: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Toepassing: Beknopte samenvatting van twee implementatiemethodieken en hun toepassing bij het implementeren van een operational

Nadere informatie

( Verantwoord ) Beleidsvoerend Vermogen

( Verantwoord ) Beleidsvoerend Vermogen ( Verantwoord ) Beleidsvoerend Vermogen Herman Siebens SOK - Beveren-Waas 10 / 12 / 2010 Er verandert heel wat meer met minder! toenemende druk richting autonomie openheid naar de maatschappelijke omgeving

Nadere informatie

OP ZOEK NAAR EEN PLATFORM VOOR DEBAT EN ACTIE: NAAR EEN NETWERK VAN EN VOOR DORPEN.

OP ZOEK NAAR EEN PLATFORM VOOR DEBAT EN ACTIE: NAAR EEN NETWERK VAN EN VOOR DORPEN. OP ZOEK NAAR EEN PLATFORM VOOR DEBAT EN ACTIE: NAAR EEN NETWERK VAN EN VOOR DORPEN. Oswald Devisch, Sarah Martens Onderzoeksgroep ArcK Universiteit Hasselt CONTEXT: demografische & sociale transities zoals

Nadere informatie

Basiscursus Natuur- en Milieueducatie NME in een wereld in verandering

Basiscursus Natuur- en Milieueducatie NME in een wereld in verandering Basiscursus Natuur- en Milieueducatie NME in een wereld in verandering Opdracht Neem 10 minuten de tijd om, samen met je tafelgenoten, na te denken over je eigen beroepspraktijk. Welke belangrijke maatschappelijke

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

Strategisch management theoretisch kader

Strategisch management theoretisch kader 1 Strategisch management theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1 1. Strategisch management Strategisch management ligt ten grondslag aan bewust en verantwoord handelen.

Nadere informatie

Verandermanagement: Business as Usual

Verandermanagement: Business as Usual Verandermanagement: Samenvatting Voor organisaties is het inmiddels een vast gegeven dat hun processen en producten continue zullen moeten veranderen om zich te kunnen handhaven in een omgeving waar we

Nadere informatie

v.u.: Ward Van Hoorde, Kwatrechtsteenweg 168, 9260 Wetteren opdrachtsverklaring SINT-LODEWIJK

v.u.: Ward Van Hoorde, Kwatrechtsteenweg 168, 9260 Wetteren opdrachtsverklaring SINT-LODEWIJK v.u.: Ward Van Hoorde, Kwatrechtsteenweg 168, 9260 Wetteren opdrachtsverklaring SINT-LODEWIJK OPDRACHTSVERKLARING SINT- LODEWIJK cliënt-organisatie-medew MISSIE SINT-LODEWIJK - biedt aangepast onderwijs

Nadere informatie

ISO 26000, wereldwijde MVO richtlijn

ISO 26000, wereldwijde MVO richtlijn ISO 26000, wereldwijde MVO richtlijn Zet goede bedoelingen om in goede acties Ingeborg Boon NEN met dank aan Hans Kröder 1 Europees: 30 leden Wereldwijd: 159 leden ruim 60 jaar 18.000 publicaties Missie:

Nadere informatie

Transfomatie en Leiderschap VCK 15 September 2015 Dr. Herman Wittockx

Transfomatie en Leiderschap VCK 15 September 2015 Dr. Herman Wittockx Transfomatie en Leiderschap VCK 15 September 2015 Dr. Associate professor Strategic Leadership. Nyenrode Business University Visiting Professor or guest lecturer: KU.Leuven, Leti Lovnium St Peterburg,

Nadere informatie

Het huis met de zeven kamers

Het huis met de zeven kamers Het huis met de zeven kamers Hans van Ewijk Hans.vanewijk@uvh.nl www.hansvanewijk.nl Zeven ramen van sociaal werk Domein Theorieën Ethiek Disciplines Beleid en organisatie Methodes Professionalisering

Nadere informatie

Synthese en aanbevelingen. Studie "Smart Cities in België: kwalitatieve analyse van 11 projecten"

Synthese en aanbevelingen. Studie Smart Cities in België: kwalitatieve analyse van 11 projecten Synthese en aanbevelingen Studie "Smart Cities in België: kwalitatieve analyse van 11 projecten" Auteurs Jonathan Desdemoustier, Onderzoeker, Smart City Institute, HEC-ULg Nathalie Crutzen, Professor and

Nadere informatie

Waar staat Ondernemers voor Ondernemers voor?

Waar staat Ondernemers voor Ondernemers voor? 8 Ondernemers voor Ondernemers Jaarverslag 2014 9 Waar staat Ondernemers voor Ondernemers voor? Missie De missie van de vzw Ondernemers voor Ondernemers (opgericht in 2000) is het bevorderen van duurzame

Nadere informatie

We create chemistry. Onze bedrijfsstrategie

We create chemistry. Onze bedrijfsstrategie We create chemistry Onze bedrijfsstrategie Het verhaal van BASF Al vanaf onze oprichting in 1865 richten wij ons op de evoluerende wereld om ons heen. Wanneer we kijken naar hoe we als bedrijf willen bijdragen

Nadere informatie

EFRO Luik Ondernemende Innovatieve Partnerschappen/Ecosystemen in Studentensteden: toelichting

EFRO Luik Ondernemende Innovatieve Partnerschappen/Ecosystemen in Studentensteden: toelichting EFRO Luik Ondernemende Innovatieve Partnerschappen/Ecosystemen in Studentensteden: toelichting Wat? Een ondernemend innovatief partnerschap ( ecosysteem ) binnen een studentenstad wordt door Agentschap

Nadere informatie

De complexiteit van de grootstad: een stad is geen land. De complexiteit van de grootstad: een stad is geen land

De complexiteit van de grootstad: een stad is geen land. De complexiteit van de grootstad: een stad is geen land De complexiteit van de grootstad: een stad is geen land Eric Corijn Vrije Universiteit Brussel BEOstudiedag- Brussel 16.03.2012 De complexiteit van de grootstad: een stad is geen land Eric Corijn Vrije

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE

Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE Bevindingen Erasmus Innovatiemonitor Zorg Eindhoven, 5 oktober 2012 TOP INSTITUTE INSCOPE

Nadere informatie

Visie. Kopschuif Een frisse kijk op professionalisering. Internationalisering. Kopschuif Arteveldehogeschool 14/05/2013. Soorten veranderingen

Visie. Kopschuif Een frisse kijk op professionalisering. Internationalisering. Kopschuif Arteveldehogeschool 14/05/2013. Soorten veranderingen Een frisse kijk op professionalisering Visie Internationalisering Comenius Individueel of collectief? Individueel = collectief Professionalisering Individueel collectief POP functioneringsgesprekken Oranisatiedoelen

Nadere informatie

Vooraf. Strategisch OmgevingsManagement. Stelling

Vooraf. Strategisch OmgevingsManagement. Stelling Vooraf Strategisch OmgevingsManagement Voor het oplossen van problemen én het bouwen van een duurzame dialoog Innoveren door middel van samenwerking Almere, 5 juni 2014 Congres Duurzame strategische keuzes

Nadere informatie

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING COMBINEER MANAGEMENT- KENNIS MET PRAKTISCHE MANAGEMENTVAARDIGHEDEN Deze Master in het Management

Nadere informatie