KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN"

Transcriptie

1 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN FACULTEIT PSYCHOLOGIE EN PEDAGOGISCHE WETENSCHAPPEN Onderzoekscentrum Onderwijseffectiviteit en -evaluatie KENMERKEN VAN DE SCHOOL- EN KLASPRAKTIJK DIE BIJDRAGEN TOT DE ONGEKWALIFICEERDE UITSTROOM VAN JONGEREN UIT HET SECUNDAIR ONDERWIJS: EEN KWALITATIEVE ANALYSE Masterproef aangeboden tot het verkrijgen van de graad van Master of science in de Pedagogische Wetenschappen Door Gytha Burman promotor: prof. dr. Jan Van Damme copromotor: prof. dr. Karin Hannes m.m.v: Carl Lamote 2012

2

3

4

5 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN FACULTEIT PSYCHOLOGIE EN PEDAGOGISCHE WETENSCHAPPEN Onderzoekscentrum Onderwijseffectiviteit en -evaluatie KENMERKEN VAN DE SCHOOL- EN KLASPRAKTIJK DIE BIJDRAGEN TOT DE ONGEKWALIFICEERDE UITSTROOM VAN JONGEREN UIT HET SECUNDAIR ONDERWIJS: EEN KWALITATIEVE ANALYSE Masterproef aangeboden tot het verkrijgen van de graad van Master of science in de Pedagogische Wetenschappen Door Gytha Burman promotor: prof. dr. Jan Van Damme copromotor: prof. dr. Karin Hannes m.m.v: Carl Lamote 2012

6 Gytha, Burman, Kenmerken van de school- en klaspraktijk die bijdragen tot de ongekwalificeerde uitstroom van jongeren uit het secundair onderwijs. Een kwalitatieve analyse. Masterproef aangeboden tot het verkrijgen van de graad van: Master of Science in de Pedagogische Wetenschappen Examenperiode: september 2012 Promotor: prof. dr. J. Van Damme Copromotor: prof. dr. K. Hannes Begeleider: Carl Lamote Achtergrond Hoewel er in de literatuur consensus is dat zowel individuele als institutionele factoren een rol spelen bij vroegtijdig schoolverlaten, is er tot nu toe weinig onderzoek gevoerd naar de bijdrage van kenmerken van de school- en klaspraktijk. In dit thesisonderzoek wordt nagegaan welke kenmerken van de school- en klaspraktijk een rol spelen bij het vroegtijdig schoolverlaten van jongeren en wat scholen kunnen ondernemen om vroegtijdig schoolverlaten te voorkomen. De doelen van het onderzoek zijn (1) een bijdrage leveren aan de conceptualisering van kenmerken van de school- en klaspraktijk die bijdragen tot de ongekwalificeerde uitstroom, en (2) aanvullend bij het bestaande onderwijseffectiviteitsonderzoek aan het licht brengen welke factoren mogelijk een rol kunnen spelen in het terugdringen van het aantal vroegtijdige schoolverlaters met het oog op het formuleren van beleidsaanbevelingen, zowel op het niveau van preventie als interventie. Methodologie Er werd een kwalitatieve studie uitgevoerd waarin data verzameld werden aan de hand van diepte-interviews met acht vroegtijdige schoolverlaters. De data werden door middel van een constant comparative analysis geanalyseerd in functie van het creëren van een theoretisch kader gegrond in de data. Resultaten Er werd een theoretisch model gecreëerd waarin vier categorieën van kenmerken van de school- en klaspraktijk met elkaar in verband gebracht worden: (1) inspraak en participatiemogelijkheden, (2) relatie met medeleerlingen, (3) relatie met leerkrachten en (4) academische aansluiting. Conclusie Gezien de meervoudige bepaaldheid van vroegtijdig schoolverlaten is het noodzakelijk dat er aandacht wordt besteed aan kenmerken van de school- en klaspraktijk bij de ontwikkeling van een beleid ter preventie van vroegtijdig schoolverlaten. Dit beleid dient zich te richten op het aanbieden van positieve ervaringen binnen de vier hoger genoemde categorieën ten einde het proces van zich opeenstapelende negatieve schoolervaringen te doorbreken.

7 Woord van dank Bj het schrijven van dit dankwoord keer ik in gedachte terug naar Salamanca. Daar was ik het eerste semester van de master op Erasmus met een medestudente Pedagogische Wetenschappen. Zij moedigde me aan om een eigen onderwerp voor de masterproef in te dienen, want als je twee jaar op iets moet werken kan het maar beter iets zijn wat je interesseert! Dankjewel Lotte voor deze geweldige tip. De zoektocht naar een promotor met wiens ondersteuning ik me kon verdiepen in het onderwerp van mijn keuze was niet meteen een succes, maar tot mijn geluk toonde prof. dr. Van Damme zich geïnteresseerd. Ik wil hem daar dan ook hartelijk voor bedanken. Daarnaast richt ik een groot woord van dank aan prof. dr. Hannes voor haar aanmoediging om ambitieus te denken, voor haar altijd onmiddellijke en uitgebreide feedback en om mee de idee van een kwalitatieve analyse te verdedigen op een onderzoekscentrum dat zich vooral gespecialiseerd heeft in kwantitatief onderzoek. Voor de dagelijkse begeleiding van mijn masterproef kon ik rekenen op de steun en interesse van Carl Lamote. Bedankt daarvoor. Uiteraard was deze masterproef niet mogelijk geweest zonder de jongeren die bereid waren hun verhaal te doen en me de toestemming gaven om het publiek te maken. Ik wil hen er dan ook uitgebreid voor danken, alsook de tussenpersonen die hun medewerking verleenden om in contact te komen met de jongeren en de organisaties die hun lokalen ter beschikking stelden voor de interviews. Tot slot bedank ik heel graag ook nog mijn familie en vrienden die me de voorbije twee jaar gesteund hebben. Bedankt voor jullie geduld wanneer ik het mijne verloor of wanneer ik te lang niets van mij liet weten. i

8 Toelichting aanpak en eigen inbreng Het onderwerp van deze masterproef vloeit voort vanuit mijn interesse voor jongeren aan de rand van de samenleving. Wetende dat velen onder hen de school vroegtijdig verlaten (hebben) en vanuit een ongemak over het feit dat dit fenomeen in mijn bacheloropleiding Sociale- en Arbeidspedagogiek nauwelijks aan bod was gekomen, diende ik in september 2010 een voorstel voor vrij thesisonderwerp in bij prof. dr. Jan Van Damme aan het Centrum voor onderwijseffectiviteit en -evaluatie. Prof. dr. Van Damme stemde in met het onderwerp en stelde Carl Lamote voor als dagelijkse begeleider. Van Carl Lamote kreeg ik enkele basisartikels die de start van mijn onderzoek vormden. Het eerste jaar van de masteropleiding en ook nog een deel van het tweede jaar werden in beslag genomen met het lezen van artikels en het zoeken van een focus voor mijn onderzoek. In mei 2011 wees prof. Van Damme me erop dat ik nog steeds geen duidelijke onderzoeksvraag geformuleerd had. Eens ik hiervan werk had gemaakt, bleek dat de onderzoekers van het Centrum voor onderwijseffectiviteit en -evaluatie onvoldoende vertrouwd waren met het opzetten van een kwalitatief onderzoek zoals ik voor ogen had. Hierop nam ik contact op met prof. dr. Karin Hannes met de vraag of zij het copromotorschap van mijn thesis op zich wilde nemen, ter ondersteuning van het opzetten van een onderzoek in de kwalitatief-hermeneutische traditie. Zij ging hiermee akkoord en stelde een grounded theory - onderzoek voor om eens iets ambitieuzer te proberen dan de vele case studies die thesisstudenten indienen. Ik was zelf verantwoordelijk voor het zoeken van respondenten, het verzamelen van de data (diepte-interviews) en de verwerking ervan. Met mijn methodologische resp. inhoudelijke vragen kon ik steeds terecht bij prof. dr. Hannes en Carl Lamote. Prof. dr. Van Damme behield de eindverantwoordelijkheid en begeleidde me in de laatste meet naar de thesisdeadline. ii

9 Inhoudsopgave Woord van dank i Toelichting aanpak en eigen inbreng ii Inhoudsopgave iii Lijst met tabellen v Lijst met figuren vi Algemene inleiding 1 Abstract 3 Inleiding 3 Probleemstelling 3 Literatuurstudie 5 Doelstelling 7 Onderzoeksvragen 8 Methode 8 Onderzoeksmethode 8 Setting en onderzoeksgroep 8 Gekozen instrumenten/technieken 9 Dataverwerking 10 Resultaten 11 Categorie 1: Inspraak en participatiemogelijkheden 13 Categorie 2: Relatie met medeleerlingen 15 Categorie 3: Relatie met leerkrachten 16 Categorie 4: Academische aansluiting 18 Samenvatting 20 Discussie en conclusie 21 iii

10 Limitaties 24 Aanbevelingen 24 Dankwoord 24 Referentielijst 25 Slotreflectie 29 Bijlagen Bijlage 1: Overzichtsmatrix Bijlage 2: Uitleg van de interviewer & Geïnformeerde toestemming Bijlage 3: Getranscribeerde interviews Bijlage 4: Voorbeeld van een reflectie Bijlage 5: Vragenlijst schoolloopbaan Bijlage 6: Voorbeeld van de open codering Bijlage 7: Resultaat van de open codering Bijlage 8: Voorbeeld van de axiale codering Bijlage 9: Voorbeeld van de constant vergelijkende methode (1) I I XX XXII CXCIII CC CCII CCXVII CCXXI CCXXIII Bijlage 10: Voorbeeld van de constant vergelijkende methode (2) en van het zich ontwikkelend pijlenschema (selectieve codering) CCXXIII iv

11 Lijst met tabellen Tabel 1: Overzicht van organisaties 9 Tabel 2: Codeerschema (Kelle, 2005) overgenomen van Mortelmasn (2010) 10 Tabel 3: Kenmerken van de schoolloopbaan van de respondenten 12 Tabel 4: Legende bij de figuren 13 v

12 Lijst met figuren Figuur 1: Gebrek aan inspraak en participatiemogelijkheden 14 Figuur 2: Relatie met medeleerlingen 16 Figuur 3: Relatie met leerkrachten 17 Figuur 4: Academische aansluiting 19 Figuur 5: Samenvatting 20 vi

13 Algemene inleiding Deze masterproef is in artikelvorm geschreven met oog op een publicatie in het tijdschrift Impuls, Tijdschrift voor Onderwijsbegeleiding. Op haar website 1 profileert Impuls zich als een tijdschrift dat het onderwijslandschap vanuit verschillende hoeken belicht. Voordat u het artikel leest, geloof ik dat het van belang is dat u op de hoogte bent van mijn hoek. Daarom zal ik kort mijn achtergrond en vooropleiding schetsen. Als dochter uit een gemengd huwelijk heb ik van jongs af aan een culturele gevoeligheid en relativeringsvermogen ontwikkeld. Ik besef heel goed dat de wijze waarop wij naar problemen in de samenleving of in het onderwijs kijken geen natuurlijke, maar wel een aangeleerde of aangenomen kijk is. Dit besef blijft groeien naarmate ik de wereld verder verken. Aan de basis van mijn keuze om Pedagogische Wetenschappen te gaan studeren lag de droom om later in de ontwikkelingssamenwerking te gaan werken. Tijdens de opleiding ben ik echter van gedacht veranderd, omdat ik ingezien heb dat er ook in ons eigen land nog veel samengewerkt kan worden om de ontwikkeling van bepaalde groepen te bevorderen. In de bachelor was het voor mij dan ook een logische keuze om de afstudeerrichting Sociale en Arbeidspedagogiek te volgen. Maar gezien het binnen deze afstudeerrichting niet mogelijk was om stage te lopen in een voorziening van de Bijzondere Jeugdzorg ben ik in de master overgeschakeld naar de afstudeerrichting Orthopedagogiek. Binnen de orthopedagogiek worden problemen gekaderd als afstemmingsproblemen: nl. een aanbod dat niet afgestemd is op de vraag van een persoon, een gezin, een bevolkingsgroep. Hoewel ook dit maar een kader is, biedt het in mijn ogen een interessant perspectief om naar het probleem van vroegtijdig schoolverlaten te kijken. Vroegtijdig schoolverlaten als een afstemmingsprobleem neemt de schuld weg van de jongere of de school en biedt de kans om op zoek te gaan naar wat is nodig opdat er een betere afstemming kan zijn tussen de jongere en de school?. Gezien de afstemming (in dit vereenvoudigd model we houden bijvoorbeeld de ouders van de jongeren buiten beschouwing) tussen twee partijen plaats vindt, kunnen we ons twee vragen stellen. De eerste is de vraag wat scholen vragen of verwachten van jongeren: wat is er nodig opdat jongeren beter afgestemd zijn op wat de school van hen vraagt of verwacht? De tweede vraag is de vraag wat jongeren vragen of verwachten van de school: wat is er nodig opdat de school beter afgestemd is op wat de jongeren van hen vragen of verwachten? In mijn onderzoek wordt het antwoord gezocht op deze tweede vraag. 1 Uitgeverij Acco. (2012). Impuls, Tijdschrift voor Onderwijsbegeleiding. Retrieved August 8, 2012, from 1

14 2

15 Kenmerken van de schoolpraktijk die bijdragen tot de ongekwalificeerde uitstroom van jongeren uit het secundair onderwijs: een kwalitatieve analyse Abstract Hoewel er in de literatuur consensus is dat zowel individuele als institutionele factoren een rol spelen bij vroegtijdig schoolverlaten, is er tot nu toe weinig onderzoek gevoerd naar de bijdrage van kenmerken van de school- en klaspraktijk. Het doel van deze studie is om een bijdrage te leveren aan de conceptualisering van de kenmerken van de school- en klaspraktijk die bijdragen tot de ongekwalificeerde uitstroom in de Vlaamse onderwijscontext. Hiertoe werd een kwalitatieve studie uitgevoerd waarin data verzameld werden aan de hand van diepte-interviews met acht vroegtijdige schoolverlaters. De data werden door middel van een constant comparative analysis geanalyseerd in functie van het creëren van een theoretisch kader gegrond in de data. In het theoretisch model werden vier categorieën van kenmerken van de school- en klaspraktijk met elkaar in verband gebracht: (1) inspraak en participatiemogelijkheden, (2) relatie met medeleerlingen, (3) relatie met leerkrachten en (4) academische aansluiting. Als conclusie kan gesteld worden dat een beleid ter preventie van vroegtijdig schoolverlaten zich dient te richten op het aanbieden van positieve ervaringen binnen de vier genoemde categorieën ten einde het proces van zich opeenstapelende negatieve schoolervaringen te doorbreken. Inleiding Probleemstelling In 2009 bedroeg de ongekwalificeerde uitstroom 2 uit het secundair onderwijs zo n 13,4% (Van Landeghem & Van Damme, 2011). Deze jongeren verlieten het onderwijs zonder het zesde jaar van het voltijds secundair onderwijs beëindigd te hebben, zonder een kwalificatie van het buitengewoon secundair onderwijs opleidingsvorm 3 of 4 behaald te hebben, en zonder alsnog een getuigschrift te halen in het deeltijds beroepssecundair onderwijs of in de Syntra-leertijd. De nadelige gevolgen van schoolverlaten zijn gekend. Eerst en vooral zijn er een aantal arbeidsmarktgerelateerde gevolgen: jongeren zonder diploma vinden minder snel een job en hebben een minder goede positie op de arbeidsmarkt (Lamote & Van Damme, 2011). Daarnaast zijn aan vroegtijdig schoolverlaten 2 Ter afwisseling zullen in dit artikel de begrippen vroegtijdig schoolverlaten, schoolverlaten, de school zonder kwalificatie verlaten, schooluitval en dropout door elkaar gebruikt worden. Om de individuen die uitvallen te benoemen, zullen de begrippen vroegtijdig schoolverlater, schoolverlater, uitvaller en dropout als synoniemen gebruikt worden. De groep van alle uitvallers zal worden omschreven als de ongekwalificeerde uitstroom. 3

16 maatschappelijke kosten verbonden: directe kosten, in termen van uitkeringen en niet gerealiseerde productiviteit, maar ook indirecte kosten wanneer de maatschappelijke achterstand bijvoorbeeld ontaardt in criminaliteit (Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, 2009; Rumberger, 2001). Tot slot spreekt de Nederlandse Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR, 2009) ook over morele kosten. Meer bepaald vraagt ze zich af welke implicaties vroegtijdig schoolverlaten heeft op waarden zoals erbij horen en toekomstperspectief die jongeren ontwikkelen. Dit geldt in het bijzonder voor de groep maatschappelijk kwetsbare jongeren. Dit zijn jongeren die het risico lopen om vooral, en telkens opnieuw, de negatieve aspecten te ondergaan van de maatschappelijke instellingen waarmee zij in contact komen en om minder gebruik te maken van het positieve aanbod (Vettenburg, 1989). De uitval van deze jongeren impliceert dat zij niet hebben kunnen ervaren dat de deelname aan maatschappelijke instituties belonend kan zijn (Wehlage & Rutter, 1986). Een land waarin jonge mensen de boodschap krijgen dat het mogelijk is om een maatschappelijke institutie zoals de school te verlaten, zet de deur open voor verdere terugtrekking uit andere instituties. In het ergste geval groeien die jongeren uit van schooluitvallers tot maatschappelijke uitvallers (WRR, 2009). Om de ongekwalificeerde uitstroom en de nadelige maatschappelijke gevolgen die ermee gepaard gaan in te dijken is een degelijke onderkenning van het probleem noodzakelijk. Hoewel het wetenschappelijk onderzoek naar schoolverlaten al vrij veel duidelijkheid heeft gebracht over de omvang en gevolgen van schooluitval, is er veel minder zicht op de redenen of oorzakelijke factoren die er zijn voor schoolverlaten. In de literatuur wordt benadrukt dat het niet zo eenvoudig is om de oorzaken voor dropout te benoemen. Vroegtijdig schoolverlaten is het eindpunt van een erg complex, langdurig en meervoudig bepaald proces (Rumberger, 2001) waarbij de jongere zich in toenemende mate uit de school terugtrekt (Finn, 1989; Rumberger, 2001; Christle, Jolivette, & Nelson, 2007; WRR, 2009; Europese Commissie, 2010; Lamote et al., 2012). Het is niet meer dan een volgende gebeurtenis in een reeks gebeurtenissen die reeds jaren ervoor begonnen zijn (Finn, 1989). In het langdurig cumulatief proces spelen zowel individuele als institutionele factoren een rol. Rumberger en Lim (2008) voerden een meta-analyse uit naar de verschillende factoren. Zij onderscheiden vier categorieën van individuele of leerlinggebonden kenmerken die leiden tot vroegtijdig schoolverlaten: (1) schoolprestaties zoals dalende schoolresultaten, maar ook het veranderen van school en zittenblijven, (2) gedragingen die uitingen zijn van de verlanging in betrokkenheid van leerlingen zoals spijbelen, en andere gedragingen, (3) attitudes zoals verwachtingen van leerlingen t.a.v. de eigen schoolloopbaan en (4) demografische achtergrondkenmerken zoals geslacht en etniciteit. Onder institutionele factoren worden de kenmerken van de familie, school of bredere omgeving van leerlingen verstaan die de individuele kenmerken beïnvloeden (Rumberger & Lim, 2008). Ons onderzoek richt zich op de schoolkenmerken als onderdeel van de institutionele factoren die bijdragen tot dropout. In vergelijking met onderzoek dat zicht toespitst op individuele leerlingkenmerken is er nog maar weinig onderzoek gevoerd naar de rol van de school bij ongekwalificeerde uitstroom (Lamote & Van Damme, 2011). Wehlage & Rutter waarschuwden in 1986 reeds dat wanneer het onderzoek naar dropout zich blijft focussen op de relatief vaste kenmerken van leerlingen dit tot gevolg kan hebben dat er voorbijgegaan wordt aan wat scholen zelf kunnen ondernemen om vroegtijdig schoolverlaten tegen te gaan. Nochtans hebben verschillende scholen 4

17 een verschillende impact op dropout: de scholen die vroegtijdig schoolverlaters in een latere fase in hun schoolloopbaan doorlopen, hebben een grotere impact op leerlingen dan scholen die zij eerder doorlopen. (Lamote et al., 2012). Dit inzicht is in het bijzonder van belang voor leerlingen die verschillende keren van school veranderen voordat zij uitvallen. In de meta-analyse uitgevoerd door Rumberger en Lim (2008) worden vier schoolkenmerken onderscheiden die bijdragen tot vroegtijdig schoolverlaten. Samen verklaren zij ongeveer 20 procent van de variantie in uitvalcijfers (Rumberger, 2005; in Rumberger & Lim, 2008). Een eerste factor betreft de samenstelling van het leerlingenpubliek zoals de gemiddelde sociaal-economische status (SES) of het leerlingenpercentage dat tot een etnische minderheid behoort. Ten tweede spelen kenmerken van de schoolstructuur zoals de locatie, grootte en het type (publiek of privaat) een rol. Ten derde hebben hulpbronnen ( resources ) zoals de verhouding tussen het aantal leerlingen en leerkrachten een invloed op de effectiviteit van scholen. De drie reeds genoemde factoren kunnen samen beschouwd worden als de input van een school (Hanushek, 1986). Hoewel deze inputfactoren veel aandacht krijgen in het onderzoek naar schooleffectiviteit gelooft men dat een andere, vierde schoolfactor de sleutel is tot het verbeteren van schoolprestaties en verminderen van vroegtijdig schoolverlaten: de schoolpraktijken 3 of processen die zich op school afspelen (Rumberger & Lim, 2008; Rumberger, 2001). Scholen kunnen immers weinig veranderen aan de inputfactoren, maar zij hebben wel controle over de wijze waarop zij er in de school en in de klas mee om gaan en aan de slag gaan (Rumberger, 1995). In ons onderzoek richten we daarom specifiek de aandacht op de kenmerken van de school- en klaspraktijk die bijdragen tot dropout. Literatuurstudie Om zicht te krijgen op welke schoolkenmerken bijdragen tot dropout en om onze onderzoeksvragen te specificeren voerden we tussen oktober 2010 en april 2012 een literatuuronderzoek uit. Contacten met een inhoudelijk expert binnen het domein leverde een aantal basisartikels op die het vertrekpunt van de literatuurverkenning vormden. Vervolgens zochten we in de LIBISnet-catalogus, LIRIAS en Primo Central met de zoektermen schoolrelated characteristics dropout, schoolfactoren dropout, schoolgerelateerde factoren dropout, schoolgerelateerde factoren vroegtijdig schoolverlaten, enz. Aangezien deze zoektocht slechts een beperkt aantal artikels opleverde, werden vooral via de referentielijsten van reeds gelezen relevante artikels nieuwe artikels gezocht. Verder werd ook via Google en Google Scholar gezocht naar wetenschappelijke artikels die refereerden naar de basisartikels en andere gevonden artikels. Hierbij zochten we zowel naar kwantitatieve als kwalitatieve studies. Het resultaat van het literatuuronderzoek naar schoolfactoren die bijdragen tot dropout is gebundeld in een overzichtsmatrix (zie Bijlage 1). Hierbij is een onderscheid gemaakt tussen de resultaten van onderzoeken in een internationale (deel 1) en de Vlaamse context (deel 2), aangezien schoolfactoren in andere landen niet 3 In het Engels benoemd als school (policies and) practices. 5

18 noodzakelijk ook van toepassing zijn in de Vlaamse onderwijscontext. Bovendien biedt de tweedeling de mogelijkheid om de resultaten uit Vlaams onderzoek te vergelijken met die uit internationale studies. Uit het literatuuronderzoek van internationale studies bleek dat er vijf categorieën van schoolfactoren kunnen onderscheiden worden. De eerste categorie zijn de inputkenmerken en omvatten de eerste drie van de vier schoolkenmerken zoals door Rumberger en Lim (2008) omschreven: de samenstelling van het leerlingenpubliek, de schoolstructuur en de hulpbronnen. Aangezien in een aantal artikels ook individuele leerlingkenmerken beschouwd worden als inputkenmerken, hebben we in deze categorie zowel school- als individuele kenmerken opgenomen. De tweede categorie betreft het academisch klimaat op school en bevat de schoolprestaties en -kenmerken die van de school en klas een intellectueel prikkelende studie- en werkomgeving maken. De derde categorie bevat de factoren van het sociaal klimaat op school met betrekking op de sfeer en de sociale relaties tussen leerkrachten en leerlingen of tussen leerlingen onderling. In de vierde categorie getiteld regels/discipline/participatie zijn de factoren opgenomen in verband met de regels die op school gelden, met de discipline die er heerst (mate waarin de regels nageleefd worden) en met de leerlingparticipatie (mate waarin leerlingen inspraak hebben in het opstellen van de regels en in het schoolgebeuren in het algemeen). In een aantal onderzoeken worden de tweede, derde en vierde categorie samengenomen en benoemd als schoolklimaat. Deze overkoepelende term lijkt weliswaar een correcte benaming voor de schoolfactoren die zich op school- en klasniveau afspelen, maar geeft niet echt een goed beeld over wat er nu precies toe bijdraagt dat jongeren uitvallen. De vijfde categorie ten slotte bevat de kenmerken met betrekking tot de begeleiding en remediërende ondersteuning die leerlingen ervaren tijdens (overgangsmomenten in) hun schoolloopbaan. De tweede t.e.m. vijfde categorie zijn een specificering van wat Rumberger en Lim (2008) schoolpraktijken en -processen noemen en wat we in ons onderzoek omschrijven als kenmerken van de school- en klaspraktijk. In wat volgt geven we een kort overzicht van de inzichten uit het onderzoek uitgevoerd in de Vlaamse onderwijscontext en vergelijken we die met de inzichten uit internationaal onderzoek. In Vlaanderen voert het Centrum voor onderwijseffectiviteit en -evaluatie onderzoek naar de ongekwalificeerde uitstroom in samenwerking met het Steunpunt Studie- en Schoolloopbanen. Door de indicatoren van de ongekwalificeerde uitstroom uit het leerplichtonderwijs in kaart te brengen tracht men een beeld te krijgen van de omvang en evolutie van het vroegtijdig schoolverlaten in Vlaanderen (Van Landeghem & Van Damme, 2011). Aan dit soort onderzoek zijn een aantal beperkingen verbonden. Ten eerste is het gevoerde onderzoek bijna uitsluitend kwantitatief van aard. De resultaten hiervan zijn mogelijk niet representatief voor de beleefde ervaringen van schoolverlaters (Jimerson et al., 2000) binnen een bepaalde schoolcontext (Kearney, 2007; in Wilkins, 2008). Ten tweede worden er in het onderzoek van het Steunpunt Studie- en Schoolloopbanen geen indicatoren opgenomen m.b.t. kenmerken van de school- en klaspraktijk waardoor men aan de hand van dit soort onderzoek geen uitspraak kan doen over welke van deze kenmerken bijdragen tot de ongekwalificeerde uitstroom. In het verleden heeft het Centrum voor onderwijseffectiviteit en -evaluatie wel een longitudinaal onderzoek gevoerd waarin klasen schoolkenmerken opgenomen waren: het LOSO (Longitudinaal Onderzoek Secundair Onderwijs) onderzoek. Dit onderzoek bestond uit een globale analyse van een ruime steekproef van Vlaamse scholen met 6

19 als doel de studieloopbanen van leerlingen in het secundair onderwijs in kaart te brengen en te verklaren (Van Landeghem, Bervoets, & Van Damme, 2005). Aan de hand van dit onderzoek kan weliswaar nagegaan worden welke factoren een statistische samenhang vertonen met vroegtijdig schoolverlaten, maar er kan geen oorzakelijk verband vastgesteld worden. Een andere beperking van het LOSO-onderzoek is dat men op basis van het observationeel onderzoek alleen maar kan vinden wat spontaan aanwezig is. Indien de Vlaamse scholen weinig avontuurlijk of origineel zijn in hun aanpak van vroegtijdig schoolverlaten zal het onderzoek slechts weinig informatie aan het licht brengen over de schoolfactoren die bijdragen tot dropout (Van Landeghem, Bervoets, & Van Damme, 2005). De enige schoolfactor uit het LOSO-onderzoek die samenhang vertoonde met vroegtijdig schoolverlaten was de sociaaleconomische compositie van de school (Van Landeghem, Bervoets, & Van Damme, 2005). Dit is een inputfactor, en geen kenmerk van de school- of klaspraktijk (cf. supra). Op basis van de verzamelde gegevens uit het LOSO-onderzoek onderzochten Creten, Van de Velde, Van Damme en Verhaest (2004) welke oorzaken en motieven vroegtijdig schoolverlaters die voor de leeftijd van 18 jaar uitgevallen zijn, benoemen voor hun schoolverlaten. Kenmerken van de school- en klaspraktijk die door hen aangehaald worden zijn enerzijds de tegenvallende, oninteressante inhoud van de actuele opleiding en anderzijds de moeilijkheidsgraad van de gevolgde opleiding, beide kenmerken van het academisch klimaat. In vergelijking met internationaal onderzoek worden er in Vlaams onderzoek veel minder verschillende factoren van vroegtijdig schoolverlaten genoemd. De factoren komen ook uit minder verschillende categorieën. Naast de reeds genoemde factoren uit de categorieën inputkenmerken en academisch klimaat werd in recent onderzoek (Lamote et al., 2012) ook de samenhang aangetoond tussen leerkracht - leerling - relaties (onderdeel van de categorie sociaal klimaat ) en vroegtijdig schoolverlaten. Uit de categorieën regels/discipline/participatie en begeleiding & remediërende ondersteuning daarentegen zijn in de Vlaamse context nog geen factoren naar boven gekomen. Er zijn twee mogelijke verklaringen voor de verschillen wat betreft de resultaten uit internationaal en Vlaams onderzoek. Vooreerst is het mogelijk dat de Vlaamse context nog niet of met onvoldoende diepgang is onderzocht. Een andere mogelijkheid is dat kenmerken van de school- en klaspraktijk contextspecifiek zijn en dat de internationale factoren daarom niet van toepassing zijn op de Vlaamse context. Doelstelling We stellen ons tot doel om zicht te krijgen op de kenmerken van de school- en klaspraktijk die bijdragen tot de ongekwalificeerde uitstroom van leerlingen in Vlaanderen. Deze kenmerken kunnen omschreven worden als de push -factoren op school- en klasniveau die leerlingen het gevoel geven door de school afgestoten of weggeduwd (Creten et al., 2004) te worden. Door in kaart te brengen welke pushfactoren jongeren in het onderwijs ervaren en hoe die met elkaar samenhangen, willen we bijdragen aan de theorievorming rond vroegtijdig schoolverlaten, in functie van het creëren van een aantal hypothesen die dan in verder onderzoek getoetst kunnen worden. Naast een aanvulling op het bestaande onderwijseffectiviteitsonderzoek zal ons onderzoek ook van nut zijn voor beleidsactoren die beslissingen moeten nemen over de aanpak van vroegtijdig schoolverlaten. Volgens Creten et al. (2004) gaat het onderzoek naar de invloed van schoolfactoren op 7

20 vroegtijdig schoolverlaten voor een groot deel over de vraag in hoeverre dat wat de school te bieden heeft, overeenstemt met de behoeften van de leerling. Het in kaart brengen van deze behoeften kan actoren uit het onderwijsbeleid en de onderwijspraktijk helpen om een betere afstemming te verkrijgen tussen de school en leerlingen. Onderzoeksvragen Hoewel uit internationaal onderzoek blijkt dat verschillende schoolfactoren een rol spelen in het vroegtijdig schoolverlaten van jongeren, is er in de Vlaamse onderwijscontext tot nu toe weinig gericht onderzoek naar gevoerd. Ons onderzoek zal trachten deze leemte te dichten door een antwoord te zoeken op de volgende vragen: (1) welke schoolfactoren dragen bij tot de ongekwalificeerde uitstroom van jongeren, en (2) wat kunnen scholen ondernemen om vroegtijdig schoolverlaten te voorkomen. Methode Onderzoeksmethode Als verkenning van de empirische werkelijkheid kozen we voor een kwalitatief onderzoek volgens de basisprincipes van de grounded theory benadering (Strauss & Corbin, 1998). Binnen deze onderzoeksmethode wordt er niet vertrokken vanuit een bestaande theorie, maar construeert men een theorie of verklaringsmodel vanuit de verzamelde data. De dataverwerking vindt plaats in drie fasen: open, axiale en selectieve codering (Strauss & Corbin, 1998). Tijdens de open codering worden codes toegekend aan relevante interviewfragmenten. In de fase van axiale codering worden de losse codes vervolgens aan elkaar gerelateerd en samengevoegd tot betekenisvolle categorieën. Tot slot worden deze met elkaar verbonden in een theoretisch kader in de fase van selectieve codering. Om het theoretisch kader te toetsen kan hierop een nieuwe ronde van dataverzameling volgen. De grounded theory benadering wordt dus gekenmerkt door een cyclisch verloop van dataverzameling en -verwerking. Setting en onderzoeksgroep Als vroegtijdig schoolverlater worden de personen beschouwd die vier maanden of langer niet naar school zijn gegaan en die geen studiegetuigschrift hebben behaald van het zesde jaar voltijds secundair onderwijs, geen kwalificatiegetuigschrift van het deeltijds beroepsonderwijs noch een getuigschrift van de Syntra-leertijd (Van Landeghem & Van Damme, 2011). Minderjarige leerlingen voor wie de leerplicht nog geldt worden als vroegtijdig schoolverlater beschouwd wanneer ze een langdurig persoonlijk ontwikkelingstraject (POT) volgen. Om in contact te komen met vroegtijdig schoolverlaters is een opportunistische steekproef (Patton, 2002) getrokken. Tussen mei en september 2011 werden zeventien organisaties aangeschreven die geselecteerd werden op basis van hun geografische ligging, werking en profilering. Meer bepaald schreven we organisaties 8

Onderzoek De Lee & De Volder -> schriftelijke vragenlijst voor BaO (L4-5-6)

Onderzoek De Lee & De Volder -> schriftelijke vragenlijst voor BaO (L4-5-6) Online welbevindenvragenlijst met 28 stellingen Onderzoek De Lee & De Volder -> schriftelijke vragenlijst voor BaO (L4-5-6) - Leerlingen een stem geven bij de doorlichtingen en kwaliteitsbeleid - Zicht

Nadere informatie

Vragenlijst Klastitularis - Eerste leerjaar A of B (schooljaar 2009-2010): overzicht items per schaal Schaal (Dimensie) Items Itemnummer Bron item

Vragenlijst Klastitularis - Eerste leerjaar A of B (schooljaar 2009-2010): overzicht items per schaal Schaal (Dimensie) Items Itemnummer Bron item Vragenlijst Klastitularis - Eerste leerjaar A of B (schooljaar 2009-2010): overzicht items per schaal Schaal (Dimensie) Items Itemnummer Bron item Integratie - Populariteit (sociale ontwikkeling) heeft

Nadere informatie

Uw ervaringen na 1 jaar M-decreet

Uw ervaringen na 1 jaar M-decreet Uw ervaringen na 1 jaar M-decreet Heeft u leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften door de invoering van het M-decreet in uw klas of school? Is uw rol als ondersteuner gewijzigd omwille van de invoering

Nadere informatie

SCHOOLFEEDBACKRAPPORT ONDERZOEK WELBEVINDEN Bevraging van de leerlingen van het lager onderwijs

SCHOOLFEEDBACKRAPPORT ONDERZOEK WELBEVINDEN Bevraging van de leerlingen van het lager onderwijs SCHOOLFEEDBACKRAPPORT ONDERZOEK WELBEVINDEN Bevraging van de leerlingen van het lager onderwijs Aan de directeur, de leerkrachten en de leerlingen van het vierde, vijfde en zesde leerjaar van school 1

Nadere informatie

Vragen pas gepromoveerde

Vragen pas gepromoveerde Vragen pas gepromoveerde dr. Maaike Vervoort Titel proefschrift: Kijk op de praktijk: rich media-cases in de lerarenopleiding Datum verdediging: 6 september 2013 Universiteit: Universiteit Twente * Kun

Nadere informatie

Seminarie kwalitatieve onderzoeksmethoden

Seminarie kwalitatieve onderzoeksmethoden Seminarie kwalitatieve onderzoeksmethoden Tineke Cappellen 17 november 2006 Onderzoeksproces Probleemstelling Onderzoeksvra(a)g(en) Onderzoeksmethode Bepaling van de steekproef Uitvoering van het onderzoek

Nadere informatie

TTALIS. Maatschappelijke waardering door de ogen van de. leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken

TTALIS. Maatschappelijke waardering door de ogen van de. leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken Maatschappelijke waardering door de ogen van de TTALIS leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken Bevindingen uit de Teaching And Learning International Survey (TALIS) 2013 IN FOCUS Faculteit

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Hoger onderwijs, lager onderwijs, schoolloopbaan, schoolse vertraging, secundair onderwijs, universitair onderwijs, watervalsysteem, zittenblijven

Hoger onderwijs, lager onderwijs, schoolloopbaan, schoolse vertraging, secundair onderwijs, universitair onderwijs, watervalsysteem, zittenblijven 1. Referentie Referentie Duqué, H. (1998). Zittenblijven en schoolse vertraging in het Vlaams onderwijs. Een kwantitatieve analyse 1996-1997. Onuitgegeven onderzoeksrapport, Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap,

Nadere informatie

Het welbevinden van leerlingen Een vragenlijst

Het welbevinden van leerlingen Een vragenlijst Het welbevinden van leerlingen Een vragenlijst Studiedag SOK Leerlingen en kwaliteitszorg Affligem, 6 december 2013 Dr. Ilse De Volder & Ludo De Lee 1 Inhoud o Bevraging van leerlingen bij EU-inspecties

Nadere informatie

ENQUÊTE NO BLAME EN PESTPREVENTIE IN DE VLAAMSE SECUNDAIRE SCHOLEN

ENQUÊTE NO BLAME EN PESTPREVENTIE IN DE VLAAMSE SECUNDAIRE SCHOLEN ENQUÊTE NO BLAME EN PESTPREVENTIE IN DE VLAAMSE SECUNDAIRE SCHOLEN 1. Inleiding Sinds 2002 biedt Leefsleutels vormingen aan over de No Blame-methode bij pesten. Omdat er na vijf jaar nog geen cijfers bestaan

Nadere informatie

Vroege schoolverlaters in Vlaanderen Evolutie van de ongekwalificeerde uitstroom tot 2007 Samenvatting. G. Van Landeghem, M. Goos & J.

Vroege schoolverlaters in Vlaanderen Evolutie van de ongekwalificeerde uitstroom tot 2007 Samenvatting. G. Van Landeghem, M. Goos & J. Vroege schoolverlaters in Vlaanderen Evolutie van de ongekwalificeerde uitstroom tot 2007 Samenvatting G. Van Landeghem, M. Goos & J. Van Damme Vroege schoolverlaters in Vlaanderen Evolutie T van de ongekwalificeerde

Nadere informatie

Maatschappelijk aanzien van onderwijsvormen. Feit of mythe?

Maatschappelijk aanzien van onderwijsvormen. Feit of mythe? Maatschappelijk aanzien van onderwijsvormen. Feit of mythe? Gebaseerd op: Van Gasse, R., Van Cauteren, C., Vanhoof, J. & De Maeyer, S. (2013). Het maatschappelijk aanzien van onderwijsvormen. Feit of mythe?

Nadere informatie

Link met het secundair onderwijs

Link met het secundair onderwijs Link met het secundair onderwijs 1. Instroomprojecten 'Tutoraat' en 'Klimop' De moeizame doorstroom in het secundair onderwijs en de instroom naar het hoger onderwijs van kansarme en allochtone jongeren

Nadere informatie

Schoolverlaters bevraagd

Schoolverlaters bevraagd sessie 3 De wereld op de stoep: Schoolverlaters bevraagd Lieven Tusschans Stad Gent Werk en Economie Dienst Werk Schoolverlaters bevraagd Europa 2020 (schoolverlaters, kwalificaties, werkloosheid) Dienst

Nadere informatie

Aan de slag met vakdidactisch onderzoek: methodologische aspecten

Aan de slag met vakdidactisch onderzoek: methodologische aspecten Aan de slag met vakdidactisch onderzoek: methodologische aspecten Geraldine Clarebout 09-09-2010 Contact: geraldine.clarebout@kuleuven-kortrijk.be Inhoud Kiezen van methoden: verschillende types Steekproeftrekking

Nadere informatie

Welk beeld heeft Vlaanderen over de leraar? J.C. Verhoeven (KuLeuven), A. Aelterman (UGent), I. Buvens (KuLeuven), I. Rots (UGent)

Welk beeld heeft Vlaanderen over de leraar? J.C. Verhoeven (KuLeuven), A. Aelterman (UGent), I. Buvens (KuLeuven), I. Rots (UGent) 1 Welk beeld heeft Vlaanderen over de leraar? J.C. Verhoeven (KuLeuven), A. Aelterman (UGent), I. Buvens (KuLeuven), I. Rots (UGent) Doel van het onderzoek Onderzoek naar de wijze waarop de samenleving

Nadere informatie

Inhoud van de presentatie

Inhoud van de presentatie De overgang van het basis- naar het secundair onderwijs vanuit ontwikkelingspsychologisch perspectief Annelies Somers i.s.m. Prof. Hilde Colpin Prof. Karine Verschueren ~ Centrum voor Schoolpsychologie

Nadere informatie

Eva Franck. Alternatieven voor zittenblijven. Onderwijsbeleid Stad Antwerpen

Eva Franck. Alternatieven voor zittenblijven. Onderwijsbeleid Stad Antwerpen Eva Franck Alternatieven voor zittenblijven Onderwijsbeleid Stad Antwerpen Vaststelling: ongekwalificeerde uitstroom = ERG HOOG 14% in Vlaanderen 28% van Antwerpse jongeren verlaat de secundaire school

Nadere informatie

Voorwoord. Willy Kimpen directeur

Voorwoord. Willy Kimpen directeur Voorwoord Het is de opdracht van elke school om de hen toevertrouwde leerlingen zo goed mogelijk te begeleiden in hun ontwikkeling. Onze basisschool De Zevensprong heeft hiervan een prioriteit gemaakt

Nadere informatie

Ben ik verplicht om naar school te gaan? Kan de school mij als straf naar huis sturen? Kunnen we op school een leerlingenraad opstarten?

Ben ik verplicht om naar school te gaan? Kan de school mij als straf naar huis sturen? Kunnen we op school een leerlingenraad opstarten? Ben ik verplicht om naar school te gaan? Kan de school mij als straf naar huis sturen? Kunnen we op school een leerlingenraad opstarten? Zit je met een vraag over school? Of wil je weten wat je rechten

Nadere informatie

Profiel kandidaat Examencommissie secundair onderwijs

Profiel kandidaat Examencommissie secundair onderwijs Profiel kandidaat Examencommissie secundair onderwijs Profiel kandidaten Wanneer kandidaten zich voor de eerste maal aanmelden op het EC-platform, wordt hen gevraagd een vragenlijst in te vullen. Op deze

Nadere informatie

Pestprotocol Theo Thijssenschool Waddinxveen

Pestprotocol Theo Thijssenschool Waddinxveen Pestprotocol Theo Thijssenschool Waddinxveen 1. Plagen en pesten Het verschil tussen plagen en pesten is duidelijk aan te geven. Bij plagen is sprake van incidenten. Pesten gebeurt systematisch. Een definitie

Nadere informatie

GBS 'Alt-Hoeselt' schoolwerkplan deel 3 : pedagogisch - didactische aspecten 1

GBS 'Alt-Hoeselt' schoolwerkplan deel 3 : pedagogisch - didactische aspecten 1 GBS 'Alt-Hoeselt' schoolwerkplan deel 3 : pedagogisch - didactische aspecten 1 Hoofdstuk 9. Pesten Pesten, wij willen er SAMEN iets aan doen! Inleiding In onze school zijn we reeds verschillende jaren

Nadere informatie

Studenten aan de slag met TALENTEN tijdens buitenlandse stages. Kristien Lacluyse, Ann Van Hooste, Hilde Loenders

Studenten aan de slag met TALENTEN tijdens buitenlandse stages. Kristien Lacluyse, Ann Van Hooste, Hilde Loenders Studenten aan de slag met TALENTEN tijdens buitenlandse stages Kristien Lacluyse, Ann Van Hooste, Hilde Loenders Overzicht Even voorstellen Situering onderzoek Grenzen verleggen: Droom of realiteit? Buitenlandse

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

2. In functie van implementatie van onderzoekscompetenties in de lerarenopleiding

2. In functie van implementatie van onderzoekscompetenties in de lerarenopleiding Gebruikswijzer P- Reviews: Hoe kunnen de Reviews op een nuttige manier geïntegreerd worden in de lerarenopleiding? In deze gebruikswijzer bekijken we eerst een aantal mogelijkheden tot implementatie van

Nadere informatie

De bouwnijverheid: op zoek naar gekwalificeerde werknemers

De bouwnijverheid: op zoek naar gekwalificeerde werknemers De bouwnijverheid: op zoek naar gekwalificeerde werknemers Katleen De Rick - onderzoeksleider Onderzoeksgroep Onderwijs en levenslang leren Onderzoeksgroep Arbeidsmarkt VFO - Hasselt 13 november 2008 Op

Nadere informatie

Hoorzitting Spijbelen en absoluut schoolverzuim

Hoorzitting Spijbelen en absoluut schoolverzuim Advies Hoorzitting Spijbelen en absoluut schoolverzuim Commissie voor Onderwijs, Vorming, Wetenschap en Innovatie Donderdag 28 april 2005 Gedachtewisseling met de Kinderrechtencommissaris, samenvatting

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek. Rapportage over de tevredenheid van de jongeren die een programma volgen bij Prins Heerlijk.

Tevredenheidsonderzoek. Rapportage over de tevredenheid van de jongeren die een programma volgen bij Prins Heerlijk. Tevredenheidsonderzoek Rapportage over de tevredenheid van de jongeren die een programma volgen bij Prins Heerlijk. Stichting Buitengewoon leren & werken Prins Heerlijk Juni 2013 Stichting Buitengewoon

Nadere informatie

Ouderbetrokkenheid: interviewschema

Ouderbetrokkenheid: interviewschema Ouderbetrokkenheid: interviewschema Contactinformatie: Prof. dr. Johan van Braak, Lien Ghysens en Ruben Vanderlinde Vakgroep Onderwijskunde Universiteit Gent Inleiding Met dit interview willen we meer

Nadere informatie

Zijn secundaire scholen klaar voor de onderwijshervormingen?

Zijn secundaire scholen klaar voor de onderwijshervormingen? Zijn secundaire scholen klaar voor de onderwijshervormingen? Een multiple case study naar de draagkracht van vier secundaire scholen om de hervormingen door te voeren Esther Gheyssens & Katrien Struyven

Nadere informatie

t Kompas School met de Bijbel Westbroek

t Kompas School met de Bijbel Westbroek t Kompas School met de Bijbel Westbroek Het protocol sociaal gedrag Het pestprotocol is een belangrijk onderdeel van het beleid van onze school. We hebben dan ook een protocol opgesteld dat op de hele

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 1 vormt de algemene inleiding van het proefschrift. In dit hoofdstuk beschrijven wij de achtergronden, het doel, de relevantie en de context van het onderzoek, en de

Nadere informatie

Ik weet dat mijn gegevens anoniem zullen worden toegevoegd aan een databestand dat voor wetenschappelijke doeleinden gebruikt wordt.

Ik weet dat mijn gegevens anoniem zullen worden toegevoegd aan een databestand dat voor wetenschappelijke doeleinden gebruikt wordt. Toestemmingsverklaring: Ik heb informatie gekregen over de inhoud, methode en het doel van het onderzoek. Ik weet dat de gegevens en resultaten van het onderzoek alleen anoniem en vertrouwelijk gebruikt

Nadere informatie

Kiezen voor kinderen: waarom nu?

Kiezen voor kinderen: waarom nu? Kiezen voor kinderen: waarom nu? Ontwikkeling en pilootstudie van een vragenlijst over de stap naar ouderschap Masterproef voorgelegd tot het behalen van de graad van Master in de Verpleegkunde en de Vroedkunde

Nadere informatie

Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen?

Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen? Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen? Welke percepties leven er bij werknemers en studenten omtrent de logistieke sector? Lynn De Bock en Valerie Smid trachten in hun gezamenlijke masterproef

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Langdurig ziekteverzuim is een erkend sociaal-economisch en sociaal-geneeskundig probleem op nationaal en internationaal niveau. Verschillende landen hebben wettelijke maatregelen genomen

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Vrijetijdsbesteding en -behoeften van Brusselse jeugd met een handicap. Roeland Janssen Joris Van Puyenbroeck Dirk Smits

Vrijetijdsbesteding en -behoeften van Brusselse jeugd met een handicap. Roeland Janssen Joris Van Puyenbroeck Dirk Smits Vrijetijdsbesteding en -behoeften van Brusselse jeugd met een handicap Roeland Janssen Joris Van Puyenbroeck Dirk Smits Doelgroep Kinderen met een functiebeperking (6-12 jaar) en hun ouders Nederlandstalig

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2014 : Socio-demografische gegevens

Jongeren en Gezondheid 2014 : Socio-demografische gegevens Resultaten HBSC 14 Socio-demografische gegevens Jongeren en Gezondheid 14 : Socio-demografische gegevens Steekproef De steekproef van de studie Jongeren en Gezondheid 14 bestaat uit 9.566 leerlingen van

Nadere informatie

Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen

Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Het doel van het pestprotocol is: Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Door regels en afspraken zichtbaar te maken kunnen

Nadere informatie

Peiling natuurwetenschappen eerste graad A-stroom. dr. Daniël Van Nijlen Colloquium 16 juni 2016

Peiling natuurwetenschappen eerste graad A-stroom. dr. Daniël Van Nijlen Colloquium 16 juni 2016 Peiling natuurwetenschappen eerste graad A-stroom dr. Daniël Van Nijlen Colloquium 16 juni 2016 Overzicht De peiling natuurwetenschappen Beschrijving van de steekproef Resultaten van de peiling o Behalen

Nadere informatie

Doelen. 1. Het onderzoek. 1. Het onderzoek. 1. Het onderzoek. 1. Het onderzoek 2/09/2015. M-decreet: motiveren tot kwaliteitsvolle leertrajecten

Doelen. 1. Het onderzoek. 1. Het onderzoek. 1. Het onderzoek. 1. Het onderzoek 2/09/2015. M-decreet: motiveren tot kwaliteitsvolle leertrajecten M-decreet: motiveren tot kwaliteitsvolle leertrajecten Praktijkgericht Wetenschappelijk Onderzoek 2014-2015 Projectteam: Mieke Meirsschaut, Frank Monsecour, Sarah Verslijcke Cofinanciering: scholengemeenschap

Nadere informatie

> VSK-PEILING OVER STRESS OP SCHOOL 5964 leerlingen over de oorzaken en gevolgen van schoolstress Scholierencongres (18 februari 2017)

> VSK-PEILING OVER STRESS OP SCHOOL 5964 leerlingen over de oorzaken en gevolgen van schoolstress Scholierencongres (18 februari 2017) > VSK-PEILING OVER STRESS OP SCHOOL 5964 leerlingen over de oorzaken en gevolgen van schoolstress Scholierencongres (18 februari 2017) < verwijder geen elementen boven deze lijn; ze bevatten sjabloon -instellingen

Nadere informatie

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS INLEIDING De kijkwijzer biedt de mogelijkheid om op gestructureerde wijze te reflecteren op een activiteit met kinderen. Hiermee kun je inzicht

Nadere informatie

PESTPROTOCOL DE BOOG. Koudenhovenseweg Zuid 202 5641 AC Eindhoven T: 040-2811760 E: deboog@skpo.nl

PESTPROTOCOL DE BOOG. Koudenhovenseweg Zuid 202 5641 AC Eindhoven T: 040-2811760 E: deboog@skpo.nl PESTPROTOCOL DE BOOG Pestprotocol De Boog Dit pestprotocol heeft als doel voor De Boog: Alle kinderen moeten zich op school veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door regels

Nadere informatie

Onderwijs en vorming. 1 73.609 leerlingen. Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse

Onderwijs en vorming. 1 73.609 leerlingen. Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse Publicatiedatum: 30 september 2013 Contactpersoon: Kim Nevelsteen Onderwijs en vorming Samenvatting 73.609 leerlingen (2012) 16.981 kleuters 26.537 kinderen in het lager

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Pestprotocol OBS IJsselhof

Pestprotocol OBS IJsselhof Pesten op school Hoe ga je er mee om? Pesten komt helaas op iedere school voor, ook bij ons. Het is een probleem dat wij onder ogen zien en op onze school serieus aan willen pakken. Daar zijn wel enkele

Nadere informatie

PATIËNTENPARTICIPATIE IN EEN PSYCHIATRISCH ZIEKENHUIS Betekenisgevende processen

PATIËNTENPARTICIPATIE IN EEN PSYCHIATRISCH ZIEKENHUIS Betekenisgevende processen PATIËNTENPARTICIPATIE IN EEN PSYCHIATRISCH ZIEKENHUIS Betekenisgevende processen Door Annelies Verkest Verpleegkundig specialist Kliniek Sint-Jozef Pittem Inhoud van de presentatie 1. Totstandkoming 2.

Nadere informatie

Anti-pestprotocol. We werken samen aan een goede sfeer op school. Catharinaschool Wellerlooi

Anti-pestprotocol. We werken samen aan een goede sfeer op school. Catharinaschool Wellerlooi Anti-pestprotocol We werken samen aan een goede sfeer op school Catharinaschool Wellerlooi Inleiding De Catharinaschool wil haar kinderen een veilig pedagogisch klimaat bieden. Wij streven ernaar dat de

Nadere informatie

Intelligentie, LOSO, sekseverschillen, schoolloopbaan, schools presteren

Intelligentie, LOSO, sekseverschillen, schoolloopbaan, schools presteren 1. Referentie Referentie Van de Gaer, E., Van Damme J. & De Munter, A. (2002). Onderzoek naar verschil in school presteren tussen jongens en meisjes. Eindrapport van het KULeuven-luik. Onuitgegeven onderzoeksrapport,

Nadere informatie

Re-integratie van allochtone vroegtijdige Schoolverlaters. Dr. Kaj van Zenderen, Prof dr. R. Maier, Dr. W. de Graaf

Re-integratie van allochtone vroegtijdige Schoolverlaters. Dr. Kaj van Zenderen, Prof dr. R. Maier, Dr. W. de Graaf Re-integratie van allochtone vroegtijdige Schoolverlaters Dr. Kaj van Zenderen, Prof dr. R. Maier, Dr. W. de Graaf Inleiding: re-integratie van allochtone vroegtijdige schoolverlaters Achtergrond project:

Nadere informatie

Allochtone ex-biculturele leerlingen, zelfs kansarmen, slagen te Brussel op school even goed als de leerlingen in Vlaanderen!

Allochtone ex-biculturele leerlingen, zelfs kansarmen, slagen te Brussel op school even goed als de leerlingen in Vlaanderen! Allochtone ex-biculturele leerlingen, zelfs kansarmen, slagen te Brussel op school even goed als de leerlingen in Vlaanderen! Wat we hier schrijven is gebaseerd op heel goed cijfermateriaal; niet op theorieën

Nadere informatie

Resultaten enquête. Onderzoek van Leen Leys. Master in de pedagogische wetenschappen

Resultaten enquête. Onderzoek van Leen Leys. Master in de pedagogische wetenschappen Resultaten enquête Onderzoek van Leen Leys Master in de pedagogische wetenschappen Voorwoord van de directie BESTE OUDERS, In wat volgt, tonen we de resultaten van een enquête die tijdens het eerste trimester

Nadere informatie

Protocol Goed gedrag is onze zorg. Onderdeel: Anti pestbeleid.

Protocol Goed gedrag is onze zorg. Onderdeel: Anti pestbeleid. Protocol Goed gedrag is onze zorg. Onderdeel: Anti pestbeleid. Een onderwijsprotocol tegen pesten houdt in dat door samenwerking het probleem van het pestgedrag bij kinderen wordt aangepakt. Hiermee willen

Nadere informatie

ENQUÊTE NO BLAME EN PESTPREVENTIE IN DE VLAAMSE BASISSCHOLEN

ENQUÊTE NO BLAME EN PESTPREVENTIE IN DE VLAAMSE BASISSCHOLEN ENQUÊTE NO BLAME EN PESTPREVENTIE IN DE VLAAMSE BASISSCHOLEN 1. Inleiding Sinds 2002 biedt Leefsleutels vormingen aan over de No Blame-methode bij pesten. Omdat er na vijf jaar nog geen cijfers bestaan

Nadere informatie

14-3-2014. Het LiSO-project. Inhoud presentatie

14-3-2014. Het LiSO-project. Inhoud presentatie Het LiSO-project Onderzoek Loopbanen in het secundair onderwijs : een stand van zaken Eef Stevens www.steunpuntssl.be Inhoud presentatie 1. LiSO-project: wat, waar, hoe? 4. Ontvangen feedback 5. Opmerkingen,

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

RESULTATEN. Mariaschool RK Basisonderwijs, Oudewater 2016

RESULTATEN. Mariaschool RK Basisonderwijs, Oudewater 2016 RESULTATEN Mariaschool RK Basisonderwijs, Oudewater februari 1 ALGEMEEN 1.1 Inleiding Algemeen Het instrument de Kwaliteitsvragenlijst is een hulpmiddel om de kwaliteit van de school en/of het schoolbestuur

Nadere informatie

Onderzoeksvraag Uitkomst

Onderzoeksvraag Uitkomst Hoe doe je onderzoek? Hoewel er veel leuke boeken zijn geschreven over het doen van onderzoek (zie voor een lijstje de pdf op deze site) leer je onderzoeken niet uit een boekje! Als je onderzoek wilt doen

Nadere informatie

Pestprotocol OBS Het Klokhuis

Pestprotocol OBS Het Klokhuis Pestprotocol OBS Het Klokhuis Op OBS Het Klokhuis vinden wij het belangrijk om kinderen een veilig pedagogisch klimaat te bieden, waarin zij zich harmonieus en op een prettige en positieve wijze kunnen

Nadere informatie

GEDRAGSPROTOCOL. (anti pestgedrag) Basisschool De Boomgaard Dieren

GEDRAGSPROTOCOL. (anti pestgedrag) Basisschool De Boomgaard Dieren GEDRAGSPROTOCOL (anti pestgedrag) Basisschool De Boomgaard Dieren Mei 2014 Gedragsprotocol de Boomgaard I. Doel van dit gedragsprotocol: Alle kinderen van De Boomgaard moeten zich veilig voelen, zodat

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2014 : Studie

Jongeren en Gezondheid 2014 : Studie Jongeren en Gezondheid 2014 : Studie Algemeen De studie Jongeren en Gezondheid maakt deel uit van de internationale studie Health Behaviour in School-Aged Children (HBSC), uitgevoerd onder toezicht van

Nadere informatie

2-1-2014. De jongerenbox. Creatief en op maat communiceren met de AYA. Kwalitatief onderzoek. Inhoud. Inleiding

2-1-2014. De jongerenbox. Creatief en op maat communiceren met de AYA. Kwalitatief onderzoek. Inhoud. Inleiding De jongerenbox Creatief en op maat communiceren met de AYA Medewerkers: UZ Gent: E. Decoene, M. Quaghebeur, A. Raes, N. Nolf, V. Van De Velde, L. Dillen Universiteit Gent, afdeling verplegingswetenschappen

Nadere informatie

Kwalitatieve prestatieverschillen in de peiling wiskunde tweede graad algemeen secundair onderwijs Daniël Van Nijlen, Hanne Damen en Rianne Janssen

Kwalitatieve prestatieverschillen in de peiling wiskunde tweede graad algemeen secundair onderwijs Daniël Van Nijlen, Hanne Damen en Rianne Janssen Kwalitatieve prestatieverschillen in de peiling wiskunde tweede graad algemeen secundair onderwijs Daniël Van Nijlen, Hanne Damen en Rianne Janssen Inhoud Inleiding Theoretisch kader Methode Resultaten

Nadere informatie

(Problematisch) spijbelen in Vlaanderen

(Problematisch) spijbelen in Vlaanderen (Problematisch) spijbelen in Vlaanderen Bram Spruyt (Bram.spruyt@vub.ac.be) Gil Keppens (Gil.Keppens@vub.ac.be) Onderzoeksgroep TOR (VUB) 24/11/2014 pag. 1 Basis OBPWO 11.03: Van occasionele tot reguliere

Nadere informatie

Geschiedenis en VOET

Geschiedenis en VOET Geschiedenis en VOET Per 1 september 2010 traden de nieuwe vakoverschrijdende eindtermen (VOET) in werking en vanaf 1 september 2011 zal de doorlichting de VOET meenemen in de focus van de scholen. De

Nadere informatie

Beleid rond vroegtijdig schoolverlaten is de investering waard

Beleid rond vroegtijdig schoolverlaten is de investering waard Beleid rond vroegtijdig schoolverlaten is de investering waard Leuven Economics of Education Research, KU Leuven feb.kuleuven.be/leer Top Institute for Evidence Based Education Research, Maastricht University

Nadere informatie

Klas-in-zicht Wat? Hoe gaan we tewerk? Aan de slag en verder?

Klas-in-zicht Wat? Hoe gaan we tewerk? Aan de slag en verder? Klas-in-zicht Wat? Een negatieve groepsdynamiek, leerlingen die niet met elkaar overeenkomen, een vertroebelde relatie tussen leerlingen en leerkrachten, moeilijk les kunnen geven door storend gedrag zijn

Nadere informatie

Evaluatie van een 24-uur-niet-roken actie

Evaluatie van een 24-uur-niet-roken actie Evaluatie van een 24-uur-niet-roken actie De onderzoeksresultaten van de pre- en post-vragenlijsten December 2011 Uitgevoerd door de Universiteit Antwerpen, in opdracht van het Vlaams Instituut voor Gezondheidspromotie

Nadere informatie

NAAR SCHOOL IN VLAANDEREN

NAAR SCHOOL IN VLAANDEREN NAAR SCHOOL IN VLAANDEREN Je leest een tekst over de organisatie en de structuur van het onderwijs in Vlaanderen. Wat moet je doen? 1. Kijk naar de woordenlijst op blad 1 (deze pagina) 2. Lees eerst de

Nadere informatie

Aanvullende documenten

Aanvullende documenten Aanvullende documenten Inleiding Scholen gaan op verschillende manieren met output om: van enkel verzamelen van gegevens tot het reflecteren over en het gebruiken van de outputresultaten. Binnen kwaliteitszorg

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2010 : Studie

Jongeren en Gezondheid 2010 : Studie Jongeren en Gezondheid 2010 : Studie Algemeen De studie Jongeren en Gezondheid maakt deel uit van de internationale studie Health Behaviour in School-Aged Children (HBSC), uitgevoerd onder toezicht van

Nadere informatie

Capita Selecta Recent Arbeidsmarktonderzoek in Vlaanderen

Capita Selecta Recent Arbeidsmarktonderzoek in Vlaanderen RESEARCH SUMMARY ONDERZOEK I.K.V. VIONA STEUNPUNT WSE Capita Selecta Recent Arbeidsmarktonderzoek in Vlaanderen Richtlijnen voor auteurs - De hoofdindeling ligt vast en bestaat uit volgende rubrieken:

Nadere informatie

JOnG!0: Longitudinale ontwikkeling van opvoeding, kindgedrag en zorg

JOnG!0: Longitudinale ontwikkeling van opvoeding, kindgedrag en zorg Steunpunt WVG Minderbroedersstraat 8 B-3000 Leuven +32 16 37 34 32 www.steunpuntwvg.be swvg@kuleuven.be Rapport 42 JOnG!0: Longitudinale ontwikkeling van opvoeding, kindgedrag en zorg Onderzoeker: Promotor:

Nadere informatie

Strategische studie. Plurimedia Produkten - Attitudes. Socio-demografische vragenlijst

Strategische studie. Plurimedia Produkten - Attitudes. Socio-demografische vragenlijst Strategische studie Plurimedia Produkten - Attitudes Socio-demografische vragenlijst 2010-2011 Socio-demografische vragenlijst GEZINSSAMENSTELLING Vraag 100: Met hoeveel gezinsleden woont u meestal samen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond Het millenniumdoel (2000-2015) Education for All (EFA, onderwijs voor alle kinderen) heeft in ontwikkelingslanden veel losgemaakt. Het

Nadere informatie

Alcohol- en druggebruik bij Vlaamse jongeren

Alcohol- en druggebruik bij Vlaamse jongeren Alcohol- en druggebruik bij Vlaamse jongeren VAD-leerlingenbevraging Doel: aanvullend bij educatieve pakketten een zicht geven op middelengebruik bij leerlingen Survey, o.b.v. vragenlijst Gebaseerd op

Nadere informatie

SCHOLEN, DE PLAATS BIJ UITSTEK OM JONGEREN TE BEVRAGEN?

SCHOLEN, DE PLAATS BIJ UITSTEK OM JONGEREN TE BEVRAGEN? SCHOLEN, DE PLAATS BIJ UITSTEK OM JONGEREN TE BEVRAGEN? Lessen uit scholenonderzoek in Vlaanderen Jessy Siongers Universiteit Gent Vrije Universiteit Brussel Steunpunt Cultuur & Jeugdonderzoeksplatform

Nadere informatie

Resultaten enquête jongerenambassadeurs voor sociale inclusie

Resultaten enquête jongerenambassadeurs voor sociale inclusie Resultaten enquête jongerenambassadeurs voor sociale inclusie Datum: 12 november 2013 1 Deelnemers Belangrijk om op te merken in elke communicatie is dat deze enquête peilde bij een 500-tal jongeren over

Nadere informatie

21 ste eeuw vaardigheden in democratisch basisonderwijs

21 ste eeuw vaardigheden in democratisch basisonderwijs 21 ste eeuw vaardigheden in democratisch basisonderwijs Een onderzoek naar de visie van ouders Team Flying Rhinos: Anton Neefjes, Anne van Tetering, Bonnie van Dongen, Ilva Veul, Rutger Wassink Opdrachtgevers:

Nadere informatie

Partnerkeuze bij allochtone jongeren

Partnerkeuze bij allochtone jongeren Partnerkeuze bij allochtone jongeren Inleiding In april 2005 lanceerde de Koning Boudewijnstichting een projectoproep tot voorstellen om de thematiek huwelijk en migratie te onderzoeken. Het projectvoorstel

Nadere informatie

Docentonderzoek binnen de AOS Bijeenkomst 8 Feedbackformulier bij het onderzoeksinstrument

Docentonderzoek binnen de AOS Bijeenkomst 8 Feedbackformulier bij het onderzoeksinstrument Docentonderzoek binnen de AOS Bijeenkomst 8 Feedbackformulier bij het onderzoeksinstrument Het doel van deze opdracht is nagaan of je instrument geschikt is voor je onderzoek. Het is altijd verstandig

Nadere informatie

Vragenlijst Beoordelen van wetenschappelijke manuscripten

Vragenlijst Beoordelen van wetenschappelijke manuscripten Vragenlijst Beoordelen van wetenschappelijke manuscripten Welkom bij het onderzoek naar eigenschappen van wetenschappelijke manuscripten. In dit onderzoek willen we daarom nader onderzoeken welke onderdelen

Nadere informatie

Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers

Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers nderzoek uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Goirle DIMENSUS beleidsonderzoek April 2012 Projectnummer 488 Het onderzoek De gemeente Goirle is eind april 2010

Nadere informatie

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit Leiden Afdeling ICT&O, Cleveringa Instituut,

Nadere informatie

Docent Kunsteducatie in de schijnwerpers

Docent Kunsteducatie in de schijnwerpers Docent Kunsteducatie in de schijnwerpers Master-thesis over de werkwijze van de docent kunsteducatie in het VMBO en VWO Tirza Sibelo Faculteit der Historische en Kunstwetenschappen Richting: Sociologie

Nadere informatie

Factsheet: De beleving van een vroege eerste geslachtsgemeenschap

Factsheet: De beleving van een vroege eerste geslachtsgemeenschap Factsheet: De beleving van een vroege eerste geslachtsgemeenschap Katrien Symons (contact: Katrien.Symons@UGent.be) Prof. Dr. Mieke Van Houtte Dr. Hans Vermeersch ACHTERGROND Een vroege eerste geslachtsgemeenschap

Nadere informatie

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Feiten en cijfers Hebben laaggeschoolden een hoger risico om in armoede te belanden? Ja. Laagopgeleiden hebben het vaak

Nadere informatie

Samenvatting. Achtergrond van het onderzoek. Doel en vraagstelling van het onderzoek

Samenvatting. Achtergrond van het onderzoek. Doel en vraagstelling van het onderzoek Samenvatting Achtergrond van het onderzoek Tot op heden zijn er in Nederland geen cijfers beschikbaar over de omvang van kindermishandeling. Deze cijfers zijn hard nodig; kennis over de aard en omvang

Nadere informatie

Sociaal-emotionele ontwikkeling & Sociale Veiligheid. Beleid en protocollen

Sociaal-emotionele ontwikkeling & Sociale Veiligheid. Beleid en protocollen Sociaal-emotionele ontwikkeling & Sociale Veiligheid Beleid en protocollen OBS De Viermaster Papendrecht 2014-2015 Inleiding In dit document staat omschreven welk beleid en welke protocollen gehanteerd

Nadere informatie

Anti Pest protocol Almere College Dronten 2014-2016

Anti Pest protocol Almere College Dronten 2014-2016 Anti Pest protocol Almere College Dronten 2014-2016 1 Inhoudsopgave: 1. Kernwaarden Almere College Dronten 3 2. Pesten wat is dat? 4 3. Signalen bij pesten 5 4. Het vijf sporen beleid van het Almere College

Nadere informatie

PESTPROTOCOL DE SCHELP

PESTPROTOCOL DE SCHELP PESTPROTOCOL DE SCHELP Pestprotocol De Schelp Dit pestprotocol heeft als doel voor de De Schelp: Alle kinderen moeten zich op school veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door

Nadere informatie

CAREER COMPETENCES AND CAREER OUTCOMES A critical analysis of concepts and complex relationships. Heidi Knipprath & Katleen De Rick

CAREER COMPETENCES AND CAREER OUTCOMES A critical analysis of concepts and complex relationships. Heidi Knipprath & Katleen De Rick CAREER COMPETENCES AND CAREER OUTCOMES A critical analysis of concepts and complex relationships Heidi Knipprath & Katleen De Rick CAREER COMPETENCES AND CAREER OUTCOMES A critical analysis of concepts

Nadere informatie

Introductie stage-scriptie combi. Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011

Introductie stage-scriptie combi. Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011 Introductie stage-scriptie combi Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011 Welkom toekomstige Scientist-Practitioners Achtergrond Vanuit Orthopedagogiek:GenG steeds meer accent op scientist-practitioner model

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2014: Seksualiteit en Relaties

Jongeren en Gezondheid 2014: Seksualiteit en Relaties Jongeren en Gezondheid 14: Seksualiteit en Relaties Inleiding Tijdens hun puberjaren, ondergaan jongens en meisjes diepgaande biologische, cognitieve, emotionele en sociale veranderingen. Deze periode

Nadere informatie