ADEF Activiteitenplan

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ADEF Activiteitenplan 2013-2014"

Transcriptie

1 ADEF Activiteitenplan

2 ADEF Activiteitenplan

3 Voorwoord 3 De negen thema s van het activiteitenplan van ADEF 5 Thema 1 Passend onderwijs 7 Thema 2 Studierendement 10 Thema 3 Afstudeerrichtingen 12 Thema 4 Opleiden in de School 14 Thema 5 10voordeleraar 16 Thema 6 ICT 18 Thema 7 Inductie en levenlang leren 20 Thema 8 Onderzoek in de opleiding in relatie tot de kwaliteit van het eindniveau 23 Thema 9 Positionering masteropleidingen 24 Eerstverantwoordelijke uitvoerders van de thema s 26 Bijlage 1 Evaluatie en stand van zaken activiteitenplan ADEF Bijlage 2 Lijst ADEF netwerken 41 Bijlage 3 Lijst LVO s clustergewijze portefeuilleverdeling 42 Bijlage 4 Incidentele externe contacten 43 Bijlage 5 Afkortingenlijst 44 Bijlage 6 Adressenlijst 46 Colofon Voorwoord Voor de tweede keer verwoorden we als de directeuren van de eersteen tweedegraads hbo-lerarenopleidingen in het ADEF-activiteitenplan wat we samen willen realiseren. ADEF staat voor Algemeen Directeurenoverleg Educatieve Faculteiten. Tijdens dat landelijke collegiale overleg versterken we elkaar in onze gezamenlijke ambitie om de best mogelijk leraar op te leiden. We doen dat in nauwe samenspraak met de opleiders binnen onze instituten, met de scholen in onze regio s en diverse andere betrokken landelijke partners zoals het ministerie van OCW, sectorraden en verenigingen voor leraren en lerarenopleiders. In deze brochure beschrijven we aan de hand van negen thema s wat we in de kalenderjaren 2013 en in 2014 met vereende krachten tot stand willen brengen. Tevens geven we aan waarom het thema prioriteit kreeg, hoe we het beoogde doel willen bereiken en wie daarbij het voortouw nemen. Veelal vindt het echte werk plaats in netwerken waarin opleiders van de diverse instituten participeren. Die netwerken formeren we met gesloten beurzen ervan uitgaande dat elk instituut zijn bijdrage levert naar rato van het aantal studenten. Onze ervaring is dat het samenwerken aan gedeelde ambities niet alleen helpt om op een meer efficiënte en effectieve manier steeds betere leraren op te leiden maar ook inspirerend is voor alle betrokkenen omdat we werkenderwijs veel van elkaar leren. Mooie illustraties daarvan zijn zichtbaar tijdens: de landelijke opleidingsoverleggen in het kader van 10voordeleraar; de gezamenlijke bijeenkomsten rondom het opleiden in de school; de netwerken van onze kwaliteitszorgcoördinatoren. Het eerste ADEF-activiteitenplan kwam in 2011 uit. Alvorens weer nieuwe plannen te maken, hebben we de daarin beschreven plannen geëvalueerd. Deze evaluatie is als bijlage opgenomen in dit tweede activiteitenplan. Sommige voornemens van twee jaar geleden zijn helemaal afgerond maar de meeste hebben op enigerlei wijze een vervolg gekregen, niet altijd als een van de negen thema s maar soms ook door expliciet te formuleren welke directeur namens ADEF nauwlettend blijft volgen wat er gebeurt en actie onderneemt als dat nodig is.

4 Met het uitbrengen van ons tweede activiteitenplan doen we opnieuw beloftes aan elkaar en geven we de buitenwereld inkijk in wat ons bindt en beweegt en hoe we daarbij de samenwerking met anderen opzoeken. We presenteren ons als ambitieuze opleidingsinstituten met hetzelfde doel: die best mogelijke leraar voor Nederland! We rekenen daarbij op steun van velen niet in de laatste plaats van onze politieke leiders. Ik verwijs dan net als twee jaar geleden graag nog eens naar de het gesprek met voormalig onderwijsminister Van der Hoeven die haar jonge staatssecretaris Rutten opriep om samen met haar de lerarenopleidingen te ondersteunen. De van schooljuf tot minister opgeklommen bewindsvrouwe zei het toen zo: Beste mensen, als jullie hiervoor gaan, moeten wij jullie ook een steuntje in de rug geven. Mark, vanaf nu zullen wij ongenuanceerde negatieve uitspraken over de lerarenopleidingen tegenspreken. Dat deden ze en dat hielp ons echt! Ans Buys voorzitter ADEF De negen thema s van het activiteitenplan van ADEF Tijdens de studieochtend van 6 november 2012 zijn de bereikte resultaten van het activiteitenplan besproken; in bijlage 1 van dit activiteitenplan is een evaluatie van het vorige activiteitenplan opgenomen. ADEF wilde naast het continueren van een aantal activiteiten ook nieuwe thema s benoemen. Aangezien er veel mogelijke (nieuwe) thema s werden opgesomd, nam ADEF het besluit om negen thema s vast te stellen en daarnaast overige agendapunten te benoemen: 1. Thema s 2. Overige punten voor de agenda van ADEF in 2013 en 2014 Ad. 1. De negen thema s vormen de kern van dit activiteitenplan. Zij worden hieronder beschreven. Na een inleiding wordt aangegeven wat ADEF met het thema bereiken wil en hoe verwacht wordt dat te doen. De thema s zijn: (1) Passend Onderwijs, (2) Studierendement, (3) Afstudeerrichtingen, (4) Opleiden in de School, (5) 10voordeleraar, (6) ICT, (7) Inductie, leven lang leren, (8) Onderzoek in de opleiding in relatie tot kwaliteit en eindniveau en (9) Positionering masteropleidingen. Ad. 2. Drie verschillende categorieën vallen hieronder: 1. Inventarisatie en uitwisseling leidend tot een advies; 2. Nauwlettend volgen; 3. Netwerken. Onder (1) worden de volgende activiteiten geïnventariseerd dan wel uitgewisseld en deze zullen leiden tot een advies hetgeen betekent dat zij in loop van deze periode op de agenda van ADEF zullen verschijnen. 6 7

5 Het gaat om de volgende aspecten: excellentieprogramma s taalbeleid lectoren en NWO internationalisering samenhang in het leerplan versterking regionale samenwerking lero s en afnemend scholenveld Anton van den Brink Alex van der Stouwe Ans Buys Lex Stomp Douwe van der Kooi Yvonne Visser Onder (2) zal ADEF de volgende activiteiten nauwlettend volgen en regelmatig agenderen: educatieve minor (OCW) Douwe van der Kooi bekostiging deeltijd (HBO-raad) Piet Murre kwaliteit lerarenopleiders (VELON) Lex Stomp advies departementale werkgroep doorstroom mbo-hbo en zijinstroom mbo (OCW) Henk Fuchs Onder (3) (zie ook bijlage 2 van dit activiteitenplan) onderhoudt ADEF in ieder geval de volgende netwerken en contacten: Doorstroom kwaliteitszorgcoördinatoren Doorstroom examencommissies en toetsing ICT Masters Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (bij NWO) Landelijk overleg Stagecoördinatoren Landelijke Vakoverleg het netwerk Opleiden in de School Yvonne Visser, portefeuillehouder Alex van der Stouwe, contactpersoon Anton van den Brink, portefeuillehouder Ans Buys, contactpersoon Ans Buys, contactpersoon Yvonne Visser, contactpersoon alle ADEF-leden, contactpersoon Yvonne Visser, portefeuillehouder Thema 1 Passend onderwijs Inleiding De urgentie rond het thema Passend Onderwijs is sinds het vorige activiteitenplan van ADEF ( ) niet afgenomen. Passend Onderwijs is een antwoord op toenemende onderwijsleer- en zorgbehoeften van leerlingen. ADEF voelt zich nadrukkelijk betrokken op vraagstukken als: Hoe equipeer je iedere docent om adequaat met de diversiteit aan leerlingen om te gaan in het totale spectrum? Passend Onderwijs is een toespitsing van twee belangrijke componenten van leraarschap, namelijk zijn vakinhoudelijk vakmanschap en het pedagogisch-didactisch meesterschap. Wat wil ADEF met het thema bereiken? In vervolg op hetgeen in de generieke kennisbasis is vastgesteld wil ADEF in elk instituut bevorderen dat iedere lerarenopleider voeling houdt met het werk met leerlingen in de klas. Lerarenopleiders zijn er bij gebaat als ze regelmatig zelf de diversiteit in leerling-populatie ervaren. De aanwezigheid en variatie van leerlingen met leer- en gedragsproblemen beïnvloeden de onderwijsleerprocessen. Om de inhoud van het schoolvak of leergebied te kunnen overdragen moet een docent weten hoe zijn klas in elkaar zit. Om studenten daar adequaat op te prepareren, is het van belang dat een opleider ook zelf ervaringsdeskundige blijft. Een opleider is zo beter toegerust om studenten bewust te maken van diversiteit in leren en gedrag, hen te stimuleren pedagogisch te kijken, studenten te leren signaleren en weten wanneer ze een specialist moeten inschakelen. Voorts gaat ADEF kennisnemen van goede voorbeelden (good practices) hoe lerarenopleidingen in het buitenland omgaan met Passend Onderwijs en zal de opgedane kennis gedissemineerd worden in onze lerarenopleidingen. 8 9

6 Hoe kan dit bereikt worden? De volgende acties zullen worden ondernomen: lerarenopleiders geven regelmatig daadwerkelijk les in het voortgezet onderwijs of mbo. Hiervoor worden actief bestaande mogelijkheden gebruikt als de stagebegeleiding vanuit de instituten; het opleiden in de school en de invulling van professionaliseringstijd; er wordt een vervolg gegeven aan de aanbevelingen die geformuleerd zijn tijdens de conferentie over Passend Onderwijs. ADEF organiseert een tweedaagse studiereis naar Schotland in samenwerking met partners in Nederland, neemt kennis van de good practices die daar in de lerarenopleidingen aangaande passend onderwijs worden vormgegeven, doet site visits en ontmoet ten slotte experts. Het verslag van de reis en de opbrengsten worden tijdens het congres voor lerarenopleiders van 2014 gedeeld. Tijdens dit congres verzorgen experts een workshop Hoe kijk je pedagogisch en hoe vertaalt zich dat in ander/effectief leraargedrag? Onder auspiciën van ADEF wordt een brochure uitgegeven met de opbrengsten van de studiereis en de workshop en deze wordt in verschillende instituten verspreid. In de brochure moeten praktische en voor lerarenopleiders herkenbare en haalbare suggesties staan hoe men in een groep/klas effectiever omgaat met leerlingen met meer dan gemiddelde maar niet te grote leer- en gedragsproblemen. Met deze activiteiten geeft ADEF een logisch vervolg aan de activiteiten die in 2011 en 2012 ondernomen zijn. (Piet Murre en Rob Elgershuizen) 10 11

7 Thema 2 Studierendement Inleiding Het thema studierendement valt niet samen met, maar is wel gekoppeld aan thema s als selectie voor en na de poort, aan de wens om meer vwo-leerlingen te interesseren voor het leraarschap en aan het gegeven dat van de mbo-instroom voor veel studenten een lerarenopleiding te hoog gegrepen is. Met een goed studierendement wordt hier vooral bedoeld dat er weinig studenten uitvallen, dat uitval van voor het beroep ongeschikte studenten vooral plaatsvindt in de eerste drie maanden en dat veel studenten geen of slechts weinig studievertraging oplopen. Dit is met het oog op onderstaande punten van belang, omdat: het voor degenen die uitvallen zonde van hun tijd is; het voor de maatschappij en de instellingen een desinvestering is als studenten uitvallen; studenten die langer studeren dan de nominale studietijd een relatief grote claim op de capaciteit van het instituut doen; de gezamenlijke lerarenopleidingen hun verantwoordelijkheid voelen om te voorzien in de kwantitatieve behoefte aan docenten bij alle vakken. Bij tekortvakken en kleine vakken lukt dat niet, dus elke uitval die te voorkomen is, moet voorkomen worden. Wat wil ADEF met het thema bereiken? ADEF wil de volgende belangrijke zaken bereiken. Er is sprake van een grote hoeveelheid definities. Hogescholen, HBO-raad en OCW hanteren elk hun eigen definitie. Om tot vormen van benchmarking te komen is het nodig om in ieder geval ook gezamenlijke definities te hebben en die in administratiesystemen te implementeren. Er is een overzicht beschikbaar. We vragen het Sectoraal Advies College Hoger Pedagogisch Onderwijs (SAC-HPO) om zich hierover te buigen en deze kwestie op HBO-raad niveau te agenderen. ADEF wil een goed studierendement bevorderen. Er wordt gebruik gemaakt van kennis die verzameld is en van de mogelijkheden binnen de geldende wet- en regelgeving en andere afspraken als prestatieakkoorden. Van belang is ook hoe de studievariant (voltijd, deeltijd, duaal) sturingsmogelijkheden beïnvloedt. ADEF ontwikkelt een meer doordachte opvatting over selectie zowel voor als na de poort. Hoe kan dit bereikt worden? De volgende acties worden ondernomen: ADEF dient bij het SAC-HPO de bovenstaande vraag in met het verzoek om tot landelijke hbo-afspraken te komen. Als informatiebron dient een overzicht uit een recent rapport van Hogeschool Driestar. Driestar heeft een grondige analyse laten maken van de beschikbare Nederlandse en internationale literatuur. Het rapport bevat een uitgebreide literatuurlijst en aanbevelingen. ADEF bespreekt het Driestar-rapport intern en trekt conclusies aangaande de vraag welke zaken op structuur- en op cultuurniveau een directeur heel direct moet zien te beïnvloeden om studierendementen te verbeteren. ADEF ontwikkelt een duidelijke en goed doordachte opvatting over selectie zowel voor als na de poort. o Welke zijn overwegingen om hier wel of niet gebruik van te maken. Samenstelling van een overzicht van overwegingen. Het is vooralsnog niet de bedoeling meteen een conclusie te formuleren; dat hangt ook van eigen waardeoordelen en meer af. o Kennisneming van pilots/practices bij hogescholen die hiermee ervaring hebben in de lerarenopleiding. o Experimenteren met een afwijzend studieadvies in de hoofdfase. (Piet Murre en Rob Elgershuizen) 12 13

8 Thema 3 Afstudeerrichtingen Inleiding Het werkveld heeft duidelijk te kennen gegeven een grote behoefte te hebben aan docenten die beter zijn voorbereid om les te geven in het mbo en het vmbo dan momenteel het geval is. Na onderzoek van de Onderwijsraad is gebleken dat de wens vanuit het werkveld reëel is. Om diverse redenen, waaronder de huidige wet- en regelgeving maar ook vanwege de financiële haalbaarheid voor de hogere onderwijsinstellingen is het geen reële optie om een aparte lerarenopleiding voor het (v) mbo in het leven te roepen. Op initiatief van OCW is er in het voorjaar van 2012 een brede werkgroep gevormd om na te gaan wat de mogelijkheden zijn om tegemoet te komen aan de valide wensen van het werkveld om meer en beter geschoolde leraren te krijgen voor het (v)mbo. De werkzaamheden van de werkgroep hebben uiteindelijk geleid tot de aanbeveling, dat er daar waar nodig en mogelijk, voor die opleidingen een afstudeerrichting (duidelijk op het getuigschrift vermeld) moet komen waarin een aankomende leraar beter wordt voorbereid voor zijn lesgevende taak in het (v) mbo: de afstudeerrichting vmbo/mbo. Daarnaast zal ook een afstudeerrichting havo/vwo worden aangeboden, toegespitst op het leraarschap in de onderbouw van havo en vwo. De minister heeft dit advies overgenomen. Dit betekent ten aanzien van de tweedegraads lerarenopleidingen dat een herbezinning van een aantal onderdelen van het bestaande programma nodig is om de voorbereiding op en de inrichting van de afstudeerrichtingen te realiseren. Hierbij worden vertegenwoordigers van de werkgevers van de onderwijssoorten waarvoor de studenten vanaf september 2013 worden opgeleid, en de NVAO nauw betrokken. In het voorjaar van 2013 zullen de ontwerprichtlijnen voor het basisdeel en de nieuwe afstudeerrichtingen worden vastgesteld (180 ec s voor de basis en 60 ec s voor de afstudeerrichting) zodat die vervolgens in de komende jaren kunnen worden ontwikkeld en ingevoerd. Afgestudeerde studenten moet door het basisprogramma opgeleid worden voor de brede benoembaarheid van alle schoolsoorten in het tweedegraads gebied. Het basisprogramma bevat zowel de vakkennisbasis als de generieke kennisbasis en biedt een werkveldoriëntatie op alle schoolsoorten en het omgaan met de specifieke leerstijlen van alle leerlingen van die schoolsoorten. De 60 ec s van de afstudeerrichting bevatten in elk geval de afstudeeropdracht en de afrondende stage. Wat wil ADEF met het thema bereiken? De resultaten van dit thema zijn als volgt. Aangeven voor welke opleidingen welke afstudeerrichtingen relevant, wenselijk en mogelijk zijn (uiterlijk februari 2013). Nagaan welke instellingen welke afstudeerrichting(en) gaan aanbieden (uiterlijk februari 2013). Tekst voor de OER die recht doet aan de afstudeerrichting(en) waaraan studenten vanaf september 2013 beginnen (maart 2013). Ontwerprichtlijnen tweedegraads lerarenopleidingen nieuwe stijl ten behoeve van het basisdeel en de nieuwe afstudeerrichtingen. De afstudeerrichtingen zelf beginnen ergens in het derde of vierde jaar waarin in elk geval de afrondende stage (lio-stage) en de afstudeeropdracht/onderzoek deel van uitmaken. Hoe kan dit bereikt worden? De brede bevoegdheid (wettelijk bekwaamheid) van de afgestudeerden voor het gehele tweedegraads gebied moet blijven bestaan, maar daarnaast wordt een extra gespecialiseerde bekwaamheid aangeboden via de nieuwe afstudeerrichtingen. De invulling dient in goed overleg met OCW en het afnemend beroepenveld mbo en vmbo te gebeuren. Inrichten van een projectgroep afstudeerrichtingen tweedegraads lerarenopleidingen die maart of april 2013 hun producten moeten opleveren, zodat eventuele wijzigingen nog in de OER van kunnen worden meegenomen. (Henk Fuchs en Lex Stomp)

9 Thema 4 Opleiden in de School Inleiding Opleiden in de School valt niet meer weg te denken in het landschap van opleidingen. In veel regio s zijn partnerschappen ontwikkeld en wordt gewerkt aan OidS. In het regeerakkoord van de VVD en de PvdA Bruggen slaan 1) staat vermeld, dat de eisen rond de lerarenopleidingen worden aangescherpt en dat een groter deel van het onderwijs in de praktijk moet plaatsvinden. 2) In studiejaar is dit thema opgenomen in het ADEF-activiteitenplan, een portefeuillehouder vanuit ADEF benoemd en is een Adviescommissie ADEF Opleiden in de School opgestart. In deze adviescommissie zijn alle lerarenopleidingen vertegenwoordigd. Door de adviescommissie is een aantal thema s benoemd die relevant zijn en waar de komende periode de focus op ligt: visie op de (academische) opleidingsschool, kwaliteitsborging, uitbreiding aantal (academische) opleidingsscholen en het begrippenkader van OidS. Wat wil ADEF bereiken met het thema? ADEF wil nadrukkelijk gesprekspartner zijn in het thema Opleiden in de School, in de discussie over de visie op Oids na ADEF gaat het komende jaar relevante uitgangspunten formuleren voor Opleiden in de School; één van de thema s betreft curriculumontwikkeling. Een thema dat ieder partnerschap raakt, betreft de kwaliteit van de (academische) opleidingsscholen. Voor de komende accreditatie van de opleidingsscholen is nog niet duidelijk wat de rol en de invulling is vanuit de NVAO en mogelijk de inspectie. Naast het volgen van de ontwikkelingen van dit thema wil ADEF ook zelf beelden ontwikkelen over wenselijke kwaliteitskaders van de (academische) opleidingsschool. ADEF heeft vastgesteld dat het begrippenapparaat (terminologie voor de verschillende taken en rollen), gebruikt bij Opleiden in de School, regionaal veel verschillen kent als het gaat over de rollen in de opleidingsen begeleidingsstructuur. Verschillende partners uit het vo hebben opleidingen aangesproken over de verwarring in de gehanteerde terminologie. De complexiteit en weerbarstige werkelijkheid achter deze begrippen in acht nemend, wil ADEF toch proberen (meer) uniformiteit te bereiken in het begrippenapparaat en zal daartoe met voorstellen komen. Onderliggende overtuiging is dat een gedeeld begrippenapparaat de communicatie tussen de verschillende partnerschappen versterkt. Hoe kan dit bereikt worden? ADEF laat zich via de portefeuillehouder adviseren door de adviescommissie ADEF-Opleiden in de School. In het komende studiejaar zal de adviescommissie in overleg met de portefeuillehouder de discussie over de visie op Opleiden in de School na 2016 opstarten. De adviescommissie krijgt de opdracht om met voorstellen te komen. Doel is om in studiejaar met een eerste concept te komen op dit thema. Onderzoeksgegevens over OidS worden verzameld en gedeeld en vervullen een rol in de discussie over de uitgangspunten. Ook worden good practises t.a.v. curriculumontwikkeling gedeeld om zicht te krijgen op uitgangspunten t.a.v. curriculumontwikkeling. Ten aanzien van de kwaliteitskaders van de (academische) opleidingsschool volgt de adviescommissie de landelijke ontwikkelingen op dit thema. Daarnaast worden de werkwijzen in de verschillende hogescholen besproken teneinde zelf beelden te vormen over de wenselijke kwaliteitskaders. De adviescommissie stelt zich ten doel om de portefeuillehouder vanuit ADEF in het komende jaar van een advies te voorzien over het begrippenapparaat dat in de toekomst gebruikt wordt in de opleidings- en begeleidingsstructuur bij de (academische) opleidingsscholen. De adviescommissie krijgt de opdracht om de huidige situatie in beeld te brengen en de wenselijke situatie te beschrijven t.a.v. de meest relevante taken in de opleidings- en begeleidingsstructuur van de (academische) opleidingsscholen. (Yvonne Visser en Jaap van Voorst) 16 1) Regeerakkoord VVD-PvdA, 29 0ktober 2012 Bruggen slaan 17 2) Idem

10 Thema 5 10voordeleraar Inleiding Het is van belang dat de lerarenopleidingen (zowel de bachelor als master) gezamenlijk mede regievoerder zijn voor het realiseren van het landelijk vastgestelde eindniveau voor wat betreft de beheersing van vakkennis en generieke kennis. De digitale kennisbasistoetsen zijn daarin een wezenlijk instrument. ADEF wil als overkoepelend orgaan daarin een belangrijke rol spelen. Daarom wil ADEF nauw betrokken blijven bij de ontwikkeling van de toetsitembank, te meer omdat het in stand houden van de gehele toetsorganisatie financiële lasten met zich meebrengt. Voor de langere termijn is het voor ADEF van belang betrokken te zijn bij de herziening van de kennisbases en bij de afspraken over de interpretatie van domeinen van de kennisbasis. Hetzelfde geldt voor mogelijke veranderingen in de toetsmatrijzen. Verder is elk ADEF-lid vanuit zijn portefeuille betrokken en verantwoordelijk voor het goed functioneren van het landelijke vakoverleg (LVO), meer in het bijzonder waar het gaat om het beraad binnen het LVO inzake de kwaliteit van de kennisbasistoetsen. (Ans Buys en Alex van der Stouwe) Wat wil ADEF bereiken met het thema? ADEF wil afdoende invloed hebben op hoe de gehele organisatie rondom de kennisbasistoetsen wordt ingericht en gaat werken. ADEF wil vertegenwoordigd zijn in de beheerorganisatie van de landelijke toetsen door van start af aan te participeren in de regiegroep die de beheerorganisatie vormgeeft. Van belang is dat ADEF voldoende vertegenwoordigd is in de uiteindelijke overkoepelende beheerstructuur, vooral ook om mede zorg te dragen dat er een goede werkrelatie gaat ontstaan tussen de verschillende actoren te weten de beheerorganisatie, de LVO s (Landelijke Vakoverleggen) en het landelijk overleg van de examencommissies. Hoe kan dit bereikt worden? ADEF is vertegenwoordigd in de landelijke werkgroep die zich bezighoudt met de inrichting van de beheerorganisatie. Uiteraard blijft ADEF vertegenwoordigd in de regiegroep 10vdl, en ADEF kan via zijn vertegenwoordiger de regiegroep adviseren

11 Thema 6 ICT Inleiding Een docent leidt leerlingen op voor de kennissamenleving waarin ICT een belangrijke rol speelt. Hij moet daarom op de hoogte zijn van de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van ICT in het onderwijs, met name binnen zijn eigen vakgebied. Hij staat open om met nieuwe technologie te werken en gebruik te maken van de kennis en vaardigheden van de leerling/student op dit gebied. Lerarenopleidingen moeten studenten/leraren afleveren die over voldoende mediawijsheid beschikken. De nieuwe docenten zouden een voortrekkersrol moeten kunnen vervullen op scholen m.b.t. het educatief gebruik van ICT. De toepasbaarheid voor of het gebruik van ICT binnen een vak (de didactische kwaliteiten van de leraar) is belangrijker dan het gebruik van ICT als zodanig (los van de vakcontent). ADEF kan samen met de werkgroep ADEF-ICT dergelijke netwerkbijeenkomsten initiëren en/of een conferentie organiseren waarbij een uitwisseling van good practices centraal staat (mogelijk al begin zomer 2013). (Anton van den Brink en Henk Fuchs) Wat wil ADEF bereiken met het thema? Geen uitputtende lijst met ICT-vaardigheden die men zou moeten beheersen, maar wel een gevalideerde lijst van wat van een leraar mag worden verwacht (21e-century skills). Op het moment van verschijnen zijn dergelijke lijsten immers al weer vaak verouderd. Het gaat meer om een attitude: weten wat de toegevoegde waarde van ICT kan zijn bij leerprocessen en onderwijs en de durf om hiermee te experimenteren en dit daadwerkelijk in te zetten. Het gaat om het creëren van awareness en het stimuleren van het gebruik. ICT is daarbij geen doel op zich; het leren/leerproces staat centraal en ICT is daaraan ondersteunend. Hoe kan dit bereikt worden? De kennisbasis ICT wordt bijgesteld (februari 2013) en bijstelling van hetgeen dit betekent voor de lerarenopleidingen zelf; het gaat daarbij vooral om richtlijnen geven en uitwisselen van ervaringen bij de implementatie in de eigen curricula. Het uitwisselen van ervaringen en voorbeelden m.b.t. het gebruik van ICT wordt gezien als belangrijk middel om bewustzijn en educatief gebruik van ICT te stimuleren. Gedacht wordt aan uitwisseling binnen vakdidactische netwerken (tussen lerarenopleidingen, scholen vo/mbo, Kennisnet)

12 Thema 7 Inductie en levenlang leren Inleiding Er is een probleem om afgestudeerde studenten te binden en te boeien voor het onderwijs. Verschillende onderzoeken wijzen uit dat er in de eerste vijf jaar na afstuderen in de bachelorfase % uitval is onder de beginnende leraren. Daar liggen verschillende oorzaken aan ten grondslag, die vastgelegd zijn in het verslag van de ADEF-conferentie over inductie op 1 juni Duidelijk is dat deze inductieproblematiek niet los kan worden gezien van opvattingen die er zijn met betrekking tot professionalisering in het kader van levenlang leren en daarmee samenhangend het lerarenregister. Dat vraagt om een aanpak en beleid gericht op duurzame en doorlopende ontwikkeling van de startbekwame docent naar beroepsbekwaamheid en weer verder naar het niveau van expert. De noodzakelijke samenhang in die professionele ontwikkeling vraagt vervolgens om een gezamenlijke aanpak van opleidingen, scholen en de politiek. ADEF heeft deze problematiek geagendeerd in zijn beleidsagenda Na de expertmeeting van juni 2012 is een vervolg nodig om op basis van de toen gegenereerde inzichten te komen tot beleid. Hoe kan dit bereikt worden? ADEF wil dat er een departementale werkgroep wordt geïnstalleerd die de opbrengsten van de expertmeeting over inductie van juni 2012 verder gaat uitwerken ten einde te komen tot een samenhangend professionaliseringsbeleid. De functie en status van beroepsregistratie dient daarbij nadrukkelijk te worden gedefinieerd als een moment in de doorlopende professionele ontwikkelingslijn van de docent. In die werkgroep moeten zoveel mogelijk relevante partijen vertegenwoordigd zijn. (Douwe van de Kooi en Alex van der Stouwe) Wat wil ADEF bereiken met het thema? ADEF wil bereiken dat uitval in de inductiefase substantieel minder wordt. Daartoe is het van belang dat de beroepsbekwaamheid van de docent wordt gezien in het licht van een doorlopende continue ontwikkelingslijn van de leraar in spé tot de expertdocent. De initiële opleiding is het startpunt van dat ontwikkelproces en kan niet los worden gezien van de geschetste doorlopende professionaliseringslijn. Daarom wil ADEF dat het beleid inzake de kwaliteit en de professionele ontwikkeling van de docent tot stand komt in samenwerking met alle betrokkenen te weten het werkveld, de opleidingen en de politiek

13 Thema 8 Onderzoek in de opleiding in relatie tot de kwaliteit van het eindniveau Inleiding Nederland heeft de ambitie om toonaangevend te zijn als gaat om de ontwikkeling van kennis. Het hbo maakt dat kenbaar door zich te ontwikkelen van traditionele onderwijsorganisaties tot universities of applied sciences. De borging van hbo-niveau en kwaliteit staan hoog op de politieke agenda. De focus vanuit accreditatie ligt hierbij op het gerealiseerde eindniveau dat gerelateerd is aan onderzoek. Op dit moment zijn alle hogescholen bezig met het implementeren van leerlijnen onderzoek, uitmondend in een afstudeeronderzoek. Wat wil ADEF bereiken met het thema? Een overzicht/inventarisatie van de leerlijn onderzoek van iedere lerarenopleiding: o visie op onderzoek in de lerarenopleiding; o inhoud in hoofdlijnen; o concretisering leerlijn per studiejaar; o afstudeeronderzoek; o samenhang met andere onderdelen in de opleiding. Inventarisatie van invulling eindniveau voor ieder instituut (denk aan afstudeeronderzoek én portfolio, eindassessment, etc.). Relatie (betrokkenheid, verantwoordelijkheid) tussen lectoraten en leerlijn onderzoek. Deze inventarisatie kan leiden tot eventuele adviezen naar ADEF ter optimalisering van de leerlijn onderzoek in relatie tot kwaliteit eindniveau. Hoe kan dit bereikt worden? Het is de bedoeling om een werkgroep/netwerk in te richten, waarbij ieder instituut een collega afvaardigt. De werkgroep krijgt de opdracht bovenstaande opsomming uit te voeren in het kalenderjaar (Mathi Vijgen en Ans Buys)

14 Thema 9 Positionering masteropleidingen Inleiding Het merendeel van de eerstegraads docenten in Nederland wordt in het hbo opgeleid. Hoog opgeleide docenten zijn cruciaal voor de kwaliteit van het onderwijs in Nederland. In het netwerk van mastercoördinatoren worden initiatieven genomen om: gezamenlijk die beoogde kwaliteit te borgen; elkaar te versterken bij het verbeteren van de opleidingen en een substantiële bijdrage te blijven leveren aan het aantal eerstegraders dat scholen in Nederland nodig hebben. Wat wil ADEF bereiken met het thema? Uitvoeren en monitoren van het borgingsplan voor de toetsing van de vakinhoudelijke kennisbases. De professional master geschikt maken voor voltijdstudenten die na hun bachelor meteen door willen stromen. Onderzoeken van mogelijkheden voor tweedegraads bevoegde docenten die zich op het niveau en de inhoud van masteropleidingen willen oriënteren. Positionering van vakmasters ten opzichte van andere routes naar het lerarenberoep. Versterken en meer bekendheid geven aan vakdidactisch onderzoek als middel om de onderwijspraktijk te verbeteren. Landelijke en regionale uitwisseling met collega s van universitaire lerarenopleidingen. Hoe kan dit bereikt worden? De uitvoering is beschreven in het borgingsplan dat in het najaar van 2012 in het kader van 10voordeleraar is opgeleverd. De monitoring wordt afgestemd in het landelijke mastercoördinatorenoverleg in samenspraak met enkele lectoren. ADEF richt zich op excellente havo- en vwo-leerlingen die meteen willen doorstromen. Er wordt een verkort (driejarig) bachelorprogramma ontwikkeld, gevolgd door een tweejarig masterprogramma zodat studenten in vijf jaar tijd een tweede èn een eerstegraads bevoegdheid kunnen halen. Het ontwikkeltraject wordt vormgegeven met opleiders van geïnteresseerde lerarenopleidingen. Er worden vakdocenten van vo-scholen bij betrokken die hun leerlingen stimuleren voor deze bijzondere route. Er starten enkele pilots voor tekortvakken. In het netwerk van mastercoördinatoren worden aan de hand van bestaande praktijken ervaringen uitgewisseld om van daaruit ideeën te verzamelen voor de kansen die de eigen hogeschool in de regio kan bieden. In samenspraak met de onderwijscoöperatie en het departement wordt een site of een folder ontwikkeld waarop in de vorm van een stroomschema de diverse routes naar het leraarsberoep in beeld zijn gebracht. Via OCW wordt gepoogd middelen te verwerven voor een tv-reclamespot waarin geworven wordt voor het leraarsberoep en gezocht wordt daarbij naar een aansprekende variant op elke meester een master. Vakdidactisch onderzoek wordt versterkt door de inzet van verwante lectoraten en de verbinding te zoeken met de bestaande landelijke expertisecentra. Mooie voorbeelden van praktijkonderzoek worden gebundeld in een gezamenlijke publicatie. Het landelijk afstemmingsoverleg tussen voorzitters van ICL en ADEF wordt weer nieuw leven ingeblazen. Regionaal wordt in de vorm van pilots en projecten onderzocht op welke wijze de beide opleidingen elkaar kunnen versterken. De academische opleidingsscholen zijn daarvan al goede voorbeelden. (Ans Buys en Douwe van der Kooi) 26 27

15 Eerstverantwoordelijke uitvoerders van de thema s Thema 1 Passend Onderwijs Piet Murre en Rob Elgershuizen Thema 2 Studierendement Piet Murre en Rob Elgershuizen Thema 3 Afstudeerrichtingen Henk Fuchs en Lex Stomp Thema 4 Opleiden in de School Yvonne Visser en Jaap van Voorst Thema 5 10voordeleraar Ans Buys en Alex van der Stouwe Thema 6 ICT Anton van den Brink en Henk Fuchs Thema 7 Inductie en leven lang leren Douwe van de Kooi en Alex van der Stouwe Thema 8 Onderzoek in de opleiding in relatie tot kwaliteit en eindniveau Mathi Vijgen en Ans Buys Thema 9 Positionering masteropleidingen Ans Buys en Douwe van der Kooi Bijlage 1 Evaluatie en stand van zaken activiteitenplan ADEF Thema 1 Kopopleiding (afgerond) ADEF formuleerde aangaande dit thema vier subdoelstellingen. Publiciteitscampagne na het verschijnen van de bijgestelde verwantschapstabel in de Staatscourant (2011). Wijzigingen betreffende toelating zijn naar betrokkenen gecommuniceerd. Het gesprek met OCW over landelijke campagne o.a. over aard en de daaraan verbonden kosten loopt nog. Door de recente discussie over de bevoegdheden van de opleiding omgangskunde zijn verzoeken afgewezen van bacheloropleidingen uit het sociaalagogische domein die op verwantschapstabel geplaatst willen worden. Onderzoek door OCW naar verhouding vraag/aanbod. Al in 2010 pleitte ADEF ervoor om alleen extra overheidsmiddelen (extra jaar studiefinanciering) uit te trekken voor tekortvakken. Hiervoor was de kopopleiding oorspronkelijk ook bedacht. Lang leek er geen gehoor bij OCW voor dit verzoek. Recentelijk werd bekend dat OCW daar nu wel serieus over wil nadenken. Bij deze tweede subdoelstelling formuleerden we ook de ambitie om een educatieve minor voor het hbo te ontwikkelen die doorstroom naar de kopopleiding mogelijk maakt voor studenten met een bachelor bèta of techniek die niet op de verwantschapstabel staat. Deze gedachte is verder uitgewerkt in een van de drie landelijke werkgroepen die mogelijkheden verkennen om betere leraren opleiden voor het mbo. De speciale site voor de kopopleiding. Deze speciale site is er niet gekomen. De site Werken in het onderwijs geeft voldoende algemene informatie en bevat links naar de sites van de verschillende hogescholen die de kopopleiding uitvoeren. Een hieraan gekoppelde vraag was of er naast de digitale informatie nog behoefte was aan landelijke coördinatie en hoeveel tijd daarvoor beschikbaar zou moeten zijn. Het netwerk van coördinatoren bestaat uit vertegenwoordigers vanuit betrokken instituten. Het is een collegiaal netwerk en deelname zien we als professionalisering van betrokken collega s waarvoor ze van de eigen hogeschool ruimte krijgen

16 Ten tijde van de opstelling van het ADEF-activiteitenplan had de Onderwijsraad het advies m.b.t. het leraarschap voor het mbo in voorbereiding. De intentie was om daar, vanuit onze ervaringen met de kopopleidingen, input voor te leveren en ook bij de uitwerking van vervolgstappen nauw betrokken te zijn. Dat is gebeurd: ADEF participeert in alle drie de ministeriële werkgroepen voor betere opleidingsmogelijkheden voor het beroepsonderwijs. Tot slot: de beoogde doelstellingen zijn in het najaar van 2012 afgerond. Thema 2 Brede en smalle bevoegdheid (afgerond) Advisering bevoegdhedentabel vo: ADEF heeft deelgenomen aan de adviesrondes van OCW t.a.v. de bevoegdhedentabel vo. Dat circuit is afgerond. Inmiddels heeft OCW de tabel gepubliceerd. Certificaten PDA mbo: ADEF heeft in 2011 een inventarisatie opgeleverd over de diverse trajecten PDA voor het mbo van de lerarenopleidingen. Die inventarisatie was een basisgegeven voor en speelt nu een rol in het adviseringscircuit van OCW t.a.v. de inrichting van de nieuwe PDA. Daarvoor laat OCW zich nu adviseren. ADEF neemt actief deel aan dat circuit in enkele werkgroepen. Daarnaast gaat OCW dan verder via een aanbestedingstraject. Om die reden zijn we als ADEF hier ook niet zelf mee verder gegaan, maar nemen we deel in het adviescircuit. Getuigschriften lerarenopleidingen: de getuigschriften zijn geïnventariseerd en vergeleken op de onderwerpen: bevoegdheid, graad, profilering, ondertekening, verwijzing WHW en er is een advies gegeven over de vormgeving. Thema 3 Opleiden in de school (stand van zaken, wordt vervolgd) Najaar 2011 heeft iedere lerarenopleiding een Vragenlijst Opleiden in de School ontvangen. De ingekomen informatie is verwerkt en in december 2011 zijn de resultaten gedistribueerd. In januari 2012 is een adviescommissie ADEF Opleiden in de School opgestart. Alle lero s zijn vertegenwoordigd in deze adviescommissie van ADEF. In de werkgroep wordt op thema s onderzoek uitgevoerd teneinde tot adviezen voor ADEF te komen. In onderstaande een overzicht van de thema s en de geplande resultaten. Thema s Scenario s voor de toekomst Concept voor de toekomstige (Academische) opleidingsschool De effecten van Samen-Opleiden: verzamelen en delen van onderzoeksresultaten Begripsdiscussie: hebben we dezelfde inhoud bij het gehanteerde begrippenkader Inperking/groei van het aantal opleidingsscholen Resultaten Beschrijving van enkele scenario s Een model van de (Academische) OS in 2016: inhoud, financiën en uitvoering. Overzicht van onderzoeksresultaten van Samen-Opleiden in Nederland. Overzicht van gehanteerde begrippen met de daarbij behorende inhouden Consequenties van de mogelijkheden van uitbreiding van het aantal opleidingsscholen In studiejaar heeft de adviescommissie tweemaal overleg gevoerd. In januari was de eerste bijeenkomst. In deze bijeenkomst is de opdracht verkend en is deze omgezet in een globaal plan van aanpak. Dit is teruggekoppeld aan ADEF. Deze heeft goedkeuring verleend aan de uitwerking van de opdracht. In mei heeft een tweede bijeenkomst plaatsgevonden. In deze bijeenkomst hebben vertegenwoordigers van twee lerarenopleidingen een presentatie gegeven over de wijze waarop Samen-Opleiden is vormgegeven met partners in de regio. Sjoerd de Jong van het Ministerie van OCW, directie lerarenopleidingen, was aanwezig op deze bijeenkomst om met ons van gedachten te wisselen over het Samen-Opleiden. Inhoudelijk is in deze bijeenkomst een start gemaakt met het verzamelen van de gebruikte begrippen van iedere lero teneinde in het komende studiejaar een advies uit te brengen aan ADEF over een wenselijk begrippenkader. Thema 4 Passend onderwijs (stand van zaken, wordt vervolgd) In het activiteitenplan ADEF hebben is het volgende doel bij dit thema geformuleerd: Het vergroten van inhoudelijke kennis bij alle betrokkenen, het vergroten van de netwerken van de deelnemers en het promoten van het belang van Passend Onderwijs in de lerarenopleidingen

17 Er zijn twee acties ondernomen om dit doel te bereiken: 1. Het bespreken en vaststellen van een notitie over Passend Onderwijs in de opleidingen. Dit is gebeurd in de vergadering van 5 april Van belang is wel dat deze notitie met de twee opmerkingen zoals die in de notulen verwerkt zijn binnen elke instelling voldoende gecommuniceerd is. 2. De tweede actie was het organiseren van een conferentie voor lerarenopleiders van alle hogescholen. Het doel van de conferentie was om kennis en good practices te delen, en om mensen met elkaar in contact te brengen. De conferentie is gehouden op 17 november De deelnemers hebben de conferentie als succesvol ervaren. Omdat diverse netwerken en deskundigen aanwezig waren is ook de meer informele netwerkvorming gestimuleerd. Als vervolg op het ADEF activiteitenplan en als opbrengst van de conferentie is gesproken over hoe we met het thema Passend Onderwijs in de opleidingen verder kunnen komen. Er is een voorlopig aanbod gedaan voor een korte studiereis naar scholen en lerarenopleidingen in Schotland. Deze zal in maart 2013 plaats vinden. Elk instituut kan enkele mensen, leidinggevenden en inhoudelijk betrokkenen, hieraan deel laten nemen. Thema 5 Nascholing (stand van zaken, wordt vervolgd) ADEF heeft in zijn programma nascholing, meer in het bijzonder de problematiek van de inductiefase, als een van haar aandachtspunten benoemd. Op 1 juni 2012 is dienaangaande op de HvA een middag georganiseerd rondom de problematiek van de hoge uitval van docenten gedurende de eerste vijf jaar van hun loopbaan in het onderwijs. Hiervoor werden diverse experts en betrokkenen bij de start van een leraarsloopbaan uitgenodigd om hun licht te laten schijnen op dit fenomeen. Er waren ruim veertig personen aanwezig. Van de bijeenkomst is een uitgebreid verslag gemaakt. De opbrengst van deze middag is hieronder samengevat weergegeven in de vorm van noties/ aandachtspunten/opdrachten voor de verschillende belanghebbenden en actoren. Scholen: Binden en boeien personeel Facilitering nieuwe docent gedurende inductietijd Individuele coaching Uitval is kapitaalvernietiging Ontwikkeling van startbekwaam naar beroepsbekwaam Opleidingen: Adequate opleidingsprogramma s: o Klassemanagement o Passend onderwijs o Organisatiesensitiviteit Startbekwaam houdt ook in klaar om een leven lang te leren Politiek: Van startbekwaam naar beroepsbekwaam: verankeren in wetgeving? Beroepsregistratie verplichten, vergelijk medische wereld Inspectie: Toezichthoudende rol op kwaliteit docenten en registratie Toezichthoudende rol op inductieprogramma s van scholen Besturenraden: Stimuleren dat scholen inductieprogramma s ontwikkelen Onderwijscoöperatie: Beroepsregistratie Keurmerk voor kwaliteit professionaliseringsaanbod, waaronder inductieprogramma s Het vervolg is dat de verschillende partijen in de vorm van een bij voorkeur departementale werkgroep bijeenkomen om samenhangend beleid tot stand te brengen. Daarom blijft ADEF inductie en daarmee samenhangend voortgezette professionalisering de komende periode in zijn beleidsagenda opnemen

18 Thema 6 Kennisdeling (stand van zaken, wordt vervolgd) Aan lectoren is de opdracht toebedacht om de kloof tussen wetenschap en praktijk te dichten. Dat is een opdracht die een stapeling betekent van én wetenschappelijk voor vol meedoen én wetenschappelijke resultaten toegankelijk maken voor de praktijk én (aanstaande) leraren leren om onderzoek te doen (innovatie van de lerarenopleiding) én docenten in de opleiding te professionaliseren. Om deze reden moeten de gezamenlijke lectoren van de educatieve instellingen deze opdracht eendrachtig invullen. Bij de huidige bezetting (lees financieringsvoorwaarden) is het onmogelijk om al die rollen over het brede aandachtsterrein van het (po en) vo, inclusief (v)mbo en bve uit te voeren. Aansluiting bij andere verbanden en samenwerking met universiteiten en andere onderzoeksinstellingen is daarvoor noodzakelijk. ADEF had het plan om in juni 2011 een bijeenkomst te organiseren om de stand van zaken met een aantal personen door te spreken. Door de HBO-raad is in september 2010 aangeven dat men bezig is met een onderzoek naar de onderwerpen van de lectoraten in het HPO (ICLON). Zij zouden in het najaar van 2011 met een overzicht komen en een voorstel over hoe deze onderwerpen bij elkaar gebracht kunnen worden om daarmee tot thematisering van de onderzoeksitems te komen. Ook zou er een soort wittenvlekkenplan volgen. Het door de HBO-raad geïnitieerde rapport (advies Forum) is inderdaad verschenen en besproken met een aantal lectoren (december 2011). Heel veel nieuws kwam daar o.i. niet uit naar voren. Complicerende factor daarbij was dat ook Coonen en Nijssen met een rapport zouden komen en dat dit geheel in samenhang bekeken moest worden om een duidelijk beeld te krijgen van hoe het hbo en met name ook het HPO het meest adequaat met kennisdeling om zou moeten gaan. De profileringsdiscussie in het kader van de prestatieafspraken die de hogescholen thans met OCW maken en de daarmee samenhangende bekostiging helpen niet om nu snel meer duidelijkheid te krijgen hoe we kennisdeling tussen instituten moeten uitlijnen

19 Om die reden is er afgelopen maanden nauwelijks actie op dit thema ondernomen en ziet het er vooralsnog niet uit dat we in juni een zinvolle bijeenkomst over kennisdeling kunnen organiseren. Inmiddels is ADEF zelf een inventarisatie gestart naar de lectoraten in het educatieve domein op de verschillende instituten. Zie verder de rapporten van de Commissie de Graaff, 2010; Coonen en Nijsssen, 2012; Forum, Thema 7 Vakmasters (stand van zaken, wordt vervolgd) In studiejaar 2010/2011 zijn landelijke vak(didactische) kennisbases gelegitimeerd en vastgesteld voor alle hbo-masteropleidingen leraar vho. In vervolg daarop is in 2012 met medewerking van ADEF een plan opgesteld om een organisatorisch en inhoudelijk kader te bieden voor de borging van de kennisbases. Dit landelijke borgingsplan kwam tot stand onder verantwoordelijkheid van het project 10voordeleraar en is in april 2012 met instemming ontvangen door de NVAO. Het borgingsplan wordt ondersteund door de verantwoordelijke directeuren en is aanvaard in de ADEF-vergadering van april Kernelement in het borgingsplan is de oprichting per vak van een landelijke overleg vakmasters (LOVM) waarin alle opleidingen deelnemen evenals een externe deskundige (bijvoorbeeld lector of hoogleraar). Het LOVM levert de volgende opbrengsten op: o rapportage over voortgang implementatie van de kennisbasis in leerplannen, o verslag over afstemming van de interpretatie van de kennisbasis; o feedback op matrix kennisbasis/toetsplan van elke opleiding; o overzicht gebruikte literatuur per opleiding; o actielijst op grond van jaarlijks wisselende focus op toetsing van bepaalde (sub)domeinen in elke opleiding (20% van de kennisbasis per jaar; beoordeling aan de hand van gezamenlijk kijkkader); o actielijst op grond van advies externe deskundigen (bijv. toetsdeskundigen van de kwaliteitscommissie in de beheerorganisatie van de landelijke kennistoetsen) Een coördinator vakmasters zal participeren in het auditpanel bij de interne audit van de vakmasters van een collega-instituut. Hierbij zal de focus liggen op het kwaliteitszorgsysteem t.a.v. de borging van de kennisbasis. Na een gezamenlijke startconferentie in oktober 2012 zijn de LOVM s aan de slag gegaan. Thema 8 Bekostiging (afgerond) Al sinds jaren vormen lerarenopleidingen waar structureel weinig studenten voor inschrijven een financieel probleem. Maatschappelijk is het van fundamenteel belang dat voor alle schoolvakken in het vo bevoegde leraren opgeleid kunnen worden en er dus ook opleidingen voor zijn. Hogescholen voelen zich daar ook voor verantwoordelijk. Vanuit het gegeven dat het aantal studenten dat voor bepaalde lerarenopleiding kiest laag is en studenten vooral regionaal kiezen is het noodzakelijk de huidige opleidingsinfrastructuur in stand te houden. Financieel betekent dit voor hogescholen echter een structurele verliespost, waar een oplossing voor moeten komen. Eerdere interventies van niet financiële aard hebben geen soelaas geboden. Doel was om op basis van heldere en onomstreden berekeningen de stakeholders (OCW, HBO-raad, politiek) ervan te overtuigen dat kwaliteit zijn prijs heeft en dat een reële bekostiging van alle lerarenopleidingen noodzakelijk is. Op basis van parameters zoals die in het hele hbo gemiddeld gebruikelijk zijn is een kostenberekening gemaakt. De parameters zijn de contacttijd, de gemiddelde groepsgrootte, de onderwijstijd per fte, de gemiddelde personele last op basis van de functiemix en de verhouding OP OBP. We gaan uit van een kleine opleiding wanneer er op basis van het aantal ingeschreven studenten per cohort niet meer dan één lesgroep is te formeren. Voor een voltijdopleiding komt het totaal aan benodigde contacttijd, bestaande uit colleges en (stage)begeleiding, uit op ruim 2300 uur. Gebruikelijk is een letterlijke contacttijd van 40% van de benoemingsomvang (naast 40% onderwijsvoorbereiding, nazorg en onderwijsontwikkeling, 10% deskundigheidsbevordering en 10% management- en organisatietaken). De gemiddelde personeelslast van de

20 docentschalen is gesteld op per fte. Daarnaast is er per onderwijsgevende formatie nodig voor onderwijsondersteundend personeel, dat op 20% van het totaal gesteld kan worden. Tevens geldt dat een hbo-benchmark aangeeft dat van de totale kosten 60 % direct opleidingsgerelateerd is en de rest benodigd is voor overheadkosten als huisvesting, gas en licht, onderhoud, schoonmaak, stafdiensten etcetera. Dit bij elkaar gevoegd betekent dat er een totale kostenpost is van ruim 5 ton per opleiding per jaar (zoals vermeld bij 1 groep per leerjaar per cohort). Indien alle studenten volledige financiering van ± 6000 meebrengen, hetgeen niet het geval is, zijn er 21 studenten per jaargroep nodig om break even te draaien. Er is, kortom, inderdaad een probleem als een vierjarige opleiding minder dan ruim 80 studenten heeft. ADEF heeft deze berekening voorgelegd aan de portefeuillehouder lerarenopleidingen in de HBO-raad, die deze op een gepast moment zal voorhouden aan OCW. Thema 9 Doorstroom mbo-hbo (wordt via OCW gevolgd) Aangezien het thema mede door personele wijzigingen weinig prioriteit gehad heeft, wordt het vooralsnog niet meer als thema opgenomen. Thema 10 ICT (stand van zaken, wordt vervolgd) In het ADEF-activiteitenplan is voor het thema ICT de doorontwikkeling en implementatie van de kennisbasis ICT centraal gesteld. Dit is in feite onderdeel van het project 10voordeleraar. De werkgroep ADEF-ICT heeft de afgelopen jaren intensief aan dit thema gewerkt. In deze werkgroep zijn alle tweedegraads lerarenopleidingen vertegenwoordigd en vindt afstemming en uitwisseling plaats van plannen en producten op ICT-gebied die worden ontwikkeld en gebruikt kunnen worden in de eigen instelling. De werkgroep ADEF-ICT houdt nauwgezet de ontwikkelingen op het terrein van ICT & onderwijs bij en bespreekt de implicaties hiervan voor het opleiden van leraren. De werkgroep heeft op dit terrein een signalerende en adviserende rol en wil een voorname bijdrage leveren aan de 38 voortrekkersrol die lerarenopleidingen op het terrein van ICT horen te 39 hebben. Uitgangspunt is dan ook bij de werkgroep dat het scholenveld naar de lerarenopleidingen zou moeten kijken in plaats van de lerarenopleidingen naar de scholen. De meeste expliciete taak van de werkgroep was het verder ontwikkelen en bijstellen van de kennisbasis ICT, zoals deze in 2009 is gepubliceerd. De werkgroep richtte zich hierbij op het opleiden van leraren die over meer dan voldoende kennis en vaardigheden bezitten om de leerling van de 21e eeuw voor te bereiden op de netwerk- en kennismaatschappij. De digitale geletterdheid die leraren moeten bezitten omvat vele facetten en beperkt zich niet alleen tot instrumentele kennis en vaardigheden maar heeft vooral betrekking op attitudes en visie op het gebruik van ICT in onderwijsleerprocessen. Thema 11 Internationalisering (als thema afgerond, komt wel op de agenda) Voor dit thema zijn enkele subdoelen gesteld. Vaststellen en formuleren van zogenaamde internationaliseringcompetenties t.b.v. de curricula van de lerarenopleidingen (kennisbasis internationalisering). Dit is niet op ADEF-niveau gerealiseerd. Het Europees Platform heeft wel een uitgebreide lijst van competenties geformuleerd waar leraren in het tweetalig onderwijs aan moeten voldoen. In kaart hebben gebracht welke algemene financiële ondersteuning er is voor internationalisering binnen het opleiden van leraren. Een duidelijk rapport van het SBO is begin 2012 hierover uitgekomen en in ADEF besproken. Het Europees Platform heeft in 2011 initiatief genomen om een kwaliteitstraject voor de opleiding van tto docenten op te zetten. Presentatie van het eindresultaat vindt waarschijnlijk begin 2013 plaats. ADEF agendeert dit in Vanuit het thema Passend Onderwijs is ingebracht een studiereis begin 2013 te organiseren naar Schotland omdat daar op de lerarenopleidingen als in het voortgezet onderwijs dit thema verder is geoperationaliseerd dan in het Nederlandse onderwijs.

ADEF Activiteitenplan 2013-2014

ADEF Activiteitenplan 2013-2014 ADEF Activiteitenplan 2013-2014 binnenwerk-adef-activiteitenplan_13-14.indd 1 3/20/2013 6:54:34 PM Voorwoord 3 De negen thema s van het activiteitenplan 2013-2014 van ADEF 5 Thema 1 Passend onderwijs 7

Nadere informatie

Protocol PDG en educatieve minor

Protocol PDG en educatieve minor Protocol PDG en educatieve minor 28 april 2014 Inhoud Protocol voor beoordelingen door de NVAO van de kwaliteit van de afstudeerrichtingen algemeen vormend onderwijs en beroepsgericht onderwijs, het traject

Nadere informatie

Ik schrijf deze brief mede namens de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de staatssecretaris van Economische Zaken.

Ik schrijf deze brief mede namens de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de staatssecretaris van Economische Zaken. a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Op weg naar de (academische) opleidingsschool

Op weg naar de (academische) opleidingsschool Discussienota Nationalgeographic.nl Adviescommissie ADEF OidS Mei 2014 1 Inhoudsopgave Inleiding 1. Uitgangspunten Samen Opleiden 2. Ambities van (academische) opleidingsscholen 3. Concept Samen Opleiden

Nadere informatie

Partnerschap. en scholen werken op basis van een gezamenlijke verantwoordelijkheid samen met studenten aan hun ontwikkeling tot professional.

Partnerschap. en scholen werken op basis van een gezamenlijke verantwoordelijkheid samen met studenten aan hun ontwikkeling tot professional. Sinds een tiental jaren hebben we opleidingsvormen ontwikkeld die recht doen aan zowel vakbekwaamheid als praktijkkennis van aanstaande leraren. In toenemende mate doen we dat op basis van opleiden in

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 27 923 Werken in het onderwijs Nr. 148 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling Hoofdstuk 3 Opleidingsdeel LVO 2015-2016

Onderwijs- en examenregeling Hoofdstuk 3 Opleidingsdeel LVO 2015-2016 Onderwijs- en examenregeling Hoofdstuk 3 Opleidingsdeel LVO 2015-2016 Opleidingsdeel voor de bachelor lerarenopleidingen voortgezet onderwijs van Driestar hogeschool (onderdeel van Driestar educatief)

Nadere informatie

1. Welke routes tot leraar zijn er in het hoger onderwijs?

1. Welke routes tot leraar zijn er in het hoger onderwijs? 1 1. Welke routes tot leraar zijn er in het hoger onderwijs? Het hoger onderwijs kent routes tot leraar in het hoger beroepsonderwijs en het wetenschappelijk onderwijs: HBO Het hoger beroepsonderwijs kent

Nadere informatie

De rol van de beroepsstandaard van lerarenopleiders in het personeelsbeleid. Voorloper Kwaliteit van lerarenopleiders

De rol van de beroepsstandaard van lerarenopleiders in het personeelsbeleid. Voorloper Kwaliteit van lerarenopleiders De rol van de beroepsstandaard van lerarenopleiders in het personeelsbeleid Voorloper Kwaliteit van lerarenopleiders Véronique van de Reijt en Quinta Kools Fontys Lerarenopleiding Tilburg Context van de

Nadere informatie

van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen

van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 / De kern en inhoud als uitgangspunt... 4 1.1 de kern... 4 1.2 de inhoud... 5 Hoofdstuk 2

Nadere informatie

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD & PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Kwaliteitszorgactiviteiten reformatorische academische opleidingsschool (RAOS)

Kwaliteitszorgactiviteiten reformatorische academische opleidingsschool (RAOS) Kwaliteitszorgactiviteiten reformatorische academische (RAOS) Wat? (Kwaliteitsstandaarden NVAO) Hoe? Wanneer? Door wie? Bij wie? Output Standaard 1: Beoogde eindkwalificaties 1. De heeft een geëxpliciteerde

Nadere informatie

Datum Uitnodiging subsidieaanvraag Regeling versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen

Datum Uitnodiging subsidieaanvraag Regeling versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan: penvoerders opleidingsscholen en contactpersonen lerarenopleidingen Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl Onze

Nadere informatie

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Stimuleringsproject LOB in het mbo Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Visie ontwikkelen in regionale inspiratiebijeenkomsten Wat verstaan we eigenlijk onder loopbaanoriëntatie en -begeleiding

Nadere informatie

Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen?

Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen? Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen? Sanneke Bolhuis emeritus lector Fontys Lerarenopleiding senior onderzoeker Radboudumc zetel praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek Stuurgroep

Nadere informatie

HANDLEIDING MINOR LEREN LESGEVEN

HANDLEIDING MINOR LEREN LESGEVEN FACULTY OF BEHAVIOURAL, MANAGEMENT AND SOCIAL SCIENCES HANDLEIDING MINOR LEREN LESGEVEN UT LERARENOPLEIDING ELAN 2015/2016 Inhoud 1. De Minor Leren Lesgeven... 3 2. Studieprogramma van de 15 en 30 EC

Nadere informatie

Hoe ziet het stelsel van de lerarenopleidingen eruit? Jelger Schaaf en Cor de Raadt

Hoe ziet het stelsel van de lerarenopleidingen eruit? Jelger Schaaf en Cor de Raadt Hoe ziet het stelsel van de lerarenopleidingen eruit? Jelger Schaaf en Cor de Raadt De verschillende typen lerarenopleidingen die er in Nederland bestaan (het opleidingsstelsel) is in grote lijnen een

Nadere informatie

Voor meer en beter gekwalificeerde academische leraren

Voor meer en beter gekwalificeerde academische leraren Voor meer en beter gekwalificeerde academische leraren Conferentie 14 november 2013 Olympisch Stadion Amsterdam Vereniging van Universiteiten VSNU i.s.m. de universitaire lerarenopleidingen PROGRAMMA 09:30

Nadere informatie

Ontwikkelingen in afstudeerrichtingen lerarenopleidingen HAN ILS. 13 april 2016

Ontwikkelingen in afstudeerrichtingen lerarenopleidingen HAN ILS. 13 april 2016 Ontwikkelingen in afstudeerrichtingen lerarenopleidingen HAN ILS 13 april 2016 Het komende uurtje... 14.15-14.35 uur Implementatie afstudeerrichtingen HAN ILS 14.35 14.45 uur Uitwisseling 14.45-15.05 uur

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

master leraar voortgezet onderwijs

master leraar voortgezet onderwijs DEEL JE KENNIS! master leraar voortgezet onderwijs JOUW PROGRAMMA IN EEN NOTENDOP De master Leraar voortgezet onderwijs van de VU is een eenjarige master (voltijd*) waarin je een eerstegraads onderwijsbevoegdheid

Nadere informatie

Omgaan met verschillen

Omgaan met verschillen Omgaan met verschillen De ZAOS ontwikkelt een kenniskring binnen de opleidingsschool waar het thema 'omgaan met verschillen' in samenwerking met de opleidingsinstituten concreet zal worden uitgewerkt.

Nadere informatie

De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie.

De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie. ROWF Les op locatie in de beroepsopdracht van de HvA. De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie. Het doel is de

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland

Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland BIJLAGE: Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland Pagina 1: Effecten bij leerlingen Effecten bedrijven - onderwijs Toelichting: De percentages onder het kopje Nul zijn de uitersten

Nadere informatie

FAQ s tegemoetkoming kosten aspirant-opleidingsscholen Versie 21 augustus 2015

FAQ s tegemoetkoming kosten aspirant-opleidingsscholen Versie 21 augustus 2015 FAQ s tegemoetkoming kosten aspirant-opleidingsscholen Versie 21 augustus 2015 Deze FAQ s richten zich alleen op de uitbreiding van het aantal bekostigde opleidingsscholen en niet op de verlenging en/of

Nadere informatie

PO-VO EN HET WAT EN HOE VAN TAAL EN REKENEN

PO-VO EN HET WAT EN HOE VAN TAAL EN REKENEN PROCESBESCHRIJVING AANSLUITING PO-VO PO-VO EN HET WAT EN HOE VAN TAAL EN REKENEN SAMEN LEREN OVER REFERENTIENIVEAUS EN DIDACTIEK OM DE INHOUDELIJKE AANSLUITING TUSSEN PO EN VO IN GORINCHEM EN OMSTREKEN

Nadere informatie

CONVENANT OPLEIDING LERAARPLUS

CONVENANT OPLEIDING LERAARPLUS CONVENANT OPLEIDING LERAARPLUS Onderwijsstichting Arcade (openbaar primair onderwijs Coevorden Hardenberg) Openbaar primair onderwijs gemeente Emmen Stenden Hogeschool (PABO Emmen) 1 INHOUDSOPGAVE PREAMBULE...3

Nadere informatie

Leraar worden in de Haagse regio. Informatie voor potentiële zij-instromers met een vooropleiding in het hoger onderwijs

Leraar worden in de Haagse regio. Informatie voor potentiële zij-instromers met een vooropleiding in het hoger onderwijs Leraar worden in de Haagse regio Informatie voor potentiële zij-instromers met een vooropleiding in het hoger onderwijs Wil jij je vakkennis overbrengen? Kun je goed omgaan met tieners? Trekt het werken

Nadere informatie

Samenwerkingsovereenkomst ten behoeve van de Academische Opleidingsschool Amsterdam (AcOA)

Samenwerkingsovereenkomst ten behoeve van de Academische Opleidingsschool Amsterdam (AcOA) Samenwerkingsovereenkomst ten behoeve van de Academische Opleidingsschool Amsterdam (AcOA) De ondertekenende partijen, De Montessori Scholengemeenschap Amsterdam (MSA, penvoerder), in het bijzonder het

Nadere informatie

ICT-VAARDIGHEDEN DOCENTEN HO

ICT-VAARDIGHEDEN DOCENTEN HO ICT-VAARDIGHEDEN DOCENTEN HO Masterclass ICT-docentprofessionalisering 12 september 2011 Anna Tomson, Erwin Faasse, Peter J. Dekker 1 OPZET 1. Startpunt: HvA-beleid vanaf 2007 Peter 2. Inhoud: Voorbeeld

Nadere informatie

Leraren beter voorbereiden op het beroepsonderwijs

Leraren beter voorbereiden op het beroepsonderwijs Leraren beter voorbereiden op het beroepsonderwijs Uitlijning educatieve minor, pedagogisch didactisch getuigschrift en tweedegraads lerarenopleiding Inleiding Om leraren beter voor te bereiden op het

Nadere informatie

De rol van de beroepsstandaard van lerarenopleiders in het personeelsbeleid. Véronique van de Reijt en Quinta Kools Fontys Lerarenopleiding Tilburg

De rol van de beroepsstandaard van lerarenopleiders in het personeelsbeleid. Véronique van de Reijt en Quinta Kools Fontys Lerarenopleiding Tilburg De rol van de beroepsstandaard van lerarenopleiders in het personeelsbeleid Véronique van de Reijt en Quinta Kools Fontys Lerarenopleiding Tilburg Context van de Fontys Lerarenopleiding Tilburg (FLOT)

Nadere informatie

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs Tijdschrift voor Didactiek der β-wetenschappen 22 (2005) nr. 1 & 2 53 Oratie, uitgesproken op 11 maart 2005, bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Professionalisering in het bijzonder in het onderwijs

Nadere informatie

Opmaat voor: De Amsterdamse Lerarenagenda

Opmaat voor: De Amsterdamse Lerarenagenda Een initiatief van Frank Sengers 1 Inleiding De afgelopen jaren is er volop aandacht geweest voor het terugdringen van het aantal zwakke scholen. Het besef dringt steeds meer door dat de leraar de sleutel

Nadere informatie

Toekomstgerichte evaluatie Excellentieprogramma Basisonderwijs 2009-2010

Toekomstgerichte evaluatie Excellentieprogramma Basisonderwijs 2009-2010 Toekomstgerichte evaluatie Excellentieprogramma Basisonderwijs 2009-2010 Na een jaar samenwerken binnen het excellentieprogramma volgt nu een beschrijving van de behaalde resultaten en voornemens voor

Nadere informatie

Samenwerkingsovereenkomst ten behoeve van de academische opleidingsschool ROSRijnland

Samenwerkingsovereenkomst ten behoeve van de academische opleidingsschool ROSRijnland Samenwerkingsovereenkomst ten behoeve van de academische opleidingsschool ROSRijnland De ondertekenende partijen, Bonaventuracollege te Leiden Northgo College te Noordwijk Rijnlands Lyceum Sassenheim te

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE... 2 1. ALGEMEEN... 4 1.1 Aard van dit document... 4 1.2 Informatie en communicatie... 4 1.3 Inwerkingtreding en duur... 4 1.

INHOUDSOPGAVE... 2 1. ALGEMEEN... 4 1.1 Aard van dit document... 4 1.2 Informatie en communicatie... 4 1.3 Inwerkingtreding en duur... 4 1. 1 INHOUDSOPGAVE... 2 1. ALGEMEEN... 4 1.1 Aard van dit document... 4 1.2 Informatie en communicatie... 4 1.3 Inwerkingtreding en duur... 4 1.4 Onderwijs- en examenregeling... 4 2. TOELATING TOT DE OPLEIDING...

Nadere informatie

OSR-regeling peer review-light Pagina 1 van 5

OSR-regeling peer review-light Pagina 1 van 5 Kwaliteit en keurmerk Regeling Peer review-light Versie 4, vastgesteld 19 december 2012 Schooljaar 2012-2013 Inleiding De scholen voor voortgezet onderwijs die vertegenwoordigd zijn in de Stuurgroep OSR

Nadere informatie

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen Intentieverklaring van de Nederlandse minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, dr. Jet Bussemaker en de Vlaamse minister van Onderwijs en viceministerpresident van de Vlaamse Regering, Hilde Crevits,

Nadere informatie

Bestuurlijke afspraken over ontvlechting van de Educatieve Faculteit Amsterdam

Bestuurlijke afspraken over ontvlechting van de Educatieve Faculteit Amsterdam Bestuurlijke afspraken over ontvlechting van de Educatieve Faculteit Amsterdam Bijlage bij brief HO/BL/2005/6586 1. Preambule Het College van Bestuur van de Hogeschool van Amsterdam en het College van

Nadere informatie

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Inhoud 5 Voorwoord 7 Inleiding 8 Professionele

Nadere informatie

Werken en professionaliseren bij de Hogeschool van Amsterdam

Werken en professionaliseren bij de Hogeschool van Amsterdam Werken en professionaliseren bij de Hogeschool van Amsterdam Professionele ontwikkeling functioneren en beoordelen creating tomorrow Inhoudsopgave Voorwoord 1 Professionele ontwikkeling 2 Jaargesprek 3

Nadere informatie

Agenda. Verbetering inductiefase beginnende leraren NIEUWSBRIEF, APRIL 2013

Agenda. Verbetering inductiefase beginnende leraren NIEUWSBRIEF, APRIL 2013 NIEUWSBRIEF, APRIL 2013 Agenda 23 april 2013: Informatiebijeenkomst Tweedegraads PLUS Op dinsdag 23 april 2013 is er van 15.30 17.30 uur een informatieve bijeenkomst voor geïnteresseerde docenten. Locatie:

Nadere informatie

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet.

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet. Eindrapportage Interactieve Leerlijnen versie datum 1 / 7 Eindrapportage Interactieve Leerlijnen www.dnsleerroutes.net Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010 Kennisnet.nl www.dnsleerroutes.net

Nadere informatie

LERAREN- OPLEIDINGEN OPEN DAG

LERAREN- OPLEIDINGEN OPEN DAG LERAREN- OPLEIDINGEN OPEN DAG Science Education and Communication Leraar vho maatschappijleer en maatschappijwetenschappen PRESENTATIE DIGITAAL www.utwente.nl/master/sec/powerpoint www.utwente.nl/master/lvhom/powerpoint

Nadere informatie

Deze memorie van toelichting is opgesteld mede namens de Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie.

Deze memorie van toelichting is opgesteld mede namens de Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. 33 356 Wijziging van de Wet op het voortgezet onderwijs en de Wet voorgezet onderwijs BES in verband met het treffen van een overgangsmaatregel ten behoeve van (oud)studenten van de lerarenopleiding omgangskunde

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Hoger Onderwijs en Studiefinanciering Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375

Nadere informatie

A. Hieronder is voor zover van toepassing nadere facultaire invulling per artikel gegeven

A. Hieronder is voor zover van toepassing nadere facultaire invulling per artikel gegeven 10 SPECIFIEKE FACULTAIRE BEPALINGEN Faculteit Educatie A. Hieronder is voor zover van toepassing nadere facultaire invulling per artikel gegeven Artikel 32 Inschrijving voor cursussen 3A De student is

Nadere informatie

DAG VAN DE BEROEPSKOLOM 9 O K TO B E R 20 1 5

DAG VAN DE BEROEPSKOLOM 9 O K TO B E R 20 1 5 DAG VAN DE BEROEPSKOLOM MBO-HBO 9 O K TO B E R 20 1 5 Doelen Kijken wat al goed werkt Nagaan of iets bijdraagt aan de kwaliteit van de aansluiting en doorstroom Aangeven wat kan verder worden uitgewerkt

Nadere informatie

Beleidsmedewerker Onderwijs

Beleidsmedewerker Onderwijs Horizon College Beleidsmedewerker Onderwijs Sector BMO Alkmaar C70) Afdeling Communicatie en Onderwijs (C&O) Contract: Vervanging wegens zwangerschapsverlof Periode: 1 mei 2015 tot 1 oktober 2015 Omvang:

Nadere informatie

Beoordelingskader Bijzonder (Kwaliteits)Kenmerk Ondernemen

Beoordelingskader Bijzonder (Kwaliteits)Kenmerk Ondernemen Beoordelingskader Bijzonder (Kwaliteits)Kenmerk Ondernemen september 2013 Inhoud 1 Inleiding 3 2 Beoordeling van het bijzonder kenmerk ondernemen 5 3 Beoordeling standaarden 10 pagina 2 1 Inleiding Vanuit

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 356 Wijziging van de Wet op het voortgezet onderwijs en de Wet voortgezet onderwijs BES in verband met het treffen van een overgangsmaatregel

Nadere informatie

Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld

Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld Bladnummer 1 Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld Bijlage 4 Preambule 1. Het hbo-kunstvakonderwijs streeft naar een goede afstemming van de opleidingen op de beroepspraktijk

Nadere informatie

Opdrachtgever project Werknemer in opleiding : ministerie van OCW

Opdrachtgever project Werknemer in opleiding : ministerie van OCW Datum: 20 februari 2012 Ons kenmerk: JK1.12.009 Begeleidingsmodel Werknemer in opleiding Opdrachtgever project Werknemer in opleiding : ministerie van OCW Wout Schafrat Gijs van de Beek Preventie en duurzaamheid

Nadere informatie

ICLON Powerpoint sjabloon

ICLON Powerpoint sjabloon ICLON Powerpoint sjabloon Een voorbeeld van een ICLON presentatie Piet Presentator & Co Copresentator (ICLON) Coby Collega (Leiden University) Max Medewerker (Instituut voor Cooperatie) [Congresnaam, Plaats,

Nadere informatie

Type activiteiten Registerleraar.nl onderscheidt zeven typen activiteiten in het kader van de professionele ontwikkeling van de leraar:

Type activiteiten Registerleraar.nl onderscheidt zeven typen activiteiten in het kader van de professionele ontwikkeling van de leraar: Registerleraar.nl. Activiteiten in het kader van de professionele ontwikkeling van de leraar; relevantie, aantoonbaarheid en waardering (Bijlage bij het Voorlopige Reglement Registerleraar versie 2.0)

Nadere informatie

Doorkijkjes W&T in de Pabo

Doorkijkjes W&T in de Pabo Doorkijkjes W&T in de Pabo Pabo Hogeschool Rotterdam mei 2015 Algemeen De pabo van de Hogeschool van Rotterdam kent een voltijd, deeltijd en een academische variant en verzorgt daarmee onderwijs voor circa

Nadere informatie

Praktijkonderwijs naar 2025

Praktijkonderwijs naar 2025 Praktijkonderwijs naar 2025 www.platformpraktijkonderwijs.nl Praktijkonderwijs is van belang voor circa 28.000 leerlingen in het voortgezet onderwijs. Voor deze leerlingen is het praktijkonderwijs dé schoolsoort:

Nadere informatie

Activiteitenplan Branche Welzijn (inclusief onderwijsberoepen) 2012

Activiteitenplan Branche Welzijn (inclusief onderwijsberoepen) 2012 Activiteitenplan (inclusief onderwijsberoepen) 2012 In dit activiteitenplan van de branche wordt een vertaalslag gemaakt van het overkoepelende activiteitenplan Btg Zorg, en Sport 2012, vastgesteld ALV

Nadere informatie

Lerarenopleidingen voor de 21 ste eeuw

Lerarenopleidingen voor de 21 ste eeuw Lerarenopleidingen voor de 21 ste eeuw Eindkwalificaties Leren en lesgeven met ict en beginmeting Anne-Marieke van Loon Dana Uerz Aanleiding Lerarenopleiding voor de 21e eeuw; Stand van zaken / beginmeting;

Nadere informatie

1. Doelstelling Vormgeven van structurele bachelorsamenwerking tussen de negen (Technische) Wiskunde opleidingen in Nederland.

1. Doelstelling Vormgeven van structurele bachelorsamenwerking tussen de negen (Technische) Wiskunde opleidingen in Nederland. WISKUNDE ICAB jaarplan 2011/12 Algemeen deel 1. Doelstelling Vormgeven van structurele bachelorsamenwerking tussen de negen (Technische) Wiskunde opleidingen in Nederland. Achtergrond De opleidingen wiskunde

Nadere informatie

21 e eeuwse vaardigheden in het onderwijs. stand van zaken en toekomstige mogelijkheden. Petra Fisser VELON-studiedag Breda, 13 november 2015

21 e eeuwse vaardigheden in het onderwijs. stand van zaken en toekomstige mogelijkheden. Petra Fisser VELON-studiedag Breda, 13 november 2015 21 e eeuwse vaardigheden in het onderwijs stand van zaken en toekomstige mogelijkheden SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Petra Fisser VELON-studiedag Breda, 13 november 2015 SLO, nationaal

Nadere informatie

OPSTELLEN EINDKWALIFICATIES OPLEIDING

OPSTELLEN EINDKWALIFICATIES OPLEIDING OPSTELLEN EINDKWALIFICATIES OPLEIDING MARIANNE KOK/HERBERT WOLDBERG/HVA Toelichting bij opt opstelellen van eindkwalificaties van een opleiding bij de HvA 1 Het opleidingsprofiel: De beroepspraktijk draagt

Nadere informatie

IN GESPREK MET MARION DUINMEIJER OVER DE LEERWERKGROEP INDUCTIE

IN GESPREK MET MARION DUINMEIJER OVER DE LEERWERKGROEP INDUCTIE NIEUWSBRIEF, NOVEMBER 2013 INHOUD In gesprek met Marion Duinmeijer over de leerwerkgroep Inductie Professioneel Lerend Netwerk Utrecht (Blended Learning) TweedegraadsPLUS, professionaliseren op masterniveau

Nadere informatie

Hbo tweedegraadslerarenopleiding

Hbo tweedegraadslerarenopleiding Hbo tweedegraadslerarenopleiding Verkort traject www.saxionnext.nl Inhoudsopgave Inleiding 3 Een bijzondere opleiding 4 Opbouw 5 Toelating en inschrijving 7 Beste student, Je hebt een afgeronde hbo- of

Nadere informatie

Kwaliteitstandaarden opleidingsschool en academische opleidingsschool

Kwaliteitstandaarden opleidingsschool en academische opleidingsschool Kwaliteitstandaarden opleidingsschool en academische opleidingsschool Als advies (aan de HBO-RAAD) vastgesteld door het SAC (Sector Adviescollege Hoger Pedagogisch Onderwijs). Met instemming besproken

Nadere informatie

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs Summa College maart 2013 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: De vijf onderwijspijlers 4 Hoofdstuk 2: De vijf onderwijspijlers

Nadere informatie

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden:

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Marco Snoek over de masteropleiding en de rollen van de LD Docenten De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Het intended curriculum : welke doelen worden

Nadere informatie

Samen. stevige. ambities. werken aan. www.schoolaanzet.nl

Samen. stevige. ambities. werken aan. www.schoolaanzet.nl Samen werken aan stevige ambities www.schoolaanzet.nl School aan Zet biedt ons kennis en inspiratie > bestuurder primair onderwijs Maak kennis met School aan Zet School aan Zet is de verbinding tussen

Nadere informatie

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging Schoolplan 2015-2019 Inhoud: Verantwoording Motto, missie, visie, overtuigingen Doelen Samenvatting strategisch beleid van de vereniging 21 e eeuwse vaardigheden Schematische weergave van de vier komende

Nadere informatie

Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem

Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem Docentevaluaties worden gebruikt om studenten feedback te laten geven op de kwaliteit van de docenten. In dit artikel wordt ingegaan op de randvoorwaarden

Nadere informatie

Gaan en blijven werken in de jeugdzorg Werkbijeenkomst met leden van Abvakabo FNV en CNV Publieke Zaak

Gaan en blijven werken in de jeugdzorg Werkbijeenkomst met leden van Abvakabo FNV en CNV Publieke Zaak Gaan en blijven werken in de jeugdzorg Werkbijeenkomst met leden van Abvakabo FNV en CNV Publieke Zaak Datum: 21 april 2009 Tijdstip: 13.00 tot 15.30 Graag nodigen wij u namens Hans Wijers, bestuurder

Nadere informatie

Protocol Werkplekleren Student ESoE. Masteropleiding Science Education and Communication (SEC)

Protocol Werkplekleren Student ESoE. Masteropleiding Science Education and Communication (SEC) Protocol Werkplekleren Student ESoE Masteropleiding Science Education and Communication (SEC) Versie juli 2011 1 Protocol Werkplekleren Master SEC Inleiding Om het werkplekleren zo soepel mogelijk te laten

Nadere informatie

Strategisch Opleidingsbeleid

Strategisch Opleidingsbeleid Strategisch Opleidingsbeleid Achtergrondinformatie en tips om zelf aan de slag te gaan In deze handreiking vindt u de volgende onderwerpen: Wat is strategisch opleidingsbeleid? Hoe komt u tot strategisch

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

Dit is een wettelijk vastgestelde rol met een beroepsprofiel waar ieder zich mee bemoeit: politiek niet in de laatste plaats. Waarom.

Dit is een wettelijk vastgestelde rol met een beroepsprofiel waar ieder zich mee bemoeit: politiek niet in de laatste plaats. Waarom. 1 Dit is een wettelijk vastgestelde rol met een beroepsprofiel waar ieder zich mee bemoeit: politiek niet in de laatste plaats. Waarom.// 2 Maar er is meer. Het gaat om opgroeiende jongeren die op hun

Nadere informatie

Welkom. Wat komt er terecht van de aanbevelingen (inmiddels accreditatie-eisen) van de Commissie Maatstaf? Nationale Dyslexie Conferentie 2013

Welkom. Wat komt er terecht van de aanbevelingen (inmiddels accreditatie-eisen) van de Commissie Maatstaf? Nationale Dyslexie Conferentie 2013 Welkom Wat komt er terecht van de aanbevelingen (inmiddels accreditatie-eisen) van de Commissie Maatstaf? Nationale Dyslexie Conferentie 2013 Expertisecentrum handicap + studie Lex Jansen www.handicap-studie.nl

Nadere informatie

Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld

Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld Bladnummer 1 Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld Preambule 1. Het hbo-kunstvakonderwijs streeft naar een goede afstemming van de opleidingen op de beroepspraktijk

Nadere informatie

yuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzxcvbnm qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzxc

yuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzxcvbnm qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzxc qwertyuiopasdfghjklzcvbnmqwertyuiopasdfghjklzc vbnmqwertyuiopasdfghjklzcvbnmqwertyuiopasdfgh jklzcvbnmqwertyuiopasdfghjklzcvbnmqwertyuiop Concept eamenprofiel 3.0 C&M asdfghjklzcvbnmqwertyuiopasdfghjklzcvbnmqwert

Nadere informatie

Studentenstatuut (opleidingsspecifiek deel) 2014-2015

Studentenstatuut (opleidingsspecifiek deel) 2014-2015 Studentenstatuut (opleidingsspecifiek deel) 014-015 Master Pedagogiek CROHO-nummer 44113 deeltijd 1 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 1. ALGEMEEN... 4 1.1 Aard van dit document... 4 1. Informatie en communicatie...

Nadere informatie

Training examencommissies

Training examencommissies Training examencommissies N.a.v. midterm review instellingstoets kwaliteitszorg 5 maart 2015 Linda Verbeek 1 Voorstellen Drs Scheikunde (UU) MSc Onderwijskundig ontwerp en advisering (UU) Nu: Beleidsmedewerker

Nadere informatie

Leraar voorbereidend hoger onderwijs Management en Organisatie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - M Leraar VHO Management en

Leraar voorbereidend hoger onderwijs Management en Organisatie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - M Leraar VHO Management en Leraar voorbereidend hoger onderwijs Management en Organisatie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - M Leraar VHO Management en Organisatie - 2010-2011 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum

Nadere informatie

De zeven leerroutes zorgen ervoor dat studenten een optimaal op hun vooropleiding aansluitend onderwijsprogramma kunnen volgen. De organisatiecultuur wordt gekenmerkt door een hoge mate van betrokkenheid,

Nadere informatie

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Beginmeting 2014 Portret samenwerkingsverband P029 Opdrachtgever: ministerie van OCW Utrecht, september

Nadere informatie

VELOV - TOEKOMSTPLAN 2015-2018

VELOV - TOEKOMSTPLAN 2015-2018 VELOV - TOEKOMSTPLAN 2015-2018 VELOV, de beroepsvereniging voor lerarenopleiders in Vlaanderen, beoogt de ondersteuning van lerarenopleiders aan universiteiten, hogescholen, en centra voor volwassenenonderwijs

Nadere informatie

Aanstellingsbeleid Onderwijsgevenden Staf

Aanstellingsbeleid Onderwijsgevenden Staf Aanstellingsbeleid Onderwijsgevenden Staf Vastgesteld in CvB: 15-06-2015 Vastgesteld in Breed Overleg: 15-06-2015 De opbouw van dit aanstellingsbeleid is als volgt: Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Nadere informatie

Students Voices (verkorte versie)

Students Voices (verkorte versie) Lectoraat elearning Students Voices (verkorte versie) Onderzoek naar de verwachtingen en de ervaringen van studenten, leerlingen en jonge, startende leraren met betrekking tot het leren met ICT in het

Nadere informatie

Grote dank aan het werkveld. Informatiebrief 2015-01

Grote dank aan het werkveld. Informatiebrief 2015-01 Informatiebrief 2015-01 Graag wil ik u via deze informatiebrief op de hoogte brengen van de ontwikkelingen rond het beroepsregister voor lerarenopleiders. In november verscheen de eerste informatiebrief

Nadere informatie

Beleid. Beschrijving trekkersrollen LC en LD. Stichting Openbaar Voortgezet Onderwijs Coevorden, Hardenberg e.o. / De Nieuwe Veste

Beleid. Beschrijving trekkersrollen LC en LD. Stichting Openbaar Voortgezet Onderwijs Coevorden, Hardenberg e.o. / De Nieuwe Veste 1. Inleiding De koers voor de komende jaren, zoals beschreven in het strategisch beleidsplan 2011-2014 heeft consequenties voor gewenste managementstijl van de school. In de managementvisie 2011-2014 heeft

Nadere informatie

Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam

Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam Afdeling Onderwijs, Jeugd en Educatie Team Onderwijs VO Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam Betrokken partijen: De instellingen voor Beroepsonderwijs

Nadere informatie

U I T S P R A A K 1 5 1 0 5

U I T S P R A A K 1 5 1 0 5 U I T S P R A A K 1 5 1 0 5 van het College van beroep voor de examens van de Universiteit Leiden inzake het beroep van [naam], appellant tegen de Bestuursraad van het ICLON, verweerder 1. Ontstaan en

Nadere informatie

Slim samenwerken binnen en tussen vmbo en mbo in Zeeland. Presentatie tbv Bustour Slim Samenwerken VNG 27 maart 2013

Slim samenwerken binnen en tussen vmbo en mbo in Zeeland. Presentatie tbv Bustour Slim Samenwerken VNG 27 maart 2013 Slim samenwerken binnen en tussen vmbo en mbo in Zeeland Presentatie tbv Bustour Slim Samenwerken VNG 27 maart 2013 Voorgeschiedenis (1) Taskforce Zeeland, opdracht minister Plasterk Maart 2010: rapport

Nadere informatie

MEERJARENBELEIDSPLAN 2013-2016

MEERJARENBELEIDSPLAN 2013-2016 MEERJARENBELEIDSPLAN 2013-2016 Verenigd bekwaam Vereniging van Ziekenhuisinstrumentatietechnici Beleidsplan VZI versie 1.0 1 Inhoudsopgave Voorwoord pagina 3 Inleiding pagina 4 Analyse pagina 4 Strategie

Nadere informatie

Beoordelingskader Pilot Bijzonder Kenmerk Ondernemen

Beoordelingskader Pilot Bijzonder Kenmerk Ondernemen Beoordelingskader Pilot Bijzonder Kenmerk Ondernemen 22 november 2011 Inhoud 1 Inleiding 3 2 Beoordeling van het bijzonder kenmerk ondernemen 5 2.1 Uitgangspunten voor de beoordeling van het bijzonder

Nadere informatie

GEMEENTE HOOGEVEEN. Voorstel voor burgemeester en wethouders. Onderwerp: Start HBO Hoogeveen

GEMEENTE HOOGEVEEN. Voorstel voor burgemeester en wethouders. Onderwerp: Start HBO Hoogeveen Onderwerp: Start HBO Hoogeveen Voorgesteld besluit: 1. t.b.v. voorbereiding opleiding CE Cultuurmanagement (start: studiejaar 2007-2008) 20.000,- beschikbaar stellen aan Hogeschool Drenthe. Genomen besluit

Nadere informatie

De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN

De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN M.11i.0419 De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN versie 02 M.11i.0419 Naam notitie/procedure/afspraak Visie op professionaliseren Eigenaar/portefeuillehouder Theo Bekker

Nadere informatie

Ministerie van Onderwijs, Cultuuren Wetenschap

Ministerie van Onderwijs, Cultuuren Wetenschap Ministerie van Onderwijs, Cultuuren Wetenschap > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Colleges van Bestuur van universiteiten en hogescholen cc HBO-raad en VSNU Rijnstraat

Nadere informatie