HET MOEILIJKE LEVEN DEEL I EN II

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HET MOEILIJKE LEVEN DEEL I EN II"

Transcriptie

1 HET MOEILIJKE LEVEN HET LEVEN VAN HERVORMDE LEIDSE WEZEN IN DE PERIODE DEEL I EN II M.P. Dusseldorp-Kingma Carneoolstraat K.B.Leiden tel collegekaart Doctoraalscriptie Geschiedenis Rijksuniversiteit Leiden Docent Dr.D.J.Noordam Maart 1996.

2

3 INHOUD BLZ INLEIDING 1 DEEL I HOOFDSTUK 1 DE POLITIEKE SITUATIE IN DE REPUBLIEK HOOFDSTUK 2 HET HEILIGE GEESTWEESHUIS Achtergrond van de wezen Het gebouw Aantallen kinderen in het weeshuis 8 HOOFDSTUK 3 DE ORGANISATIE VAN HET WEESHUIS 10 Inleiding Regenten en regentessen De binnenvader en binnenmoeder De ommegaanders Overige aangestelden in het weeshuis 15 HOOFDSTUK 4 DE VERZORGING VAN DE WEZEN 17 Inleiding Pedagogische aanpak van de kinderen Het onderwijs De kleding De voeding Vrije tijd en ontspanning De zieken 25 DEEL II 26 DE WEESJONGENS EN HET VERLATEN VAN HET WEESHUIS INLEIDING 27 HOOFDSTUK 5 VERTREKKERS IN AANTALLEN 29 HOOFDSTUK 6 HET VERLATEN VAN HET WEESHUIS DE NORMAAL VERTROKKEN JONGENS Aantallen jongens Het vertrek van de volwassen jongens Weesjongens in militaire dienst Aantallen jongens Leeftijden jongens Reden van vertrek Opleidingsplaatsen militairen De mariniers 39

4 HOOFDSTUK 7 HET VERLATEN VAN HET WEESHUIS DE MOEILIJKE JONGENS Weglopers in aantallen Leeftijden weglopers Redenen weglopen Reactie van de regenten Maatregelen tegen het weglopen Aantallen jongens in dienst bij de VOC Leeftijden VOC jongens Reden van vertrek Funkties weesjongens Het leven in dienst van de VOC Aantallen jongens die uit het weeshuis zijn gezet Leeftijden jongens Redenen voor uitzetting 55 HOOFDSTUK 8 IN HET WEESHUIS OVERLEDEN JONGENS Aantallen overledenen Leeftijden overledenen Oorzaken overlijden 59 HOOFDSTUK 9 DE ANDEREN 62 CONCLUSIE 63 BIJLAGEN Literatuurlijst 71 Verantwoording bronnen 72 DEEL III

5 VOORWOORD Leiden is rijk aan mooie oude gebouwen. Het voormalige Heilige Geest Weeshuis aan de Hooglandsekerkgracht is er een van. Ik heb de tijd niet meegemaakt dat het een weeshuis was. De tijd dat er een museum was gevestigd wel. Toen heb ik gebouw diverse keren bezocht om de daar uitgestalde mineralen en edelstenen te bekijken. In die tijd realiseerde ik me niet dat in dat gebouw honderden kinderen hebben gewoond. Bij het lezen van documentatie over het weeshuis kwam ik er achter dat de regentenkamer van het weeshuis nog volledig intact moest zijn. Hoewel het geen openbaar gebouw meer is, besloot ik een poging te wagen om die kamer te zien te krijgen en dat is gelukt. De heer Barnard, sinds de jaren zestig in dienst van het Museum voor Mineralogie, heeft me een kleine rondleiding gegeven en de regentenkamer laten zien die inderdaad nog helemaal intact is. Er hangen diverse schilderstukken van oude regenten en ook staat er een houten pop van een meisje gekleed in een rood carsaaien rok en zwart jak. De slaap- en eetzalen stonden vol met dozen en kasten, toch was het mogelijk een indruk te krijgen van de grootte van de zalen. Dank dus aan de heer Barnard. Verder dank ik Dr.D.J.Noordam voor zijn luisterend oor en begeleiding en mijn man Karel, die me altijd geduldig uit de moeilijkheden haalde, als ik weer eens problemen met de toetsen van de tekstverwerker had. Leiden maart 1996.

6 INLEIDING Zoals iedere beschaafde stad van enige omvang in Nederland had Leiden in de middeleeuwen al een weeshuis. Het Heilige Geest Weeshuis. Welvarende burgers konden gerust zijn, in goede en slechte tijden werd er voor de weeskinderen gezorgd. Zij werden verzorgd en opgevoed volgens christelijke normen en waarden. Het laatste gebouw waarin de wezen verbleven bestaat nog, maar is al lang niet meer als zodanig in gebruik. Bij het doorlezen van de notulen van de regenten en regentessen van het gereformeerde Heilige Geest of Arme Wees- en Kinderhuis te Leiden viel het mij op dat er in de achttiende en negentiende eeuw veel problemen waren met de wezen die in het weeshuis verbleven. Dit beeld werd versterkt door het lezen van andere archivalia. Veel kinderen, jongens én meisjes, liepen weg of werden weggestuurd. Jongens werden soldaat, zeeman of vertrokken naar Indië. Meisjes werden zwanger en kwamen daardoor in moeilijkheden. Het sterftecijfer in het huis was hoog, er overleden veel kinderen. Een minderheid van de wezen verliet op vijfentwintigjarige leeftijd het weeshuis met toestemming van de regenten, hetgeen betekende dat ze zich volgens de weeshuisregels hadden gedragen. Ik besloot een onderzoek te doen naar het wel en wee van de weesjongens, en vroeg mij af waarom werden jongens soldaat, moesten ze verplicht opkomen of gingen ze uit vrije wil, waarom gingen jongens naar Indië, en wat was de reden dat veel van hen uit het weeshuis werden gezet. Waarom liepen zoveel jongens weg en wat deden de regenten om allerlei moeilijkheden op te lossen? Ik heb deze scriptie in drie delen verdeeld. Het eerste deel gaat over de algemene omstandigheden in het weeshuis, hoe leefden de jongens en de meisjes daar? Welke kinderen werden er opgenomen, hoe was de opvoeding, de verzorging en het onderwijs? Wie waren verantwoordelijk voor het welzijn van meestal grote groepen jongens en meisjes? Het tweede deel gaat alleen over de jongens. De vragen zijn: in welk jaar kwamen zij in het weeshuis, hoe oud waren ze bij binnenkomst? Wanneer verlieten ze het weeshuis en wat waren de redenen van het vertrek? 1

7 Deel drie is een aparte bijlage. Van 720 jongens die in de periode 1775 tot en met 1812 in het weeshuis woonden, zijn de namen en drie data vermeld. De doopdatum, de dag waarop de jongens in het weeshuis werden geplaatst en de datum waarop ze vertrokken. Deze gegevens en de manier waarop de jongens het weeshuis hebben verlaten, vormen de basis van het onderzoek. Deze basis wordt aangevuld met voorbeelden. De namen en data en de redenen van het vertrek zijn gehaald uit de kledingboeken van de wezen. 1 Kinderen die enkele jaren in het weeshuis verbleven en die later door familieleden in huis werden genomen zijn niet betrokken bij dit onderzoek. De periode is gekozen omdat in 1775 het Arme Kinderhuis, een ander gereformeerd weeshuis in Leiden, een fusie aanging met het Heilige Geest Weeshuis. Vanaf dat jaar was er één gereformeerd weeshuis in Leiden. In 1812 veranderde het oude systeem van het bewaren van persoonsgegevens. Het begin van de Burgerlijke Stand is het begin van een nieuwe tijd. De meeste gegevens voor dit onderzoek komen uit het archief van het Heilige Geest Weeshuis dat bewaard wordt in het Gemeentearchief van Leiden. Enkele gegevens komen uit het Leidse Stadsarchief en het Algemeen Rijksarchief te 's-gravenhage. 1 Gemeentearchief Leiden (GAL) Het Heilige Geest of Arme Wees- en Kinderhuis. 519 inv.nr

8 DEEL I HOOFDSTUK 1. DE POLITIEKE SITUATIE IN DE REPUBLIEK In de achttiende eeuw was Leiden onderhevig aan een economische depressie. In de tweede helft van deze eeuw kwamen daar er ook nog politieke problemen bij. Deze problemen hadden te maken met spanningen die er waren tussen verschillende bevolkingsgroepen in de Republiek. Willem V was sinds 1766 stadhouder. Tijdens zijn stadhouderschap werden de al bestaande problemen tussen diverse groepen Nederlanders groter. In de Republiek stonden twee partijen tegenover elkaar. De Stadhouderlijke Partij, volgelingen van het Oranjehuis, en de Anti Stadhouderlijke partij. De aanhangers van deze groep noemden zich de Patriotten, in de volksmond heetten ze "Keezen". De Patriotten protesteerden tegen de macht en corruptie van de regenten, en wilden politieke veranderingen. Het bestuursbeleid in de Republiek moest democratischer worden vonden ze. De macht die de elite had was te groot. Ook in Leiden was het onrustig. Veel Leidse regenten wilden terug naar de tijden van Johan de Witt en Oldenbarnevelt en de macht van de stadhouder beperkt houden. De meerderheid van de Patriotten wilden ook hervormingen. Zij eisten ondermeer dat de gezeten burgerij meer macht zou krijgen en dat er een einde zou komen aan de regentenheerschappij. Ook hadden zij bezwaren tegen de grote macht die de Oranjes sinds 1748 hadden. De aanhangers van de Leidse Patriotten kwamen uit de bovenlaag van de bevolking. 2. Leiden was al een lange tijd een bolwerk van de Patriotten. In deze stad werden in 1781 de patriottisch- democratische ideeën gedrukt en uitgegeven. De titel van dit werk was: "Ontwerp om de Republiek door eene heilzame vereeniging der belangen van Regent en Burger, van binnen gelukkig en van buiten gedugt te maken". Dit Leids Program, ook wel een Leids Ontwerp genoemd, moest zorgen voor staatshervormingen in de Republiek. 3 2 P.J.Blok, Geschiedenis eener Hollandsche Stad deel III (Den Haag 1916) Ibidem. 3

9 Tegenover de Patriotten stonden de Prinsgezinden. Bijna de gehele kleine burgerij van leiden was voor Oranje. Ook zij wilden verbetering van bestuur maar wilden dat bereiken door middel van een versterking van de stadhouderlijke macht tegenover de regentenheerschappij. De invloed en macht van de Prinsgezinden was niet groot, want in de Marekerk werd op 19 januari 1795 door de patriot Romswinckel een rede gehouden met als thema:"vrijheid Gelijkheid en Broederschap." Op 25 januari daaropvolgend kwamen de eerste Fransen in Leiden aan. 4 Zij zouden worden gevolgd door honderden anderen. De Republiek was vanaf 1795 een gecentraliseerde staat naar Frans model. Het Stadhouderschap en de Standenvertegenwoording in de diverse Staten werden afgeschaft. Aan de macht kwamen de kleine burgers en degenen die in 1787 als bestuurders waren afgezet. 5 De Bataafse Republiek was een feit. De Frans-Patriottische overheersing had grote gevolgen voor het welzijn van de Leidse bevolking. Er was beloofd dat onder patriottisch bestuur het dagelijks leven van de mensen gemakkelijker zou worden, en als bewijs daarvoor werd meteen begonnen met het uitreiken van voedsel aan de armen. Al gauw bleek echter dat de Franse overheersing de Leidenaren alleen maar geld kostte. Voedsel werd schaars en duur. Voor een 12 ponds roggebrood, dat in 1780 nog iets meer dan twaalf stuivers kostte, moest in 1790 ruim veertien stuivers worden betaald en in 1800 achttien stuivers. Ook de prijs van aardappelen, een ander belangrijk volksvoedsel, ging snel omhoog. 6 De lonen van de werkenden werden in die tijd niet verhoogd. 7 De inwoners van de Republiek moesten ook de hier gestationeerde Franse troepen verzorgen. In 1795 waren dat Ibidem 5 H.T.Colenbrander, De Bataafse Republiek (Amsterdam 1908) G.P.M.Pot, Arm Leiden Levensstandaard bedeling en bedeelden (Hilversum 1994) Ibidem 53. 4

10 soldaten. 8. Een deel van hen verbleef in Leiden, zij werden door de inwoners van de stad onderhouden. De Franse overheersers namen zonder te betalen uit de winkels wat ze wilden hebben waardoor de winkeliers verarmden en hun winkels sloten om verdere diefstallen te voorkomen. Er was ook steeds minder werk. Voor het arme deel van de Leidse bevolking werden gaarkeukens opgericht waar ze soep konden halen. 9 In 1806 ging de Bataafse Republiek over in het Koninkrijk Holland. De koning van het nieuwe rijk was Lodewijk, een broer van Napoleon. Deze verandering bracht geen verbetering in de zorgelijke omstandigheden waarin de bewoners van de Republiek verkeerden. De toestand veranderde ook niet toen Napoleon Nederland in 1810 inlijfde bij Frankrijk. Integendeel, de belastingen namen in aantal en hoogte steeds meer toe. Napoleons ondernemingen moesten betaald worden en de Leidenaren betaalden daar aan mee. De Leidse bevolking, ook het rijkere deel, verarmde steeds meer. 8 J.P.C.M.v.Hoof, Militairen in de Bataafs-Franse tijd, Centraal Bureau voor Genealogie Jaarboek 1995 ('s Gravenhage 1995) F Driessen, Leiden in den Franschen tijd (Leiden 1913). 5

11 HOOFDSTUK 2. HET HEILIGE GEEST WEESHUIS 2.1 ACHTERGROND VAN DE WEZEN De textielindustrie, eeuwenlang Leidens voornaamste werkgelegenheid, was in de tweede helft van de achttiende eeuw danig in verval. Werkte in 1749 nog de helft van de Leidse kostwinners in deze nijverheid, in 1809 was dat nog maar 25 procent. 10 De productie van lakens was afgenomen. In 1750 werden er nog 6708 stuks geproduceerd, in 1790 waren dat nog maar Veel mensen werden werkloos en moesten noodgedwongen andere bronnen van inkomsten zien te vinden, wat vaak moeilijk was. Sommige gezinnen verlieten de stad, en zochten in andere plaatsen werk, van andere gezinnen werden de kostwinners zeeman of soldaat. Dat had gevolgen voor het weeshuis, want daar werden in de achttiende en negentiende eeuw niet alleen wezen opgenomen, maar ook halfwezen. Moederloze kinderen met vaders die soldaat waren, op zee voeren of naar Indië gingen, konden in het weeshuis worden opgenomen. Uiteraard tegen betaling. Zo moest vader W.Beytel, een weduwnaar die in 1787 naar Oost Indië ging, voor het onderhoud van zijn drie kinderen die hij in het weeshuis plaatste, negen gulden per maand betalen. 12.Alleenstaande moeders met problemen, konden hun kind of kinderen ook voor een kortere of langere tijd laten opnemen in het weeshuis. Halfwezen met een vader of moeder in de gevangenis werden eveneens opgenomen, soms tijdelijk, soms voorgoed als bleek dat de ouder niet voor verbetering vatbaar was. Ook verlaten kinderen werden geaccepteerd. In het huis woonden in die tijd jongens en meisjes van nul tot vijfentwintig jaar. Op vijfentwintigjarige leeftijd werd een kind als volwassen beschouwd. Ook in de burgermaatschappij eindigde de 10 J.K.S.Moes, B.M.A.de Vries, Stof uit het Leids verleden (Leiden 1991) Pot, Arm Leiden Gemeentearchief Leiden nr. 519 Het Heilige Geest Weeshuis inv.nr (Wordt verder genoemd GAL 519 HGW) 6

12 zeggenschap van de ouders over hun kind op die leeftijd. 13. Omstreeks 1800 werd deze leeftijd verlaagd tot 22 jaar. 14 Jongens en meisjes van twintig jaar of ouder, werden als zij ouderloos waren niet meer in het weeshuis opgenomen omdat verondersteld werd dat zij op deze leeftijd voor hun eigen onderhoud konden zorgen HET GEBOUW In de naam van de "Heilige Geest" werd in de twaalfde eeuw in Leiden al voor de armen gezorgd. Na 1450 begonnen rijke Leidse inwoners zich ook te bekommeren over wezen, vondelingen en verlaten kinderen. Ze stichtten daartoe een weeshuis, het Heilige Geest Weeshuis. 16 Het huis was in de vijftiende eeuw gevestigd in de Bree(de) straat tegenover de Papengracht. Kinderen zonder toezicht en verzorging kregen daar eten en onderdak. Omdat er in de loop der tijd meer en meer alleenstaande kinderen kwamen was er steeds meer ruimte nodig. In 1583 werd een pand aan de Hooglandse Kerkgracht betrokken. 17 Het huis was klein en moest verbouwd worden. Een nieuw weeshuis werd in 1609 aan dezelfde gracht gebouwd en later vergroot. Dit gebouw staat er nu nog en in dit grote pand werden tot in deze eeuw honderden kinderen verzorgd. Het was hun thuis. Ze kregen eten, drinken en kleding, volgden onderwijs en brachten daar een groot gedeelte van hun schaarse vrije tijd door. Leiden had nog een weeshuis, het Hervormde Arme Kinderhuis. In dit weeshuis woonden kinderen die uit de wat lagere milieus afkomstig waren. In 1774 werd door het stadsbestuur besloten tot het samenvoegen van het Heilige Geest Weeshuis en het Arme Kinderhuis, dit omdat de 13 D. Haks, Huwelijk en gezin in Holland in de 17e en 18e eeuw (Utrecht 1985) S.W.M.A. den Haan, Inventaris van het archief van het Heilige Geest of Arme Wees- en Kinderhuis te Leiden (Leiden 1990) XXI. 15 F.van Mieris, Beschrijving der stad Leyden (3 dln. Leiden ) deel III, D. de Boer e.a., Leidse Facetten Tien studies over Leidse geschiedenis (Zwolle 1982) A. Beets, Het Heilige Geest of Arme Wees- en Kinderhuis.(Leiden 1912). 7

13 stad vanwege de slechte tijden geen twee weeshuizen in stand kon houden. 18 Deze samenvoeging had tot gevolg dat het pand van het Arme Kinderhuis, dat stond aan de Middelweg, verlaten werd, en dat het Heilige Geest Weeshuis verbouwd en vergroot moest worden. In 1776 woonden alle Leidse wezen van gereformeerde afkomst in een huis AANTALLEN KINDEREN IN HET WEESHUIS Het aantal kinderen dat in het weeshuis verbleef verschilde van jaar tot jaar. Dat heeft te maken met het aantal kinderen dat er per jaar het weeshuis binnenkwam en hoeveel er vertrokken. Tot aan het einde van de achttiende eeuw nam het aantal inwoners toe. In 1796 woonden nog 531 kinderen in het weeshuis, 212 jongens en 311 meisjes. 20 In 1804 was het kindertal gedaald tot 416, ruim honderd minder dan acht jaar ervoor. 21. Er verbleven altijd meer meisjes dan jongens in het weeshuis, dat kwam doordat er jongens regelmatig naar Nederlands Indië vertrokken. Ook gingen jongens in dienst of naar zee voeren 32 jongens op schepen. 22 Deze wezen vielen wel onder de verantwoordelijkheid van het weeshuis. In het Leidse weeshuis werden ook baby's en peuters verzorgd, dit in tegenstelling met veel weeshuizen in andere steden in de Republiek. In veel plaatsen lieten regenten van weeshuizen kleine kinderen door minnen of in huisgezinnen verzorgen. 23 In Leiden was dat niet het geval. In 1774 werd door de regenten besloten dat: "de inneming der kinderen in de 18 van Mieris, Beschrijving deel III. 19 Ibidem GAL 519 HGW inv.nr en bijlage Gemeentearchief Leiden, Bibl. Leiden en omstreken G.W.Th.M Tomassen, Wezenverpleging en wezenarbeid. Scriptie sociaal economische geschiedenis (Leiden 1964) en bijlage 1 22 GAL 519 HGW inv.nr J.D.Schmidt, Wezenverpleging bij de Gereformeerden (Utrecht 1915). 8

14 Godshuizen zal continueren als voorheen, met dit onderscheid dat al de jonge kinderen die in het Arm Kinderhuis bij de minnen besteed wierden in het Heilige Geest Weeshuis in het kleine kinderzaaltje in het washuis zullen geplaatst worden". 24 Hele gezinnen kwamen op die manier in het weeshuis terecht zoals de kinderen Brittijn. Na het overlijden van hun vader in november 1786, kwam het gezin, bestaande uit vier jongens en drie meisjes, nog in dezelfde maand in het weeshuis wonen. Het oudste kind was een jongen van zestien jaar, de jongste kinderen waren twee en een jaar. Het jongste kind overleed kort na de plaatsing in het huis. De andere kinderen (op één na, hij ging naar Indië) zijn tot hun volwassenheid door het weeshuis verzorgd. 25 De moeder overleed in GAL 519 HGW inv.nr. 35, Notulen GAL 519 HGW inv.nr.3722 en

15 HOOFDSTUK 3. DE ORGANISATIE VAN HET WEESHUIS INLEIDING Om grote groepen kinderen naar behoren te kunnen verzorgen was een goede organisatie noodzakelijk. Op de naleving van een groot aantal regels werd gelet door diverse mensen zoals regenten, een vader en een moeder, onderwijzers, een godsdienstonderwijzer, portiers en ommegaanders (assistenten uit het weeshuis). Overtreding van de huisregels werd bestraft. De straffen waren gevarieerd en bestonden uit lichamelijke straffen zoals een pak slaag, of enkele dagen lopen met een blok aan een been. Meisjes moesten soms als straf kousen breien. Eenzame opsluiting kwam regelmatig voor terwijl de oudere kinderen ook wel eens een financiële straf kregen. Ze moesten voor begane overtredingen of nalatigheden, een geldboete betalen REGENTEN EN REGENTESSEN De organisatie van het Heilige Geest Weeshuis was in handen van een college van regenten en regentessen. Zij kwamen uit de bovenste lagen van de Leidse bevolking en waren Gereformeerd. Zij werden ook wel buitenvaders en buitenmoeders genoemd, dit ter onderscheid van de dagelijkse verzorgers die binnenvader en binnenmoeder werden genoemd. Het verloop onder de regenten was tamelijk groot. 26 Enkele bestuurders zoals Mr.J.P. Sandra en M.A.van Penen waren dertien tot vijftien jaar regent, de meesten bleven veel korter drie, vier of vijf jaar. Na de Bataafse omwenteling in 1795 werd het college in het geheel vervangen. De regenten werden aangesteld door het stadsbestuur van Leiden. Het college bemoeide zich onder meer met financiële zaken. Ze waren verantwoordelijk voor de inkomsten en uitgaven van het weeshuis. Een keer per jaar moesten de regenten verantwoording afleggen aan een Leids "Commite van Finantie". De regenten moesten lijsten met inkomsten en uitgaven tonen en laten goedkeuren. 27 Een andere taak van de 26 den Haan, inventaris

16 regenten was het aanstellen van andere functionarissen voor het weeshuis. Als er een nieuwe onderwijzer nodig was, plaatsten zij advertenties in de kranten. Niet alleen in Leiden, maar ook buiten de stad zoals in het Haarlems Dagblad. 28 Andere mensen die de dagelijkse gang van zaken in het weeshuis moesten regelen, zoals de binnenvaders en binnenmoeders, bakkers en schoenmakers, werden ook door hen aangenomen. Ook het onderhoud van de gebouwen en het toezien op het onderwijs hoorde tot de verantwoordelijkheid van de regenten. 29 Een andere belangrijke taak bestond uit het toezien dat de weesjongens een nuttig ambacht hadden geleerd voordat ze uit het weeshuis werden ontslagen. In de achttiende en begin negentiende eeuw bestond het college uit vijf regenten. (Behalve in de tijd rond toen de twee weeshuizen een fusie aangingen, toen waren er zeven regenten werkzaam in het college). Het college mocht bij een vacature zelf personen voor een funktie voordragen. Uit drie namen koos het stadsbestuur dan een kandidaat en benoemde deze. Regent zijn was een liefdewerk, dat gedaan werd naast het normale beroep. Zo was de eerder genoemde heer Sandra een fabrikant. De regenten moesten twee keer per week vergaderen en wel op maandag en zaterdag zoals vermeld staat in instructies. 30 Bij plichtsverzuim van een van de leden moest een boete van enkele stuivers worden betaald. In bijzondere omstandigheden werd soms een extra vergadering bijeen geroepen. Dit soort vergaderingen werd meestal bij een van de regenten thuis gehouden. Dat gebeurde bijvoorbeeld op vrijdag de vijftiende van de Hooimaand (juli) in 1809 toen werd ten huize van regent Mr. Schouten een "buitengewone en gecontinueerde" vergadering bijeen geroepen. Aanleiding daartoe was het weglopen van een aantal jongens uit het weeshuis. Deze jongens waren voor militaire dienst 27 Ibidem XVII. 28 GAL 519 HGW inv.nr GAL 519 HGW inv.nr GAL 519 HGW inv.nr.278 en

17 opgeroepen en moesten naar Utrecht, ze weigerden dat en liepen weg. Om verdere onrust onder de weesjongens te voorkomen werd over deze gebeurtenis niet ìn het weeshuis vergaderd. 31 De regentessen hadden andere taken, ze vergaderden apart op maandag en verder als het nodig was. Zij hadden daarvoor een eigen ruimte in het weeshuis. In bepaalde gevallen werd samen vergaderd met de regenten. Dit gebeurde als een van beide partijen iets in de organi- satie van het weeshuis veranderd wilde hebben, of bij andere gebeur- tenissen zoals de plaatsen van de weeskinderen in de kerk of als de wezen zich "ontuchtig" gedroegen. 32 De samenwerking tussen beide colleges verliep niet altijd zonder problemen. De regentessen ergerden zich bijvoorbeeld aan het feit dat de regenten zich teveel bemoeiden met de morele opvoeding en de straffen van de meisjes. Daarom werd in 1797 besloten dat alleen de regentessen de meisjes mochten bestraffen. De taken van de regentessen waren o.a. het zorg dragen voor de kleding van de wezen, zowel voor de jongens als voor de meisjes, het uitgeven van nieuw linnen als het oude versleten was, het houden van toezicht op de binnenmoeder(s) en de naaivrouwen. Zij bepaalden welke leveranciers aan het weeshuis hun producten mochten leveren. Wanneer de wezen de leeftijd hadden bereikt waarop zij het huis mochten verlaten, werd door de regentessen aan de vertrekkende jongens en meisjes een uitzet verstrekt als ze daar tenminste recht op hadden, wat lang niet altijd het geval was. Deze uitzet werd erg op prijs gesteld. Een meerderjarig meisje kreeg bij haar vertrek in 1793 het volgende mee: twee jakken twee rokken drie hemden twee halsdoeken twee paar kousen en twee bonte schorten. 33 De belangrijkste taak van de regentessen was "de meisjeswezen te vormen tot nuttige huishoudsters en getrouwe moeders". Ze moesten leren lezen, schrijven en cijferen en opgeleid worden tot "eenig nuttig handwerk overeenkomstig hare bekwaamheden" GAL 519 HGW inv.nr. 53 blz GAL 519 HGW inv.nr. 35 fol GAL 519 HGW inv.nr. 197 blz.5. 12

18 3.2. DE BINNENVADER EN BINNENMOEDER In de jaren waren de binnenvader en binnenmoeder verantwoordelijk voor de huishoudelijke gang van zaken in het weeshuis. De meeste jaren waren er slechts één vader en één moeder aanwezig. Alleen in de jaren 1787 en 1788 was er een moeder extra en waren er drie personen verantwoordelijk. De vader en moeder(s) werden bijgestaan door zaalmoeders en ommegaanders. Mensen die een baan wilden als binnenvader of binnenmoeder moesten solliciteren. De binnenvader stond boven al het andere personeel in het huis. Hij bracht regelmatig verslag uit aan de regenten en aan het het begin van ieder jaar moest hij bij de eerste gewone vergadering van de regenten tegenwoordig zijn. Hij mocht dan "met gepaste vrijmoedigheid" spreken over eventuele veranderingen in het weeshuis die hij graag zou willen. 35 Zijn plichten bestonden verder uit het zorgen voor de goede orde in het gehele huis, het rondleiden van "ordelijke Leidse lieden" die het weeshuis wilden bezichtigen. Hij moest nagaan of er voldoende provisie in voorraad was en of de leveranciers goede waar en voldoende gewicht gaven. De gegevens schreef hij op in een magazijnboek. Verder hield hij toezicht op het schoonhouden van een aantal vertrekken in het weeshuis. De kerkgang van de wezen moest hij bijhouden en opletten welke kinderen 's avonds weggingen en of ze op tijd weer thuis kwamen. 's Ochtends werden de jongens door hem gewekt en bij misdragingen van de jongens had hij het recht om ze in het kolhuis op te sluiten. Zijn plichten waren uitgebreid en verantwoordelijk, maar hij mocht niet zonder toestemming van de regenten het weeshuis verlaten om de stad in te gaan. De plichten van de binnenmoeder waren: als goede huisvrouw de binnenvader terzijde staan, zorgen voor de zieken en letten op de zindelijkheid van de slaap- en ziekenkamers. Ze moest zorgen voor de kleding van de wezen en de meisjes 's ochtends op tijd wekken. Haar taak bestond verder uit opletten of de andere bedienden hun 34 GAL 519 HGW inv.nr GAL 519 HGW inv.nr

19 plicht deden. Als dat niet gebeurde werd van haar verwacht dit aan de vader te melden. Verder moest zij elke maandag op de vergadering van de regentessen verantwoording afleggen en schriftelijk vermelden wat er de komende acht dagen aangeschaft zou moeten worden. Eten mocht de binnenmoeder pas als de kinderen en de ommegaanders hun maaltijd beëindigd hadden. Ze had ook veel plichten en mocht eveneens niet zonder toestemming het weeshuis verlaten DE OMMEGAANDERS Ommegaanders en ommegaandsters waren de assistenten van de vader en moeder. Ommegaanders werden ook wel opzienders genoemd. Deze funktie werd in 1774 afgeschaft maar in 1789 opnieuw ingesteld. Geschikte kandidaten konden naar deze baan solliciteren. Acht geschikte weesjongens en acht weesmeisjes werden aangesteld om naast de binnenvader en moeder toezicht te houden op het reilen en zeilen in het weeshuis. De ommegaanders hadden de zorg voor de jongens, de ommegaandsters voor de meisjes. Ze moesten de discipline handhaven, toezien op de hygiëne van de kinderen en uit de bijbel voorlezen tijdens de maaltijden. 37 Het was een bevoorrechte positie. De ommegaanders en ommegaandsters verdienden wat geld en hadden recht op extra eten, drinken en warmte. Dit is schriftelijk vastgelegd in de volgende aantekening: "van die zoetigheden die de ommegaanders buiten de andere kinderen genieten". Daarin staat ondermeer: "voor eerst hebben zij tot haar gemak de ziekenzaal daar Zij in de winter met elkander bij een groot vuer zijn en geen dorst lijden". Behalve dit voorrecht kregen ze meer bier, kaas en brood dan de andere weeskinderen. Een paar keer per jaar kregen ze een feestmaal opgediend. Ze hadden recht op het beste eten wat op tafel kwam. 38 De leeftijd van deze ommegaanders was zestien jaar en ouder. 39 Wanneer een 36 Ibidem 37 A. Frijns, De ommegaanders van het weeshuis aan Hooglandsekerkgracht. Dirk van Eckstichting Jaarboek der sociale en economische geschiedenis van Leiden en omstreken. (Leiden 1994). 38 GAL 519 HGW inv.nr GAL HGW inv.nr. 3337, en deel drie. De namen van ommegaanders zijn: D.v.d.Pop, I.Brockaar, J.Koppeschaar, G.de Mey, P.Linschoten, H.Roeby, A.Delfos en G.de Bock. 14

20 wees in deze functie werd aangesteld, moest hij of zij een contract ondertekenen. Een contract voor ommegaanders werd in 1789 door de jongens zelf opgesteld en bevatte negen punten of artikelen waarin de plichten van de opzienders werden vastgelegd. Deze plichten bestonden uit: niet vloeken of Gods naam misbruiken. Geen kwaad spreken en niet dronken worden. Ongeregeldheden onder de kinderen voorkomen en het morgengebed met de kinderen bidden. Er werd van hen verwacht dat ze 's ochtends met de meester, de jongens van boven zouden halen om ze naar de zaal te brengen. Bij plichtsverzuim moest een boete betaald worden die varieerde naar gelang van de ernst van het verzuim, van een tot zes stuivers. 40 Van de meisjes ommegaandsters is bekend dat ze vijf gulden per zes weken verdienden en dat ze aantekeningen moesten maken over het gedrag van de onder hun leiding staande kinderen. Deze aantekeningen werden een keer per week door de regentessen gelezen OVERIGE AANGESTELDEN IN HET WEESHUIS In het Heilige Geest Weeshuis werkten naast de binnenvader en binnenmoeder ook zaalmoeders, meestal vier of vijf vrouwen. Hun taak was te zorgen voor de jongere kinderen. Verder waren er enkele portiers, meestal twee tot drie, een linnennaaivrouw en een "stukkesnijder". Dit was iemand die zorgen moest voor het snijden en beleggen van brood. Vaak was dat een weeskind. Ook waren er een kleermaker en een schoenmaker in dienst. Het weeshuis was een kleine maatschappij met een eigen bakkerij, wasserij, schoenmakerij, en een naai- en breiafdeling. Onder leiding van een bakker, schoenmaker, kleermaker en linnennaaister die in dienst van het weeshuis waren konden oudere wezen een vak leren. Jongens konden kleermaker of schoenmaker worden en sommigen van hen leerden breien. 42 Jongens, met interesse en aanleg, konden in het weeshuis een goed vak leren. Meisjes leerden breien en naaien. Ze werkten in de wasserij en hielpen mee de zalen schoon te houden. Met de onderwijzers en de godsdienstonderwijzer erbij, werkten 40 GAL 519 HGW inv.nr GAL 519 HGW inv.nr. 197 febr GAL 519 HGW inv.nr en

21 gemiddeld dertien tot vijftien betaalde volwassenen in het weeshuis. 16

22 HOOFDSTUK 4. DE VERZORGING VAN DE WEZEN INLEIDING Een aantal betaalde krachten, geholpen door ommegaanders, die volgens de opvattingen van het weeshuisbestuur zelf nog kinderen waren, moest zorgen voor het welzijn van een groep wezen in aantal variërend van 400 tot in sommige jaren meer dan 500 kinderen. Deze verzorgers waren geen pedagogen, maar waren in eerste instantie aanwezig om toe te zien op de dagelijkse gang van zaken in het huis. Ze zorgden voor onderwijs, voeding en kleding, en letten op tucht en orde. Misschien waren er onder hen wel mensen die wat extra zorg en liefde aan de wezen wilden geven. Echter er waren zoveel kinderen en zoveel regels waar ze zich aan moesten houden, dat er weinig mogelijkheden waren om de kinderen individueel te begeleiden. Aan het echte opvoeden kwamen ze niet toe PEDAGOGISCHE AANPAK VAN DE WEZEN Kinderen die in de achttiende en negentiende eeuw zijn geboren werden niet erg vertroeteld. In wat meer ontwikkelde kringen in de Republiek en het buitenland werd in die tijd wel nagedacht en geschreven over kinderopvoeding en het nut daarvan. 43 Het onderwijs had speciale aandacht. Pedagogen zoals J.J.Rousseau uit Frankrijk ( ) waren van mening dat kinderen, voordat ze capaciteiten hadden om goed te leren lezen, eerst moesten leren spelen. Zij vonden dat de ervaringen, die kleintjes opdoen tijdens spel en vrij onderzoek, het intellect van het kind bevorderen. De kinderen zouden langer onbevangen en vrijmoedig blijven en zouden goed in staat zijn om op oudere leeftijd de verloren tijd weer in te halen. Rousseau beschrijft in zijn boek "Emile" dat deze jongen pas op twaalfjarige leeftijd begon met leesonderricht, omdat hijzelf dat toen pas wilde leren. En in korte tijd had hij iedereen ingehaald Haks, Huwelijk en gezin

23 Ook in de Republiek, zelfs dicht bij het weeshuis, werd nagedacht over kinderopvoeding, o.a. door Hieronimus van Alphen. Deze man was vanaf 1789 Raadpensionaris van Leiden en getrouwd met Catharina Geertruyd van Valkenburg. 45 Zij was van 1790 tot 1793 regen- tes van het weeshuis. Het echtpaar had verschillende kinderen. Van Alphen was van mening dat een kind een van nature met rede begiftigd wezen was, waar door een goede begeleiding en opvoeding best iets van te maken viel. 46 Hij schreef als eerste in de Republiek kinderversjes. Een van zijn bekendste is "Jantje zag eens pruimen hangen". Deze versjes hadden altijd een diepere gedachte, een moraal, maar sloten wel aan op de belevingswereld van de kinderen van die tijd. Hij vond evenals Rousseau en Fröbel dat kinderen moesten kunnen spelen, maar leren was voor hem ook belangrijk, dat blijkt uit het volgende versje. "Het vrolijke leren" Mijn spelen is leren mijn leren is spelen, En waarom zou mij dan het leren vervelen. Mijn lezen en schrijven verschaft mij vermaak Mijn hoepel en priktol verruil ik voor boeken Ik ga in mijn prenten mijn tijdverdrijf zoeken. Van Alphen las deze versjes thuis ook voor aan zijn eigen kinderen. Na het voorlezen vroeg hij of ze alles hadden begrepen, anders zou hij uitleg geven. 47 Het idee van uitleg geven aan kinderen was nieuw. Omdat de schoolklassen in het weeshuis maar ook daarbuiten, in die tijd erg groot waren en kinderen van allerlei leeftijden bij elkaar in de klas zaten, werd er heel veel uit het hoofd geleerd en weinig uitgelegd. Op deze vorm van onderwijs kwam kritiek. In 1801, 1803 en 1806 kwamen nieuwe schoolwetten tot stand die de nadruk legden op het ontwikkelen 44 N.F.Noordam, Inleiding in de historische pedagogiek (Groningen 1970). 45 F.Schregel Onstein, De Ganze pen (Zaltbommel 1964) Haks, Huwelijk en gezin F.Schregel Onstein, De Ganze pen

24 van de verstandelijk vermogens van kinderen. 48 Volgens die wetten moesten de schoolklassen kleiner worden en hoorden kinderen van hetzelfde niveau bij elkaar in één klas te zitten. In het weeshuis was weinig van deze ideeën te merken. Van Alphens boekjes met kinderversjes komen niet op de boekenlijst van de weeshuisbibliotheek voor. De hele dag was geprogrammeerd en verliep volgens een strak schema. De wezen stonden de hele dag onder toezicht. Met veel kinderen in een huis moest er orde en discipline zijn maar het liet de kleintjes weinig ruimte en tijd om op ontdekking uit te gaan. Het gestichtsleven was beperkt HET ONDERWIJS In het weeshuis bestond een Commissie voor het Onderwijs, bestaande uit drie regenten. 49 Deze groep stelde een plan voor het onderwijs op, nam de onderwijzers aan en bepaalde de hoogte van de lonen. Verder hield ze toezicht op de kwaliteit van het onderwijs en beslisten over de aanschaf van boeken en ander schoolmateriaal. De commissie bepaalde de regels waar de onderwijzers zich aan hadden te houden. 50 Als er examens werden afgenomen, wat vier keer per jaar gebeurde, was deze commissie aanwezig en deelde aan de beste leerlingen prijzen uit. De regenten konden kinderen ook straffen. Ze mochten verbeteringen in de scholen aanbrengen tot een bedrag van zestien gulden. Ze bemoeiden zich overal mee behalve met het geven van lessen. In 1799 bestond het onderwijzend personeel van het weeshuis uit drie mannen, een eerste schoolmeester, een ondermeester en een "opzegmeester", deze laatste was een godsdienstleraar met een deeltijdbaan. De taak van deze mensen was de kinderen te leren lezen, schrijven en cijferen. Psalmen zingen stond ook op het programma. Verder moesten de kinderen de catechismus en andere belangrijke lessen uit het hoofd leren opzeggen. Godsdienst was erg belangrijk. Ieder kind was verplicht godsdienstonderricht te volgen en werd gestimuleerd om belijdenis te doen. 48 Haks, Huwelijk en gezin GAL 519 HGW inv.nr Ibidem 19

25 De dag begon vroeg voor de kinderen. De jongens werden om vijf uur gewekt, de meisjes om zes uur. Na gebed, ontbijt en andere plichten begon de dagschool die in het weeshuis was gevestigd. Er werd geleerd van negen tot twaalf, en van twee tot vijf uur. Totdat de kinderen gingen werken, waren ze verplicht deze lessen volgen. Het was de bedoeling dat geen enkel weeskind aan "enig handwerk geplaatst werd" voordat het behoorlijk kon lezen en schrijven en als het mogelijk was ook nog wat kon rekenen. 51 Het lesprogramma was niet erg afwisselend, de kleine kinderen uit de minnekamer in de leeftijd van vijf tot acht jaar moesten het alfabet leren. De oudere kinderen mochten 's maandags, dinsdags en donderdags voor de middag alleen maar schrijven. de beginners schreven op vellen papier, en begonnen met streepjes zetten, De gevorderden schreven in boekjes. Schoonschrijven was erg belangrijk, er werd veel tijd aan besteed. Regelmatig werden de kinderen geëxamineerd om hun vorderingen in de gaten te houden. 52 De woensdag en vrijdag werden besteed aan het opzeggen van alles wat uit het hoofd was geleerd, en dat was veel. Kinderen ouder dan vijf jaar die in het weeshuis werden opgenomen en die niet konden lezen en schrijven, mochten ook alleen maar leren. 53 Ook jongens die in het weeshuis werkten zoals de leerling schoenmakers en bakkers, en de meisjes die in de huishouding hielpen, moesten drie middagen in de week van twee tot vijf uur ook lessen volgen. Voor de kinderen die overdag buiten het weeshuis werkten en op die manier een beroep leerden, was er van zeven tot negen uur een avondschool. Woensdagmiddag kwam de katechiseermeester, er werd dan uit godsdienstige boeken gelezen en lessen opgezegd Ibidem 52 GAL 519 HGW inv.nr GAL 519 HGW inv.nr Ibidem 20

26 In de burgermaatschappij was dat niet anders. Ook daar werd veel uit het hoofd geleerd. In grote klassen waar jong en oud bij elkaar zaten, was het moeilijk om op andere manieren les te geven. De onderwijskrachten moesten ook opletten of de kinderen schoon gekleed op school kwamen en of ze zich goed gedroegen. Zo mochten de jongens niet vechten of kaarsen met hun handen doven en ook geen winden "afschieten" Twee van de knapste en ijverigste leerlingen werden door hen opgeleid tot onderwijzer. Zij werden steeds de overige leerlingen als voorbeeld gesteld. Schoolvakanties bestonden nog niet ook niet in het weeshuis. Wel waren er vrije dagen. Behalve de zon- en christelijke feestdagen waren de wezen vrij op Vastenavond, dinsdag na Pasen en dinsdag na Pinksteren. Ook tijdens de Leiderdorpse kermis en de Leidse kermis werden er geen lessen gegeven. Als de schoollokalen een grote schoonmaakbeurt kregen waren de leerlingen eveneens vrij. Zaterdagmiddag was altijd een vrije middag. Voor een aantal intelligente jongens bestond na 1786 de mogelijkheid buiten de weeshuisschool wiskundeonderricht te volgen. 55. Het genootschap "Mathesis Scientiarum Genitrix" vroeg in dat jaar aan de regenten om een zestal schrandere jongens te sturen. Ze moesten zich melden bij P.v.Kampen en werden door hem als kwekeling aangenomen. Ze kregen op die manier de kans iets meer de leren dan de andere weeshuiskinderen DE KLEDING Als een kind binnengebracht werd moest het afstand doen van de eigen kleding. Gouden en zilveren sieraden werden afgegeven en door de regentessen bewaard. Het kind kreeg gestichtskleding en verloor daar- mee een eigen identiteit en was voor de buitenwereld als wees herken- baar 56. Nadat de nieuwe kinderen aangekleed waren, werden ze bij leeftijdgenoten in een zaal geplaatst. De jongens bij de jongens en de meisjes bij de meisjes. De hele kleintjes gingen naar de minnekamer. 55 GAL 519 HGW inv.nr GAL 519 HGW 197. Notulen Er waren regelmatig problemen over veranderen en verfraaien van kleding, vooral bij de meisjes. 21

27 De kleding was voor alle kinderen gelijk. Aan de kleding van de kinderen van het voormalige Arm Kinderhuis konden de Leidenaars zien of een kind wees was of niet. Daar droegen wezen zwarte kleding, terwijl de verlaten kinderen donkergele kleding moesten dragen. 57 In het Heilige Geest Weeshuis was ieder kind gelijk. De jongens kregen bij binnenkomst een wambuis en broek van rode carsaai, een soort grof gekeperd laken, en een blauw carsaaien hemdsrok. Verder hoorden daarbij zwarte kousen en schoenen en een zwarte hoed. De meisjes werden gekleed in een jak van zwart carsaai met rode omslagen aan de mouwen en een rode carsaaien rok. De schoenen waren zwart en de kousen parelgekleurd. Op hun hoofd droegen de meisjes een muts van wit linnen. De schorten waren purperkleurig. Op de schouder droegen de jongens zowel als de meisjes een teken in de kleuren van het wapenschild van Leiden. 58 Er was echter een bevoorrechte groep in het weeshuis. Dat waren de ommegaanders. Hun kleding week enigszins af, de kwaliteit en de afwerking waren beter, en verder konden ze kiezen uit verschillende modellen hoeden en mutsen. Ook hadden de meisjes meer haken en ogen en de jongens meer knopen aan hun kleding. 59 De kinderen groeiden en kregen regelmatig nieuwe kleding. Ze moesten er zuinig mee omgaan daar werd goed op gelet. Kinderen die een ongelukje kregen werden gestraft. Dat ondervonden drie meisjes die brandplekken op hun kleding hadden gekregen. De regentessen beslisten dat een van hen twee zaterdagen en twee zondagen niet naar buiten mocht. De andere meisjes moesten acht dagen aan de kleine kindertafel eten. 60 De oudere wezen hadden op de slaapzalen ieder een eigen kist, waarin kleding en andere persoonlijke zaken zoals handwerken opgeborgen konden worden. 57 Gemeentearchief Leiden Stadsarchief II inv.nr Van Mieris, Beschrijving der stad Leyden III, Frijns, D.v.Eckstichting GAL 519 HGW inv.nr. 197 februari

28 4.4. DE VOEDING De voeding in de achttiende en negentiende eeuw was, vergeleken met nu, weinig gevarieerd en bestond meestal uit bonen, erwten, grutten en pap. Op zondag werd rundvlees of spek gegeten. Op een normale dag stond er 's ochtends brood met boter óf kaas op het menu en ook bij het middagmaal dat meestal uit bonen of erwten bestond werd brood gegeten.'s Avonds was er pap. Alleen op feestdagen zoals Kerstmis, Pasen of Pinksteren stond er iets extra's zoals bijvoorbeeld kalfsvlees op het menu. 61 In de zomer werd verse groente gegeten en werd er ook wel fruit uitgedeeld. 62 In de Minnekamer, waar de jongste kinderen verbleven, werd alleen rijst, gierst, grutten of aardappelen gegeten. In vergelijking met wat het gemiddelde Leidse gezin zich in deze tijd kon veroorloven kregen de weeskinderen voldoende te eten. Alleen rond en na de eeuwwisseling, gedurende de Franse overheersing werd het voor de regenten moeilijk om de kinderen voldoende te voeden. Bovendien werd in die tijd ook de kwaliteit van het voedsel minder. 63 Er was wel een verschil in de hoeveelheid eten wat de weeskinderen op hun bord kregen. De porties werden afgemeten. Jongens kregen meer vlees dan meisjes, kinderen die in het weeshuis werkten kregen meer te eten dan de kinderen die buitenshuis een werkplek hadden. Ook jongens die belijdenis hadden gedaan kregen meer vlees dan degenen die nog aan het leren waren VRIJE TIJD EN ONTSPANNING Hoeveel tijd de wezen hadden om te spelen of om uit te gaan is moeilijk vast te stellen. De oudere wezen hadden zaterdags en zondags de mogelijkheid om weg te gaan of om familie te bezoeken. Ook café's werden door ouderen bezocht, dit niet altijd met instemming van de 61 Zie bijlage GAL 519 HGW inv.nr Pot, Armoede GAL 519 HGW inv.nr

29 regenten. 65 Er werd geëist dat iedereen om tien uur weer binnen was, want dan gingen de slaapzaaldeuren op slot. In hele speciale gevallen werd wel eens een uitzondering gemaakt en mocht een kind later thuiskomen. Zo kreeg Maarten v.d. Post op elf augustus 1782 toestemming om een familielid naar de trekschuit met bestemming Haarlem te brengen die om elf uur 's avonds vertrok. 66 De kermissen in Leiden en Leiderdorp werden ook door de wezen bezocht. Dat blijkt o.a. uit het volgende: Op werd Peter Mook door een degen in zijn oog geraakt toen hij op de kermis door een spleet van een koorddanserstent gluurde. 67 Kleine kinderen hadden tijd om te spelen, ze moesten dat wel rustig doen anders werd gezocht naar andere bezigheden. Wanneer kleine jongens hun vrije tijd doorbrachten met "wildigheid en het scheuren van hun klederen", moesten ze maar breien leren. 68 Oudere meisjes moesten deze nuttige bezigheid aan de "deugnieten" leren. Onder leiding van de vader maakten de wezen ook wandelingen. De route was uitgekiend en leidde meestal langs de huizen van welvarende Leidenaars en de regenten en regentessen. De vader liet onderweg collecteren. De gaven moesten in een "weespop" worden gedaan. Een vooraanstaande Leidenaar J.le Francq van Berkhey, raakte op een keer bij het zien van de wandelende wezen zo ontroerd dat hij zijn emoties op papier zette en een brief aan de binnenvader stuurde waarin hij zijn gevoelens beschreef. 69 Het weeshuis had ook een leeskamer voor de oudere kinderen, waarin een boekenkast stond met een veertigtal stichtelijke boeken. Kinderen jeugdliteratuur bestond nog niet in die tijd. Enkele weesjongens 65 GAL 519 HGW inv.nr GAL 519 HGW inv.nr. 35, GAL 519 HGW inv.nr GAL 519 HGW inv.nr. 197 blz Zie bijlage 2. 24

30 hadden de taak te zorgen dat de boeken in goede staat bleven. 70 Gedeclameerd en gezongen werd er ook, bijvoorbeeld bij het afscheid of installeren van regenten en regentessen. Vanaf 1797 werden er ook zanguitvoeringen gegeven DE ZIEKEN Zieke kinderen werden in een aparte kamer verzorgd en kregen hetzelfde voedsel als de kinderen in de minnekamer. De nu bekende kinderziekten bestonden toen ook al, maar daarnaast kwamen ook besmettelijke ziekten als pokken en tyfus van tijd tot tijd voor. Geneesmiddelen tegen deze ziekten bestonden toen nog niet. Tot 1809 toen bestond de mogelijk tot het inenten tegen pokken en werd het verplicht om kinderen tegen deze ziekte in te enten, anders mochten er geen onderwijs gevolgd worden. Vanaf die tijd behoorde deze ziekte tot het verleden. 72 Aan het weeshuis was een chirurgijn verbonden die bij ziekte van de kinderen naar het weeshuis kwam. Om de diverse ziekten te bestrijden werden vaak medicijnen gebruikt die in het weeshuis werden gemaakt. De verzorgsters konden beschikken over verschillende recepten. Een recept uit die tijd luidt als volgt: "Voor een stuyver schuym van goudt en voor een halve stuyver oly van de lijf en dat onder een vermenght is goedt voor alles te genesen Probatem est". 73 Veel kinderen in het weeshuis, jongeren en ouderen, leden aan favus, een besmettelijke ontsteking van de hoofdhuid GAL 519 HGW inv.nr GAL 519 HGW inv.nr Driessen, Leiden in den Franschen tijd GAL 519 HGW inv.nr GAL 519 HGW inv. nr en Nieuwe medische Winkler Prins deel I (Amsterdam 1970) 25

31 DE WEESJONGENS HET VERLATEN VAN HET WEESHUIS DEEL II Foto binnenplaats 26

32 DE WEESJONGENS EN HET VERLATEN VAN HET WEESHUIS INLEIDING In de periode 1775 en 1812 zijn er in het Heilige Geest Weeshuis 720 jongens, wezen en halfwezen, in- en ook weer uitgeschreven. Het aantal jongens dat per jaar binnenkwam en het aantal dat het huis verliet, verschilde van jaar tot jaar. In 1776 was het tamelijk rustig, slechts 7 jongens kwamen toen in het weeshuis terecht. Daarentegen waren topjaren. Uit grafiek 1 blijkt dat in deze jaren respectievelijk 45 en 47 jongens werden ingenomen. Aantal OPNAME's per jaar (720 jongens Grafiek

33 Vanaf eind 1780 hadden de inwoners van de stad te lijden onder een een ziekte de "rode loop". Als gevolg daarvan overleden er meer mensen dan in andere jaren. In 1781 overleden er 1475 personen, een jaar later zijn 1353 mensen gestorven. In 1783 daalde het aantal sterfgevallen, er overleden in dat jaar 1088 inwoners, hetgeen beduidend lager is dan in de jaren ervoor. 75 Het grote aantal sterfgevallen kan de reden zijn dat er in 1782 zoveel jongens in het weeshuis zijn ingenomen. In 1787 waren er politieke spanningen. Veel patriotten verlieten Leiden, ze moesten vluchten. Omdat er in het weeshuis niet uitsluitend wezen werden opgenomen maar ook halfwezen of verlaten kinderen, zijn er in dat jaar meer kinderen dan gewoonlijk in het weeshuis terechtgekomen. 76 De leeftijden van de ingenomen jongens liepen nogal uiteen. Er werden baby's binnengebracht, maar ook jongens van zestien, zeventien of achttien jaar. De tijd die de jongens in het weeshuis moesten doorbrengen verschilde daardoor nogal. Johannes van de Kolk heeft van alle jongens het langst in het weeshuis gewoond. Hij was acht maanden bij binnenkomst en 23 jaar bij zijn vertrek. Hij heeft dus ruim 22 jaar in het weeshuis gewoond. Het verblijf van Peter Boon was heel wat korter. Hij heeft slechts drie weken in het weeshuis gewoond. Deze jongen was tien dagen oud toen hij binnenkwam. Drie weken later was hij overleden. De meeste jongens waren tussen de elf en vijftien jaren oud toen ze in het weeshuis terechtkwamen GAL. Dank aan Dhr. P. de Baar die deze cijfers leverde. 76 Zie hoofdstuk Zie deel III bijlage 1. 28

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje.

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje. Onderwijs Schooltje Lhee in het Openluchtmuseum Het schoolgebouwtje dat in het Openluchtmuseum staat, is een dorpsschooltje uit Lhee (Drenthe). De inwoners van Lhee hadden die speciaal gebouwd in de 18e

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

De bouw van het weeshuis (tekst: Machiel Bosman, 2006)

De bouw van het weeshuis (tekst: Machiel Bosman, 2006) De bouw van het weeshuis (tekst: Machiel Bosman, 2006) Het Elisabeth Weeshuis is een van de oudste gebouwen van Culemborg. Het weeshuis bestaat al bijna viereneenhalve eeuw, sinds 1560. Tot ongeveer een

Nadere informatie

Het leven van Petronella Kortenhof (l8 1 1-1885), een Haarlemse vondelinge en inwoonster van Heemstede.

Het leven van Petronella Kortenhof (l8 1 1-1885), een Haarlemse vondelinge en inwoonster van Heemstede. Het leven van Petronella Kortenhof (l8 1 1-1885), een Haarlemse vondelinge en inwoonster van Heemstede. Inleiding Bij het invoeren van een Heemsteedse huwelijksakte van het echtpaar Hooreman-Kortenhof

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN AVONDMAAL VIEREN Het Avondmaal is meer dan zomaar een maaltijd. Om dat te begrijpen, is dit boekje gemaakt. Vooral is daarbij gedacht aan de kinderen, omdat zij met

Nadere informatie

De tijd die ik nooit meer

De tijd die ik nooit meer De tijd die ik nooit meer vergeet Jan Smit uit eigen pen deel 3 De Stiep Educatief De tijd die ik nooit meer vergeet De schrijver die blij is dat hij iets kan lezen en schrijven, vertelt over zijn jeugd.

Nadere informatie

Les 1: Kinderarbeid. Bedelende jongen

Les 1: Kinderarbeid. Bedelende jongen Les 1: Kinderarbeid Les 1: Kinderarbeid Het fenomeen kinderarbeid Kinderarbeid bestaat al net zolang als de mensheid bestaat. In de prehistorie gingen kinderen vaak mee op jacht of hielpen ze bij het verzamelen

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 Inhoud Stamboom van het Koninklijk Huis 6 Inleiding 9 e 1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10 2 De geboorte van een prins 16 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 4 De studententijd van prins Willem-Alexander

Nadere informatie

Welkom in het kartuizerklooster

Welkom in het kartuizerklooster Welkom in het kartuizerklooster Hallo, ik ben monnik Dionysius van Leeuwen. Mijn voornaam spreek je uit als di-o-ni-si-us. Ik ben geboren in 1402. Mijn bijnaam is Dionysius de Kartuizer, omdat ik namelijk

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht.

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Werkblad 3 Ω De Republiek Ω Les : Regenten, burgers en gemeen In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Rijk

Nadere informatie

Het reglement van 1836 1

Het reglement van 1836 1 Het reglement van 1836 1 Bepalingen op het innemen en ontslag van kinderen, in het Gereformeerd Burger-Weeshuis der Stad Utrecht. Artikel 1: De kinderen zullen moeten zijn geboren uit een wettig huwelijk,

Nadere informatie

Een land in Oost-Afrika. Hoofdstad: Addis Abeba. 90.873.739 inwoners (2011) Taal: Amhaars. Munteenheid: birr (ETB)

Een land in Oost-Afrika. Hoofdstad: Addis Abeba. 90.873.739 inwoners (2011) Taal: Amhaars. Munteenheid: birr (ETB) Ethiopië Een land in Oost-Afrika Bijna 27x zo groot als Nederland Hoofdstad: Addis Abeba 90.873.739 inwoners (2011) Straatarm land, afhankelijk van landbouw Taal: Amhaars Munteenheid: birr (ETB) Bijna

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Voorleesverhaal. Het leven in een kasteel. Voorleesverhaal voor groep 1 t/m 4 van het basisonderwijs

Voorleesverhaal. Het leven in een kasteel. Voorleesverhaal voor groep 1 t/m 4 van het basisonderwijs Voorleesverhaal Het leven in een kasteel Voorleesverhaal voor groep 1 t/m 4 van het basisonderwijs Beste leerkracht, Kinderen vinden kastelen vaak heel spannend. En terecht, want een kasteel is meestal

Nadere informatie

10. Gebarentaal [1/3]

10. Gebarentaal [1/3] 10. Gebarentaal [1/3] 1 Gebarentalen Stel, je kunt niets horen. Je bent doof. Hoe praat je dan met andere mensen? Je kunt liplezen, maar dat is moeilijk en je mist dan toch nog veel van het gesprek. Bovendien

Nadere informatie

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT Wie zei: Het is mijn taak om dit land goed te besturen. Maar al die ministers moeten zich er niet mee bemoeien. 1. koning Willem I 2. koning Willem II 3. koning

Nadere informatie

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel Veertien leesteksten Leesvaardigheid A1 Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek Ad Appel Uitgave: Appel, Aerdenhout 2011-2016 Verkoopprijs: 1,95 Ad Appel Te bestellen via www.adappelshop.nl

Nadere informatie

Sint, mag ik u iets vragen?

Sint, mag ik u iets vragen? Sint, mag ik u iets vragen? inhoud Inleiding 3 1. Waar komt Sinterklaas vandaan? 4 2. Waarom vieren we pakjesavond op 5 5 december? 3. Waarom stopt Sint iets in je schoen? 6 4. Kwam Sinterklaas vroeger

Nadere informatie

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde Gemeente van Christus Het is bijna niet te bevatten: vorig week zondag, om deze tijd, stond ik bij het

Nadere informatie

2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1

2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1 2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1! " #$% & #& '$' '& + ()" *% $, $ -% 1 H. Jagersma en M. Vervenne, Inleiding in het Oude Testament, Kampen, 1992. J. Bowker, Het verhaal

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Hen heeft Hij ook geroepen, namelijk ons, niet alleen uit de Joden, maar ook uit de heidenen. Romeinen 9:24

Hen heeft Hij ook geroepen, namelijk ons, niet alleen uit de Joden, maar ook uit de heidenen. Romeinen 9:24 Hen heeft Hij ook geroepen, namelijk ons, niet alleen uit de Joden, maar ook uit de heidenen. Romeinen 9:24 Zendingsreis naar China 07-06 t/m 16-06-2013 Geliefde broeders en zusters, Liefde, hoop, redding,

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 1 Ω Steden Ω Les 1: De middeleeuwse steden Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 1 Ω Steden Ω Les 1: De middeleeuwse steden Naam: Werkblad Ω Steden Ω Les : De middeleeuwse steden De middeleeuwse steden Aan het eind van de middeleeuwen is de adel de baas. De adel is rijk en heeft alle grond. De kasteelheer woont met zijn vrouw, kinderen

Nadere informatie

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf Artikelen Een terugblik op het ouderlijk gezin Arie de Graaf Driekwart van de kinderen die in de jaren zeventig zijn geboren, is opgegroeid bij twee ouders. Een op de zeven heeft een scheiding van de ouders

Nadere informatie

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6 Naam: KASTELEN Heb jij je wel eens afgevraagd hoe je jouw huis zou verdedigen als anderen het probeerden te veroveren? Nou, vroeger dachten de mensen daarr dus echt wel over na. Ze bouwden hun huis zelfs

Nadere informatie

LES6. De wegloper belonen. Sabbat. Zondag Lees Lees 'De wegloper. Teken Teken een gympie en. Leer Begin met het uit je hoofd

LES6. De wegloper belonen. Sabbat. Zondag Lees Lees 'De wegloper. Teken Teken een gympie en. Leer Begin met het uit je hoofd De wegloper belonen Sabbat Lees Lees Filemon 1 alvast door. Heb je er ooit over nagedacht van huis weg te lopen? Hoe zou dat zijn? Waar zou je naar toe gaan? Wat zou je kunnen doen? Onesimus bevond zich

Nadere informatie

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp.

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp. Verblijf van Tautvydas Rindzevicius in Kabaya/RWANDA in het kader van het bezoek aan wezen en kwetsbare kinderen gesponsord door de Jyambere stichting. Inleiding Tijdens de periode van juli-augustus 2015,

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Heilig Jaar van Barmhartigheid

Heilig Jaar van Barmhartigheid Heilig Jaar van Barmhartigheid van 8 december 2015 tot 20 november 2016 Paus Franciscus heeft alle mensen van de hele wereld uitgenodigd voor een heilig Jaar van Barmhartigheid. Dit hele jaar is er extra

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

LES 11. Respect tonen of een lesje leren? Sabbat

LES 11. Respect tonen of een lesje leren? Sabbat LES Respect tonen of een lesje leren? Heb je ooit het gevoel dat je niet respectvol of eerlijk werd behandeld? Behandel jij anderen altijd op die manier? Omdat we allemaal Gods kinderen zijn, moeten we

Nadere informatie

Publiek geheim. Dagboek van een weeskind

Publiek geheim. Dagboek van een weeskind Publiek geheim Dagboek van een weeskind De stad Gent richtte reeds sinds de 13de eeuw residentiële opvang in voor weeskinderen. De tentoonstelling Publiek geheim focust zich voornamelijk op het laatste

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Informatie over Kinderarbeid.

Informatie over Kinderarbeid. Informatie over Kinderarbeid. (bron: lesbrief Per dag wijzer). Wat is kinderarbeid? Kinderen hebben recht op vrije tijd. Die kunnen ze gebruiken om te spelen, naar een museum of een popconcert te gaan,

Nadere informatie

De Romeinen. Wie waren de Romeinen?

De Romeinen. Wie waren de Romeinen? De Romeinen Wie waren de Romeinen? Lang voor de Romeinen naar ons land kwamen, woonden ze in een kleine staat rond de stad Rome. Vanaf 500 voor Christus begonnen de Romeinen met gebiedsuitbreiding. Als

Nadere informatie

De jongen weet dat hij niet in slaap moet vallen. Want dan zullen dieven zijn spullen stelen. Ook al is het nog zo weinig wat hij heeft.

De jongen weet dat hij niet in slaap moet vallen. Want dan zullen dieven zijn spullen stelen. Ook al is het nog zo weinig wat hij heeft. In Kanton, China Op de hoek van twee nauwe straatjes zit een jongen. Het is een scheepsjongen, dat zie je aan zijn kleren. Hij heeft een halflange broek aan, een wijde bloes en blote voeten. Hij leunt

Nadere informatie

DE MIDDELEEUWEN. Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6

DE MIDDELEEUWEN. Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6 DE MIDDELEEUWEN Gemaakt Door: Amy van der Linden Leonardo Middenbouw groep 6 INHOUDSOPGAVE Middeleeuwen. Karel de Grote. Middeleeuwse straffen. De pest. Dokters in de Middeleeuwen. Beroepen in de Middeleeuwen.

Nadere informatie

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord)

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord) Inleiding De kerkenraad heeft u tot twee keer toe bekend gemaakt dat een aantal broers benoemd is tot ouderling en diaken van onze gemeente. Het zijn (namen). Daarmee is ook ruimte gegeven om eventueel

Nadere informatie

Beleidsplan TOV eten en stichting Jij bent TOV! Inleiding:

Beleidsplan TOV eten en stichting Jij bent TOV! Inleiding: Beleidsplan TOV eten en stichting Jij bent TOV! Inleiding: Voor u ligt het beleidsplan van TOV eten en Stichting Jij bent TOV! Dit plan beschrijft de doelstellingen en acties van de stichting voor de komende

Nadere informatie

Alleen een plastic tasje

Alleen een plastic tasje Alleen een plastic tasje Gaat u zitten, fijn dat u er bent. Wilt u thee? Met suiker? Zal ik beginnen bij het begin? Ik woon hier sinds 1970. Toen ik hier aankwam, had ik alleen een klein plastic tasje

Nadere informatie

BAKKERIJ P.J. JONGSTRAAT LUTJEBROEK 2015-2

BAKKERIJ P.J. JONGSTRAAT LUTJEBROEK 2015-2 1 BAKKERIJ P.J. JONGSTRAAT LUTJEBROEK 2015-2 De boerderij dateert waarschijnlijk uit 1868. Sinds 1926 is er een bakkerij in gevestigd. Hier beoefenen drie generaties Vriend het bakkers vak. Na 1986 wordt

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij:

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij: 2 Papa Mama Peter Meter.... Pastoor Reneerkens De volgende mensen zijn er ook bij: 3 BEGROETING EN WELKOMSTWOORD Alles went, zeggen we wel eens, zelfs het wonder wat altijd weer opnieuw gebeurt, wordt

Nadere informatie

Thema: In kruiken en kannen (2 Koningen 4:1-7)

Thema: In kruiken en kannen (2 Koningen 4:1-7) Liturgie aangepaste dienst Baflo, 28-09-14 om 14.30 uur Thema: In kruiken en kannen (2 Koningen 4:1-7) Welkom en mededelingen a. Opw. 334 Heer, uw licht en uw liefde schijnen b. Opw. 88 Een rivier vol

Nadere informatie

B R O N N E N B O E K. Arm en Rijk

B R O N N E N B O E K. Arm en Rijk B R O N N E N B O E K Arm en Rijk Hoeden en Petten Den Haag wordt ook wel de stad van de HOEDEN EN PETTEN genoemd. Vergeleken met andere steden wonen hier veel rijke mensen en veel arme mensen. Dat was

Nadere informatie

Stilte vooraf. Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg

Stilte vooraf. Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg Stilte vooraf Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg Witte donderdag. Nacht van de overlevering, met een dubbelzinnige betekenis. Het is de overlevering (de traditie) van

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen Zondag 52 Zondag 52 gaat over de zesde bede. Leid ons niet in verzoeking, maar verlos ons van de boze. Want van U is het Koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid, in der eeuwigheid. Amen. Lees de tekst

Nadere informatie

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen Welk Woord Weg Dynamiek en Stagnatie Aanloop 1. commerciële landbouw moedernegotie malthusiaanse spanning - nijverheid 2. waterschappen feodaliteit gilden - Hanze 3. stapelmarkt nijverheid Nederlanden

Nadere informatie

JEZUS IS MIJN SUPERHELD

JEZUS IS MIJN SUPERHELD JEZUS IS MIJN SUPERHELD NAAM Studielessen voor 4-7 jarigen. Mei 2005 Deze lessen zijn geschreven door Beryl Voorhoeve, Judith Maarsen De lessen zijn geschreven om te gebruiken in kleine Bijbelstudie groepen

Nadere informatie

Nieuwsbrief SHIB september 2013

Nieuwsbrief SHIB september 2013 Nieuwsbrief SHIB september 2013 www.shib.nl info@shib.nl Postbus 250, 3770 AG Barneveld Bankrekening 1526.55.018 t.n.v. SHIB SHIB 10 jaar en meer Al eerder lieten we weten: SHIB bestaat dit jaar 10 jaar!

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Elk kind heeft het recht om...

Elk kind heeft het recht om... Elk kind heeft het recht om... Rechten is hetgeen je mag doen en mag hebben. Je hoeft er niet eerst iets anders voor te doen. Rechten heb je gewoon. Ook jij hebt rechten. Iedereen heeft ze. Kinderrechten

Nadere informatie

werkt voor en met bewoners in wijken en buurten

werkt voor en met bewoners in wijken en buurten werkt voor en met bewoners in wijken en buurten Oma Geertje vertelt. 2 Welbions: we werken er allemaal. Wij zijn dé woningcorporatie van Hengelo en verhuren meer dan 13.000 woningen aan in totaal 25.000

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Informatie voor ouder en begeleider

Informatie voor ouder en begeleider Informatie voor ouder en begeleider Welkom Het Kleine Weeshuis is gemaakt voor kinderen vanaf 4 t/m 10 jaar en hun (groot)ouders of begeleiders. De presentatie geeft een indruk van het leven in het Amsterdamse

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Verslag bezoek India, schooltjes Jaipur 26 oktober tot 8 november 10

Verslag bezoek India, schooltjes Jaipur 26 oktober tot 8 november 10 Verslag bezoek India, schooltjes Jaipur 26 oktober tot 8 november 10 In deze periode hebben we met Prahlad 4 schooltjes bezocht per scooter-riksja. Het eerste schooltje onder een viaduct: De riksja stopte

Nadere informatie

9 Vader. Vaders kijken anders. Wat doe ik hier vandaag? P Ik leer mijn Vader beter kennen. P Ik weet dat Hij mij geadopteerd

9 Vader. Vaders kijken anders. Wat doe ik hier vandaag? P Ik leer mijn Vader beter kennen. P Ik weet dat Hij mij geadopteerd 53 9 Vader Wat doe ik hier vandaag? P Ik leer mijn Vader beter kennen. P Ik weet dat Hij mij geadopteerd heeft. P Ik begin steeds beter te begrijpen dat het heel bijzonder is dat ik een kind van God, mijn

Nadere informatie

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1.

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1. Uitvaart voorbede Voorganger: Genadige en barmhartige God. U ziet ons hier bijeen in ons verdriet rond het sterven van N. Hij / zij was één van ons, wij zullen hem / haar missen. Geef ons de kracht samen

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2007 tijdvak 1 dinsdag 22 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Naam: IK WOON IN NEDERLAND

Naam: IK WOON IN NEDERLAND Naam: IK WOON IN NEDERLAND Nederland is een land in Europa. Het land ligt aan de Noordzee, naast Duitsland en België. Nederland is niet erg groot. Toch wonen er ruim 16 miljoen mensen, waardoor Nederland

Nadere informatie

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8 Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw van Rieks Veenker Voor groep 6, 7 en 8 Vooraf Sterre is de zus van Christiaan Huygens. Hij is natuurkundige en een kei in wiskunde en astronomie. Hij doet een

Nadere informatie

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin Examen Geschiedenis Geef de 7 tijdsvakken: Prehistorie :... 3500 v.c Stroomculturen : 3500 v.c 800 v.c Klassieke Oudheid : 800 v.c 500 n.c Middeleeuwen : 500 n.c 1450 n.c Nieuwe tijd : 1450 n.c 1750 n.c

Nadere informatie

1. Streep de foute antwoorden door. Vroeger kwam het voedsel vooral uit de buurt / Nederland / de rest van de wereld.

1. Streep de foute antwoorden door. Vroeger kwam het voedsel vooral uit de buurt / Nederland / de rest van de wereld. Opdracht 1 Deze week ga je drie dagen bijhouden wat je allemaal eet en drinkt op een dag. Dat schrijf je op het menu, dat je van je juf of meester krijgt. Opdracht 2 Je krijgt een menu van ongeveer 100

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 34 (31-08)

De Bijbel open 2013 34 (31-08) 1 De Bijbel open 2013 34 (31-08) Onlangs kreeg ik voor ons programma de Bijbel open een vraag over de onvruchtbare vijgenboom in Mattheus 21. Je kunt deze geschiedenis ook in andere evangeliën lezen. We

Nadere informatie

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Het Onderzoek Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Inhoud In deze hoofdstukken is mijn werkstuk verdeeld: 1.Christiaan Huygens blz: 4 2.Antonie van Leeuwenhoek blz: 6 3.De beschrijving

Nadere informatie

Goedendag! Ik, ik ben. Ben jij? En jij? Jij bent! nee. één. twee. drie. vier. vijf. zes. zeven. acht. negen. tien. Gaat het? Het gaat goed.

Goedendag! Ik, ik ben. Ben jij? En jij? Jij bent! nee. één. twee. drie. vier. vijf. zes. zeven. acht. negen. tien. Gaat het? Het gaat goed. Vocabulaire En Action 5 : Nederlans naar Frans Unité 1 Goedendag! Ik ben Ik, ik ben ja Ben jij? En jij? Jij bent! nee één twee drie vier vijf zes zeven acht negen tien Unité 2 Gaat het? Het gaat goed.

Nadere informatie

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen 1. Print deze tekst 2. Download het geluidsbestand en luister Je gaat een toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen maken. Dit is een leestoets. De toets heeft vijf delen. Deel A, B, C, D en E. Deze toets

Nadere informatie

Armenzorg voor de achterblijvers

Armenzorg voor de achterblijvers Armenzorg voor de achterblijvers De invloed van de VOC op de sociale instellingen in Delft Marinka Joosten 3841510 Bachelorscriptie geschiedenis Dr. O.C. Gelderblom en Prof. Dr. J.P.B Jonker Juni 2014

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Uit huis gaan van jongeren

Uit huis gaan van jongeren Arie de Graaf en Suzanne Loozen Jaarlijks verlaten bijna een kwart miljoen jongeren het ouderlijk huis. Een klein deel van hen is al vóór de achttiende verjaardag uit huis gegaan. De meeste jongeren gaan

Nadere informatie

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12 Bruiloftsfeest Sara en Johannes hebben een kaart gekregen In een hele mooie enveloppe Met de post kregen ze die kaart Weet je wat op die kaart stond? Nou? Wij gaan trouwen!

Nadere informatie

Willem van Oranje. Over Willem. Info. Bekenden van Willem. Willem van Oranje. Tijdlijn Info Foto s. wsw. Dillenburg. Willem van Oranje Lente, 1545

Willem van Oranje. Over Willem. Info. Bekenden van Willem. Willem van Oranje. Tijdlijn Info Foto s. wsw. Dillenburg. Willem van Oranje Lente, 1545 Over Willem Willem krijgt op 11-jarige leeftijd door het overlijden van een neef een grote erfenis. Daar hoort ook bij dat hij verhuist van zijn ouders in de naar de grote stad. Daar wordt hij opgevoed

Nadere informatie

GEMEENTE IN CENTRAAL AFRIKA (CECA 20) KERKDISTRICT ADI/KERKSECTIE ADI AIDS PREVENTIE PROGRAMMA PROJECT WEESHUIS BETHSAIDA

GEMEENTE IN CENTRAAL AFRIKA (CECA 20) KERKDISTRICT ADI/KERKSECTIE ADI AIDS PREVENTIE PROGRAMMA PROJECT WEESHUIS BETHSAIDA DEMOCRATISCHE REPUBLIEK VAN CONGO KERK VAN CHRISTUS IN CONGO 20 e EVANGELISCHE GEMEENTE IN CENTRAAL AFRIKA (CECA 20) KERKDISTRICT ADI/KERKSECTIE ADI AIDS PREVENTIE PROGRAMMA PROJECT WEESHUIS BETHSAIDA

Nadere informatie

www.queridokinderboeken.nl

www.queridokinderboeken.nl www.queridokinderboeken.nl Copyright 2013 Joke van Leeuwen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

Johannes 14:1-3 en 28 - Hemelvaart: op weg naar thuis

Johannes 14:1-3 en 28 - Hemelvaart: op weg naar thuis Johannes 14:1-3 en 28 - Hemelvaart: op weg naar thuis Voor preeklezers: ik hoor graag als mijn preek ergens gelezen wordt. Neem dan even contact met mij op: hmveurink@gmail.com. Dan stuur ik ook de bijbehorende

Nadere informatie

Gebedsmoment. Openingslied. Openingsgebed

Gebedsmoment. Openingslied. Openingsgebed Gebedsmoment Ondanks alles goed proberen zijn, goed proberen doen is een teken van Gods liefde. Doorheen het licht dat andere mensen voor ons betekenen en het licht dat wij voor andere mensen zijn, kunnen

Nadere informatie

Hier volgt een dagboekverslag van het schoolreisje met de zesde klas van de Chr. Lagere school naar "Jeugdland ", in Ellecom.

Hier volgt een dagboekverslag van het schoolreisje met de zesde klas van de Chr. Lagere school naar Jeugdland , in Ellecom. Hier volgt een dagboekverslag van het schoolreisje met de zesde klas van de Chr. Lagere school naar "Jeugdland ", in Ellecom. Onze meester was daar meneer den Ouden. 22 mei 1956 Afscheid van school. We

Nadere informatie

We zijn 2 zusjes Leah en Dika, we komen uit een gezin van 10 kinderen. We zijn in Teuge geboren en opgegroeid, waar we een geweldige jeugd hebben

We zijn 2 zusjes Leah en Dika, we komen uit een gezin van 10 kinderen. We zijn in Teuge geboren en opgegroeid, waar we een geweldige jeugd hebben Barakkenkampen In 1951 kwamen 12.000 Molukse KNIL-militairen en hun gezinnen noodgedwongen in Nederland aan voor een tijdelijk verblijf. Ze werden opgevangen in kampen. Het woonoord in Lage Mierde was

Nadere informatie

Willen jullie weten hoe een schooldag er bij ons uit ziet? Lees dan maar snel verder..

Willen jullie weten hoe een schooldag er bij ons uit ziet? Lees dan maar snel verder.. Willen jullie weten hoe een schooldag er bij ons uit ziet? Lees dan maar snel verder.. We zijn weer begonnen 8:20 uur gaat de kleuterdeur open. Kinderen kunnen hun jas meteen aan de kapstok hangen, deze

Nadere informatie

De Bredase huisarts T. Gori en de predikant ds. Berkelbach van der Sprenkel uitten de wens

De Bredase huisarts T. Gori en de predikant ds. Berkelbach van der Sprenkel uitten de wens Het begon in 1819. Op initiatief van drie vooraanstaande katholieken uit Breda, Mr. L. Ingenhousz, Mr. F.J. Hoppenbrouwers en J.P. Eeltiens, werd een Stichting in het leven geroepen ten behoeve van noodlijdende

Nadere informatie

Themaweek School Maandag 16 februari t/m vrijdag 20 februari 2015

Themaweek School Maandag 16 februari t/m vrijdag 20 februari 2015 Themaweek School Maandag 16 februari t/m vrijdag 20 februari 2015 A is een aapje A is een aapje, dat eet uit zijn poot. B is de bakker, die bakt voor ons brood. C is Charlotte, die drinkt chocolaad. D

Nadere informatie

Maria, de moeder van Jezus

Maria, de moeder van Jezus Maria, de moeder van Jezus Kerstoverdenking Rotary 2014 1. Maria in de kerkgeschiedenis 2. Maria in de Bijbel 3. Boodschap 1. Wees gegroet Wees gegroet Maria, vol van genade. De Heer is met u. Gij zijt

Nadere informatie

Naam: INDIA EN ARMOEDE

Naam: INDIA EN ARMOEDE Naam: INDIA EN ARMOEDE In India is het verschil tussen arme en rijke mensen erg groot. Een klein deel van de Indiërs is heel rijk. Maar de meeste mensen zijn er erg arm. Ze werken hard voor weinig geld

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

De steentijd Jagers en verzamelaars

De steentijd Jagers en verzamelaars De steentijd Jagers en verzamelaars De prehistorie is de geschiedenis van de mensheid voordat mensen konden lezen en schrijven. We hebben uit de prehistorie daarom geen boeken, dagboeken of andere geschreven

Nadere informatie

De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter.

De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter. De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter. 22 Tekst hilde tromp Beeld Eljee Styling en visagie Marianne

Nadere informatie

Gebruik van kinderopvang

Gebruik van kinderopvang Gebruik van kinderopvang Saskia te Riele In zes van de tien gezinnen met kinderen onder de twaalf jaar hebben de ouders hun werk en de zorg voor hun kinderen zodanig georganiseerd dat er geen gebruik hoeft

Nadere informatie