We hebben ander geld nodig. Bernard Lietaer, monetair architect JOBAT.BE SITE VAN HET JAAR. Jobs in Finance & Verzekeringen vanaf blz.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "We hebben ander geld nodig. Bernard Lietaer, monetair architect JOBAT.BE SITE VAN HET JAAR. Jobs in Finance & Verzekeringen vanaf blz."

Transcriptie

1 Zaterdag 15 en zondag 16 oktober 2011 Weekblad over en voor werk, met de beste jobaanbiedingen MAREC Alsof je met alles moet lachen blz. 10 VERZUIM Familiehulp wint euro blz. 6 SAN F. YEZERSKIY Ik heb Haren-Buda gezien blz. 13 JOBAT.BE SITE VAN HET JAAR We hebben ander geld nodig Bernard Lietaer, monetair architect jobs op jobat.be Jobs in Finance & Verzekeringen vanaf blz. 16

2 EDITO KETEL We hebben een akkoord. Nous avons un accord. Met de glimlach stelden onze premier in spe en zijn acht onderhandelaars deze week de zesde staatshervorming voor aan pers en publiek. Die was inderdaad historisch en memorabel. Nog nooit duurde het zo lang vooraleer regeringsonderhandelaars het ergens eens over werden, nooit eerder gebeurde dat met zoveel drama en gespin. Of deze staatshervorming ook gigantisch is, in de zin van dat we het zullen voelen dat de dingen anders én beter worden, moet de volgende jaren blijken. Hoewel, van een staatshervorming voel je meestal niet zoveel. De komende onderhandelingen, de socio-economische, zullen een veel grotere impact hebben op ons dagelijkse leven. Wat dat betreft, neemt het communautaire akkoord alvast een valse start. Jobcreatie wordt, in tegenstelling tot wat in Di Rupo s startnota stond, niet regionaal geresponsabiliseerd. Ook een bonus-malussysteem komt er, gevoed door de verarmingsvrees van de Franstaligen, niet. Via de personenbelasting wordt dat deels gerecupereerd, maar dat blijft een omweg. Dat is spijtig, niet uit communautaire overwegingen, wel omdat druk op de ketel vaak de motivator beste manier is om dingen gedaan te krijgen. Een regio die welvarend wil zijn, moet jobs creëren en mensen aan het werk krijgen. Dat proces, van waaruit al de rest gefinancierd wordt, moet te allen tijde gestimuleerd worden. Weten dat anderen sowieso de pijn zullen verzachten als dit niet lukt, is niet de beste motivator. De moeilijke, want sociaal onvriendelijke, discussie over alternatieve werkloosheidsuitkeringen past in dezelfde logica. Maar het gaat verder dan dat. Ook hoe we in het leven staan, heeft hier impact: creatief omspringen met je eigen talenten en niet te beroerd zijn om andere paden dan het voor jezelf uitgestippelde in te slaan. Moeten studenten een werkzekere studiekeuze maken?, was een vraag die in dat licht de vorige weken vaak gesteld werd. Neen, maar ze moeten zich daar wel bewust van zijn en voldoende verantwoordelijk om te beseffen dat er zich niet onmiddellijk een gepaste job zal aanbieden, dat er niets mis is met omscholing en bijscholing, dat ze ook op verschillende fronten actief kunnen zijn. Onze nieuwe columnist (blz. 13) vond pas na vier jaar, en de spreekwoordelijke twaalf stielen en dertien ongelukken, het werk dat paste bij wat hij had gestudeerd. Het is de prijs die ik heb betaald omdat ik een studie wilde volgen die mij boeide, in plaats van een die mij werkzekerheid garandeerde. Maar intussen was hij wel aan de slag, en heeft hij daar uit geleerd. WIM VERDOODT HOOFDREDACTEUR JOBAT Weten dat anderen sowieso de pijn zullen verzachten als iets niet lukt, is niet de beste Dat diploma was voor mij niet belangrijk, wel het gevoel bij te leren. Ik voelde me er zekerder door, onafhankelijker. Mijn hoofd zat vol vragen. Vroeger zocht ik altijd het antwoord bij anderen. Terwijl ik nu besef dat ik zelf het antwoord moet vinden Zangeres Geike Arnaert, bekend van Hooverphonic en nu solo aan de slag, zocht drie jaar de luwte op en haalde haar diploma voor de middenjury (Knack Focus). ARBEIDSVRAAG Kan ik ongestraft cadeaus aannemen van leveranciers? Elke werknemer die geregeld contacten heeft met leveranciers wordt wel eens getrakteerd op een gratis lunch of ontvangt prullaria als een usb-stick of een balpen met het logo van de leverancier. Het gaat meestal om geschenken van beperkte waarde waarmee de leverancier zijn waardering wil uitdrukken voor de vruchtbare samenwerking. Weinig werkgevers zullen hier aanstoot aan nemen. Niet alle geschenken zijn echter even onschuldig. Voor de werkgever loert steeds het gevaar om de hoek dat haar vertegenwoordigers in ruil voor mooie cadeaus contracten met leveranciers sluiten tegen voor de werkgever veel minder gunstige voorwaarden. Wagen voor dochter Het Arbeidshof van Brussel oordeelde in zijn arrest van 10 oktober 2008 alvast dat het ontslag om dringende reden van een facility manager die persoonlijke voordelen eiste van zijn leveranciers volkomen rechtmatig was. Het ging daarbij om niet onbelangrijke voordelen. Eén van de leveranciers stelde bijvoorbeeld gratis een wagen ter beschikking van de dochter van de manager. Het Arbeidshof oordeelde dat het vragen van cadeaus aan leveranciers, waardoor ze zich onder druk voelen gezet bij het verkrijgen van bestellingen, een overtreding van evidente deontologische regels vormt. Het Hof voegde er bovendien aan toe dat het weinig verschil uitmaakte of de werknemer de voordelen had geëist dan wel aangeboden had gekregen. Waar ligt echter de grens? Het is verre van eenvoudig, zo niet onmogelijk, om concreet te bepalen wat toegelaten of verboden is. Behalve het vereiste dat de werknemer zijn arbeidsovereenkomst te goeder trouw in het belang van zijn werkgever moet uitvoeren, is geen enkele wettelijke richtlijn voorhanden. Om deze grijze zone zoveel mogelijk te vernauwen, hebben vele bedrijven daarom concrete gedragsregels neergeschreven in een zogenaamde code of business conduct. De inhoud kan zeer uiteenlopend zijn maar meestal wordt de werknemer uitgenodigd om in geval van twijfel contact op te nemen met zijn overste. Indien een dergelijke gedragscode van kracht is in het bedrijf van uw werkgever, moet u zich daaraan houden. STIJN DEMEESTERE, ADVOCAAT BIJ LYDIAN JOBAT.BE/RECHTEN-PLICHTEN

3 02 03 Anseel & Denys Frederik Anseel en Jan Denys bekijken de arbeidsmarkt beurtelings door een kritische bril. Een groeiende groep professionals werkt niet meer als werknemer maar als zelfstandige De zelfstandige professional Deze week werd de Federatie voor individuele professionals (Fedipro) boven de doopvont gehouden. Deze federatie zal de belangen van de zelfstandige professional verdedigen. Daarmee wordt eindelijk de aandacht gevestigd op een zeer belangrijke arbeidsmarkttrend. Een groeiende groep professionals (managers, consultants en experten) werkt niet meer als werknemer maar als zelfstandige. Een belangrijke reden waarom deze ontwikkeling tot nu toe zo weinig aandacht heeft gekregen, is het gebrek aan statistieken. Een bepaald arbeidsmarktfenomeen wordt door de meeste arbeidsmarktonderzoekers pas ernstig genomen als het in een statistiek kan worden gegoten. Het aantal zelfstandige professionals is in de meeste Westerse landen aan het stijgen. Dit komt zelden tot uiting in de officiële statistieken. In de Europese Unie is er tussen 2000 en 2010 nauwelijks een stijging waar te nemen van de zelfstandigen zonder personeel (van 9,6 naar 10,2%). Een belangrijke uitzondering is Nederland met een stijging van 6,9 naar 10 procent. België kent over dezelfde periode zelfs een lichte daling van 9,2 naar 8,6 procent. Nieuwe norm? De statistieken verhullen in de meeste gevallen een onderliggende trend. Sommige zelfstandige beroepen zoals eigenaars van kleine buurtwinkeltjes of landbouwers, nemen in aantal af. Andere beroepen zoals zelfstandige professionals nemen toe. In sommige landen is de afname (voorlopig nog) sterker dan de stijging van de zelfstandige professionals. In België wordt het aantal zelfstandige professionals geschat op Het belang van deze groep voor onze economie en arbeidsmarkt wordt sterk onderschat. Ze vertegenwoordigen een formidabel flexibel kennispotentieel voor onze bedrijven. Ze vertegenwoordigen ook een nieuw type werk(onder)nemer die resoluut de loopbaan in eigen handen neemt en dat niet in werknemersverband doet. Dit type flexibiliteit is niet door de bedrijven uitgedacht maar door de werkenden zelf. Individuen kiezen om twee belangrijke redenen voor dit statuut. Enerzijds is er het opportunity entrepreneurship. Men werkt als zelfstandige om meer te verdienen en uit behoefte aan meer autonomie. Er is ook necessity entrepreneurship. In dit geval is de keuze te verklaren door de onmogelijkheid om in een werknemersstatuut gelijkaardig werk te doen. Heel wat 50-plussers zijn in dit geval. Maar evengoed zijn er 50- plussers die het wel gehad hebben om nog voor een baas te werken. Door de vergrijzing van de beroepsbevolking en de toename van het aandeel hooggeschoolden zal het aantal zelfstandige professionals in de toekomst alleen maar stijgen. Maar dit betekent niet dat ze de nieuwe norm worden op de arbeidsmarkt. Dat blijft nog voor een heel lange tijd het werknemersstatuut. Jan Denys, arbeidsmarktdeskundige Randstad en auteur van Free to work en Uw werk, uw merk BANDWERK

4 ECONOMIE We hebben ànder geld nodig Tekst: Michiel Leen / Foto: Koen Bauters Uitdagingen genoeg voor de financiële wereld: banken en aandelenmarkten kreunen onder de crisis, Griekenland staat op de rand van het failliet en de euro beleeft een heuse systeemcrisis. Voor monetair architect Bernard Lietaer is de oplossing simpel: we hebben meer en vooral ander geld nodig. Lietaer houdt ervan om zijn uiteenzettingen te beginnen met een vragenrondje. Wanneer hij zijn ideeën enkele weken geleden uiteen kwam zetten tijdens Tedx Flanders in de Antwerpse Opera was dat niet anders. Hij peilt graag even naar de economische basiskennis van zijn publiek. Want ondanks de grote rol die geld speelt in ons dagelijks bestaan, weten we er maar bitter weinig van. Waar komt geld vandaan? Waarom hechten we er zulke grote waarde aan? Een groot deel van de toeschouwers krijgt spontaan beelden voor de geest van bankbiljetten die van de drukpers rollen. Weten de mensen wel dat 95 procent van het geld in de wereld ontstaat uit het herverpakken van schuld? Beseffen we wel dat er wereldwijd elke zes weken wel een monetair brandje te blussen valt? Lietaer brengt zijn toehoorders deze feiten graag in herinnering, want ze zijn cruciaal om het vervolg van het verhaal te begrijpen. Want dat de economie er al ooit beter voor heeft gestaan, hoeven we u niet te vertellen. Bernard Lietaer is er ook niet de man naar om dan sussende taal te spreken. Dit soort instabiliteit is nu eenmaal eigen aan het economisch systeem, klinkt het onomwonden. Neem er even de cijfers van de Wereldbank bij: de afgelopen 25 jaar hebben we wereldwijd 96 bankencrises en 176 geldcrises gehad. Sinds de eerste moderne beurscrisis in 1637 heeft het systeem zijn portie complete meltdowns gehad, zoals in Het huidige herstelbeleid kan Lietaer niet bekoren. Onze huidige economie laat zich nog het best vergelijken met een auto zonder remmen en een gammele stuurinrichting, die we vervolgens door de bergen sturen. Onvermijdelijk komen er dan ongelukken van. En we steken de schuld op de chauffeur: meneer Bernanke, meneer Greenspan, had u niet wat beter kunnen uitkijken? Maar structureel verandert er niets. Het blijft een instabiel systeem. Monocultuur Lietaer, die intussen meer dan veertig jaar meedraait in de internationale financiële kringen en ooit nog mee de euro op de sporen zette, ziet hoegenaamd geen heil in het oplappen van het huidige economische bestel. Zijn oplossing is behoorlijk out of the box. Het monetaire systeem heeft nood aan meer diversiteit. We hebben ànder geld nodig, naast de bestaande nationale munten. Om zijn argumentatie kracht bij te zetten, vergelijkt Lietaer een economie met een ecosysteem. Een ecosysteem in de natuur draait rond de overdacht van biomassa; in een monetair ecosysteem gaat het uiteraard om geld. Stel dat je een dier bent dat maar één soort plant eet. Wanneer die plant schaars wordt, kom je in de problemen. Je bent dus gebaat bij biodiversiteit in plaats van monocultuur. En laat de monetaire huishouding van de wereldeconomie nu net een monocultuur bij uitstek zijn, waarin één soort geld moet dienen voor het vervullen van verschillende functies. Vandaag hebben we één munt die voor alles moet dienen, om aankopen te doen én belastingen te betalen. We moeten onder ogen durven zien dat een munt niet voor al die zaken geschikt is, zegt Lietaer. Een munt die bovendien voor de meeste mensen enkel te verdienen valt door het uitoefenen van een job, of je nu zin hebt of niet. Enter: de complementaire munt. Een munt die voor specifieke doeleinden ontworpen is en een bepaald soort inspanning kan belonen. Het idee is niet nieuw. Een beroemd voorbeeld is het mirakel van Wörgl, een Oostenrijks bergdorp dat in de crisis van de jaren 30 op de rand van het failliet stond. Om de stad draaiende te houden, zette de burgemeester de bewoners aan het werk in plaatselijke infrastructuurwerken en betaalde hij hen uit in een nieuwe munt die enkel in de gemeente geldig was. Interest maken was niet mogelijk, dus hadden de bewoners er belang bij het geld snel weer in omloop te brengen. De aanpak loonde de moeite: het dorp floreerde en de mirakelstrategie met de lokale munt werd gekopieerd. Tot de Oostenrijkse centrale bank haar monopolie aanwendde en het uitgeven van lokale munten verbood. Sociaal geld Volgens Lietaer hoeft een bloeiende complementaire munt de reguliere economie niet in de weg te zitten. Hij ziet ze eerder als yin en yang, die elkaar in evenwicht zouden kunnen houden. Er zijn internationale voorbeelden waar de systemen naast elkaar voorkomen. In Uruguay is de 3C, een systeem met

5 04 05 Torekes: klinkende munt voor sociale inspanningen De dollar is een internationale handelsmunt én een nationale munt. Dat evenwicht wordt steeds precairder Bernard Lietaer, monetair architect Bernard Lietaer: Complementaire munten zijn de toekomst. De conventionele ideeën om onze economieën te redden, raken op. een eigen munt van kortetermijnkredieten aan kleine ondernemers, al door de regering aanvaard als betaalmiddel voor een deel van de belastingen. Naast het economische, ziet Lietaer vooral een maatschappelijk potentieel voor de complementaire munt. Met een complementaire munt kun je immers sociale en ecologische activiteiten belonen die met het huidige monetaire systeem niet interessant zijn; het is geen toeval dat veel complementaire munten een rol spelen in relatief kleinschalige sociale, ecologische of educatieve projecten, sectoren die vaak het eerst klappen krijgen wanneer de klassieke geldeconomie stagneert. De staat zou radicaal kunnen zeggen: je betaalt euro minder conventionele belastingen, maar betaalt een bedrag in de alternatieve munt, die bijvoorbeeld te verdienen valt door je in te spannen voor een beter milieu of door een aantal uren gemeenschapsdienst. Op die manier krijg je pas echt een gedragsverandering, voert Lietaer aan. De complementaire munt wordt zo letterlijk sociaal kapitaal. Lietaer ziet ook een eenvoudig beursmechanisme ontstaan. Stel: je hebt heel wat gemeenschapswerk gedaan en hebt munten op overschot. Dan kun je dat overschot verkopen aan je buurman, die geen gemeenschapswerk doet maar de munt wel nodig heeft. Je kunt ze bijvoorbeeld via ebay aanbieden, of betalen via je gsm, zoals dat vandaag al in Afrika gebeurt. Wereldmunt Complementaire munten zouden zowel op economisch als sociaal vlak een buffer kunnen vormen tegen de nervositeit van een klassieke geldeconomie. Maar heeft men er in de Westerse economische hoofdkwartieren ook oren naar? De Europese Commissie zal die denkpiste niet snel op de agenda zetten, geeft Lietaer toe. En daarbij: hebt u al ooit iemand zonder slag of stoot een monopolie weten opgeven? Momenteel is Lietaer betrokken bij de ontwikkeling van een internationale handelsmunt, de Trade Reference Currency, kortweg Terra. Die zou de plaats kunnen innemen van de dollar, de de facto wereldmunt van het moment. De dollar is voor Lietaer een prachtvoorbeeld van een munt met twee botsende functies. De dollar is een internationale handelsmunt én een nationale munt. Dat evenwicht wordt steeds precairder. Dus is het hoog tijd voor een munt die stabieler is en specifiek op de internationale handel gericht is. Lietaer is er alvast van overtuigd dat complementaire munten de toekomst zijn. Vergelijk het met de manier waarop we tien jaar geleden dachten over microkredieten of opensourcesoftware; amper iemand had ervan gehoord, maar intussen zijn ze niet meer weg te denken. Met geld gaat het net hetzelfde. De conventionele ideeën om onze economieën te redden, raken op. Hoe een complementaire munt het verschil kan maken, toont het torekes-project in de Gentse wijk Rabot. Als eerste wijk in België heeft het Gentse Rabot een eigen munt. De torekes, genoemd naar de wolkenkrabbers die het uitzicht bepalen, belonen inspanningen om de dichtbevolkte, multiculturele wijk op te schonen. Buurtbewoners kunnen de torekes verdienen door zich in te zetten in de jeugdwerking, de straten op te schonen of de wijk groener te maken. Samenlevingsopbouw Gent, de Vlaamse overheid en de vzw Muntuit, die zich specialiseert in complementaire munten, startten het project op in september Wat de torekes voor de bewoners van de Rabotwijk aantrekkelijkst maakt, is het feit dat je voor 150 torekes per jaar een volkstuintje kan huren op een terrein dat tot die tijd gewoon braak was blijven liggen. Torekes zijn ook bruikbaar in de lokale winkels, de enige plek waar ze effectief in euro s worden omgezet. Tien torekes zijn één euro waard. Torekes oppotten heeft weinig zin: de eerste reeks is slechts geldig tot 30 oktober. Doordat mensen de torekes na ontvangst snel weer in de wijk in omloop brengen, krijgen de plaatselijke handelaars een duwtje in de rug. Toch is de winst vooral sociaal. Het experiment motiveert: na een jaar zijn al meer dan torekes uitgereikt, als beloning voor vele uren vrijwilligerswerk. Doordat er effectief iets mee te verdienen valt, heb je niet de vrijblijvendheid van een gratisverhaal, zegt mede-initiatiefnemer Wouter Van Thillo. De munt heeft nog een ander voordeel. De torekes hebben als positief effect dat rijkdom er niet meer toe doet. Je kunt het Rabot binnenwandelen als miljonair, maar als je bijvoorbeeld zo n tuintje wilt, zul je eerst torekes moeten verdienen door je in te zetten voor de wijk, aldus Van Thillo. Momenteel wordt het project geëvalueerd. De kans is groot dat andere Vlaamse steden de aanpak overnemen.

6 TREND Verzuimbeleid levert Familiehulp euro op De thuiszorg heeft traditioneel te maken met hoge verzuimcijfers, terwijl net in de zorgverlening het belang van continuïteit niet te onderschatten is. Met het project Ik wil er wel-zijn gaat Familiehulp op zoek naar oplossingen. Met resultaat. Tekst: Maud Oeyen We zijn gestart met het project omdat we merkten dat het verzuim bij Familiehulp hoog lag in vergelijking met andere sectoren, legt projectcoördinator Emmy Allemeersch uit. Familiehulp is een grote organisatie met medewerkers, waarvan het merendeel vrouwen. De organisatie bracht het verzuim in haar rangen in kaart en ging op zoek naar mogelijke oorzaken. Uit een bevraging bij zo n 400 medewerkers bleek dat vooral werkdruk en stress een probleem vormden. De werknemers vroegen ook een beter contact met hun leidinggevende. Met de steun van het Europees Sociaal Fonds (ESF) begon de vzw vanaf 2009 aan een reeks experimenten op kleine schaal om het effect van verschillende maatregelen te testen. Het zwaarst hebben we ingezet op de zogenaamde continuïteitsgesprekken, vertelt Allemeersch. Iedere medewerker die vier keer afwezig is in een periode van twaalf maanden krijgt een uitnodiging voor zo n gesprek. Die maatregel hebben we meteen ingevoerd in heel de organisatie, en ze werpt duidelijk haar vruchten af. Experiment Medewerkers die in 2009 deelnamen aan een continuïteitsgesprek, waren in 2010 beduidend minder vaak ziek. De concrete afspraken die tijdens zo n gesprek worden gemaakt, leiden tot goede resultaten, al is de opvolging ervan door de leidinggevende wel cruciaal. Allemeersch: Op die manier merkt de medewerker dat de zaak na het gesprek niet wordt losgelaten. In een beperkt aantal regio s experimenteerde Familiehulp met maatregelen als de rechtstreekse ziektemelding bij de leidinggevende, de verklaring op eer bij één dag ziekte (in plaats van een doktersbriefje voor meerdere dagen) en de stopzetting van het systeem met de controlearts. Daarnaast werd er gezocht naar een instrument om de werkdruk van de Van elke twaalf maandlonen die we in 2009 uitbetaalden ging er één naar ziek personeel. Elke verbetering op dat vlak kunnen we alleen maar toejuichen Wouter Van der Vurst, directeur PIT personeelsleden in kaart te brengen en indien nodig aan te passen. Wouter Van der Vurst, directeur van PIT, de dienstenchequedivisie van Familiehulp, is blij met al die experimenten, al wijst hij ook op het bredere plaatje. Antoine de Saint-Exupéry zei het zo: Als je een schip wil bouwen, breng dan geen mensen bij elkaar om hout aan te slepen, verdeel het werk niet onder hen en geef geen orders, maar leer hen eerst om te verlangen naar de onmetelijke uitgestrektheid van de zee. Zo is het bij ons ook. Je hebt twee dingen nodig in een organisatie: de tools, maar ook het enthousiasme van je mensen. Voor Van der Vurst vormt het nieuwe verzuimbeleid slechts een deel van een bredere visie op motivatie en coaching. Zeker in een organisatie met meer dan medewerkers die decentraal worden ingezet en dus zonder supervisie moeten werken, is dat laatste niet altijd evident. Daarom wordt er sinds 2009 beroep gedaan op een vijftigtal coaches die de basismedewerkers moeten ondersteunen. Iedere coach staat fulltime in voor de begeleiding van een honderdtal medewerkers. Dan kan je al wel raden dat zij ook geen wonderen kunnen doen, geeft Van der Vurst toe. Hij wijst ook op de schaarse middelen waarover de dienstenchequesector beschikt. Het is een hele opgave om alles gedaan te krijgen met die 21 euro per dienstencheque. De coaches moeten beschikken over veel inlevingsvermogen en emotionele intelligentie. In de dienstenchequesector krijg je wel eens te maken met sociaal kwetsbare medewerkers. Als er een probleem is, willen we enerzijds onze medewerkers helpen, maar moeten we anderzijds ook de belangen van onze klanten en onze eigen organisatie in het oog houden. Dat is een moeilijk evenwicht. Mentaliteit Hoe dan ook staat een positieve benadering van ziekteverzuim voorop. Familiehulp is een onderdeel van het ACW, we zijn fan van onze sociale zekerheid. Je mag mensen niet bestraffen omdat ze ziek zijn. Wat we wél moeten doen, is mensen wijzen op hun verantwoordelijkheid. We moeten het gesprek aangaan en uitzoeken waarom mensen te veel druk ervaren op het werk. Van der Vurst geeft meteen een voorbeeld: Uit een continuïteitsgesprek kan blijken dat een medewerker vaak afwezig is op maandag omdat hij ieder weekend gaat bijklussen. In dat geval moet je op zoek gaan naar oplossingen. Misschien kan de persoon in kwestie vier vijfde gaan werken, waardoor hij zich beter zal voelen. De resultaten van het project zijn ronduit spectaculair te noemen, vindt Van der Vurst. Vooral het kortdurend ziekteverzuim is gevoelig gedaald in de dienstenchequedivisie. Omdat we ook de carensdag betalen (arbeiders worden normaal gezien niet uitbetaald voor de carensdag, de eerste dag

7 06 07 Leo De Bock Verzuim het hoogst bij dienstenchequebedrijven dat ze ziek zijn, red.), is dat kortdurend ziekteverzuim voor ons een zware belasting. Van elke twaalf maandlonen die we in 2009 uitbetaalden ging er één naar ziek personeel. Elke verbetering op dat vlak kunnen we dus alleen maar toejuichen. De directe kostprijs van het kortdurend ziekteverzuim (gewaarborgd loon plus verloren inkomsten) zou in 2010 bij Familiehulp naar schatting euro lager liggen dan wanneer het verzuimpercentage ongewijzigd was gebleven. Geen wonder dat Familiehulp ook in de komende jaren sterk wil blijven inzetten op haar verzuimbeleid. Medewerkers moeten beseffen dat hun werkgever en hun klanten op hen rekenen. Door de band tussen medewerkers en bedrijf te versterken, wil Van der Vurst die mentaliteitsverandering tot stand brengen. Verbetering Ook Emmy Allemeersch beseft dat het werk nog niet achter de rug is. We zijn heel tevreden met wat dit project heeft opgeleverd, maar er is altijd nog verbetering mogelijk. De subsidies van het ESF die vooral dienden om het verzuimbeleid te onwikkelen zijn ondertussen op; het wordt nu zaak om het project om te zetten in duurzaam beleid. We zijn druk bezig met de laatste evaluaties van de experimenten. Binnenkort zullen we beslissen welke maatregelen we willen implementeren in heel onze organisatie. Procentuele daling kortdurend ziekteverzuim bij Familiehulp in 2010 ten opzichte van het gemiddelde Verzorgenden Huishoudhulpen Zorg Huishoudhulpen PIT (dienstencheques) Bedienden Zorg Bedienden PIT (dienstencheques) -6,51% -5,54% -16,78% -17,33% -14,53% Bron: Familiehulp Paritaire comités met hoogste percentage verzuimers PC PC 322 PC 116 PC 110 PC 319 PC 130 Omschrijving PC Uitzendarbeid Scheikundige nijverheid Textielverzorging Opvoedings- en huisvestingsinstellingen Drukkerij en grafische kunst % verzuimers 68,98 65,55 65,3 64,61 60,06 De sector van de dienstencheques kampt met het hoogste percentage verzuimende werknemers, zo blijkt uit cijfers van hr-dienstverlener Securex. Bijna 7 op de 10 werknemers in deze sector waren in 2010 minstens één dag afwezig wegens ziekte. Niet alleen het percentage verzuimers, maar ook de verzuimfrequentie ligt erg hoog in de dienstenchequesector. Werknemers melden er zich gemiddeld twee keer per jaar ziek, en dat telkens voor een periode van gemiddeld tien dagen. Vooral de groep arbeiders met een contract van onbepaalde duur kent een hoog percentage verzuimers. Werknemers in deze sector kunnen misschien wel redelijk autonoom werken en hebben waarschijnlijk wel de nodige competenties voor hun job, maar ze missen vooral verbondenheid met hun collega s en de organisatie waarvoor ze werken, verklaart Heidi Verlinden, research expert bij Securex. Ze zullen daardoor wellicht minder autonoom gemotiveerd zijn. Een lage autonome motivatie leidt tot hogere verzuimcijfers. Omdat de afstand tot de leidinggevende groter is, zal ook de informatiedoorstroming minder goed zijn in deze sector, vervolgt Verlinden. En informatievoorziening staat op de vijfde plaats van belangrijke oorzaken van frequent ziekteverzuim. Vaker ziek Verlinden wijst ook op de werkbelasting bij dienstenchequebedrijven, die zowel fysiek als emotioneel niet te onderschatten is. De gemiddelde duur van een afwezigheid in de dienstenchequesector ligt lager dan gemiddeld voor een arbeider in België, maar misschien heeft de werkbelasting wel een impact op de frequentie van het verzuim: terugkerende rugklachten of een moeilijke relatie met de klant kunnen voor frequente afwezigheden zorgen. Omdat vrouwen in alle sectoren frequenter verzuimen dan mannen, is het hoge percentage vrouwen in de sector van de dienstencheques een bijkomende verklaring voor de hoge verzuimcijfers. Toch is het geslacht niet de enige verklarende factor, benadrukt Verlinden. Ook mannen zijn in deze sector vaker ziek dan mannen in andere sectoren. In de dienstenchequebedrijven melden mannelijke arbeiders zich gemiddeld 1,34 keer per jaar ziek. Gemiddeld ligt de frequentie op 0,99 procent. Het percentage verzuimers bij de mannen is dan weer wel normaal: 50,5 procent versus 49,4 procent in alle sectoren samen. Bron: Securex

8 WERKBEELD Meubelen De Schoenmaeker Foto s: Bart Dewaele De Mechelse zetel- en meubelfabriek De Schoenmaeker begint in 1955 als een kleine garnierderij die zich specialiseert in het stofferen van Louis XV-bankstellen. De zaak blijkt een succes en al snel begint men met de bouw van een eigen rompenmakerij, wat meteen het begin van de meubelproductie aankondigt. Vanaf 1967 wordt de zaak stelselmatig uitgebreid. Er komt een toonzaal, die tegen de jaren 90 een oppervlakte van zo n m² bestrijkt. De productieruimte groeit op haar beurt tot m². Halverwege de jaren 80 start meubelfabriek De Schoenmaeker ook met het importeren van kleinmeubelen en decoratiemateriaal. Vandaag produceert De Schoenmaeker meubelen in eiken-, kersen- of beukenhout en zitmeubelen in leder of stof. Het gamma wordt aangevuld met verschillende bekende merken. (mo) JOBAT.BE/WERKBEELD

9 08 09 ACTUA Studenten vinden weg naar knelpuntberoepen De stijging van het aantal hogeschoolstudenten in Vlaanderen zet zich door, zo blijkt uit de inschrijvingscijfers van de 21 Vlaamse hogescholen. Er schreven zich dit jaar 5,1 procent meer studenten in voor een hogeschoolopleiding dan vorig jaar. Opvallend: vooral opleidingen die leiden naar een knelpuntberoep doen het uitstekend. Tekst: Maud Oeyen Het aantal studenten gaat al jaren in stijgende lijn, zowel aan de universiteiten als aan de hogescholen. Die laatsten verwelkomden de afgelopen maanden in totaal studenten, liefst 28 procent meer dan vijf jaar geleden. Vergeleken met vorig jaar krijgen de Vlaamse hogescholen er studenten bij, verduidelijkt Marc Vandewalle, secretaris-generaal van de Vlaamse Hogescholenraad (Vlhora). Je zou kunnen zeggen dat we er een middelgrote hogeschool bijkrijgen. Veel van die studenten blijken de berichten over knelpuntberoepen te hebben opgepikt. De opleiding kleuteronderwijs telt dit jaar inschrijvingen meer dan vorig jaar, een stijging van ruim een kwart. De inschrijvingen voor verpleegkunde stegen met 7 procent, die voor bedrijfsmanagement met 5 procent. Naast het belang van een diploma hoger onderwijs op de arbeidsmarkt is ook de nabijheid voor veel studenten een goede reden om hun kans te wagen aan de hogeschool. Hogescholen zeggen ook in te zetten op een doorgedreven individuele begeleiding en studieoriëntering. Meer BSO- en TSO-studenten Er is geen twijfel dat we in de komende jaren meer ingenieurs zullen afleveren Marc Vandewalle, secretaris-generaal Vlhora Tot de groep van ingeschreven studenten behoren niet alleen generatiestudenten (de achttienjarigen die voor het eerst naar het hoger onderwijs gaan, red.), maar ook studenten uit het tweede en derde opleidingsjaar en de zogenaamde zij-instromers, studenten die al een andere studie achter de rug hebben of die van studierichting zijn veranderd. Een derde van onze inschrijvingen betreft flexibele trajecten, zegt Vandewalle. Studenten kunnen kiezen voor een verkort traject of een traject dat meer gespreid is in de tijd. Slaagt men niet voor een vak, kan men dat vak meenemen naar het volgende jaar. Deze en andere maatregelen zorgen ervoor dat de opbouw en de duur van een opleiding kan verschillen van persoon tot persoon. Door de vele flexibele trajecten is het onmogelijk om precies te berekenen hoeveel studenten er zullen afstuderen in een bepaald jaar. Maar, zo zegt Vandewalle: We kunnen uit de cijfers wel afleiden dat de aantrekkingskracht van opleidingen die leiden naar een knelpuntberoep gevoelig is toegenomen. Ook de academische hogeschoolopleidingen, zoals industriële wetenschappen en handelswetenschappen, zien hun studentenaantallen flink toenemen, met respectievelijk 13,6 en 11,1 procent. Er is geen twijfel dat we in de komende jaren meer ingenieurs zullen afleveren, aldus Vandewalle. Dat wil niet zeggen dat voor álle knelpuntberoepen beterschap in zicht is. Toegepaste informatica en multimedia en communicatietechnologie nochtans ook vermeld op de knelpuntenlijst van de VDAB gaan achteruit. Wat precies het profiel is van de nieuwe hogeschoolstudenten, is nog niet duidelijk. Pas in de tweede helft van november zullen die gegevens - verzameld in de Databank Hoger Onderwijs - bekendgemaakt worden. We hebben de voorbije jaren wel een trend kunnen vaststellen, zegt Eric Halsberghe, algemeen directeur van de Katholieke Hogeschool Zuid-West-Vlaanderen. Waar de hogeschoolstudenten vroeger voornamelijk uit het ASO kwamen, zetten nu steeds meer TSO-leerlingen de stap naar het hoger onderwijs. Ook het aantal studenten uit het BSO neemt een vlucht, al zien we dat zij nog veel problemen ondervinden om hun opleiding succesvol af te ronden. Financiering volgt niet Hoewel Vlhora het stijgende aantal inschrijvingen toejuicht, kan de organisatie niet ontkennen dat de massale toeloop van studenten ook minder prettige gevolgen heeft. Capaciteitsproblemen spelen de hogescholen parten. En de financiering wil niet mee. De basisfinanciering van de hogescholen - waarmee ze onder meer hun personeel betalen - is in de afgelopen vijf jaar niet meegestegen met het aantal studenten. Bovendien groeien ook de investeringsmiddelen niet mee, waardoor de instellingen een beroep moeten doen op de basisfinanciering om hun gebouwen in goede staat te houden en aan te passen waar nodig. Het water staat de Vlaamse hogescholen aan de lippen, en dat brengt opnieuw de discussie over de inschrijvingsgelden op tafel. Halsberghe: Ik zeg niet dat we naar toestanden moeten gaan zoals in Groot-Brittannië, maar we kunnen de inschrijvingsgelden wel in vraag stellen. Stel dat we hier aan de niet-beursstudenten evenveel zouden vragen als in Wallonië, 220 euro meer, dan zou ons dat jaarlijks euro extra inkomsten opleveren. Dat is toch al iets om over na te denken. Voor Vlhora is een verhoging van de inschrijvingsgelden voorlopig niet aan de orde, al benadrukt de organisatie dat de minister van Onderwijs de huidige financiering van de hogescholen snel zal moeten herzien en verhogen. Aantal inschrijvingen aan Vlaamse Hogescholen Bron: VLHORA

10 BEROEPSGEHEIM Marec, cartoonist Soms hoor je de stelling dat cartoons méér bekeken worden dan politieke commentaren. Ik weet niet of dat zo n goede zaak is. Ik wil niet de pretentie hebben om mezelf gelijk te stellen met politieke journalisten. Maar blijkbaar heeft het publiek toch een visie op de politiek nodig van iemand die buiten het wereldje staat. Ik bied een andere inkijk. Ik vertrek steeds meer vanuit een zekere ergernis. Ik lees heel veel kranten en bots altijd wel op iets dat me stoort. Dat zijn zeker niet altijd uitspraken van politici, het kan evengoed om drukkingsgroepen gaan. Ieder loopt achter zijn eigen vlag. De politici worden de speelbal van de kiezer. Terwijl: als iedereen in dit land zijn zin moest krijgen, dan wordt het onleefbaar. Eigen gang Precies daarom is het mijn taak als cartoonist om mijn eigen gang te gaan. Ik hoef met niemand anders rekening te houden. Als ik de extreme reacties in lezersbrieven of op internetfora zie, wil ik daar een antwoord op bieden. Als anderen agressief worden, heb ik net de reflex om het rustig te houden. Gelukkig maken de roepers op die fora geen tekeningen. Het zouden slechte cartoonisten zijn. Een cartoonist moet ook mededogen en empathie hebben. Dat de lezers dubbel liggen van het lachen, hoeft niet altijd. Als ik tv kijk of op het internet surf, krijg ik de indruk dat alles tegenwoordig om te lachen moet zijn. De harde humor is het meest in trek: daar val je mee op. Gelukkig voel ik geen enkele behoefte om elke dag te scoren. Of het nu grappig is of niet: als ik een goed idee heb, ben ik al tevreden. De eenvoudigste cartoons zijn de beste. Wie koste wat het kost als een intellectueel wil overkomen, is eigenlijk heel dom. Voorbije zomer mocht ik de Ronde van Frankrijk volgen voor Het Nieuwsblad. Drie weken lang was ik verplicht heel snel en direct te werken. Zonder voorbereiding in potlood. Zo spontaan en eerlijk heb ik mijn tekeningen eigenlijk het liefst. Tijdens de Tour ontdekte ik overigens dat ik ook buiten mijn atelier kan functioneren. Het lukte zelfs in een druk perscentrum. De talrijk aanwezige sportjournalisten keken al eens over mijn schouder mee. Voor een cartoonist die altijd in zijn eentje zit te wroeten, is die directe feedback een verademing. Schoonheid Gelukkig maken de roepers op de fora geen tekeningen. Het zouden slechte cartoonisten zijn Graag zou ik eens op mijn heel eigen manier een strip maken. Ik zou het dan bijvoorbeeld over de gezondheidsrage willen hebben: tegenwoordig wordt een gezonde levensstijl je bijna opgedrongen. Ook over de man-vrouw relatie wil ik het een en ander kwijt. Een cartoon is toch wel wat beperkt. Het zou prettig zijn om een keer meer ruimte te hebben om wat te vertellen. Vijf jaar geleden ben ik terug beginnen schilderen. Dat werkt al bevrijdend. Ik voel een groeiende nood om mooie dingen te creëren. De wereld van vandaag kan wel wat schoonheid gebruiken. (pvd) Kamer 2011, de nieuwe bundel cartoons van Marec, verschijnt bij Uitgeverij Van Halewyck (12,50 euro).

11 MIJN LOON ,15 WOUTER ROELANDT (29), OPWIJK Beroep: herbariumtechnicus Plantentuin Meise Privé: alleenwonend Brutoloon: 1.988,15 euro Nettoloon: euro Extra s: fietsvergoeding, tweetaligheidspremie (30 euro netto per maand), glijdende werkuren Wat doe je voor job? Ik ondersteun de wetenschappers in de Plantentuin van Meise. Eigenlijk kan je mijn werk een beetje vergelijken met een bibliothecaris. De nieuwe planten of zij die van naam veranderen, zet ik op de juiste plaats in onze plantenbibliotheek. Planten die binnenkomen, moet ik persen en drogen. Daarna gaan ze de vriezer in: één week op -50 graden. Zo proberen we de broodkever kapot te krijgen, ondanks zijn naam is hij wel degelijk een groot gevaar voor onze planten. Doe je je job graag? De natuur interesseert me. De eerste zes maanden heb ik planten moeten monteren. Sindsdien doe ik meer gevarieerd werk, dat is wel tof. Ik kan echt mijn plantenkennis opbouwen. Nu herken ik planten in de berm, daar waar ik er vroeger zelfs niet naar keek (lacht). Af en toe kan ik ook naar het buitenland. In Congo ben ik zo bijvoorbeeld mee de digitalisering van hun plantencollectie gaan opstarten. Wat vind je van je inkomen? Ik ben best tevreden. De glijdende werkuren en de fietsvergoeding springen er bovenuit. Het is niet zo dat ik een hele week van 9 tot 5 moet werken. Plus: ik kan mijn overuren recupereren. Dagelijks fiets ik 30 kilometer van en naar mijn werk, wat neerkomt op zo n 100 euro netto per maand. Waar geef je met plezier geld aan uit? Met het geld van mijn fietsvergoeding heb ik me twee fietsen aangeschaft: een gewone en een trekkingfiets. Met enkele (oud-) leiders van Chiro Wemmel zijn we vorig jaar van Wemmel naar Praag gefietst, dit jaar gingen we van Goteborg naar hier. Wat zou je doen als je de lotto wint? Ik zou wel blijven werken, denk ik. En ik koop me een huis met een toffe tuin met wat Belgische planten in. Ik ben nogal fan van monocotylen, planten met lijnvormige bladeren en parallelle nerven, zoals sneeuwklokjes, tulpen en krokussen. (mr) LUNCHTIME Frivole hamburgertent ***** Jacques Brel en Arno Hintjens dansen zingend in het rond, de Bende van Nijvel komt piepen achter een houten schutting en in een hoek wordt De Stomme van Portici opgevoerd terwijl de revolutie wordt uitgeroepen en mannen en vrouwen hun liefde voor het vaderland verkondigen. De grote muurschildering van de Brusselse kunstenares CÄäT op de eerste verdieping van het charmante eettentje Houtsiplou kan wellicht talrijke toeristen bekoren, maar ook echte Belgen kunnen plezier beleven aan de vele details en knipogen in het werk. Houtsiplou gelegen op het Rouppeplein, waar ook de iets prijzigere Comme chez Soi gevestigd is is een kleurrijk etablissementje waar je terecht kan voor een drankje of een grote hap. De rijkelijk geïllustreerde kaart is al even vrolijk als het interieur (neem zeker eens een kijkje op de website) en biedt lekkers voor jong en oud, al lijkt het publiek voornamelijk uit twintigers te bestaan. Vlees, vis of veggie, pasta of salade, je vindt het allemaal bij Houtsiplou en het blijft bijzonder budgetvriendelijk. Bloempot Specialiteit van het huis zijn de hamburgers, die je hier kan krijgen voor 13,80 euro met frietjes of een slaatje. Er is keuze uit rundvlees, kip, kabeljauw en eendenborst en alle burgers kunnen ook met tofoe gemaakt worden. De hamburgers dragen namen als plouf, cocotte of super chouette. Ik kies voor de houtsiplou, met rundvlees, gorgonzola, raketsla, gekonfijte tomaten en ajuin. De bediening gaat snel en de porties zijn royaal. De handgesneden frietjes worden geserveerd in een kleine bloempot. Houtsiplou werkt enkel met verse producten en de burger wordt op een eenvoudige plank opgediend tussen een lekkere pistolet in plaats van een wak broodje. Wie liever opteert voor een koude schotel kan een grote meergranenboterham met frietjes of een slaatje bestellen. Je kan ze krijgen met gepaneerde kip, gegrilde verse zalm met ricotta en gamba s, asperges of fijn gesneden gekarameliseerd rundvlees. Kinderen betalen 7 euro voor een kleine spaghetti of hamburger en op regenachtige dagen is er een dagsoep aan 5 euro. Een voorgerechtje (kaas- of garnaalkroketten, garnalencocktail, rundscarpaccio,...) heb je voor ongeveer 10 euro. De keuken is geopend van 12u tot 14u30 en van 18u tot 22u30. Bij mooi weer staat er een groot terras ter beschikking van de gasten. (mo) Houtsiplou Rouppeplein Brussel jobat.be/lunchtime

12 FINANCE & VERZEKERINGEN Groep S vraagt overheidswaarborg voor tweede pensioenpijler Het sociaal secretariaat Groep S maakt zich zorgen over de zekerheid die het aanvullend pensioen zou moeten bieden, bijeengespaard via groepsverzekeringen en pensioenfondsen. Het vraagt een waarborgregeling voor de tweede pensioenpijler. Aanleiding is de gedwongen vereffening van de kleine verzekeraar Apra Leven, eerder dit jaar. Zo n vereffening kan grote gevolgen hebben voor werkgevers en werknemers. Tekst: Johan Depaepe We rekenen steeds meer op een aanvullend pensioen, via pensioensparen, een individuele of levensverzekering om na onze actieve loopbaan onze levensstandaard en koopkracht op peil te houden. De tweede pensioenpijler is een stevige en betrouwbare constructie, en wordt ook zo door de overheid gepromoot. Maar dat solide imago kreeg een kleine dreun, toen levensverzekeringsmaatschappij Apra Leven in het voorjaar werd ontbonden. De financiële toezichthouder - die toen nog CBFA heette en inmiddels is omgedoopt tot FSMA, Autoriteit voor Financiële Diensten en Markten - trok de erkenning in, omdat de maatschappij de dekking van haar verzekeringsproducten niet meer kon garanderen. Daardoor werden alle lopende verzekeringsovereenkomsten meteen bevroren. Dat zadelt honderdtwintig bedrijven met een groot probleem op: rentes worden niet meer uitbetaald, en werknemers die hun kapitaal willen opnemen, moeten afwachten. De vereffeningsprocedure is volop aan de gang en kan nog jaren aanslepen, maar het is niet denkbeeldig dat de ondernemingen zelf zullen opdraaien voor het uitbetalen van (minstens een deel) van het aanvullend pensioen van hun werknemers. Met alle gevolgen van dien, en als worst case scenario het faillissement van sommige. De gedwongen vereffening van Apra Leven heeft voor een kleine schokgolf gezorgd in het veld van de levensverzekeringen, bevestigt Wauthier Robyns, woordvoerder van Assuralia, de federatie van Belgische verzekeringsmaatschappijen. Sinds 1975 kennen we een nauw toezicht op de verzekeringssector, en sindsdien hebben we geen vergelijkbare toestand meegemaakt. Nu, Apra Leven is niet zomaar uit de bocht gevlogen: hun beleggingsportefeuille was op zijn zachtst gezegd avontuurlijk en hoogst ongewoon te noemen. Ze berustte voornamelijk op beleggingen in de onstabiele vastgoedmarkt van Spanje en Roemenië, en op minderwaardige hypotheekleningen. Kort gezegd: dit zijn geen producten die je in normale beleggingsportefeuilles van levensverzekeringsmaatschappijen terugvindt. Die bestaan doorgaans voor drie vierde uit obligatieleningen bij kredietwaardige entiteiten, zoals overheden en stabiele grote bedrijven. Groot en gezond Wat bij Apra is gebeurd, kan dus geen model staan voor de hele verzekeringssector, benadrukt Robyns. De grote spelers zijn - ondanks de financiële crisis - gezond, en het geval Apra Leven brengt de structurele stabiliteit van de Als een groepsverzekering of pensioenfonds niet aan zijn verplichtingen voldoet, kan de werkgever deels aansprakelijk worden gesteld Gonzales Stubbe, gedelegeerd bestuurder Groep S tweede pensioenpijler volgens hem niet aan het wankelen. Maar goed: tot voor kort dachten we er helemaal niet aan dat levensverzekeringsmaatschappijen, ook al door het scherpe toezicht, kónden kapseizen. De Apra-case baart hr-dienstenverlener Groep S dan ook zorgen, ook al omdat het betrokken partij is. Wij hebben begin 2009 het sociaal secretariaat Arenberg overgenomen, dat gedurende twintig jaar voor 348 werknemers een groepsverzekering had bij Apra, zegt gedelegeerd bestuurder Gonzales Stubbe. Als sociaal secretariaat doen wij het beheer van bedrijven, en dus moesten wij onze werkgevers wel op de hoogte brengen van deze lacune in de wetgeving: namelijk dat zij (deels) aansprakelijk kunnen worden gesteld als een groepsverzekering of pensioenfonds niet aan zijn verplichtingen voldoet. Om de gevolgen voor de werknemers niet te vergeten: stel je voor dat zij een aanvullend pensioen opbouwden via een onderneming die nu niet meer bestaat. Over een periode van veertig jaar bekeken, is dat niet denkbeeldig. Zij kunnen dan nergens meer terecht. Groep S wil de problematiek niet alleen onder de aandacht brengen, maar pleit ook voor vertrouwenswekkende overheidsmaatregelen. Stubbe: Niets is meer zeker. Wie had jaren geleden durven denken dat Dexia ontmanteld moest worden? Zoiets kan morgen ook gebeuren met de verzekeraars; we mogen onze kop niet in het zand steken. Laat ons nu vooral lessen trekken uit de Apra-case, en zorgen voor garanties dat de werkgevers en werknemers niet opdraaien voor mogelijke toekomstige problemen met groepsverzekeringen en pensioenfondsen. Dezelfde garanties die bijvoorbeeld gelden voor de spaartegoeden van particulieren en de individuele levensverzekeringen, die de overheid waarborgt tot euro. Eigenlijk is het discriminerend of toch minstens onlogisch dat deze regeling niet van toepassing is op groepsverzekeringen en pensioenfondsen. Een waarborg zou de juridische stabiliteit van bedrijven garanderen, en ook de werknemers beschermen.

13 12 13 COLUMN Della JOBAT.BE/COLUMN Heeft de verzekeringssector oren naar dat voorstel? Robyns van Assuralia gelooft meer in een andere oplossing. De eisen waaraan verzekeringsondernemingen en pensioenfondsen moeten voldoen, zijn aan herziening toe. Binnen twee jaar moet de Europese Solvency II-richtlijn in voege treden. Dat kader regelt het risicobeheer, zowel qua beleggingsportefeuille als verzekeringstechnische risico s. Het houdt concreet in dat wij binnenkort beter gewapend zullen zijn tegen toestanden zoals we die bij Apra Leven hebben aangetroffen. Er zal immers meer kapitaal aanwezig moeten zijn om de risico s te dekken. De vraag is dus of het nog nodig zal zijn om een bijkomende waarborg in het leven te roepen. Vergeet niet: elke extra beschermingsmaatregel kost ook geld, en het lijkt ons ook niet fair om maatschappijen die op een correcte manier geleid worden, te verplichten solidair te zijn met meer avontuurlijke collega s. Maar als er dan toch extra bescherming moet zijn, moet dat zowel voor verzekeraars als voor pensioenfondsen gelden. Tijdelijk probleem De ontbinding van levensverzekeringsmaatschappij Apra Leven bezorgde het solide imago van de tweede pensioenpeiler een stevige dreun. Ten slotte nog iets anders: het rendement van de tweede pensioenpijler. Moeten we ons daar zorgen over maken? Begin januari moesten twaalf tot veertien Nederlandse pensioenfondsen inkorten op de lopende pensioenen van gepensioneerden en de pensioenrechten van deelnemers. Kortingen van 1 tot 4 procent, als gevolg van een veel lagere dekkingsgraad. Nu mag dit niet verwonderen: Angelsaksische en Nederlandse pensioenfondsen beleggen voornamelijk in aandelen, en die markt staat zwaar onder druk. Pensioentegoeden via groepsverzekeringen en pensioenfondsen zijn in Nederland ook sterker aanwezig, en vertegenwoordigen meer dan één jaar bruto binnenlands product. Bij ons is er een wetgeving die bepaalt dat op het geld dat de werknemer inlegt in een groepsverzekering of pensioenfonds, er een minimumopbrengst moet zijn van 3,75 procent, en 3,25 procent op het deel dat de werkgever betaalt. Ook dat zijn verplichtingen die, als puntje bij paaltje komt, op de schouders van de werkgever rusten, beklemtoont Robyns van Assuralia. Maar op rendementsvlak zien we geen grote problemen bij ons. Er zou reden tot bezorgdheid zijn, mocht de economie voor langere tijd stagneren en de langetermijnrente terugvallen op 1 tot 2 procent, zoals nu in Japan het geval is. Want dan kom je in de situatie terecht met wettelijk opgelegde minimumopbrengsten die niet meer beantwoorden aan wat op de financiële markten haalbaar is. Als de rente zwaar terugvalt, zou het misschien verstandiger zijn om in plaats van die vaste minimumopbrengsten van 3,75 en 3,25, te werken met een formule die rekening houdt met de schommelingen van de langetermijnrente. Het kan niet de bedoeling zijn om pensioenbeheerders naar meer riskante beleggingen te dwingen. Iedereen die fondsen beheert, heeft het in deze economische omstandigheden niet makkelijk, besluit Stubbe van Groep S. De intresten op groepsverzekeringen liggen drie tot vier keer lager dan enkele jaren geleden. Die 3,75 en 3,25 procent halen de maatschappijen op dit moment niet. Maar tegelijk blijven de grote fondsen wel gezond, en ik maak me sterk dat dat kleinere rendement een tijdelijk probleem is. Vind je job in Finance & Verzekeringen vanaf blz. 16 Er is dat oude liedje van Della Bosiers: De zon staat grijs boven Haren-Buda / de hemel is laag, haast met de grond gelijk. Niemand heeft dat zo vaak geneuried als ik, s ochtends op weg naar mijn eerste echte job, bij een leasingbedrijf dat verborgen lag tussen het verroeste staal en de fabrieksterreinen daar aan het gesloten goederenstation net buiten Brussel. Ik was een maand afgestudeerd, en bij gebrek aan ervaring in iets anders kwam ik als interimkracht - en als enige man - terecht in een team van secretaresses. Het werk was saai en repetitief maar ging snel vooruit en s middags kreeg ik een uur pauze waarin ik buiten kon rondwandelen door het lelijkste decor dat ik ooit heb gezien. Toen na drie weken nog steeds niemand mijn naam kende, nam ik ontslag. Het enige wat ik aan dat bedrijf heb overgehouden is een goedkope tweedehandswagen, die sinds ik hem kocht elke drie maanden met pech bij de garage heeft gestaan. In de jaren die daarop volgden, heb ik ongeveer elke job gedaan die mij werd aangeboden. Ik heb vervangstukken gescand, duizenden op een dag, in het magazijn van een internationaal koeriersbedrijf. Ik heb op de luchthaven boormateriaal verscheept naar oliestaten en mij door ontevreden klanten laten uitkafferen aan de telefoon. Ik heb volledige dagen weggestaard door het raam bij een sociale organisatie waar alleen maar vergaderd werd, met daar steeds dezelfde slechte broodjes bij. Pas na vier jaar zoeken vond ik werk dat paste bij wat ik aanvankelijk had gestudeerd, en deze tweede job waarin ik s avonds verhaaltjes mag schrijven over hoe het vroeger was. Het is de prijs die ik heb betaald omdat ik een studie wilde volgen die mij boeide, in plaats van een die mij werkzekerheid garandeerde. Bij de opening van het nieuwe academiejaar vorige week was precies dat hét onderwerp van discussie: baron en ererector van de K.U.Leuven Oosterlinck vroeg zich hardop af waarom we niet het inschrijvingsgeld zouden optrekken voor studierichtingen die minder goed liggen in de arbeidsmarkt. Je kan wel zien dat de baron er vroeger zelf één heeft geleid, want hij snapt perfect hoe een universiteit werkt. Ook nu al wordt er uitsluitend geïnvesteerd in faculteiten die interessant zijn voor het bedrijfsleven. Studenten die de pech hebben dat zij beter zijn in antropologie of Oudgrieks dan in renteswaps, moeten maar in een bouwvallige aula gaan luisteren naar de koddige verhaaltjes van een onderbetaalde professor, die er in het beste geval voor zullen zorgen dat zij veelzijdig genoeg worden om zich na hun diploma te kunnen inwerken in een echte grotemensenjob. De enige manier om deze kindjes tegen zichzelf te beschermen, is dit soort tijdverlies maar meteen onbetaalbaar maken. Misschien is het net dat opgedrongen minderwaardigheidsgevoel dat van ons mensen heeft gemaakt die niet bang zijn om een tijdje door het stof te kruipen, te freelancen en tijdelijke opdrachten aan te nemen tot we vinden wat we graag doen. Mensen die Haren-Buda hebben gezien. San F. Yezerskiy combineert een voltijdse job in de Vlaamse film met een prille carrière als zelfstandig schrijver. De VRT nomineerde hem deze week voor de Grote Prijs Jan Wauters. Om de beurt schrijven hij en Ruth Lasters de werkweek van zich af.

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Hogescholen denken aan verhoging studiegeld

Hogescholen denken aan verhoging studiegeld De Morgen Hogescholen denken aan verhoging studiegeld Miljoen euro is het bedrag waar de hogescholen naar op zoek zijn. Oorzaak is het recordaantal inschrijvingen Nooit eerder studeerden er zo veel jongeren

Nadere informatie

De Pensioenkrant. Wilt u ook uw pensioen veilig stellen? Lees verder in de pensioenkrant...

De Pensioenkrant. Wilt u ook uw pensioen veilig stellen? Lees verder in de pensioenkrant... De Pensioenkrant Wilt u ook uw pensioen veilig stellen? Lees verder in de pensioenkrant... Het probleem Levensstandaard behouden wordt moeilijker Uit cijfers van het nationaal instituut voor statistiek

Nadere informatie

GROEPSVERZEKERING. Brochure werknemer. Pension@work. Mijn werk, mijn groepsverzekering, mijn toekomst!

GROEPSVERZEKERING. Brochure werknemer. Pension@work. Mijn werk, mijn groepsverzekering, mijn toekomst! GROEPSVERZEKERING Brochure werknemer Pension@work Mijn werk, mijn groepsverzekering, mijn toekomst! 2 Gefeliciteerd! Uw werkgever biedt u de groepsverzekering Pension@work aan. Daarmee bouwt hij voor u

Nadere informatie

Bijna 7 Belgische werknemers op 10 hebben een goed evenwicht tussen werk en privéleven

Bijna 7 Belgische werknemers op 10 hebben een goed evenwicht tussen werk en privéleven Bijna 7 Belgische werknemers op 10 hebben een goed evenwicht tussen werk en privéleven Een goed evenwicht tussen werk en privéleven bij werknemers heeft een positieve invloed op de resultaten van het bedrijf.

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Enkele kerncijfers mbt ziekteverzuim Enkele stellingen Geïntegreerde gedragsmatige verzuimaanpak Modulaire opbouw

Enkele kerncijfers mbt ziekteverzuim Enkele stellingen Geïntegreerde gedragsmatige verzuimaanpak Modulaire opbouw Inhoud Geïntegreerde,gedragsmatige aanpak van verzuim Enkele kerncijfers mbt ziekteverzuim Enkele stellingen Geïntegreerde gedragsmatige verzuimaanpak Modulaire opbouw 2 Totale kost ziekteverzuim in 2008

Nadere informatie

Waarom aandacht schenken aan verzuim?

Waarom aandacht schenken aan verzuim? Draag Zorg voor Uw Zorg Zorg voor Uw Talent Preventie: kost of investering Bert Laurier & Peter Beeusaert & Hilde Billen Consultants SD Worx Leadership & Strategy Waarom aandacht schenken aan verzuim?

Nadere informatie

DE GROEPSVERZEKERING EEN MUST, OOK VOOR KMO S. 10 veelgestelde vragen over de groepsverzekering

DE GROEPSVERZEKERING EEN MUST, OOK VOOR KMO S. 10 veelgestelde vragen over de groepsverzekering DE GROEPSVERZEKERING EEN MUST, OOK VOOR KMO S 10 veelgestelde vragen over de groepsverzekering Aanvullende pensioenen in de lift Het gemiddelde wettelijke pensioen van een Belgische werknemer bedraagt

Nadere informatie

Profiel en tevredenheid van uitzendkrachten. In samenwerking met

Profiel en tevredenheid van uitzendkrachten. In samenwerking met Profiel en tevredenheid van uitzendkrachten. 2012 In samenwerking met 1 547.259 uitzendkrachten 547.259 motieven 2 Inhoudstafel 1. Uitzendarbeid vandaag 2. Doel van het onderzoek 3. De enquête 4. De verschillende

Nadere informatie

Europese jobmarkt herleeft

Europese jobmarkt herleeft Europese jobmarkt herleeft Resultaten Search Trends survey Februari 2010 1 Samenvatting Twee derde van de bedrijven wil tijdens de komende 12 maanden mensen aanwerven; een vijfde van de Europese bedrijven

Nadere informatie

Nieuw rapport Europese Commissie: onze pensioenen zijn wél betaalbaar

Nieuw rapport Europese Commissie: onze pensioenen zijn wél betaalbaar Nieuw rapport Europese Commissie: onze pensioenen zijn wél betaalbaar Studiedienst PVDA Kim De Witte 1 Meer actieven in verhouding tot niet-actieven tot 2040... 2 1.1 Demografische versus economische afhankelijkheidsratio...

Nadere informatie

Individuele pensioentoezegging

Individuele pensioentoezegging Individuele pensioentoezegging Uw onderneming zorgt voor uw pensioen 2 Intro Pensioenvoorziening voor zelfstandige bedrijfsleiders Zelfstandige bedrijfsleiders hebben nood aan een specifieke pensioenvoorziening

Nadere informatie

Tips voor werknemers StepStone geeft tips op basis van demografische studie. Mei 2009

Tips voor werknemers StepStone geeft tips op basis van demografische studie. Mei 2009 Tips voor werknemers StepStone geeft tips op basis van demografische studie Mei 2009 1 Inleiding De crisis kan ook een opportuniteit zijn voor werknemers om hun job veilig te stellen en zelfs hun kansen

Nadere informatie

Het managen van balansen, risico s, risicoprofielen waar u allen druk mee bezig bent, herken ik dus goed.

Het managen van balansen, risico s, risicoprofielen waar u allen druk mee bezig bent, herken ik dus goed. Speech Bert Boertje, divisiedirecteur Toezicht pensioenfondsen bij DNB, tijdens het beleggersberaad van Pensioen Pro op 8 oktober 2015, getiteld Beleggen tussen twee vuren. In zijn speech ging Boertje

Nadere informatie

Bedrijfsjurist in Beweging

Bedrijfsjurist in Beweging Salary Survey editie 2014 Bedrijfsjurist in Beweging Profiel, lonen en trends 01 Executive summary Met 696 deelnemers is deze editie 2014 van de salary survey bij de bedrijfsjurist een succes. We noteerden

Nadere informatie

Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen?

Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen? Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen? Welke percepties leven er bij werknemers en studenten omtrent de logistieke sector? Lynn De Bock en Valerie Smid trachten in hun gezamenlijke masterproef

Nadere informatie

Kraak de code naar meer goesting en plezier op de werkvloer. Tijd voor nieuwe HR-inzichten

Kraak de code naar meer goesting en plezier op de werkvloer. Tijd voor nieuwe HR-inzichten Kraak de code naar meer goesting en plezier op de werkvloer Tijd voor nieuwe HR-inzichten I. Opzet van het onderzoek Enquête bij 4.000 Belgen: face-to-face decision en opinion makers Representatieve quota-steekproef

Nadere informatie

Vision de l absentéisme

Vision de l absentéisme Vision de l absentéisme Securex in Europa 1.600 medewerkers/specialisten in België, Frankrijk en Luxemburg 29 contactpunten voor klanten waarvan 26 in België 2 in Frankrijk 1 in Luxemburg Omzetcijfer van

Nadere informatie

SwingRIZIV. Denk eraan om ook voor uzelf te zorgen.

SwingRIZIV. Denk eraan om ook voor uzelf te zorgen. SwingRIZIV Denk eraan om ook voor uzelf te zorgen. U bent geneesheer, tandarts, apotheker of kinesist en u geniet het RIZIV-statuut. Jaarlijks keert het RIZIV dus een bedrag uit voor de opbouw van een

Nadere informatie

Agenda. 2011, een bewogen jaar Waarheen met onze pensioenen? Besluit Questions & Answers

Agenda. 2011, een bewogen jaar Waarheen met onze pensioenen? Besluit Questions & Answers 1 Persontmoeting 28 maart 2012 Agenda 2011, een bewogen jaar Waarheen met onze pensioenen? 1 ste pijler waarborgen 2 de pijler verder uitbouwen 3 de pijler stimuleren Besluit Questions & Answers 2 Persontmoeting

Nadere informatie

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis Twaalf grafieken over de ernst van de crisis 1 Frank Knopers 26-04-2012 1x aanbevolen Voeg toe aan leesplank We hebben een aantal grafieken verzameld die duidelijk maken hoe ernstig de huidige crisis is.

Nadere informatie

Aan het college van burgemeester en schepenen,

Aan het college van burgemeester en schepenen, Ham, 19 september 2011 Aan het college van burgemeester en schepenen, Betreft: Schriftelijke vraag met schriftelijk antwoord over de Gemeentelijk Holding Geacht college, De Gemeentelijk Holding (verder:

Nadere informatie

Door een aantal wettelijke beschikkingen moest een einde komen aan dergelijke vorm van aanvullende pensioenfondsen.

Door een aantal wettelijke beschikkingen moest een einde komen aan dergelijke vorm van aanvullende pensioenfondsen. PC 216 NOTARIAAT AANVULLEND PENSIOEN DER NOTARISBEDIENDEN Woord Vooraf In het verleden (vóór 1987) bestond er voor de notarisbedienden een aanvullend pensioen volgens een repartitiesysteem, verspreid over

Nadere informatie

Verdieping: Kan een land failliet gaan?

Verdieping: Kan een land failliet gaan? Verdieping: Kan een land failliet gaan? Korte omschrijving werkvorm De leerlingen lezen fragmenten uit artikelen over wat het betekent als Griekenland failliet gaat en maken daar verwerkingsvragen over.

Nadere informatie

USE-IT ZOEKT: COÖRDINATOR

USE-IT ZOEKT: COÖRDINATOR USE-IT ZOEKT: COÖRDINATOR USE-IT is een toeristische dienst voor jongeren. De organisatie maakt drukwerk, houdt een infobalie open in Brussel, en runt een website. USE-IT is niet-commercieel en werkt zonder

Nadere informatie

Pension@work Werknemer PROFESSIONELEN

Pension@work Werknemer PROFESSIONELEN Werknemer PROFESSIONELEN Intro Een zekere toekomst dankzij uw werkgever Gefeliciteerd! Uw werkgever biedt u de groepsverzekering aan. Daarmee bouwt hij een mooi kapitaal op waarover u vrij beschikt bij

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 3 ONDERNEMERS, LAAT ZIEN DAT FLEXWERKERS WAARDEVOL ZIJN 4 OMZET FREELANCERS EN FLEXWERKERS DAALT DOOR TOENEMENDE

Nadere informatie

PENSIOENSPAREN ZO DOE JE HET

PENSIOENSPAREN ZO DOE JE HET ZO DOE JE HET 1. WAT IS PENSIOENSPAREN? Wie aan pensioensparen doet, bouwt op individuele basis een extra pensioen op. Wat je spaart, kan je bovendien fiscaal in mindering brengen via de personenbelasting.

Nadere informatie

Flexibel werken én een hypotheek

Flexibel werken én een hypotheek Flexibel werken én een hypotheek Een hypotheek met Reacties uit de media op de perspectiefverklaring perspectiefverklaring Columnist Frank Kalshoven, de Volkskrant Alleen hypotheken verstrekken aan mensen

Nadere informatie

many lives blijf uw leven beleven ook tijdens uw pensioen pension plan www.axa.be

many lives blijf uw leven beleven ook tijdens uw pensioen pension plan www.axa.be many lives blijf uw leven beleven ook tijdens uw pensioen pension plan www.axa.be Beleef verschillende levens in één leven Op een serene manier verschillende levens beleven in één leven vol ervaringen

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

ETEN EN DRINKEN VOOR DE HORECA

ETEN EN DRINKEN VOOR DE HORECA Menukaart Open Vld ETEN EN DRINKEN VOOR DE HORECA Alexander De Croo Maggie De Block MENU_HORECA_2015CC_OPENVLD_8PAG.indd 1 Bart Tommelein Gwendolyn Rutten 30/11/15 15:58 Woord van de Chef Beste Horeca,

Nadere informatie

Proefhoofdstuk Spaans voor beginners. www.centrumvoorafstandsonderwijs.be. www.centrumvoorafstandsonderwijs.be

Proefhoofdstuk Spaans voor beginners. www.centrumvoorafstandsonderwijs.be. www.centrumvoorafstandsonderwijs.be Proefhoofdstuk Spaans voor beginners www.centrumvoorafstandsonderwijs.be www.centrumvoorafstandsonderwijs.be Kom je cursus inkijken: Antwerpen, Frankrijklei 127, 2000 Gent, Oude Brusselseweg 125, 9050

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf Uw pensioenbulletin juli 2011 Beleggingsbeleid doorgelicht Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf Externe deskundigen hebben in opdracht van het bestuur een zogenaamde ALM-studie (Asset Liability Management)

Nadere informatie

Vrienden, ik wil eindigen met een driedubbele oproep:

Vrienden, ik wil eindigen met een driedubbele oproep: Beste vrienden, We zijn aan het einde gekomen van een gevulde dag, met interessante sprekers. Over generaties heen en tussen generaties in, het debat voeren over solidariteit is niet evident. Maar waar

Nadere informatie

Leve de verzuimcultuur?

Leve de verzuimcultuur? Leve de verzuimcultuur? (2005). Het absenteïsme in België 2005. Kosten, benchmarks, medische redenen en personeelstevredenheid. Het aandeel werknemers dat zich niet heeft ziek gemeld, is in 2005 met 4%

Nadere informatie

12 REDENEN NOG TE STARTEN MET NETWERK

12 REDENEN NOG TE STARTEN MET NETWERK 12 REDENEN OM VANDAAG NOG TE STARTEN MET NETWERK MARKETING LETSPLAYBUSINESS.BE Enkele jaren geleden maakte mijn vrouw kennis met netwerk marketing. Ze leerde de Aloé Vera producten van Forever Living Products

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Algemeen Mijnwerkersfonds

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Algemeen Mijnwerkersfonds Uw pensioenbulletin juli 2011 Beleggingsbeleid doorgelicht Algemeen Mijnwerkersfonds Externe deskundigen hebben in opdracht van het bestuur een zogenaamde ALM-studie (Asset Liability Management) uitgevoerd.

Nadere informatie

TREVI VASTGOEDINDEX OP 30/06/2012: Voorspellers kunnen zich vergissen. Cijfers liegen nooit.

TREVI VASTGOEDINDEX OP 30/06/2012: Voorspellers kunnen zich vergissen. Cijfers liegen nooit. PERSBERICHT 09 juli 2012 TREVI Group J. Hazardstraat 35 1180 Brussel Tel. +32 2 343 22 40 / Fax +32 2 343 67 02 TREVI VASTGOEDINDEX OP 30/06/2012: Voorspellers kunnen zich vergissen. Cijfers liegen nooit.

Nadere informatie

Kenneth Wyffels 2L2 19 JAARTAAK SEI 2011-2012

Kenneth Wyffels 2L2 19 JAARTAAK SEI 2011-2012 Kenneth Wyffels 2L2 19 JAARTAAK SEI 2011-2012 April- 30/04/ 12 Artikel 1. Jean-Luc Dehaene van de CD&V kan bijna 3 miljoen euro opstrijken. Door een aantal jaar geleden een pakket aandelenopties te kopen

Nadere informatie

Persbericht. Anti-crisismaatregelen: goedkeuring van een tweede pakket maatregelen van de minister van Werk om ontslagen te vermijden

Persbericht. Anti-crisismaatregelen: goedkeuring van een tweede pakket maatregelen van de minister van Werk om ontslagen te vermijden Brussel, 30 april 2009 Persbericht Anti-crisismaatregelen: goedkeuring van een tweede pakket maatregelen van de minister van Werk om ontslagen te vermijden Vice-Eerste minister en minister van werk, Joëlle

Nadere informatie

Opslag. Redactioneel onderzoek 7.018 werkende Vlamingen Afname enquête 4 dec 14 dec 2009. Jobat.be Nieuwsblad.be Standaard.be -1-

Opslag. Redactioneel onderzoek 7.018 werkende Vlamingen Afname enquête 4 dec 14 dec 2009. Jobat.be Nieuwsblad.be Standaard.be -1- Opslag Redactioneel onderzoek 7.018 werkende Vlamingen Afname enquête 4 dec 14 dec 2009 Jobat.be Nieuwsblad.be Standaard.be -1- Ben je van plan om zelf binnenkort loonsopslag te vragen aan je huidige werkgever?

Nadere informatie

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179-

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179- Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179- VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN FRANK VANDENBROUCKE VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN WERK, ONDERWIJS

Nadere informatie

3 4 5 7 24 88 laag inkomen, +55 helemaal oneens eerder oneens 64 noch eens, noch oneens eerder eens helemaal eens [Voor ik iets koop, overweeg ik zorgvuldig of ik het me kan veroorloven.] 5 25 vrouwen,

Nadere informatie

De pensioenkloof tussen België en haar buurlanden

De pensioenkloof tussen België en haar buurlanden De pensioenkloof tussen België en haar buurlanden Studiedienst PVDA Kim De Witte 1 Een pensioenkloof met de buurlanden van 11 tot 43 procent... 2 1.1 Wettelijke pensioenrechten... 2 1.2 Vervangingsratio

Nadere informatie

Wat draagt bij aan een gelukkig pensioen? Een vergelijking tussen Nederland, België, Denemarken en Zweden

Wat draagt bij aan een gelukkig pensioen? Een vergelijking tussen Nederland, België, Denemarken en Zweden Wat draagt bij aan een gelukkig pensioen? Een vergelijking tussen Nederland, België, Denemarken en Zweden Onderzoek van GfK november 2015 Inleiding Delta Lloyd is continu bezig het pensioenbewustzijn te

Nadere informatie

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur:

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage <Naam onderwijsinstelling> Datum: Opdrachtgever: Auteur: HPC-O 1 HPC-O Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur: 24 april 2008 drs M.G. Wildschut HPC-O

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Proefhoofdstuk Spaans. www.centrumvoorafstandsonderwijs.be. www.centrumvoorafstandsonderwijs.be. info@centrumvoorafstandsonderwijs.

Proefhoofdstuk Spaans. www.centrumvoorafstandsonderwijs.be. www.centrumvoorafstandsonderwijs.be. info@centrumvoorafstandsonderwijs. Proefhoofdstuk Spaans www.centrumvoorafstandsonderwijs.be www.centrumvoorafstandsonderwijs.be Kom je cursus inkijken: Antwerpen, Frankrijklei 127, 2000 Gent, Oude Brusselseweg 125, 9050 Hasselt, Simpernelstraat

Nadere informatie

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB.

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Speech Joanne Kellermann Pensioenseminar 2014 Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Voor mij is dit een bijzonder moment:

Nadere informatie

ik zorg voor mijn patiënten stars for life RIZIV zorgt voor mijn pensioen en inkomensbescherming

ik zorg voor mijn patiënten stars for life RIZIV zorgt voor mijn pensioen en inkomensbescherming zorgverleners ik zorg voor mijn patiënten stars for life RIZIV zorgt voor mijn pensioen en inkomensbescherming stars for life RIZIV het pensioenplan u zorgt voor uw patiënten, maar zorgt u ook voor uzelf?

Nadere informatie

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) Extra uitleg en Q&A Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Wat is pensioen? Tekst uit het filmpje Wist je dat je nu waarschijnlijk al pensioen opbouwt? Een klein

Nadere informatie

Nieuwe gewaarborgde rentevoeten voor de pensioenplannen die afgesloten worden door een onderneming Vragen & Antwoorden

Nieuwe gewaarborgde rentevoeten voor de pensioenplannen die afgesloten worden door een onderneming Vragen & Antwoorden Nieuwe gewaarborgde rentevoeten voor de pensioenplannen die afgesloten worden door een onderneming Vragen & Antwoorden Employee Benefits Institute 1. Welke zijn de nieuwe rentevoeten die AXA Belgium waarborgt

Nadere informatie

1. Ziekteverzuim op de Belgische arbeidsmarkt

1. Ziekteverzuim op de Belgische arbeidsmarkt Absenteïsme beleid Inhoud 1. Ziekteverzuim op de Belgische arbeidsmarkt 2. Maatregelen bij absenteïsme 3. Kosten van ziekteverzuim 4. Ziekteverzuim volgens de kenmerken van de werkgever 5. Ziekteverzuim

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

BedrijfsGezondheidsIndex 2006

BedrijfsGezondheidsIndex 2006 BedrijfsGezondheidsIndex 2006 Op het werk zijn mannen vitaler dan vrouwen Mannen zijn vitaler en beter inzetbaar dan vrouwen. Dit komt mede doordat mannen beter omgaan met stress. Dit blijkt uit de jaarlijkse

Nadere informatie

Mag het wat meer (ervaring) zijn? - Werkloze 45-plussers bevraagd -

Mag het wat meer (ervaring) zijn? - Werkloze 45-plussers bevraagd - Mag het wat meer (ervaring) zijn? - Werkloze 45-plussers bevraagd - Karel, Annie, Eddy en Martine Oudere werknemers haken te vlug af. Dit is één van de pijnpunten van de Vlaamse arbeidsmarkt. Deze algemene

Nadere informatie

Naar de kern. Thema 1: De kern van het ondernemen ...

Naar de kern. Thema 1: De kern van het ondernemen ... Thema 1: De kern van het ondernemen overheid klanten leveranciers leefomgeving onderneming werknemers... mede-eigenaars drukkingsgroepen en actiecomités U Ondernemen doet iemand in de eerste plaats uit

Nadere informatie

De uitdagingen van de tweede pijler voor loontrekkenden

De uitdagingen van de tweede pijler voor loontrekkenden Jean-Michel Kupper Bestuurder Directeur AG Employee Benefits & HC De uitdagingen van de tweede pijler voor loontrekkenden 1 29/04/2015 Agenda De uitdagingen van het wettelijke pensioen De uitdagingen van

Nadere informatie

Werken in een andere sector of branche: iets voor u?

Werken in een andere sector of branche: iets voor u? Werken in een andere sector of branche: iets voor u? Uw hele loopbaan blijven werken in dezelfde sector of branche? Voor veel werknemers is het bijna vanzelfsprekend om te blijven werken in de sector of

Nadere informatie

3 4 5 7 24 88 laag inkomen, +55 helemaal oneens eerder oneens 64 noch eens, noch oneens eerder eens helemaal eens [Voor ik iets koop, overweeg ik zorgvuldig of ik het me kan veroorloven.] 5 25 vrouwen,

Nadere informatie

Pensioenaanspraken in beeld

Pensioenaanspraken in beeld Pensioenaanspraken in beeld Deel 1: aanspraken naar geslacht en burgerlijke staat Elisabeth Eenkhoorn, Annelie Hakkenes-Tuinman en Marije vandegrift bouwen minder pensioen op via een werkgever dan mannen.

Nadere informatie

blad Ontmoet Paul op www.onsbpfschilders.nl wat vinden blijft gelijk 5 Meer inzicht in je pensioen: met UPO & de Pensioenplanner 2 Premie in 2015:

blad Ontmoet Paul op www.onsbpfschilders.nl wat vinden blijft gelijk 5 Meer inzicht in je pensioen: met UPO & de Pensioenplanner 2 Premie in 2015: Pensioen blad voor ondernemers april 2015 Meer inzicht in je pensioen: met UPO & de Pensioenplanner 2 wat vinden we van ons pensioenfonds 4 Premie in 2015: pensioenpremie blijft gelijk 5 Welk pensioenloon

Nadere informatie

Hoe uw onderneming via het Top-Hat Plus Plan uw pensioen mee betaalt!

Hoe uw onderneming via het Top-Hat Plus Plan uw pensioen mee betaalt! Zeker van elkaar. VIVIUM zekerheid voor uw pensioen p.2 Inleiding p.2 Een nieuw struikelblok : de Wijninckx-bijdrage p.3 Het antwoord van VIVIUM: TOP-HAT PLUS PLAN p.4 Waarom VIVIUM? p.5 Besluit Hoe uw

Nadere informatie

Lisa Van Damme. Ik hou ervan om het juiste moment af te wachten!

Lisa Van Damme. Ik hou ervan om het juiste moment af te wachten! 2 portfolio Lisa Van Damme Lisa Van Damme begon, geïnspireerd door sociaal geëngageerde fotografen, op 17-jarige leeftijd aan een studie fotografie. Voor haar is fotografie meer dan een doel; het is eerst

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

Evenwicht werk/privé wint opnieuw fors van loon en werkzekerheid

Evenwicht werk/privé wint opnieuw fors van loon en werkzekerheid Evenwicht werk/privé wint opnieuw fors van loon en werkzekerheid Resultaten Tempo-Team arbeidsmarkt tevredenheidsonderzoek 2011 Heropleving arbeidsmarkt gaat hand in hand met aandacht voor werk/privé-evenwicht

Nadere informatie

STANDPUNT VERZEKERINGEN

STANDPUNT VERZEKERINGEN Illustratie 1 logo vrouwenraad STANDPUNT VERZEKERINGEN De Richtlijn 2004/113/EG verbiedt discriminatie op grond van geslacht bij de toegang tot en het aanbod van goederen en diensten. Er mag dus geen gebruikgemaakt

Nadere informatie

Jongeren. Redactioneel onderzoek 516 pas afgestudeerden (Juni of Sept 2009) Afname enquête 22okt 2 nov 2009. Jobat.be Nieuwsblad.be Standaard.

Jongeren. Redactioneel onderzoek 516 pas afgestudeerden (Juni of Sept 2009) Afname enquête 22okt 2 nov 2009. Jobat.be Nieuwsblad.be Standaard. Jongeren Redactioneel onderzoek 516 pas afgestudeerden (Juni of Sept 2009) Afname enquête 22okt 2 nov 2009 Jobat.be Nieuwsblad.be Standaard.be -1- Belangrijkste bevindingen 1. Eén op twee van de in juni

Nadere informatie

HERVORMING VAN DE WET OP DE AANVULLENDE PENSIOENEN: WAT IS NIEUW?

HERVORMING VAN DE WET OP DE AANVULLENDE PENSIOENEN: WAT IS NIEUW? HERVORMING VAN DE WET OP DE AANVULLENDE PENSIOENEN: WAT IS NIEUW? De hervorming van de aanvullende pensioenen die werd aangekondigd in aansluiting op de hervorming van de 1 ste pijler van de pensioenen

Nadere informatie

Portfolio: Praktijkervaring > Ervaringen Jaar 2

Portfolio: Praktijkervaring > Ervaringen Jaar 2 Portfolio: Praktijkervaring > Ervaringen Jaar 2 Visrestaurant De Viskêête Tijdsperiode: 2006 tot heden Locatie: Havendijk 36, 4401 NS Yerseke Website: www.pietvanoost.nl Competenties: Stressbestendigheid,

Nadere informatie

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Kwartaalbericht 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015 Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Dekkingsgraad: 111,5% Beleidsdekkingsgraad: 112,6% Belegd vermogen: 19,6 miljard Rendement 2014: 27,6%

Nadere informatie

RENT Life RENT Fix RENT Flex

RENT Life RENT Fix RENT Flex > > Ethias, verzekeren is ons vak Ethias Verzekering is een groepering van vier onderlinge verzekeringsverenigingen. Dankzij deze juridische structuur moeten wij geen aandeelhouders vergoeden. Ook al sluit

Nadere informatie

Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010. Welkom

Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010. Welkom Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010 Welkom Waar willen wij het met elkaar over hebben? Pensioen anno 2010 Stand van Zaken AOW en Pensioenakkoord 4

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR APRIL 2016. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR APRIL 2016. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR APRIL 2016 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 3 WAT TE DOEN MET ÉÉN MILJOEN 4 BEDRIJVEN SPELEN IN OP WET DBA 5 VEEL STARTENDE FREELANCERS OP LEEFTIJD 6

Nadere informatie

Pensioenkloof tussen België en haar buurlanden loopt op tot 48 procent

Pensioenkloof tussen België en haar buurlanden loopt op tot 48 procent Pensioenkloof tussen België en haar buurlanden loopt op tot 48 procent Studiedienst PVDA Kim De Witte 1 Pensioenkloof tussen België en haar buurlanden... 2 1.1 Wettelijke pensioenrechten in vergelijking

Nadere informatie

Als ik ergens mijn tanden in zet, ga ik er voor, samen met Elke. Johan Verhaegen. Schoonmaakbedrijf Perfectie

Als ik ergens mijn tanden in zet, ga ik er voor, samen met Elke. Johan Verhaegen. Schoonmaakbedrijf Perfectie 1 2 Als ik ergens mijn tanden in zet, ga ik er voor, samen met Elke Johan Verhaegen Schoonmaakbedrijf Perfectie Een ondernemersverhaal met als rode draad een lovestory! Zo zijn er niet veel Het verhaal

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Voorwaarden voor het secundair onderwijs

Voorwaarden voor het secundair onderwijs studie beurs Koken kost geld. En studeren ook. Een studiebeurs kan helpen. Velen laten die kans liggen. Misschien is het toch de moeite om een aanvraag in te dienen. De reglementering voor het hoger onderwijs

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 25 juni 2013

PERSBERICHT Brussel, 25 juni 2013 PERSBERICHT Brussel, 25 juni 2013 Meer 55-plussers aan het werk Arbeidsmarktcijfers eerste kwartaal 2013 66,7% van de 20- tot 64-jarigen is aan het werk. Dat percentage daalt licht in vergelijking met

Nadere informatie

H1: Economie gaat over..

H1: Economie gaat over.. H1: Economie gaat over.. 1: Belangen Geld is voor de economie een smeermiddel, door het gebruik van geld kunnen we handelen, sparen en goederen prijzen. Belangengroep Belang = Ze komen op voor belangen

Nadere informatie

Bedrijfsjurist in Beweging

Bedrijfsjurist in Beweging Salary Survey editie 2014 Bedrijfsjurist in Beweging Profiel, lonen en trends 01 Executive summary Met 696 deelnemers is deze editie 2014 van de salary survey bij de bedrijfsjurist een succes. We noteerden

Nadere informatie

Beste vrienden, Een nieuw land

Beste vrienden, Een nieuw land Beste vrienden, Welkom in Pairi Daiza. We zijn met meer dan 7.000. Daarmee vormen we vandaag voor één dag een klein Vlaams dorp in Wallonië. Onze vrienden van de PS moeten zich geen zorgen maken: we zijn

Nadere informatie

WERK = WERK. naar een werknemersstatuut voor arbeiders en bedienden

WERK = WERK. naar een werknemersstatuut voor arbeiders en bedienden WERK = WERK naar een werknemersstatuut voor arbeiders en bedienden Arbeider vs Bediende Zoek de vele oneerlijke verschillen Zoek de vele oneerlijke verschillen De verschillen tussen het statuut van arbeider

Nadere informatie

VIVIUM Gewaarborgd Inkomen

VIVIUM Gewaarborgd Inkomen VIVIUM Gewaarborgd Inkomen Uw inkomen verzekerd, wat er ook gebeurt Gegarandeerd inkomen bij ziekte of ongeval Tot 80% van uw huidig loon U kiest de waarborgen Weet u hoeveel u van de sociale zekerheid

Nadere informatie

Onderzoek Jobat: Ontslag

Onderzoek Jobat: Ontslag Onderzoek Jobat: Ontslag Enquête afgenomen tussen 26 december 28 en 5 januari 29 bij de lezers/abonnees van Jobat.be Jobat Kort Jobat Express Respondenten: 71 lezers die ooit al eens door hun werkgever

Nadere informatie

Test: carrière-ankers

Test: carrière-ankers Test: carrière-ankers Wat is de reden dat je werkt? Wat motiveert je in je werk? Welke elementen moeten je werk bevatten om het je echt naar de zin te maken zodat je met plezier en productief kunt functioneren?

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

Bent u zelfstandige zonder vennootschap? Gewaarborgd inkomen Kies voor financiële zekerheid, ook bij arbeidsongeschiktheid!

Bent u zelfstandige zonder vennootschap? Gewaarborgd inkomen Kies voor financiële zekerheid, ook bij arbeidsongeschiktheid! Bent u zelfstandige zonder vennootschap? Gewaarborgd inkomen Kies voor financiële zekerheid, ook bij arbeidsongeschiktheid! Niemand kan voorspellen hoe uw professionele toekomst er zal uitzien. Er zijn

Nadere informatie

FINANCIELE ZEKERHEID. GfK September 2015. GfK 2015 Achmea Financiële Zekerheid september 2015

FINANCIELE ZEKERHEID. GfK September 2015. GfK 2015 Achmea Financiële Zekerheid september 2015 FINANCIELE ZEKERHEID GfK September 2015 1 Opvallende resultaten Meer dan de helft van de Nederlanders staat negatief tegenover de terugtredende overheid Financiële zekerheid: een aanzienlijk deel treft

Nadere informatie

13 februari 2016. Onderzoek: ZZP-ers en verplichte verzekering

13 februari 2016. Onderzoek: ZZP-ers en verplichte verzekering 13 februari 2016 Onderzoek: ZZP-ers en verplichte verzekering Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een

Nadere informatie

Bent u zelfstandige met vennootschap? Gewaarborgd inkomen Kies voor financiële zekerheid, ook bij arbeidsongeschiktheid!

Bent u zelfstandige met vennootschap? Gewaarborgd inkomen Kies voor financiële zekerheid, ook bij arbeidsongeschiktheid! Bent u zelfstandige met vennootschap? Gewaarborgd inkomen Kies voor financiële zekerheid, ook bij arbeidsongeschiktheid! Niemand kan voorspellen hoe uw professionele toekomst er zal uitzien. Er zijn heel

Nadere informatie

Tempo-Team arbeidsmarkt en werkvloer onderzoek

Tempo-Team arbeidsmarkt en werkvloer onderzoek Tempo-Team arbeidsmarkt en werkvloer onderzoek team.xx Methodologie Representatieve steekproef België: 550 werknemers 200 HR managers Duitsland: 529 werknemers 200 HR managers Kwantitatieve peiling naar

Nadere informatie

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren Welzijn op recept Welkom bij SWOA. Uw huisarts heeft u met ons in contact gebracht. De dokter kan u op dit moment geen passende behandeling (meer) bieden. Toch voelt u zich niet lekker, of heeft u pijn.

Nadere informatie

Goeiemiddag in Gent, stad in volle groene verandering!

Goeiemiddag in Gent, stad in volle groene verandering! Beste vrienden, Goeiemiddag in Gent, stad in volle groene verandering! Vooreerst, en vanuit de grond van mijn hart: Bedankt! Bedankt om al weken keihard campagne te voeren. Bedankt voor jullie tijd, energie,

Nadere informatie

Life@Ease. Wij beschermen u en uw naasten, zorgen voor uw pensioen en verminderen uw belastingen! HR INSURANCE

Life@Ease. Wij beschermen u en uw naasten, zorgen voor uw pensioen en verminderen uw belastingen! HR INSURANCE Life@Ease Wij beschermen u en uw naasten, zorgen voor uw pensioen en verminderen uw belastingen! HR INSURANCE Zelf uw professionele loopbaan bepalen, uw eigen baas zijn, klanten blij maken, uw eigen zaak

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie