Groene groei: illusie of reële optie?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Groene groei: illusie of reële optie?"

Transcriptie

1 JUNI 2012 ONEWORLD DOSSIER 2 groene Economie Groene groei: illusie of reële optie? deze crisis lossen we niet op met consumptie 4 3d printen met biomassa tapijtfabrikant desso gaat cradle to cradle we rijden nog een extra rondje in onze SUV 'er wordt juist te weinig gepraat' martin Khor, directeur south centre

2 rio + 20 Het kapitalisme zuigt winsten uit productie op - totdat de stofzak vol is SAndEr TIdEMAn, ASSISTEnT ProFESSor, nyenrode BUSInESS UnIVErSITEIT rio+20 Voor dummies officiële naam derde Vn Bijeenkomst over duurzame ontwikkeling datum juni 2012 Waar rio de Janeiro (Brazilië) thema s 1. Groene Economie in de context van duurzame ontwikkeling en bestrijden van armoede 2. Het versterken van het institutionele raamwerk (zoals het inrichten van een gezaghebbende Vnorganisatie voor duurzame ontwikkeling). prioriteiten fatsoenlijk werk, energie, duurzame steden en landbouw, voedselzekerheid, water, oceanen en voorbereiding op rampen. voorzitter Sha Zukang (China) gewenst resultaat Prioriteiten vastleggen in een officieel document The Future We Want. de ViJF r en In de wandelgangen van rio+20 circuleren de 5r en: reduce reuse recycle lenen reduceer je troep, je vervuiling, je autokilometers, je energieverbruik doe aan hergebruik, denk na voordat je iets weggooit recyclen is meer dan glas in de glasbak. Honderden dingen in je huis zich voor recycling doelgericht In rio gaat het om de afweging tussen milieu en ontwikkeling. Maatschappelijke organisaties hebben een lijst van 17 duurzame ontwikkelingsdoelen (dods) voorgesteld. dod1 duurzame consumptie en productie dod2 duurzame leefomgeving, inclusief onderwijs dod3 klimaatduurzaamheid dod4 schone energie dod5 biodiversiteit dod6 water dod7 schone zeeën en oceanen dod8 gezonde bossen dod9 duurzame landbouw dod10 groene steden dod11 subsidies en investeringen dod12 nieuwe indicatoren om vooruitgang te meten dod13 toegang tot informatie dod14 publieke participatie dod15 inspraak dod16 milieurechtvaardigheid dod17 basisgezondheidszorg nationaal platform rio+20 In nederland heeft het nationaal Platform rio+20 de meningen gepeild over de gewenste insteek van onze regering in rio. Eind april heeft het nationaal Platform de publicatie duurzame ontwikkeling is mensenwerk uitgegeven, met daarin onder andere de tien prioriteiten die mensen en groepen vanuit de nederlandse samen leving als nederlandse inbreng zien voor rio+20. renew respect maar 19,5% in de wereld Van de 'business as usual' Het percentage mensen dat moet rondkomen van minder dan 2 US$ per dag daalt onder invloed van groene investeringen 8% in de wereld Van de groene economie Bron: UnEP 2011 Duurzaamheid is geen kostenpost, maar een verstandige investering gebruik hernieuwbare grondstoffen, dus liever papier dan plastic, liever zon dan fossiel respecteer de aarde, we hebben er een van Hoe duurzaam is het als we de panda weten te behouden, maar tegelijkertijd een miljard mensen veroordelen tot chronische hongersnood? HooGlErAAr duurzame ontwikkeling louise FrESCo IS VoorZITTEr VAn HET nationaal PlATForM rio+20 2 ONEWORLD DOSSIER

3 nu business as usual 7,9 ten geleide Twintig jaar later in 2050 business as usual in 2050 groene economie 12 2 Hoeveelheid afval die wereldwijd jaarlijks wordt gestort (in miljarden ton). Nu, en in Bron: UNEP GREEN ECONOMY RAPPORT groen business as usual Effect groene economie op BNP (in $ per persoon per jaar) Naar verwachting zullen in 2030 alleen al door windenergie 2,1 miljoen nieuwe banen gecreëerd worden en door zonne-energie 6,3 miljoen. Bron: UNEP (2011) Op 20 juni gaat in Rio de Janeiro de milieutop Rio+20 van start. Het is dan twintig jaar na de baanbrekende Earth Summit, de VN-conferentie over milieu en ontwikkeling in Rio. Maar liefst 172 rege ringen deden mee in Bijna 2500 vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties uit vrijwel alle landen van de wereld gaven acte de présence. Maar bovenal werd de top bezocht door de 'spirit of Rio : Rio 1992 is de geschiedenis ingegaan als een van de meest succesvolle topconferenties ooit. Twintig jaar later staan we stil bij wat er sindsdien gebeurd is, maar kijken we vooral ook hoe er voortgang kan worden geboekt in het streven naar duurzame ontwikkeling, een term die in 1992 werd gemunt. In Rio zal het gaan over een relatief nieuw begrip: de groene economie. Volgens het Milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP) is dat een economie die welvaart en gelijkheid stimuleert en het risico op schade aan het milieu en het opraken van schaarse ecologische hulpbronnen verkleint. De achterliggende gedachte is dat duurzame ontwikkeling niet mogelijk is binnen de huidige economie. Volgens critici heeft business as usual ons de problemen gebracht waar de wereld nu mee kampt: een kloof tussen arm en rijk, klimaatproblemen, oprakende grondstoffen. De vrije markt is onovertroffen in het creëren van groei, maar schiet tekort als het gaat om eerlijke verdeling, matiging en de zorg voor wat we collectief belangrijk vinden. Problemen kun je niet oplossen vanuit de denkwijze die de problemen juist heeft veroorzaakt, stelde Einstein al. Op dus naar de groene economie. Maar hoe ziet die eruit? Een paar sleutelelementen: groene groei, circulair in plaats van lineair, hernieuwbaar, lange in plaats van korte termijn, kwaliteit in plaats van kwantiteit, welzijn in plaats van welvaart. Het probleem met nieuwe termen is dat iedereen er iets anders in kan lezen. Is de groene economie een radicale breuk met het oude groeimodel? Of is het genoeg om de huidige praktijk te vergroenen? Hoe zit het met de kansen voor arme landen? En werkt het in de praktijk? Dat en meer komt aan de orde in dit dossier. Frans van den Boom, directeur-bestuurder NCDO COLOFON De OneWorld dossiers zijn een initiatief van NCDO en verschijnen vier keer per jaar als bijlage bij OneWorld. Redactie Roeland Muskens, Hans Ariëns, Lonneke van Genugten Basisontwerp Bruno Heemskerk Vormgeving Barbara Pilipp Medewerkers Peter Boer, Trisha Goossens, Annemiek Huijerman, Anja Koelstra, Sheila Sitalsing ONEWORLD DOSSIER 3

4 to grow or not to grow vooruit- GanG zonder Groei? ConsuMptie klimaatprobleem opr ak en van Grondstoffen w elva art streven naar winst Stilstand is achteruitgang. Groei is goed. Is een groene economie, gebaseerd op welvaart zonder groei, dan een illusie? e xpansie is het sluitstuk van ons economische model. Twee kwartalen zonder groei heet officieel een recessie, en dan is een economische crisis niet ver weg. Miljoenen verliezen hun baan, honger ligt op de loer. Dat is de riedel die economen en politici ons graag voorhouden. Maar hoe onontbeerlijk is groei eigenlijk? Groei is een direct gevolg van het streven naar winst door producenten. Ondernemers zoeken voortdurend naar nieuwere, betere en goedkopere producten dan hun concurrentie. Dit proces van creatieve destructie is wat volgens de Oostenrijkse econoom Joseph Schumpeter de economie gezond houdt. Bedrijven die niet mee kunnen komen in dit proces van voortdurende vernieuwing, delven het onderspit. Ook voor een andere held van de economische wetenschap, de Brit John Maynard Keynes, is groei onontbeerlijk. De enige manier om uit een crisis te komen, meende Keynes, was door de vraag naar goederen te stimuleren. We moeten ons uit de crisis consumeren. Dat klinkt als slecht nieuws voor de aanhangers van een economie zonder groei. De mogelijkheid van welvaart zonder groei is het onderwerp van Prosperity Without Growth, een studie door Tim Jackson, hoogleraar duurzame ontwikkeling aan de Universiteit van Surrey. Een van de grote problemen van een economie zonder groei, stelt Jackson, is dat teruggang de neiging heeft om zichzelf te versterken. Bij afnemende groei verliezen mensen hun vertrouwen in de toekomst. Ze geven minder uit, daardoor worden er minder dingen verkocht. In de verkoop- en maaksectoren verliezen mensen hun baan, waardoor er nog minder geconsumeerd wordt en er nog meer mensen op straat komen te staan. Zo spiralen we met z n allen naar beneden. In deze ijzeren logica is groei noodzakelijk om overeind te blijven. Het is een pijnlijk dilemma: groei is niet duurzaam, maar géén groei (degrowth) is niet stabiel. Enige soelaas biedt het vergroten van efficiëntie. Misschien is groei mogelijk met minder en andere, duurzame grondstoffen. Het ontkoppelen van groei en milieuschade, dat is het concept van de groene groei. Is dat genoeg? Jackson twijfelt. In ieder geval gebeurt het niet, ondanks fraaie beloftes. Sinds 1990, de peildatum van het Kyoto-protocol, is de uitstoot van CO 2 met 40 procent toegenomen. Een illusie, zo noemt Jackson de verwachting dat het door de markt geleide proces naar meer efficiëntie de oplossing zal bieden. Het idee van welvaart met minder goederen is intrigerend, vindt Jackson. Niet eenvoudig, maar het biedt de beste opties voor blijvende welvaart. Uiteraard zitten er materiële aspecten aan het begrip welvaart. Maar aan de Als je koelkast barstensvol zit, is elk beetje meer een last. Vooral als je het ook op gaat eten andere kant is er overweldigend bewijs dat in de rijke landen welvaart en welzijn niet toenemen met meer materiële goederen. Jackson: Als je maandenlang niks te eten hebt gehad en de oogst is opnieuw mislukt, dan is ieder beetje eten een zegen. Maar als je Amerikaanse koel - kast al barstensvol zit met voedsel, dan is elk beetje méér een last. Vooral als je geneigd bent om het ook nog op te eten. 4 ONEWORLD DOSSIER

5 onderzoek innovatie groene grondstoffen of bestaat er zoiets als groene groei? Biomassa en groene grondstoffen bieden kansen om te groeien, maar dan moet Nederland wel investeren in nieuwe technologie. En met het principe de vervuiler betaalt is extra belastinggeld te verdienen. E en economie zonder groei wordt gezien als risico en niet als kans. Zeker in tijden van economische achteruitgang. Het bekende recept is, zoals hiernaast al genoemd, dat een economie zich uit de crisis moet consumeren. Dat idee is echter gebaseerd op de vooronderstelling van onuitputtelijke grondstoffen en een oneindige aarde. Wat wordt de strategie als méér consumeren niet meer mogelijk is als recept tegen economische crises? Misschien zit de oplossing niet zozeer in het afscheid nemen van groei, maar in selectieve groei. Onderzoek vanuit de Verenigde Naties (milieuprogramma UNEP) suggereert dat een stapje terug niet nodig is. Het omschakelen naar groene technologieën compenseert de werkgelegenheid en de economische groei die met het afscheid van business as usual verloren gaan: Het vergroenen van economieën belemmert de groei niet, maar zal veeleer nieuwe groei aanjagen, en het is tevens een essentiële strategie voor het bestrijden van hardnekkige armoede. De OESO (de club van rijke landen) definieert groene groei als: Het realiseren van economische groei en ontwikkeling waarbij de hoeveelheid en de kwaliteit van natuurlijke hulpbronnen op zijn minst intact blijven en waar nodig hersteld worden om ieders welzijn te waarborgen en te bevorderen. Groene groei is ook de strategie van de Nederlandse overheid, zoals vastgelegd door het (nu demissionaire) kabinet. Voor Nederlandse topsectoren als de chemie, de agrofood, de tuinbouw, de logistiek (de Rotterdamse haven bijvoorbeeld) en de energiesector bieden biomassa en groene grondstoffen kansen om te verduurzamen én te groeien. Om die kansen te pakken moet Nederland investeren in onderzoek en innovatie. De Universiteit Wageningen (WUR) krijgt bijvoorbeeld 5 miljoen euro om een Centre for Biobased Economy op te zetten. Daar moeten wetenschappers, samen met het bedrijfsleven, kennis op het terrein van groene grondstoffen toepasbaar maken voor bedrijven. Door het vergroenen van het belastingsysteem kan de overheid de overgang naar een meer duurzame samenleving stimuleren en het tekort van de overheidsfinanciën terugdringen. Op dit moment komt ongeveer 10 procent van de belastingopbrengsten uit accijnzen op motorbrandstoffen en milieuheffingen. Dat kan meer worden, zo stelt de Taskforce Biodiversiteit en Natuurlijke Hulpbronnen. Denk aan het extra belasten van de meest vieze fossiele brandstoffen, zoals kolen, en het doorberekenen van de kosten van vervuiling naar producenten die CO 2 -uitstoten of grondstoffen verbruiken. Lineair versus circulair De lineaire economie is: we graven dingen op of oogsten ze, we gebruiken ze en wat we niet meer nodig hebben, dumpen we in de natuur. Dat is verspillend aan de voorkant en vervuilend aan de achterkant. Het alternatief is de circulaire economie, waarbij we de minerale grondstoffen zo verwerken tot producten dat we aan het eind van de levenscyclus van die producten de grondstoffen kunnen hergebruiken voor de volgende productie. We moeten niet méér uit de biologische bronnen halen dan er jaarlijks bijgroeit. Zo houden we de productiviteit van die bronnen in stand. Oud-Rabobanktopman Herman Wijffels ONEWORLD DOSSIER 5

6 in de praktijk boer zoekt CHeMiCus Van fossiel naar bio. dat zou het milieu, en onze economie, enorm vooruit helpen. Maar is de op de landbouw gebaseerde economie de oplossing voor de toekomst? v eel van de huidige productie is gebaseerd op fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen gooien we niet alleen in de benzinetank en in de kachel. Duizend-en-een producten worden gemaakt op basis van (vooral) aardolie. Denk bijvoorbeeld aan plastic, kunstmest, medicijnen, asfalt. Allemaal producten die draaien om koolstof (C). In vrijwel alle gevallen kunnen deze fossiele grondstoffen worden vervangen door plantaardig materiaal. Daar zitten exact dezelfde C-atomen in. Deze ontwikkeling zou een revolutie betekenen: de overgang naar een bio based economy. Misschien zit hier wel een oplossing voor het slechten van de vooralsnog onoverbrugbare tegenstellingen tussen milieu en economie, tussen duurzaamheid en welvaart. rijke traditie Nog meer goed nieuws: Nederland zou bij uitstek een rol kunnen spelen in de bio based economy. De haven van Rotter dam kan de spil worden in het mondiale vervoersnetwerk van biomassa. De raffinage-industrie kan de biomassa omzetten in bruikbare suikers en eiwitten. Onze goed opgeleide bevolking kan vooroplopen bij het ontwikkelen van nieuwe toepassingen. En tenslotte hebben we een rijke traditie op het gebied van landbouw. We kunnen dus biomassa produceren, maar vooral ook een bijdrage leveren aan de verbetering van gewassen. Niet toevallig wordt de biorevolutie ook De biorevolutie wordt niet toevallig ook vanuit Den Haag gepredikt algen kweek van micro-algen als grondstof voor biobrandstof. vanuit Den Haag gepredikt. Wat Duitsland is voor de ontwikkeling van zonne-energie en Denemarken voor de ontwikkeling van windenergie, moet Nederland worden voor de ontwikkeling van bio based technieken. 3d printen Een van de gevolgen van een bio based economy is dat boeren nieuwe samenwerkingspartners krijgen. Boeren moeten eens ophouden met het zoeken naar een vrouw. Dat is wel leuk voor de kijkcijfers, maar niet goed voor de toekomst. Boeren moeten op zoek naar een chemicus, zei Fokko van Duyne, voormalig SER-Kroonlid die een advies heeft uitgebracht over de bio-economie, tijdens een SER-conferentie in Als boeren zich, naast voedselproductie, nog meer richten op de levering van biomassa voor chemische toepassingen is dat goed voor de welvaart van Nederland én voor de boeren zelf. Nederland presteert goed in de ontwikkelingsfase, in het bedenken van nieuwe richtingen, maar het op de markt brengen en het verkopen van nieuwe uitvindingen laat nog te wensen over", aldus Van Duyne. Nederland is volgens hem wel op de goede weg. Steeds meer bedrijven gaan met biomassa aan de slag. In Emmen, bijvoorbeeld, zijn ze al volop bezig. Stenden PRE, onderdeel van de Stenden Hogeschool, moet een van de toonaangevende kenniscentra worden voor biokunststoffen. Stenden PRE onderzoekt nieuwe toepassingen daarvoor. Een voorbeeld is het onderzoek naar alternatieve materialen op plantenbasis om 3D te printen. Niet alleen worden onderzoeken uitgevoerd met bestaande biokunststoffen, er wordt 6 ONEWORLD DOSSIER

7 Beeld Hollandse Hoogte biomassa Olifantengras als basis voor biobrandstof. Beeld Hollandse Hoogte ook gezocht naar nieuwe bronnen van biomassa. Stenden probeert met behulp van bacteriën kunststoffen te maken. Die bacteriën krijgen suikers toegediend die ze omzetten in groene bouwstenen. Die worden vervolgens geïsoleerd om er een biokunststof van te maken. De klanten zitten vlakbij: op een immens bedrijventerrein in de buurt zitten ondernemingen als DSM die staan te springen om duurzame, groene kunststoffen. Zo werkt groene groei in de praktijk. Hoop voor de boer Een bio-economie is meer dan de introductie en toepassing van nieuwe technologieën. Het betekent ook ingrijpende veranderingen op allerlei andere gebieden. Zelfs de mondiale verhoudingen zullen ingrijpend veranderen. In plaats van zich afhankelijk te maken van de olieproducerende landen zullen landen en bedrijven gaan kijken naar regio s met grote oppervlaktes braakliggend land. Of zoals het Rathenau Instituut stelt in een recent onderzoek naar de bio based economy: Internationaal kunnen landen Bedrijven als DSM staan te springen om groene kunststoffen met veel landbouwpotentieel een stevigere machts basis krijgen ten opzichte van olieproducerende landen. De bio-economie biedt zeker kansen voor de landbouwsector. Door de grotere vraag naar landbouwproducten zullen de prijzen stijgen. Dat horen boeren graag. Met die extra opbrengst kan de welvaart op het platteland toenemen, kunnen boeren extra investeren om bijvoorbeeld hun productie te verhogen, het gezinsinkomen op te krikken en de bestaanszekerheid te garanderen. Op deze manier zouden zelfs de ontvolking van het platte land en de toenemende verstedelijking kunnen worden getemperd. Er gloort weer hoop voor de boer. Enthousiasme gesmoord Toch is het niet allemaal goud wat er blinkt. Als de landbouw ons niet alleen moet voeden, maar ook onze energie moet leveren en onze materialen, dan zal de druk op de schaarse gronden en middelen van bestaan alleen maar toenemen. Een begin van wat dat inhoudt zien we al in Afrika, waar onder andere China, maar ook Arabische landen enorme stukken land hebben opgekocht of gepacht. Tussen 2000 en 2010 is ruim 200 miljoen hectare land onder invloed van deze land rush van eigenaar veranderd, zo stelt een recent rapport van de International Land Coalition; dat is ongeveer 40 keer de oppervlakte van Nederland. Het aanvankelijke enthousiasme over de biorevolutie is daarom inmiddels enigszins gesmoord. Bio zal niet al onze problemen oplossen. Hoogleraar voedingsleer Martijn Katan legt in NRC Handelsblad haarfijn uit waarom bio geen (volledig) alternatief kan zijn voor fossiele brandstoffen: De voorraad fossiel is gevormd in 400 miljoen jaar en wij maken dat in 400 jaar op; dat is iedere dag een hoeveelheid die in 2000 jaar is gevormd. Dat is met landbouw niet bij te houden. ONEWORLD DOSSIER 7

8 in de praktijk eeuwig leven voor tapijttegel Een glimp van de nieuwe economie is in Waalwijk te zien. daar staat tapijtfabrikant desso, die in 2008 besloot het bedrijf vanuit de Cradle to Cradle -filosofie te leiden. TEKST ROELAND MUSKENS BEELD PETER BOER M arco van Bergen heeft een grote pot dropjes op zijn bureau staan. Althans, dat denken argeloze bezoekers. Bitumen-korrels, zegt Van Bergen lachend, terwijl hij zwarte korrels uit de pot door z n hand laat gaan. Dat is een van de materialen die we uit de tapijttegels halen en die we terugnemen. Van Bergen is projectleider duurzaamheid bij Desso en kan enthousiast vertellen over tapijt en vooral over tapijttegels, de productsoort waar hij met name mee te maken heeft. De achterkant van tapijt bestaat meestal uit een dunne bitumenlaag, gemengd met polymeer. Bitumen is een restproduct van de aardolie raffinage. Dat spul is niet Cradle to Cradle, geeft Van Bergen toe. Het is een restproduct, legt hij uit. Bitumen is wat er overblijft als je uit aardolie benzine, diesel en kerosine verwijdert: een dik, stroperig goedje waar van alles in kan zitten. Juist de onzekerheid van wat er precies inzit, maakt bitumen ongeschikt om te gebruiken in een Cradle to Cradle -bedrijf. Daarom heeft Desso een nieuwe achterkant voor tapijt ontwikkeld op basis van polyolefine. Dat is ook een aardolieproduct, zegt Van Bergen. Maar het is volledig zuiver, in die zin dat we exact weten wat erin zit: het bestaat hoofdzakelijk uit C- en H-atomen. Daarmee is het na gebruik weer opnieuw in te zetten als grondstof. Kip Zonder Kop Dat is een van de principes van de Cradle to Cradle -filosofie, legt de sustainability-directeur van Desso, Rudi Daelmans, uit: Afval is voedsel. Ofwel: zorg ervoor dat de materialen die overblijven nadat een product versleten is weer kunnen dienen als grondstof voor bijvoorbeeld hetzelfde soort product. Dus: niet Het probleem is dat we de vervuiling en de verspilling niet terugvinden in de prijs down cyclen, maar echt recyclen. Daelmans was een van de mensen die aan de wieg stond van de introductie van het Cradle to Cradle -principe bij Desso. Toen Desso in 2007 onder een nieuw management kwam, werd besloten extra aandacht te besteden aan duurzaamheid. Daelmans: Ik gaf leiding aan de kwaliteit en technische ontwikkelafdeling, maar werd door de nieuwe CEO, Stef Kranendijk, benoemd als de eerste directeur duurzaamheid. De eerste maanden liep ik rond als een kip zonder kop. Hoe moesten we ons bedrijf meer duurzaam maken? Wat houdt duurzaam nu precies in? Ik las van alles over duurzaamheid, ik bezocht tientallen seminars. Maar ik werd er alleen maar somberder van. Toen stuitte ik op Cradle to Cradle. En daar werd ik wel enthousiast van. Het toeval wilde dat rond dezelfde tijd Stef (Kranendijk, red.), onze directeur, ook in contact kwam met de man die de C2C-filosofie heeft uitgedacht, de Duitse hoogleraar dr. Michael Braungart. Stef en ik waren het snel eens. Maar het was nog lastig om de rest te overtuigen. De bestaande weerstand tegen de nieuwe koers binnen de Desso-gelederen werd aanvankelijk groter toen Braungart bij zijn eerste bezoek aan de Desso-fabriek zei: Dat zwarte spul moet eruit. Dat ging over de bitumen onderlaag. Aan de wand van het kantoor van Daelmans hangt een tiental oorkondes waarop Desso-tapijtproducten worden gecertificeerd als Cradle to Cradle, maar Daelmans is daar eigenlijk 8 ONEWORLD DOSSIER

9 marco van bergen is projectleider duurzaamheid. recycling Stukken gebruikt tapijt worden uit elkaar geplukt. bitumen vormde voorheen de onderkant van de tapijttegel. rollerdoc is een speciaal ontworpen karretje om gebruikte tapijttegels te vervoeren. ONEWORLD DOSSIER 9

10 Subsidies zijn soms nodig om te kunnen concurreren niet erg van onder de indruk. Het gaat ons niet om de certificering van onze producten. Certificering is niet het lastigste onderdeel. Het gaat ons erom dat we de Cradle to Cradle filosofie helemaal integreren in onze totale bedrijfsvoering. Dat is eigenlijk een voortdurende uitdaging. We liggen goed op schema om onze doelstellingen te halen, maar we merken ook dat de aandacht zo weer verslapt. In het begin is het spannend en de eerste winst kan makkelijk worden geboekt. Nu is het zaak dat we doorzetten. In de dagelijkse praktijk wordt Desso bijgestaan door de organisatie EPEA, een wetenschappelijk instituut dat bedrijven en instellingen helpt om C2C te worden. Daelmans: EPEA kijkt onder andere naar de ingrediënten die we gebruiken in onze producten, of die voldoen die aan de Cradle to Cradle -principes. Het beoordelen van alle materialen die gebruikt worden in de diverse tapijten van Desso is een enorme opgave, legt Daelmans uit. In totaal heeft Desso te maken met maar liefst 2500 ingrediënten. Die moeten allemaal nagekeken worden: waar liggen de risico s, wat is recyclebaar? Ga er maar aan staan. ZaKeLiJKe markt Een van de taken van projectleider duurzaamheid Marco van Bergen is een systeem op te zetten om gebruikte tapijttegels terug te nemen. Daarbij gaat het niet zozeer om een paar vierkante meters die bij individuele gezinnen ligt, maar om de zakelijke markt: om oppervlaktes van vierkante meter en meer. Niet zonder trots laat Van Bergen de speciale karretjes RollerDocs heten ze - zien die hij mede heeft ontworpen om het de klant gemakkelijk te maken. Vaak wordt het tapijt via pallets afgevoerd, maar dat is reuze onpraktisch: die dingen kunnen de lift niet in, moeten met een vorkheftruck verplaatst worden. De RollerDocs zijn op maat gemaakt, zijn makkelijk te verrijden en passen in iedere lift. Het alternatief is de tegels in een vuilcontainer gooien. Wij halen ze op tegen prijzen die concurreren met wat de afvalbranche vraagt. In de praktijk van nu is het nog bitumen wat de klok slaat, erkent Van Bergen. De tapijttegels die van de klant terugkomen hebben stuk voor stuk nog de karakteristieke, gitzwarte onderkant. In een van de fabriekshallen van Desso in Waalwijk laat Van Bergen zien wat er met de gebruikte tegels gebeurt. Een drietal immense machines plukt de stukken tapijt met geweld uit elkaar. Hoe dat precies gebeurt wordt door Desso zorgvuldig geheimgehouden: duurzaamheid is een concurrentiegevoelig proces. Aan het eind van het proces resteert een enorme baal met bitumen en een nog grotere baal met vezels. De vezels gaan naar de garenfabriek, legt Van Bergen uit. Die worden uiteindelijk, na een extra zuiveringsstap, weer gebruikt voor nieuw tapijtgaren. Dat is dus echt Cradle to Cradle. De enorme bakken met bitumen zijn een ander verhaal. Het is niet meer te gebruiken in de Cradle to Cradle tapijtcyclus. Uiteindelijk blijkt bitumen gewaardeerd te worden in de wegenbouw. Vanwege de polymeren die in de korrels zitten verbetert de kwaliteit van het asfalt als er bitumen van Desso bij gemengd worden. Daar zijn we natuurlijk blij mee, zegt Van Bergen. Maar het is wel strijdig met de C2C-filosofie. Want het is een typisch voorbeeld van down cycling: het gaat omlaag in de waardeketen. echte prijs Inmiddels heeft Desso de EcoBase backing ontwikkeld. De omstreden bitumenlaag is daarbij vervangen door een onderlaag gemaakt van polyolefine. De eerste tapijttegels met de EcoBase backing worden pas over een jaar of tien terugverwacht bij Desso. De kosten zijn een factor in de omschakeling naar C2C. De polyolefine onderkant van de tapijttegels is duurder dan bitumen. Ook het recyclen van de oude tegels tot nieuwe hoogwaardige grondstoffen is een kostbaar proces om uit te denken en op te zetten. De machines die dat klusje nu uit voeren zijn een pilot, zegt Rudi Daelmans. Voor de invoering in de rest van Europa heeft Desso een subsidie gekregen van de Europese Unie (Eco-Innovation Project). We ervaren dat subsidies soms nodig zijn om prijstechnisch te kunnen concurreren met Cradle to Grave-systemen. Het probleem is namelijk dat de échte prijs van grondstoffen niet in de prijs is verdisconteerd. De vervuiling en de verspilling van de oude manier van werken vinden we er niet in terug. Als dat wel gebeurt, dan worden grondstoffen duurder en heeft duurzaam produceren geen subsidie meer nodig. Cradle to Cradle Cradle to Cradle (C2C) is een manier van ontwerpen en produceren waarbij alle gebruikte grondstoffen van een product aan het eind van de levenscyclus van het product weer ingezet kunnen worden voor het maken van nieuwe producten. Het verschil met recyclen is dat er geen kwaliteitsverlies optreedt, en geen restproducten over blijven. Het principe van C2C is ontwikkeld door William McDonough en Michael Braungart. Hun boek is in het Nederlands verschenen als Cradle to Cradle - Afval = Voedsel (Scriptum). 10 ONEWORLD DOSSIER

11 Kritiek op de groene economie Wie betaalt, bepaalt De groene economie leidt de aandacht af van de systeemfouten in het economische model, zeggen critici. Als alles om milieuaspecten draait, trekken ontwikkelingslanden aan het kortste eind. Duurzaam: wie kan daar tegen zijn? Toch is er ook weerstand tegen de groene economie. En niet alleen rabiate klimaatsceptici en vrijemarktfundamentalisten verzetten zich. Vooral vanuit zuidelijke landen wordt zuinig gereageerd. De groene economie is een wolf in schaapskleren, stelt bijvoorbeeld Edgardo Lander, hoogleraar aan de Universiteit van Caracas en fellow van het Transnational Institute. De grote fout die UNEP maakt, volgens Lander, is dat het hele vraagstuk van macht wordt overgeslagen. Het UNEP-rapport Towards a Green Economy besteedt honderden pagina s aan alternatieve patronen voor productie, voor de industrie, voor de landbouw, voor de planning van steden, voor constructiesystemen, voor transport. Maar het rapport, meent Lander, negeert volledig de ongelooflijk ongelijke machtsverhoudingen die bestaan in de wereld en de belangen die in het spel zijn om het huidige systeem gaande te houden. Volgens de Venezolaanse professor leven de opstellers van het rapport in een fantasiewereld waarin overheden echt democratisch zijn en hun beslissingen baseren op de wil van de meerderheid van de bevolking en de behoeftes van huidige en toekomstige generaties. De werkelijkheid is anders. In het beste geval staan overheden machteloos. Ze kunnen geen groene gedragsnormen opleggen aan de grote bedrijven en de financiële instituties. Die baseren hun gedrag op winstmaximalisatie. Het is Water en schone lucht verworden tot koopwaar zelfs erger, meent Lander. Ondanks de goede bedoelingen is het hele concept van de groene economie niet meer dan een nieuw instrument om de kritiek op de huidige realiteit zo te verdraaien dat het onderliggende, kapitalistische model onaangetast blijft. Ulrich Hoffmann, hoofd van de afdeling handel en duurzame ontwikkeling van VN-organisatie UNCTAD, waar - GENRe XXXX XXXXXX schuwt dat het optimistische vooruitzicht van groene groei valse hoop zou kunnen wekken. Het idee dat we de grote problemen te lijf kunnen gaan met groene groei, leidt af van de systeemveranderingen die noodzakelijk zijn, stelt Hoffmann. In de aanloop naar Rio+20 hebben de ontwikkelingslanden, verenigd in de G77, een aantal bezwaren geformuleerd tegen de introductie van het begrip groene economie. Het eerste risico is dat de groene economie uitsluitend wordt gedefinieerd als een milieumaatregel, zonder de elementen van ontwikkeling en fairness erbij te betrekken. Het tweede risico is dat de groene economie een nieuw sjabloon wordt waarbij alle landen gelijk worden gesteld. Het derde risico is dat de groene economie dienst gaat doen als rechtvaardiging voor nieuwe handelsbarrières. En ten slotte vrezen ontwikkelingslanden dat de groene economie leidt tot nieuwe voorwaarden die de rijke landen kunnen opleggen voor het verstrekken van leningen en het kwijtschelden van schulden. Die voorwaarden zijn dan uitsluitend gericht op milieuaspecten en niet op het totale principe van duurzame ontwikkeling. De groene economie leidt de aandacht af van de systeemfouten in het heersende economische model, stellen de ontwikkelingslanden. Het markt gerichte model heeft ons in de problemen gebracht en nu komt men aan met oplossingen die op dezelfde marktprincipes zijn gebaseerd, zegt bijvoorbeeld de Maleisische econoom Martin Khor (zie pagina 14). Het inzetten van marktprincipes om bedrijven te laten betalen voor het recht om te vervuilen maakt dat mondiale publieke goederen zoals water en (schone) lucht verworden tot koopwaar. Als je maar betaalt, kun je ermee doen wat je wilt. ONEWORLD ONEWORLD DOSSIER 11

12 essay Sheila SitalSing Groen is Geen HobbY van bomenknuffelaars de groene economie is als de wereldvrede: daar is toch iedereen voor? Maar in de praktijk blijkt dat goede bedoelingen nog niet voldoende zijn om alle geesten er rijp voor te krijgen, betoogt publiciste Sheila Sitalsing. t he Heartland Institute blijft het proberen. De conservatieve Amerikaanse denktank, die van het bestrijden van de klimaatleugen een levenstaak heeft gemaakt, liet begin mei reclameborden verspreiden waarop de terrorist Ted Kaczynski figureert. Ik geloof nog steeds in de opwarming van de aarde. Jij ook? staat er naast de afbeelding van de man die bekendstaat als de Unabomber, een man die jarenlang angst zaaide in de Verenigde Staten door bombrieven te versturen uit woede over de vernietiging van de natuur. De boodschap: alleen terroristen, gestoorden, moordenaars en andere marginale figuren geloven in die rare praatjes dat we als mensheid zelf de aarde naar de knoppen helpen met ons uitbundige energie- en grondstoffenverbruik. Verstandige, nette mensen weten wel beter en rijden nog een extra rondje in de SUV, het gaspedaal extra hard ingedrukt, de legendarische woorden van George W. Bush indachtig: De Amerikaanse manier van leven is niet onderhandelbaar. De borden moesten na protest neergehaald worden, maar bij The Heartland Institute waren ze dik tevreden met de publiciteit. Hoezeer groeperingen als The Heartland Institute het ook blijven proberen, in de rest van de wereld is er min of meer consensus over de opvatting dat we niet genoeg hebben aan één aarde als de consumptie van energie en grondstoffen on gehinderd blijft voortgaan. We verbruiken te veel, we vervuilen te veel, we willen te veel, we zijn met te veel, en ja, door industrie, ontbossing, verkeer en ander verbruik van water en energie helpen we eraan mee dat de polen smelten, de verwoestijning oprukt en de zeespiegel stijgt. Dat het anders moet en kan minder, duurzamer wordt buiten de kringen rond Firma s als Shell en KLM zouden goede sier maken met vergroening The Heartland Institute niet op grote schaal in twijfel getrokken. Maar hóe het anders moet, is grond voor een loopgravenoorlog waarin ook de komende duurzaamheidstop in Rio van eind juni geen blijvende vrede zal brengen. De groene economie vormt de hart van het debat, ook straks in Rio. Groene economie, dat klinkt als wereldvrede. Wie kan daar nu tegen zijn? Antwoord: zo buitengewoon veel landen, pressiegroepen en maatschappelijke organisaties, dat de verwachtingen over substantiële progressie in Rio niet erg hoog zijn. In het vuistdikke rapport over de groene economie uit februari 2011 schetst UNEP de mogelijke weg naar verduurzaming en vergroening: als landen (vooral de rijke) maar snijden in subsidies voor boeren, vissers, mijnbouwers en andere sectoren die milieuschade kunnen toebrengen, en deze fondsen steken in nieuwe, duurzame technologieën. Dankzij massale investeringen kunnen we dan overstappen van de huidige bruine naar een nieuwe groene economie, die ook nog eens extra banen zal scheppen. Win-win! Er was uiteraard kritiek. De nadruk op technologische oplossingen stuit op diepgewortelde argwaan jegens zaken als nanotechnologie, synthetische biologie, het verbranden van biomassa en genetische modificatie. De nadruk op markt oplossingen (het beprijzen van milieu effecten, natuur meten en waarderen), stuit op diepgewortelde argwaan jegens het vermarkten en mogelijk privatiseren van natuur. Want in hoeverre ondermijnt dit de mogelijkheid van een gemeenschap om te beschermen 12 ONEWORLD DOSSIER

13 en te behouden wat ze graag wil beschermen en behouden? De gezochte samenwerking met het bedrijfsleven stuit op diepgewortelde argwaan jegens het zakenleven in het algemeen. Firma s als Shell en KLM zouden goede sier maken met vergroening, maar er ondertussen niks van menen. Groenwassen heet dat. En het gebeurt. Legio zijn de voorbeelden van autofabrikanten en luchtvaartmaatschappijen die zich als duurzaam profileren, en tegelijkertijd lobbyen tegen strengere normen voor CO 2 -uitstoot. Hypocrisie is niet voorbehouden aan politici. Fundamenteler is de kritiek uit de hoek van maatschappelijke organisaties dat UNEP een sprookjeswereld schetst die uit louter democratische regeringen bestaat die uitsluitend visionair en met grote wijsheid handelen in het belang van de mensheid, onze kindskinderen en de verre toekomst van de aarde, daarbij ondersteund door brave burgers die er al net zo n langetermijnvisie op nahouden en bereid zijn tot grote persoonlijke offers. In de weerbarstige praktijk van alledag wil niemand zijn belangen opgeven, vreest elke politicus de volgende verkiezingen, vreest elke dictator de volksopstand, vreest elke Chief Executive Officer de aandeelhouder, en is niemand bereid tot grote offers, op geen enkel niveau. Aan strikte naleving van internationale afspraken over CO 2 - uitstoot onttrekken de grootste grootverbruikers zich nog steeds met groot succes. De G77 een groep van ontwikkelingslanden die inmiddels uit veel meer dan 77 landen bestaat roept ondertussen dat groene economie niets meer is dan een nieuw etiket om ontwikkelingslanden op achterstand te zetten en oneigenlijke, maar dit keer groene barrières voor hun producten op te werpen. Ziedaar het mijnenveld in de aanloop naar Rio+20. Het verkoopargument is dat vergroening geld en banen zou opleveren; staatjes en berekeningen vol discutabele aannames in dikke UNEP-rapporten moeten de sceptici daarvan overtuigen. Die laten zich evenwel niet zo snel overtuigen. Vergroening kost vooralsnog vooral geld. En of het op de lange termijn werkelijk meer banen oplevert, valt te bezien. Groen is vooralsnog een luxe, waarvan arme landen zeggen dat ze er geen geld voor hebben en waarvan rijke landen zeggen dat ze zich die nu even niet kunnen permitteren omdat ze wel wat anders aan het hoofd hebben eurocrisis, schuldencrisis, bankencrisis. Dat kan men kortzichtig vinden en dat is het ook. Bij de overgang naar een groene economie zullen er winnaars én verliezers zijn. Maar als alles bij het oude blijft, zullen er op den duur alleen maar verliezers zijn. Wat rest is het morele argument. Groen is geen hobby van bomenknuffelaars. Drie miljard mensen leven van minder dan 2,50 dollar per dag. Een miljard mensen hebben geen toegang tot schoon water; 1,2 miljard mensen zijn chronisch ondervoed. Zij ondervinden als eerste de gruwelijke gevolgen van de aanslagen die rijke landen doen op het milieu: overstromingen, tegenvallende oogsten. Het verhelpen van die schande vergt, naast zeer veel andere zaken, ook een drastische omwenteling in de wijze waarop wij met de aarde omgaan. Wellicht keert de wal het schip. Het IMF rekende onlangs voor dat bij voortgaande energieconsumptie, gevoegd bij de geopolitieke spanningen in het Midden-Oosten, de olieprijs kan verdubbelen. Dat zal vermoedelijk een grotere impuls geven aan de groene economie dan alle goede bedoelingen tezamen. ONEWORLD DOSSIER 13

14 interview martin Khor Groene economie leidt af van waar Het echt over Moet Gaan de groene economie is niet geschikt als centraal begrip tijdens de rio+20 onderhandelingen, zegt Martin Khor, directeur van het South Centre, de gemeenschappelijke denktank van de ontwikkelingslanden. niemand weet eigenlijk precies wat er onder wordt verstaan. Khor pleit voor meer internationaal overleg. En voor het overeind houden van de Spirit of rio. TEKST ROELAND MUSKENS in juni zullen in Rio de rijke, geïndustrialiseerde landen hard botsen met de ontwikkelingslanden, verenigd in de G77. De inzet van de G77 wordt voor een flink gedeelte voorbereid in Genève. Daar zetelt het South Centre. Vanuit een onopvallend kantoorgebouw in een buitenwijk van de stad, met zicht op besneeuwde Alpen, levert Khor kritiek op de manier waarop de rijke landen de mondiale agenda naar hun hand zetten. in rio 92 werd de term duurzame ontwikkeling gemunt. nu, in rio+20 gaat het ineens over de groene economie. is dat nou nodig, zo n nieuw begrip? De term groene economie is niet door ons de ontwikkelingslanden bedacht. Het grote voordeel van duurzame ontwikkeling als centraal begrip is dat er overeenstemming is over wat het eigenlijk betekent. Duurzame ontwikkeling leunt op drie pilaren. Ten eerste: zorg voor het milieu. Ten tweede: economische ontwikkeling. En ten derde: sociale ontwikkeling. Dat hebben alle landen zo afgesproken. Die combinatie maakt dat ontwikkelingslanden zich vertrouwd voelen met dit begrip. Onderhandelingen op het gebied van water, gezondheid, energie, landbouw, noem maar op, vonden allemaal plaats vanuit het begrip duurzame ontwikkeling. Daarmee wisten we dat het niet alleen ging om milieu, maar dat de ontwikkelingskansen van arme landen altijd onderdeel waren van de onderhandelingen. Nu is het begrip groene economie naar voren geschoven. En niemand weet precies wat daaronder wordt verstaan: alle landen geven er een andere invulling aan. Hoe moeten we op basis daarvan praten? de ontwikkelingslanden, verenigd in de g77, zijn dus niet gelukkig met de groene economie? Dat is overdreven. Als onderwerp voor een academische discussie is het zelfs erg interessant, maar het is niet geschikt als fundament van internationale onderhandelingen. Het Rio+20 proces is al ingewikkeld genoeg. Rio+20 is bedoeld om te kijken wat er terecht is gekomen van de dingen die we twintig jaar geleden tijdens de milieutop in Rio de Janeiro hebben afgesproken: wat is er gebeurd met de zogenoemde Agenda 21, hoe staat het met de Rio Principles, in hoeverre zijn de beloftes over financiering nage komen? Dat is erg ingewikkelde materie. Daar komt nu de discussie bij over de groene economie. Waar bent u bang voor? Vooral dat zo n nieuw begrip afleidt van wat is vastgelegd in Rio 92 : principes als het recht op ontwikkeling en de vervuiler betaalt. Die uitgangspunten zijn belangrijk voor de arme landen. Ze dreigen nu van de agenda te verdwijnen. Daarnaast is er het risico dat er besloten wordt tot een one size fits all-benadering; dat er geen verschil wordt gemaakt tussen de verschillende stadia waarin landen zich bevinden en de verschillen in uitgangspositie. Ook zijn de ontwikkelingslanden bang dat de groene economie gebruikt gaat worden als een soort verkapt handelsprotectionisme, dat goederen die niet volgens bepaalde groene standaarden worden geproduceerd, te maken gaan krijgen met extra importtarieven. 14 ONEWORLD DOSSIER

15 CV Martin Khor Geboren 1951 te Penang, Maleisië Huidige functie Sinds 1 maart 2009 directeur van het South Centre, een onderzoekscentrum van 51 ontwikkelingslanden, gevestigd in Genève Tevens Lid van VN-commissie Milieu & Stedenbouw (sinds 1998), Vicevoorzitter werkgroep VN-commissie Mensenrechten (sinds 1996) Voorheen Studie Economie aan Cambridge University (Engeland), Onderzoeksdirecteur consumentenbond (Penang), Directeur ontwikkelingsorganisatie Third World Network (Maleisië) Khor is auteur van boeken over handel, mensenrechten en duurzame ontwikkeling en columnist van de Maleise krant The Star. Gebeurt dat al? Ja. In Amerika is een wetsvoorstel gelanceerd om buitenlandse producten die niet voldoen aan de standaarden die Amerika voor het eigen bedrijfsleven heeft bedacht, extra te belasten. In Europa staat de vliegtaks ter discussie, die extra hoge tarieven oplegt aan vieze vliegtuigen uit andere landen. Dat zijn toch juist goede maatregelen: de vervuiler moet betalen! Het punt is dat dit soort milieubelastingen alleen opgelegd kunnen worden als ze internationaal zijn afgesproken. Als landen het op eigen houtje doen, is het hek van de dam. Hoezo? Stel dat Nederland een extra hoog importtarief instelt voor goederen uit andere landen die niet gemaakt zijn volgens de Nederlandse uitstootnormen, wat let een ander land dan om Nederlandse producten extra te belasten omdat, bijvoorbeeld, de gemiddelde energieconsumptie in Nederland veel te hoog is? Of vanwege de enorme ecologische voetafdruk van de Nederlanders? Er zijn wel duizend redenen te bedenken om de goederen uit een bepaald land extra te belasten. Eenzijdige maatregelen leiden tot vergelding en dat leidt tot chaos. De ontwikkelingslanden, verenigd in de G77, zijn echt niet van plan om op eigen houtje importtarieven op te leggen, maar als de rijke landen dat wel doen, dan komt er zeker een reactie. All hell will break loose. In de onderhandelingen over Rio+20 lijken sommige landen de uitkomsten van Rio 1992 ter discussie te willen stellen. Zo zijn er landen die twijfelen aan het recht op ontwikkeling. En andere landen willen af van de common but differentiated responsibility (het principe dat alle landen verantwoordelijk zijn voor een duurzame toekomst, maar dat hun rechten en plichten kunnen variëren, red.). Die initiatieven leiden tot wantrouwen bij de ontwikkelingslanden. De arme landen hebben wel geaccepteerd dat er een speciaal hoofdstuk komt over de groene economie, maar dat moet dan vooral gaan over de definitie en de operationalisatie van dat begrip. De indruk bestaat dat de arme landen eigenlijk gewoon weinig behoefte hebben aan groene maatregelen. Alles wat wordt voorgesteld schieten ze af met het argument dat zij niet verantwoordelijk zijn voor de toestand waarin de wereld verkeert. Waar het om gaat is dat dit soort maatregelen internationaal besproken moeten worden. Ze kunnen pas ingesteld worden als er overeenstemming over bestaat. ONEWORLD DOSSIER 15

16 De vieze industrie hebben jullie naar zuidelijke landen verplaatst trend Kunnen we daarop wachten? de problemen zijn urgent en internationale onderhandelingen kunnen jaren voortslepen. We moeten wel. Daar is geen alternatief voor. er wordt al zó veel gepraat. al die internationale toppen. Laten we eerlijk zijn: landen hebben tegengestelde belangen en zijn het gewoon niet eens. om de wereld te redden, moeten welwillende landen desnoods op eigen houtje handelen. Daar vergist u zich in. Er wordt juist te weinig gepraat. Neem de klimaatonderhandelingen. Dat enorm ingewikkelde dossier moet in een paar sessies van een paar weken uitonderhandeld worden, dat kan gewoon niet. Klimaat staat nog te laag op de internationale agenda. Vergelijk het eens met de onderhandelingen over een open wereldhandel: daarover wordt vrijwel iedere dag onder handeld, want nationale belangen zijn daarbij veel directer in het geding. Of neem hernieuwbare energie, een onderwerp met enorme grensoverschrijdende implicaties, daarover wordt nauwelijks gepraat. Er is geen VN-organisatie voor duurzame energie. Dat is de reden dat institutionele veranderingen op de agenda staan in Rio: we hebben een nieuw instituut nodig dat met gezag zaken over duurzame ontwikkeling kan agenderen. Zoals wat? Een voorbeeld is het Yasuni-initiatief van Ecuador. De regering van dit land heeft voorgesteld om af te zien van de exploitatie van de olievoorraden in het Yasuni National Park, een kwetsbaar gebied met enorme biodiversiteit. Er zit daar voor zo n acht miljard dollar aan winbare olie onder de grond. Maar het winnen daarvan zou het gebied grote schade berokkenen en leiden tot de extra uitstoot van broeikasgas. Oké, heeft Ecuador voorgesteld, wij zien af van het winnen en verkopen van de olie, maar dan moet de internationale gemeenschap ons de helft (vier miljard dollar) van de gemiste opbrengst betalen. Dit is een interessant concept. Het is voor het eerst dat een land zoiets voorstelt. Het is ook een kwestie van vertrouwen. Wie zegt ons dat de volgende regering van ecuador niet zal zeggen: bedankt voor die 4 miljard en nu gaan we die olie lekker toch exploiteren? Ja, dat is een reëel risico en daar moet een voorziening voor worden ingesteld. Weet u, het is makkelijk om de aandacht te richten op grondstoffen: dat die schaars zijn en op een vervuilende manier worden gewonnen en dat die grondstoffen met extra tarieven moeten worden belast. Veel minder populair is de gedachte dat arme landen geholpen zouden kunnen worden in de exploitatie van grondstoffen zodat het op een schone manier kan gebeuren. Vooral de arme landen zijn afhankelijk van de productie van grondstoffen. De arme landen zeggen: logisch dat een land als Nederland nadruk legt op het milieu, want jullie hebben je bossen al gekapt en het gas al uit de grond gehaald. Daar zijn jullie rijk en welvarend van geworden. Nederland heeft nu een service-economie, die veel minder vervuiling oplevert. De vieze industrie hebben jullie naar de zuidelijke landen verplaatst. Nu worden wij gedwongen om maatregelen te nemen die jullie voor jezelf indertijd niet nodig vonden. Dat kan, maar daar moet iets tegenover staan. Het is simpel: is Nederland bereid om een deel van zijn rijkdom af te staan om zuidelijke landen de gelegenheid te geven dezelfde ontwikkeling door te maken zonder de planeet te verwoesten? Van WelVaart naar WelZiJn Het Bruto nationaal Product is de belangrijkste graadmeter voor welvaart. Het BnP zegt echter weinig over het welzijn van een bevolking. rijkdom en armoede zijn veel bredere begrippen dan alleen omzet en materieel bezit. Een aantal alternatieven: Happy planet index en gross national Happiness meten menselijk welzijn en milieu-impact measure of economic Welfare meet consumptie in plaats van productie green gdp of green accounting corrigeert het BnP voor milieuschade genuine savings gaat over investeringen in geproduceerd, natuurlijk en menselijk kapitaal Hdi: Human development index is de optelsom van levensverwachting, gezondheid, educatie, levensstandaard van de bevolking ecological Footprint meet de belasting van het natuurlijke ecosysteem door de bevolking environmental sustainability index en environmental performance index meet de milieuprestaties op nationale schaal sustainable national income behelst de mate van duurzaamheid van een land system of economic and social accounting matrices and extensions integreert milieu-, sociale en economische data sustainable development indicators meet de voortgang richting duurzame ontwikkeling Bron: our CoMMon FUTUrE 2.0 Meer weten over de groene economie? Kijk op voor een uitgebreid kennisdossier. 16 ONEWORLD DOSSIER

GROENE GROEI: ILLUSIE OF REËLE OPTIE?

GROENE GROEI: ILLUSIE OF REËLE OPTIE? JUNI ONEWORLD DOSSIER GROENE ECONOMIE GROENE GROEI: ILLUSIE OF REËLE OPTIE? DEZE CRISIS LOSSEN WE NIET OP MET CONSUMPTIE 4 3D PRINTEN MET BIOMASSA TAPIJTFABRIKANT DESSO GAAT CRADLE TO CRADLE WE RIJDEN

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Malthus (1766 1834) Kan landbouw de wereld blijven redden? Het ongelijk van Malthus. An essay on the principle of population 25/11/2013

Malthus (1766 1834) Kan landbouw de wereld blijven redden? Het ongelijk van Malthus. An essay on the principle of population 25/11/2013 Kan landbouw de wereld blijven redden? Malthus (1766 1834) Piet VANTHEMSCHE Voorzitter Boerenbond KULeuven Universiteit 3 e Leeftijd 03-12-2013 An essay on the principle of population Het ongelijk van

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?)

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Toelichting op de opdracht In deze opdracht gaan jullie kijken naar grensoverschrijdende problemen. Dit doen jullie

Nadere informatie

Sustainable development goals

Sustainable development goals Sustainable development goals The road to dignity by 2030 Ending Poverty, Transforming all Lives and Protecting the Planet = De weg naar waardigheid, Armoede beëindigen, alle levens veranderen en de aarde

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Wereldproblemen te lijf met business modellen

Wereldproblemen te lijf met business modellen INTERVIEW tekst: Maarten van der Schaaf Wereldproblemen te lijf met business modellen Marcello Palazzi behoort al decennia tot de voorhoede van het mondiale duurzame bedrijfsleven. Samen met Leen Zevenbergen

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

Strategisch Beleidsplan 2013-2015

Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Switch, samen naar duurzaam en rechtvaardig Switch stimuleert gedrag dat bijdraagt aan een duurzame en rechtvaardige wereld. Hier én daar, nu én in de toekomst. Switch

Nadere informatie

Les Crisis in de olie

Les Crisis in de olie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Crisis in de olie Werkblad Les Crisis in de olie Werkblad Op zondag 4 november 1973 bestonden er nog geen inline- skates. Hadden ze wel bestaan, dan had je die dag heerlijk

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR Groen Gas als kans voor Noord-Holland Dames en heren, Kansen

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

Klimaatramp is niet meer tegen te houden

Klimaatramp is niet meer tegen te houden AP Klimaatramp is niet meer tegen te houden OPINIE Wie gelooft dat de democratie het klimaatprobleem tijdig kan oplossen gelooft in sprookjes. Door: Marcel van Dam 13 november 2014, 02:00 8 ANP Kippa Ik

Nadere informatie

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb De meeste mensen in Nederland hebben het goed voor elkaar. We hebben genoeg eten, we hoeven niet bang te zijn voor oorlog en we zijn dan ook tevreden met ons leven. Maar dat is niet overal op de wereld

Nadere informatie

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*?

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? Samenvatting van de bevindingen van de Nationale DenkTank 2012 boer Consument Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? verwerker *De voorstellen van de denktank voor

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing?

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? (gebaseerd op lessen van 50 minuten) Les 1 en 2: Bekijken van de DVD Afval is Voedsel (Vpro Tegenlicht 6 oktober 2006) Maken van de verwerkingsopdrachten. De DVD

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Energie Transitie: traagheid en versnelling

Energie Transitie: traagheid en versnelling twitter.com/janrotmans Energie Transitie: traagheid en versnelling Den Haag, 26 Juni 2014 In welke fase zit energietransitie? Transitie naar Duurzame Energie Pre-development stage Through development stage

Nadere informatie

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten 1. Met andere ogen Wetenschap en levensbeschouwing De wereld achter de feiten Dit boek gaat over economie. Dat is de wetenschap die mensen bestudeert in hun streven naar welvaart. Het lijkt wel of economie

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004 De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag Den Haag, november 2004 Hierbij dank ik u mede namens de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

WELKOM. Biobased Business Event Emmen. Over natuurlijke oplossingen gesproken

WELKOM. Biobased Business Event Emmen. Over natuurlijke oplossingen gesproken WELKOM Biobased Business Event Emmen Over natuurlijke oplossingen gesproken Natural Plastics Ontwikkelen, produceren en op de markt brengen van groene producten welke geen schade opleveren voor de natuur

Nadere informatie

Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw

Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw nnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn... Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw een visie over de hervormingen in de landbouw Oktober 2013 nnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn... Inleiding Landbouwbeleid heeft grote invloed op

Nadere informatie

Ons economische zelf. Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan

Ons economische zelf. Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan Ons economische zelf Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan Plaatjes invoegen Contrast tussen overvloed en gebrek Contrast tussen genieten van materie en uitbuiten

Nadere informatie

Dit gevoel bekruipt mij soms bij het trending topic circulaire economie. Nemen we niet iets voor juist aan wat nog moet worden bewezen?

Dit gevoel bekruipt mij soms bij het trending topic circulaire economie. Nemen we niet iets voor juist aan wat nog moet worden bewezen? De cirkelredenering voorbij Column van Kees Kerstens, projectleider Kennisinstituut Duurzaam Verpakken. Uitgesproken tijdens de Verdiepingsbijeenkomst van het KIDV op 24 maart 2016: Circulaire economie:

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews WWViews C/o The Danish Board of Technology Antonigade 4 DK-1106 Copenhagen K Denemarken Tel +45 3332 0503 Fax +45 3391 0509 wwviews@wwviews.org www.wwviews.org

Nadere informatie

DuurzaamAlmere.nl. Blijf innoveren. Duurzaam ondernemen. De Almere Principles: Blijf innoveren

DuurzaamAlmere.nl. Blijf innoveren. Duurzaam ondernemen. De Almere Principles: Blijf innoveren Blijf innoveren Om Almere vooruit te brengen, wil de gemeente Almere nieuwe en verbeterde processen, technologieën en infrastructuren aanmoedigen en experimenten en kennisuitwisseling ondersteunen. Zo

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

"IK. "Acceptatie van chemie is gewoon handel" Young Professionals over nun studie. Kansen voor onderhandelaars in India

IK. Acceptatie van chemie is gewoon handel Young Professionals over nun studie. Kansen voor onderhandelaars in India Young Professionals over nun studie "Acceptatie van chemie is gewoon handel" Kansen voor onderhandelaars in India Maa ndblad van de Vereniging van de Nederlandse Chemische "IK VA e'' Rio+20 Louise Fresco,

Nadere informatie

Toespraak van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij de opening van de dinerbijeenkomst van het Rathenau Instituut, 7 februari 2012 in Den Haag

Toespraak van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij de opening van de dinerbijeenkomst van het Rathenau Instituut, 7 februari 2012 in Den Haag Toespraak van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij de opening van de dinerbijeenkomst van het Rathenau Instituut, 7 februari 2012 in Den Haag Meneer de staatssecretaris, dames en heren, Ik voel mij bevoorrecht

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Samen, duurzaam doen!

Samen, duurzaam doen! Samen, duurzaam doen! Een online platform voor duurzaamheid in de Kromme Rijn en Utrechtse Heuvelrug Transitie: We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Jan

Nadere informatie

Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw

Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw NAV Jaarcongres Swifterbant 17 februari 2016 Inleiding door prof. Pier Vellinga Waddenacademie en Urgenda voorheen Wageningen UR, Vrije

Nadere informatie

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence Gedragscode Twence Twence in Hengelo is een (inter)nationale speler op de markt van grondstoffen en duurzame energie met hoogwaardige verwerking van afvalstromen en biomassa. Met innovatieve technieken

Nadere informatie

Sustainable Success Stories DSM. Van Steenkool tot Sustainabilityleider. Rinus van den Berg. Muriel Thies. Koninklijke DSM

Sustainable Success Stories DSM. Van Steenkool tot Sustainabilityleider. Rinus van den Berg. Muriel Thies. Koninklijke DSM 8. DSM Van Steenkool tot Sustainabilityleider Muriel Thies Koninklijke DSM 1 2 Stevig verankerd in het Limburgse landschap staat Koninklijke DSM. Een economische motor van weleer en nu, die in de afgelopen

Nadere informatie

Samenvatting. Zorgt het openstellen van de detailhandelssector voor buitenlandse concurrentie in een verbetering van de productiviteit?

Samenvatting. Zorgt het openstellen van de detailhandelssector voor buitenlandse concurrentie in een verbetering van de productiviteit? Samenvatting Dit proefschrift bestudeert de relatie tussen beleidshervormingen en productiviteitsgroei. Het beargumenteert dat het onderkennen van de diversiteit van bedrijven aan de basis ligt voor het

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid?

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Een onderzoek onder werkgevers in de topsectoren en de overheid. Onderzoeksrapport Samenvatting 1-11-2013 1 7 Facts & figures.

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 1 Dit is een voorproefje in druk van het digitale Cosun MVO-verslag over 2011. Wilt u meer gegevens raadplegen over wat wij zoal ondernemen met het oog op onze maatschappelijke

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Informatie voor basisschoolleerlingen uit groep 5 t/m 8 Wat kun je hier vinden? 1. Jouw spreekbeurt over de Millenniumdoelen 2. Waarom zijn er Millenniumdoelen 3.

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

Cradle to Cradle update

Cradle to Cradle update Cradle to Cradle update Schema Biologische cirkel DESSO Een Cradle to Cradle-bedrijf Biologische cirkel DESSO doet onderzoek naar prototypen tapijt en tapijttegels met grondstoffen uit de biologische

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk LES 3: Wereldvoedselvraagstuk 1 Les 3: Wereldvoedselvraagstuk Vakken Zedenleer/godsdienst, economie, aardrijkskunde, PAV Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken,

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

VERKENNING van de BioBased Economy

VERKENNING van de BioBased Economy VERKENNING van de BioBased Economy Biobased of Biowaste? Vereniging van Ver(s)kenners Martijn Wagener 28-nov-2013 Indeling Introductie Virida! Wat is de Biobased Economy?! Principes: cascadering en raffinage!

Nadere informatie

Arme landen gebaat bij vrije handel

Arme landen gebaat bij vrije handel Arme landen gebaat bij vrije handel De armoede in de wereld kan tegen 2015 gehalveerd worden als de rijke landen hun handelsbarrières verlangen en de buitenlandse hulp verhogen. Ook kunnen de arme landen

Nadere informatie

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Prof.dr. Robbert Huijsman MBA, Hoogleraar Management & Organisatie Ouderenzorg Senior manager Kwaliteit & Innovatie, Achmea .... Wat bedoelen we met duurzaamheid?

Nadere informatie

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008 Ik zie mijn inleiding vooral als een opwarmer voor de discussie. Ik ga daarom proberen zo veel mogelijk vragen op te roepen, waar we dan straks onder leiding van Wilma Borgman met elkaar over kunnen gaan

Nadere informatie

RACEN met... WC-papier

RACEN met... WC-papier RACEN met... WC-papier 1 Fossiele Brandstoffen Nadelen 1) Voorraden zijn eindig. 2) Afhankelijkheid van oliestaten 3) Bij verbranding komen broeikasgassen vrij: CO2/NOx/CH4 1000 1500 2000 2 Fossiele Brandstoffen

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Mij is gevraagd iets te vertellen over onze pogingen om rendement in de bedrijfsvoering te verbinden met duurzaamheid. Dat is vooral een kwestie om met boerenverstand

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 Vier Trends rond Regio Zwolle Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 1. Waar verdienen we ons geld? In de Stad (maar ga niet te makkelijk uit van trends) Aan de ene kant Dynamiek

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar?

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Q&A Biomassa A) Biomassa Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Er wordt vooral een onderscheid gemaakt tussen biomassa die is geproduceerd op

Nadere informatie

De Mondiale Ecologische Voetafdruk

De Mondiale Ecologische Voetafdruk Amsterdam/VMD 29 maart 2014 De Mondiale Ecologische Voetafdruk Een duurzaamheidsindicator voor de mondiale gebruiksruimte en de verdeling ervan (Fair Earth Shares) Jan Juffermans, Platform DSE, TT-Boxtel

Nadere informatie

Natuurlijk Leiderschap

Natuurlijk Leiderschap Dit interview is onderdeel van het boek Natuurlijk Leiderschap een co-creatie van Trees for All en United by Passion Ronald van Zetten CEO, HEMA Een wereld met uitdagingen Als ik kijk naar de hele wereld,

Nadere informatie

De kansen voor de Circulaire Economie - met oog op recycling - Ton Bastein

De kansen voor de Circulaire Economie - met oog op recycling - Ton Bastein De kansen voor de - met oog op recycling - The Limits to growth Verscheen in 1972 Uitgangspunt: Één wereld Overshoot Exponentiële groei Actie (o.a.): Systeemveranderingen Resource efficiency Recycle Vervangen/Substitutie

Nadere informatie

Deze laatste begroting van de huidige bestuursperiode nodigt uit tot vooruitkijken.

Deze laatste begroting van de huidige bestuursperiode nodigt uit tot vooruitkijken. Geacht college, raad en toehoorders, Ik wil graag beginnen met een compliment voor deze begroting, die naar het schijnt in een bijzonder korte tijd is opgesteld. En daarnaast voor de uiterst overzichtelijke

Nadere informatie

hoe wij het best op die uitdagingen kunnen inspelen, wat daarvoor nodig is en hoe wij daar samen aan kunnen werken.

hoe wij het best op die uitdagingen kunnen inspelen, wat daarvoor nodig is en hoe wij daar samen aan kunnen werken. Toespraak van SNN-voorzitter Max van den Berg, bijeenkomst EFMI Business School (Academisch kennisinstituut voor de foodsector), Groningen op 18 november 2010 [Inleiding] Sommige mensen verdienen hun geld

Nadere informatie

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen Rol als voorzitter Elke werkgroep heeft een voorzitter. Als voorzitter ben je partijdig voor de EU en VS en laat je de inbreng/mening van de ontwikkelingslanden niet zo erg mee tellen. Jouw voorbereiding

Nadere informatie

Wegwijzer naar een groene toekomst

Wegwijzer naar een groene toekomst Wegwijzer naar een groene toekomst Investeren in biodiversiteit Investeren in behoud en duurzaam gebruik van biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen loont. Het zorgt ervoor dat ecosystemen ook in de

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Thema-avond Duurzaamheid in de gemeente Donderdag 28 mei 2015

Thema-avond Duurzaamheid in de gemeente Donderdag 28 mei 2015 Thema-avond Duurzaamheid in de gemeente Donderdag 28 mei 2015 20.00 20.15 Erwin Keun 20.15 21.00 Bindert Kloosterman 21.00 21.30 Geurt van de Kerk Opening intro gasten Twitter: #ikbenduurzaam (#d66) https://kahoot.it:

Nadere informatie

Hergebruik grondstoffen uit elektronica Hergebruik grondstoffen uit elektronica Wat doet het programma Ruimte in Regels?

Hergebruik grondstoffen uit elektronica Hergebruik grondstoffen uit elektronica Wat doet het programma Ruimte in Regels? Ruimte voor innovatieve investeringen door Ruimte in Regels Ruimte in Regels voor Groene Groei is een gezamenlijk programma van de ministeries van Economische Zaken en Infrastructuur en Milieu U wilt als

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P

OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P. MARICA BIJ DE OPENING VAN HET CONGRES DUURZAME ONTWIKKELING OP DONDERDAG 29 MEI 2008 Collega ministers, overige hoogwaardigheidsbekleders,

Nadere informatie

Harry Lintsen Technische Universiteit Eindhoven in samenwerking met CBS en Universiteit Groningen. 1 Duurzame ontwikkeling van Nederland 1850-2050

Harry Lintsen Technische Universiteit Eindhoven in samenwerking met CBS en Universiteit Groningen. 1 Duurzame ontwikkeling van Nederland 1850-2050 Harry Lintsen Technische Universiteit Eindhoven in samenwerking met CBS en Universiteit Groningen Duurzame ontwikkeling van Nederland 1850-2050 1 Duurzame ontwikkeling van Nederland 1850-2050 IN DOLLARS

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Duurzaam groeien en vernieuwen

Duurzaam groeien en vernieuwen Symposium Duurzaam groeien en vernieuwen 05 02 13 Wat leert de Monitor Duurzaam Nederland en hoe kan Nederland werken aan duurzame groei? Dinsdag 5 februari 2013, 13.30-18.00 uur Centraal Bureau voor de

Nadere informatie

Vlaams afval- en materialencongres 6 april

Vlaams afval- en materialencongres 6 april Vlaams afval- en materialencongres 6 april Erik de Baedts Directeur NVRD President MWE Board member ISWA Strategisch omgaan met grondstoffen Nederlandse vereniging van gemeenten ogv afvalbeheer & reiniging

Nadere informatie