Medisch specialisten in loondienst: niet de beste optie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Medisch specialisten in loondienst: niet de beste optie"

Transcriptie

1 jaargang 14. nummer 1. juni 2010 Flexibiliteit belangrijkste meerwaarde van ZZP er Waarde radiovergunningen Transferpassagiers zijn nodig, maar maken Schiphol ook kwetsbaar Medisch specialisten in loondienst: niet de beste optie

2 inhoud Colofon Topics is een uitgave van SEO Economisch Onderzoek SEO Economisch Onderzoek Roetersstraat WB Amsterdam T F E I Redactie Barbara Baarsma (hoofdredactie) Tessa Kempen (traffic) Yolanda van Empel (redacteur) Fotografie Yon Gloudemans Grafisch ontwerp & Illustratie Wazza, Amsterdam Druk StolwijkGrafax 3 Een goed econoom: aangeboren of aangeleerd? 4 Medisch specialisten in loondienst: niet de beste optie 6 Nederland aantrekkelijk voor kennismigranten 7 Flexibiliteit belangrijkste meerwaarde van ZZP er 8 Werkgroep Mobiliteit & Water: Betalen voor gebruik en schrappen van infrastructuur onontkoombaar 9 Winstuitkering ziekenhuizen onder voorwaarden toestaan 10 Waarde radiovergunningen 11 InnovatieImpuls Onderwijs: Effect van onderwijsinnovaties op de arbeidsproductiviteit van leraren 12 Transferpassagiers zijn nodig, maar maken Schiphol ook kwetsbaar 13 Sterk effect gezondheid op arbeidsparticipatie 14 Faits divers 16 Maak het eigen risico in de zorg inkomensafhankelijk ISSN

3 Barbara Baarsma en Jules Theeuwes Een goed econoom: aangeboren of aangeleerd? Na een lange bergwandeling onder de brandende zon komen drie wandelaars, waaronder een econoom, dorstig en uitgeput op een magnifiek en populair uitkijkpunt. Uren geleden hebben ze het laatste water opgedronken. Op het uitkijkpunt is geen stalletje of frisdrankautomaat te bekennen. Gelukkig hebben vorige wandelaars twee onaangebroken flessen mineraalwater in de schaduw van de bomen achtergelaten. Er zijn verschillende manieren om het schaarse water onder de uitgedroogde wandelaars te verdelen. De econoom vindt een veiling waarin de meest biedende het water krijgt niet bij voorbaat verwerpelijk. De andere twee wandelaars zien meer in een gelijke verdeling van de beperkte hoeveelheid water, waarbij de oudste wandelaar meer krijgt dan de jongste. Of waarbij de dames eerst hun dorst mogen lessen en dan de heren. Zijn economen een ander slag mensen? Die vraag welt op bij dit verhaal. Het is niet echt een verhaal, maar een verslag van een wetenschappelijk experiment. Een vergelijkbaar experiment betreft de verdeling van sneeuwscheppen na een onverwachte sneeuwstorm in Canada. De overgrote meerderheid van willekeurig geselecteerde inwoners van Toronto en Vancouver vindt het prijsmechanisme in deze situatie oneerlijk. Economiestudenten zijn minder negatief over prijzen als mechanisme om schaarse scheppen te verdelen. Bij een willekeurige beleidsdiscussie valt op dat economen anders redeneren dan niet-economen. De redenering van veel economen begint bij burgers en bedrijven (bottom up), en zoekt een oplossing via de markt. Pas als de markt uit de bocht vliegt en faalt, is er reden voor de overheid om bij te sturen. Niet-economen beginnen vaak bij overheidsingrijpen (top down). Wanneer de overheid faalt, wordt geadviseerd bij te sturen. Zelden komen economen en niet-economen in het midden bij elkaar. In de zorgsector bijvoorbeeld komen economen tot een markt-plusoplossing in de vorm van gereguleerde marktwerking. Niet-economen opteren mogelijk voor een overheid-minoplossing waarbij de publieke voorziening wordt aangevuld met enkele marktexperimenten, zoals vrije prijsvorming van een deel van de behandelingen waaronder staar- en heupoperaties. Wordt iemand als econoom geboren of is hij het product van jarenlange met de paplepel ingegoten economische principes? Voor George Stigler is het opleiding: He is drilled in the problems of all economic systems and in the methods by which a price system solves these problems. Voor Bruno Frey is het self selection. Zijn stelling dat economists are born, not made is getoetst door het antwoordgedrag van beginnende economiestudenten te vergelijken met dat van bijna afgestudeerde economen. De statistische toets blijkt echter geen uitsluitsel te geven. Zolang er geen speciaal economengen wordt gevonden, blijft deze nurture- versus nature-discussie voortduren. De econoom onder de dorstige bergwandelaars roept met zijn gedrag het beeld op van een gevoelloze misantroop. Het tegenovergestelde blijkt uit de resultaten van het verloren-briefexperiment uit de psychologie. Voor de aanvang van een college ligt er een open envelop met een biljet van tien in de klas. De onderzoeker deed dit 32 keer in een college voor economen en 32 keer in klassen van andere disciplines. De resultaten zijn opvallend: 56 procent van de economen geeft de achtergelaten brieven terug, en slechts 31 procent van de achterblijvers in de klassen voor niet-economen. Maar ook hier is niet duidelijk of economen vanaf hun geboorte goede mensen zijn of dat hen dat in de economiecolleges is aangeleerd. Barbara Baarsma (algemeen directeur SEO Economisch Onderzoek) Jules Theeuwes (wetenschappelijk directeur SEO Economisch Onderzoek) 3

4 Medisch specialisten in loondienst: niet de beste optie Verplicht loondienst van specialisten leidt tot minder zorg en meer wachtlijsten, en daardoor niet tot lagere kosten. Dat blijkt uit onderzoek van SEO Economisch Onderzoek. Op termijn is het onontkoombaar dat ziekenhuis en specialist onderhandelen over honorarium en bonus. Zorgverzekeraars onderhandelen dan met ziekenhuizen over prijs en omvang van de zorg. 4 Medisch specialisten en ziekenhuizen keren zich tegen de plannen van demissionair minister Ab Klink van Volksgezondheid om per 2011 het bestuur van ziekenhuizen volledig verantwoordelijk te maken voor de honoraria van de specialisten. Dat berichtte het persbureau ANP 27 april jl. Ziekenhuizen moeten niet verantwoordelijk worden gemaakt voor de hoogte van de salarissen van medisch specialisten, zo reageerde de Orde van Medisch Specialisten gepikeerd. Onuitvoerbaar, noemde voorzitter Roelf de Boer van Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ) de plannen. Klink wil ziekenhuizen verantwoordelijk maken voor de honorering van artsen. De raden van bestuur beslissen of ze goed functionerende artsen extra belonen, om te voorkomen dat artsen hun motivatie verliezen om hard te werken. Daarnaast wil Klink een maximumbudget voor medisch specialisten invoeren. De salarissen van medisch specialisten zijn al jaren een steen des aanstoots. Medisch specialisten verdienen teveel, vindt ook Klink. Circa 75 procent van de medisch specialisten zijn vrij gevestigd binnen een ziekenhuis, terwijl in de academische ziekenhuizen alle specialisten in loondienst zijn. In 2008 bleek dat een deel van de vrijgevestigde artsen honderden miljoenen euro s teveel verdiend had door de invoering van prestatiebeloning. Prestaties worden gemeten in diagnose behandelcombinaties (dbc s), waarin per dbc normtijden zijn opgenomen per specialisme. Ondersteunende specialisten zoals anesthesisten zagen hun inkomen door verkeerde normtijden onbedoeld flink stijgen. Specialisten moesten daarop 150 miljoen euro terugbetalen. Het kabinet kortte het uurtarief van alle vrijgevestigde specialisten ook nog eens met ruim 12 procent. Maar daarover is het laatste woord nog niet gezegd, want de specialisten stapten naar de rechter. Verplicht loondienst Volgens de Orde van Medisch Specialisten riekt het nieuwe voorstel van Klink naar een manoeuvre om specialisten indirect in een dienstverbandstructuur probeert te krijgen. En dat is tegen het zere been. Verplicht loondienst heeft bepaald geen draagvlak in de sector: 96 procent is tegen, blijkt uit een recente enquête van het vakblad Zorgvisie. Vast dienstverband is volgens sommigen de oplossing om de kosten binnen de perken te houden. Bij vrijgevestigde specialisten is het gevaar groter dat zij eerder een operatie doen om meer omzet te draaien. Ook de patiënt heeft er baat bij, omdat een arts in loondienst alleen nog maar met zijn vak bezig is, aldus Kamerlid Eelke van der Veen (PvdA) in de Volkskrant van 10 juni Loondienst biedt echter geen oplossing, waarschuwt de Orde van Medisch Specialisten. Artsen worden in loondienst minder productief en innovatief, met ongewenste wachtlijsten als gevolg. Om deze discussie te onderbouwen deed SEO Economisch Onderzoek in opdracht van het minsterie van VWS onderzoek naar de prikkels voor

5 medisch specialisten in loondienst en vrije vestiging. En dan vooral wat die prikkels voor effect hebben op de arbeidsproductiviteit van artsen en de kwaliteit van de zorg. Zes beleidsopties nam SEO Economisch Onderzoek onder de loep. Wat blijkt? Verplicht loondienst van specialisten leidt op korte termijn tot minder zorg, met wachtlijsten en onderbehandeling als mogelijke gevolgen. Minder zorg leidt bovendien bij vrije prijzen tot hogere prijzen van de zorg. Om de wachtlijsten weg te werken zullen ziekenhuizen meer artsen willen aantrekken, waardoor de kosten stijgen. Op lange termijn zal weer meer zorg geproduceerd worden, maar tegen hogere kosten omdat de opleiding van artsen geld kost. Kok: Verplicht loondienst is dus op lange termijn niet de manier om de kosten binnen de perken te houden. In plaats van extra artsen op te leiden kan de productie ook worden opgevoerd door prestatiebeloning. Sommige ziekenhuizen werken al met prestatiebeloning. Het OLVG in Amsterdam heeft naar eigen zeggen het beste van twee werelden verenigd. De specialisten zijn sinds 1996 in loondienst, maar worden daarnaast ook op prestaties afgerekend. Die variabele component geeft artsen wel degelijk de juiste prikkels om aan de slag te gaan, aldus bestuursvoorzitter Douwe Hemrika in de Volkskrant begin dit jaar. Prestatiebeloning brengt echter ook kosten met zich mee en neemt de beoogde voordelen van loondienst weg, nuanceert SEO-onderzoeker Lucy Kok. Wat is dan wel de meest gunstige beleidsoptie? Kok: Probleem is dat de financiële prikkels van de bekostigingsregimes niet altijd sporen met de belangen van ziekenhuizen en verzekerden. De belangen van patiënten zijn evident: toegankelijke, kwalitatief goede en betaalbare zorg. Specialisten hebben niet altijd belang bij hetzelfde zorgvolume als het ziekenhuis: soms is het voor hen financieel voordelig om minder te produceren dan wat optimaal is voor het ziekenhuis en soms is het voordelig om meer te produceren. Ook hebben specialisten niet altijd belang bij doelmatig gebruik van ziekenhuisfaciliteiten. De ideale oplossing pakt deze twee problemen aan. Opleggen van maximumomzetten is weliswaar de snelste manier om kosten te besparen, maar het verstoort de marktwerking Integrale tarieven Alle onderzochte beleidsopties stuiten op voor- en nadelen, zo blijkt uit het onderzoek Specialisten staan bijvoorbeeld niet te trappelen voor de invoering van zogenaamde integrale tarieven de beleidsoptie waar Klink voor kiest door reguleringsonzekerheid. Het honorarium van de specialist komt dan tot stand door onderhandelingen tussen ziekenhuis en specialist. Kok: Het is een beloningsmodel waarbij de belangen van de specialist in overeenstemming zijn met die van het ziekenhuis. Wanneer een arts doelmatig met de ziekenhuisfaciliteiten omgaat, ziet deze dat als het goed is terug in zijn honorarium. Deze optie kost tijd en dus geld omdat ziekenhuizen moeten gaan onderhandelen met specialisten. De onderhandelingen kunnen bovendien de verhoudingen tussen ziekenhuisbestuur en specialisten verstoren, maar ook de verhoudingen tussen specialisten onderling. Specialisten met meer macht kunnen hogere honoraria bedingen, ten koste van collega s met minder macht. Maximumomzetten Klink gaat in zijn voorstel echter nog een stap verder: hij koppelt de integrale tarieven aan maximumomzetten voor specialisten. De gevolgen zijn volgens het onderzoek gelijk aan loondienstconstructies: minder zorg en wachtlijsten. Groot verschil is dat bij maximumomzetten geen nieuw evenwicht tot stand komt; ziekenhuizen gaan niet meer artsen aantrekken om het zorgvolume op te krikken. Onverstandig, aldus Kok. Opleggen van maximumomzetten is weliswaar de snelste manier om kosten te besparen, maar het verstoort de marktwerking. Ziekenhuizen moeten dan misschien zelfs patiënten gaan weren; en dat belemmert de keuzevrijheid van patiënten. Beter zou het zijn als verzekeraars een prikkel krijgen om het zorgvolume te beperken. Beperking van de zorgkosten komt dan via de markt tot stand. Dat neemt niet weg dat integrale tarieven op lange termijn de beste beleidsoptie is, stelt Kok. Uiteraard zonder maximering van de omzet van specialisten. Vanuit het oogpunt van patiënten verdienen integrale tarieven de voorkeur boven loondienstconstructies: door doelmatigheidsprikkels zijn de kosten van de zorg lager. Op termijn is het onontkoombaar dat ziekenhuis en specialist onderhandelen over honorarium en bonus, verwacht Kok. Klink wil alleen te snel: dat realiseer je niet binnen een jaar. Zaak is om eerst de tarieven voor medische handelingen op orde te krijgen. Het is al knap wanneer dat binnen een jaar voor elkaar is. Lucy Kok, Aenneli Houkes, Caren Tempelman: De relatie tussen medisch specialisten en het ziekenhuis. In opdracht van het ministerie van VWS (SEOrapport ). 5

6 Nederland is aantrekkelijk voor kennismigranten vergeleken met andere Westerse landen. Dat blijkt uit onderzoek van SEO Economisch Onderzoek. Nederland aantrekkelijk voor kennismigranten Van Nederland een dynamische en innovatieve kenniseconomie maken. Dat is een van de speerpunten van de Nederlandse overheid. De motor van zo n kenniseconomie zijn hoogopgeleide kenniswerkers ; mensen met ten minste een hbo-diploma. De arbeidsmarkt van een kenniseconomie stopt echter niet bij de landsgrenzen. Een innovatieve kenniseconomie haalt haar kenniswerkers ook uit het buitenland. Hoeveel kennismigranten Nederland jaarlijks aantrekt is niet precies bekend. In 2008 immigreerden bijna buitenlanders naar Nederland. Hoeveel mensen daarvan hoogopgeleid zijn, is ongewis, aldus onderzoeker Ernest Berkhout. De Kennismigrantenregeling was in 2004 een eerste stap om kennismigranten snel toe te laten. En de Regeling Hoogopgeleiden (2009) en het Zoekjaar Afgestudeerde Buitenlandse studenten geven vreemdelingen en buitenlandse studenten maximaal een jaar om een baan te vinden. Ook andere landen nemen maatregelen om meer kennismigranten aan te trekken. Hoe staat het met de Nederlandse concurrentiekracht bij het werven van kennismigranten? Dat onderzocht SEO Economisch Onderzoek in opdracht van het ministerie van Economische Zaken. Sterke middenpositie Nederland is aantrekkelijk voor kennismigranten, zo blijkt uit het onderzoek. Het bezet samen met Canada, Australië en Zweden een sterke middenpositie op de zogenaamde concurrentieindex. Die index meet de aantrekkingskracht van een land op kennismigranten op basis van indicatoren als werk en loopbaan, woon- en leefklimaat en toelatingsbeleid. Alleen de Verenigde Staten en Zwitserland doen het beter van de in totaal 11 landen. Financiële overwegingen en carrièremogelijkheden blijken vaak doorslaggevend bij de keuze van een land. Ook de aantrekkelijkheid van de leefomgeving speelt een rol. Kennismigranten komen in de eerste plaats naar Nederland vanwege hun idee over de werkgelegenheid en carrièrekansen, aldus Berkhout. Ook de regeling Hogeropgeleiden en Zoekjaar Afgestudeerde Buitenlandse Studenten trekt kennismigranten aan. Maar, nuanceert Berkhout, ongrijpbare culturele en maatschappelijk factoren en zaken als belastingvoordelen zijn niet in de concurrentieindex opgenomen, terwijl die er natuurlijk wel toe doen voor de migrant. Motieven om naar Nederland te komen verschillen bovendien sterk. Zo zijn er accidental tourists ; mensen die door hun werkgever worden uitgezonden en toevallig in Nederland belanden. Wetenschappers kiezen vaak voor plekken waar zij hun onderzoek het beste kunnen uitvoeren (de pelgrims ), terwijl veel technici en ingenieurs daar gaan waar hun kwaliteiten het beste beloond worden ( economy class passengers ). Berkhout: Effectief beleid om kennismigranten aan te trekken onderkent deze verschillen. Bijvoorbeeld door specifiek beleid gericht op multinationals en kleine buitenlandse bedrijven die werknemers naar het buitenland uitzenden. Man en jong De meeste kennismigranten in Nederland werken in de financiële en zakelijke dienstverlening (33 procent) en bij industrie- en nuts - bedrijven (21 procent). Ook onderwijs en onderzoek (17 procent) en transport en communicatie (11 procent) zijn goed vertegenwoordigd. Het merendeel, wordt door hun werkgever uitgezonden. Bijna de helft komt uit Azië, en zo n 11 procent uit Noord-Amerika. De kennismigranten zijn relatief jong en vaak man: 40 procent is jonger dan dertig jaar, en dik 75 procent is man. Bijna 80 procent van de hoogopgeleide migranten uit de VS en Canada heeft Nederland al eens bezocht, terwijl de helft van de Aziatische kennismigranten al eens in Nederland is geweest. Berkhout: Doeltreffend migratiebeleid richt zich dan ook op bekendheid en reputatie van Nederland bij kennismigranten. Weet Nederland de kennismigrant ook vast te houden? Veertig procent twijfelt of ze in Nederland wil blijven, 30 procent wil de verblijfsvergunning verlengen. Ongeveer een kwart van de kennismigranten in Nederland denkt eraan om in een ander land te gaan werken: de Verenigde Staten (29 procent) en het Verenigd Koninkrijk (23 procent) zijn het meest favoriet. Ook Duitsland, Canada en Australië noemen de kennismigranten als goed alternatief voor Nederland. Belangrijkste vertrekreden is dat er geen werk meer voor ze is. Ernest Berkhout, Theo Smid, Maikel Volkerink: Analyse concurrentiekracht kennismigranten. In opdracht van het ministerie van EZ (SEOrapport ). 6

7 ZZP ers dragen bij aan de welvaart in Nederland. Dat blijkt uit onderzoek van SEO Economisch Onderzoek in opdracht van het ministerie van Economische Zaken. Flexibiliteit belangrijkste meerwaarde van ZZP er De ZZP er (Zelfstandige Zonder Personeel) is niet meer weg te denken. Hoewel door de economische recessie hun aantal in 2009 met zo n afnam, is het een groeiende groep. Telde Nederland in 2001 nog ZZP ers, in 2009 waren dat er Wanneer ook de klassieke zelfstandigen, zoals de uitbater van een kroeg of de kunstenaar daarbij worden opgeteld, zijn het er meer, namelijk ZZP ers vertegenwoordigen het nieuwe werken : zij staan voor flexibiliteit en een ondernemende houding. Althans, zo luidt de veronderstelling. Er is ook een keerzijde. ZZP ers nemen niet deel aan collectieve voorzieningen op de arbeidsmarkt: zij hebben geen recht op een uitkering wanneer zij arbeidsongeschikt of werkloos worden en bouwen geen pensioen op. Doordat individuele inkomensverzekeringen duur zijn, sluiten lang niet alle ZZP ers die af. De maatschappelijke kosten die dat met zich brengt, maken de voordelen van flexibiliteit en winst deels ongedaan. Als een ZZP er werkloos of arbeidsongeschikt wordt en geen vermogen heeft, komt deze immers niet in de WW maar in de bijstand, een collectieve voorziening. Vijf sectoren Dus rijst de vraag: wat is de meerwaarde van ZZP ers voor de Nederlandse samenleving? Om dat te onderzoeken nam SEO Economisch Onderzoek de kosten en baten van het ZZPschap in vijf sectoren onder de loep: architectuur, bouw, hoveniersbedrijf en thuiszorg. Een strikte afbakening is het uitgangspunt: ZZP ers hebben niet alleen geen werknemers in dienst en werken voor een of enkele opdrachtgevers. Ook kiezen zij ervoor om hun werk niet in loondienst maar voor eigen rekening en risico te verrichten. Dat wil zeggen: ze hadden hun werk ook in loondienst kunnen verrichten. Onderzoeker Peter Risseeuw: We hebben geko- zen voor die afbakening, omdat het onderzoek gaat over het nieuwe werken. Voor allerlei klassieke zelfstandigen, zoals boeren, kroegbazen en kunstenaars, is er geen alternatief in loondienst. Maar dat zijn niet de vertegenwoordigers van het nieuwe werken waar we naar op zoek waren. Dat de samenleving er per saldo op achteruitgaat als het ZZP-schap zou worden afgeschaft, mag niet verbazen. Immers, er valt een keuzemogelijkheid weg voor mensen. Maar: de uitkomsten lopen per sector ver uiteen. Een voorbeeld: wanneer het ZZP-schap in de bouw zou worden afgeschaft, kost dat de samenleving per jaar euro, per ZZP er. Voor ZZP ers die werken in de ict, het hoveniersbedrijf en de thuiszorg bedraagt het verlies jaarlijks zelfs respectievelijk 3.600, en euro per ZZP er, zo becijferde SEO Economisch Onderzoek. Architecten nemen een uitzonderingspositie in. Wanneer het ZZP-schap voor architecten zou worden afgeschaft, levert dat de samenleving op jaarbasis ruim euro per ZZP er op. Risseeuw: Voor architecten geldt het ZZP-schap vaak als overbrugging voor de periode dat zij zoeken naar werk. Of zij starten een eigen bureau, en nemen wanneer dat een succes is werknemers in dienst. De grootste winst van ZZP ers zit in de flexibiliteit, en niet zo zeer in de financiële winst Flexibele schil Wat betekent dat voor de kosten en baten van ZZP ers voor de Nederlandse samenleving? Wanneer de ZZP ers in de bouw in loondienst zouden treden of een eigen bedrijf zouden beginnen, kost dat de samenleving per jaar ruim 62 miljoen euro. De bedrijven gaan er weliswaar met 325 miljoen euro per jaar op vooruit, doordat werknemers in loondienst goedkoper zijn. Dat bedrag wordt echter goeddeels gecompenseerd door de waarde van de zogenaamde flexibele schil : het bedrag dat aannemers bereid zijn meer voor een ZZP er te betalen dan voor een werknemer, om ondernemingsrisico af te wentelen. Juist die flexibiliteit is de belangrijkste meerwaarde van ZZP ers voor samenleving, stelt Risseeuw. De grootste winst van ZZP ers zit in de flexibiliteit, en niet zo zeer in de financiële winst. Wanneer er geen werk voor ze is, kosten ze een bedrijf ook geen geld. ZZP ers nemen zo een deel van het bedrijfsrisico over. Dat risico zit weliswaar verdisconteerd in hun beloning, maar voor ZZP ers telt vooral het gevoel van zelfstandigheid. Risseeuw, nuchter: Of althans de illusie van zelfstandigheid. En dat zijn nu net factoren die moeilijk in geld uit te drukken zijn. De tegenhanger van de flexibiliteit is het verschil tussen dure individuele oudedagsvoorzieningen en arbeidsongeschiktheidsverzekeringen. Risseeuw: In een aantal sectoren zorgen die er zelfs voor dat ZZP ers gemiddeld uiteindelijk minder te besteden hebben dan als werknemer. Om de baten van ZZP ers voor de Nederlandse economie te vergroten is het zaak om die voorzieningen zo aan te passen dat de ZZP er zich er volledig in thuis kan voelen. Hoe? Risseeuw: Bijvoorbeeld door arbeidsongeschiktheidsverzekeringen en een pensioenfonds. Ook zou switchen tussen ZZP-schap en werken in loondienst makkelijker moeten zijn. Caroline Berden, Renza Dosker, Peter Risseeuw, Daan Willebrands: Markt en hiërarchie: kosten en baten van het ZZP-schap. In opdracht van het ministerie van EZ (SEO-rapport ). 7

8 Spitsheffing en een kilometerprijs voor vrachtwagens zijn nodig om jaarlijks 1,725 miljard te bezuinigen op de uitgaven van Verkeer en Waterstaat. Dat blijkt uit onderzoek van de bezuinigingswerkgroep Mobiliteit & Water, waar SEO-onderzoeksdirecteur Carl Koopmans deel van uitmaakte. Betalen voor gebruik en schrappen van infrastructuur onontkoombaar Kader: Drie besparingsvarianten De eerste besparingsvariant prijsbeleid, die de Werkgroep Mobiliteit & Water onderzocht, gaat uit van een alternatief systeem van beprijzing om Nederland bereikbaar te houden. Het pakt structurele verkeersknelpunten aan door een spitsheffing op plaatsen waar vaak files staan. Voor vrachtverkeer geldt het Duitse systeem van beprijzing: vrachtverkeer gaat volgens de huidige beprijzingsplannen in Nederland 2,4 cent per kilometer betalen, tegen 14,5 cent per kilometer in Duitsland. Opbrengsten: 600 miljoen per jaar. Prijsbeleid op het spoor betekent duurdere gebruikersvergoedingen voor spoorwegen en personenvervoer. De vervoerders kunnen de kosten doorberekenen aan hun klanten. Gevolg: duurdere treinkaartjes. De besparingsvariant leefbaarheid en milieu gaat tevens uit van een systeem van spitsheffing en een beprijzingssysteem voor vrachtverkeer. Daarnaast schrapt het projecten die de grootste nadelen voor de leefomgeving hebben. Omdat openbaar vervoer niet noodzakelijkerwijs bijdraagt aan duurzaamheid en leefbaarheid, stijgen ook de gebruikerskosten voor spoorwegen en vervoersbedrijven. Hoe kan Nederland jaarlijks 1,725 miljard besparen op infrastructuur en dijken? En dan zonder in te boeten op bereikbaarheid en veiligheid? Dat waren de vragen voor de Werkgroep Mobiliteit & Water, één van de twintig commissies die het kabinet heeft ingesteld om 20 procent besparing op de rijksuitgaven in te vullen. In 2010 zijn de totale uitgaven van het Infrastructuurfonds circa 8,6 miljard. Daarnaast is er de Brede Doeluitkering (BDU) van 1,8 miljard per jaar, bestemd voor 19 provincies en stadsregio s. De Werkgroep stelde drie besparingsvarianten op: prijsbeleid, leefbaarheid en milieu en geen prijsbeleid (zie kader). Vooral efficiencymaatregelen werden onder de loep genomen: deze leiden tot het minste welvaartsverlies en zijn relatief eenvoudig te realiseren. Zo kan op het spoornet jaarlijks zo n 40 miljoen bespaard worden door efficiencywinst, becijferde het onderzoek. Bijvoorbeeld door het beperken van het aantal wissels; onderhoud van wissels neemt 35 procent van de onderhoudsbegroting in beslag. Beprijzing Maar efficiencymaatregelen zijn lang niet genoeg om de besparing van 1,725 miljard te bereiken. En dan rijst de vraag: hoe stel je een goede mix van andere maatregelen samen? SEO-onderzoeksdirecteur Carl Koopmans: Beprijzing is de belangrijkste onderscheidende factor wanneer je de drie onderzochte besparingsvarianten met elkaar vergelijkt. Zo spreidt en remt kilometerheffing of een extra heffing op treinkaartjes in de spits het gebruik van infrastructuur. Echter, met de huidige plannen voor beprijzing zijn grote kosten gemoeid. Zo is het ict-systeem dat nodig is om alle kilometers van voertuigen te registreren niet alleen risico- 8 Geen prijsbeleid op de weg, de derde variant, levert weliswaar een eenmalige besparing op, namelijk het budget voor invoering van Anders Betalen voor Mobiliteit een jaarlijkse besparing van 285 miljoen tot Maar zonder alternatief prijsbeleid worden de mobiliteits- en bereikbaarheidsproblemen nog groter. Tegelijk moet dan een slordige 1 miljard bespaard worden door het schrappen van aanlegprojecten. Deze variant levert Nederland dan ook het minst op in termen van bereikbaarheid en welvaart.

9 vol, maar ook duur. Bovendien loopt de staatskas dan zo n 900 miljoen per jaar mis aan accijnzen, doordat mensen minder snel in de auto stappen. In de drie besparingsvarianten is Anders Betalen voor Mobiliteit, de beoogde vorm van kilometerheffing voor automobilisten, dan ook niet meegenomen. Welke besparingsvariant is nu het beste? Koopmans: Ik zie de afzonderlijke maatregelen die de werkgroep heeft onderzocht als een menu waaruit de politiek eigen keuzes zal maken. Vanuit welvaartsoogpunt is prijsbeleid, zoals in de besparingsvarianten prijsbeleid en leefbaarheid en milieu, in mijn optiek echter onontkoombaar. Schrappen aanlegprojecten Sowieso is het in alle besparingsvarianten nodig om aanlegprojecten te laten vervallen, zo blijkt uit het onderzoek. Schrappen van investeringen in snelwegen, vooral wegverbredingen, levert in 2015 tot bijna 1 miljard per jaar op. Andere voorbeelden zijn verlenging van de A15 bij de Duitse grens en voor de N50. Spoorwegen kunnen honderden miljoenen besparen door het netwerk niet uit te breiden ( 423 miljoen per jaar in 2015) of door geen onrendabele projecten te realiseren ( 305 miljoen per jaar), of door geen hoogfrequent spoor te introduceren ( 339 miljoen). Ook het schrappen van de compensatieprojecten voor de Zuiderzeelijn in het Noorden levert een flinke besparing op ( 179 miljoen per jaar). Prijsbeleid heeft naast extra opbrengsten nog een effect. Zo verbetert de doorstroming van de A28/A1 dusdanig dat dit project vanuit welvaartsoogpunt kan vervallen. Brede heroverwegingen Mobiliteit & Water: Brede_heroverwegingen/3_Mobiliteit_en_water Winstuitkering aan derden is essentieel voor de toekomst van ziekenhuizen, blijkt uit onderzoek van SEO Economisch Onderzoek Winstuitkering ziekenhuizen onder voorwaarden toestaan Privaat aandeelhouderschap rukt op bij ziekenhuizen. Het bekendste voorbeeld is het Amsterdamse Slotervaartziekenhuis. Dat balanceerde op de rand van het faillissement, en werd in 2008 overgenomen door een private partij. Het faillissement in Slotervaart werd na een jaar al afgewend; het ziekenhuis is nu zelfs winstgevend. Voornamelijk doordat het management flink de bezem haalde door de bedrijfsvoering. Onderzoeker Marco Kerste: Zonder aandeelhouders die naar winst streven bestaat er weinig druk voor het ziekenhuis om efficiënt te werken. Het Slotervaart schrijft de slechte prestaties in het verleden toe aan de eigendomsstructuur: het ziekenhuis was een stichting. En een stichting kent geen aandeelhouders en mag eventuele winsten niet als (verkapte) dividenden uitkeren aan investeerders: winst van ziekenhuizen moet terugvloeien in de zorg. Nog wel. Nog niet zo lang geleden waren er plannen om winstuitkering toe te staan. Oudminister Hoogervorst (Volksgezondheid, VVD) wilde dat bereiken in 2012, maar het voormalige kabinet was huiverig voor de gevolgen van deze voortschrijdende marktwerking. Privaat aandeelhouderschap en winstuitkering aan investeerders zijn namelijk niet zonder risico s. Kerste: De consument weet vooraf niet precies welke zorg hij nodig heeft, en kan achteraf moeilijk de geleverde kwaliteit beoordelen. Bovendien betalen patiënten indirect voor zorg via hun verzekeringspremie. Zij maken zo niet een gebruikelijke prijs-/kwaliteitafweging. Gevolg: marktmacht van ziekenhuizen. En die marktmacht kan weer leiden tot een lagere kwaliteit of onnodige of te dure zorg, aldus Kerste: Tenminste, zolang de kwaliteit van zorg onvoldoende transparant is en er geen tegenkracht is voor de marktmacht van ziekenhuizen. Demissionair minister Klink besloot vorig jaar onder druk van de Tweede Kamer het experiment met winstuitkering bij vier ziekenhuizen te staken. Aandeelhouders en winstuitkering De vraag is of deze risico s een grotere vrijheid van de eigendomsstructuur in de weg staan. Daarom onderzocht SEO Economisch Onderzoek hoe de eigendomsstructuur van ziekenhuizen het best kan worden ingevuld. De risico s voor de publieke belangen zijn onvoldoende aanleiding om winstuitkering en eigendom aan banden te leggen, zo luidt de conclusie. Privaat aandeelhouderschap en winstuitkering zijn zelfs essentieel voor de toekomst van ziekenhuizen, stelt SEO Economisch Onderzoek. Kerste: Banken zijn nu de enige financiers. Met de toegenomen marktwerking zijn ook de risico s toegenomen. Dit investeringsrisico is feitelijk bij banken komen te liggen en die zullen de hand op de knip gaan houden. Er is dus vermogen van aandeelhouders nodig en die eisen een beloning voor hun investering: winst. Winstuitkering kan, weliswaar onder voorwaarden. Bijvoorbeeld door de eerste drie jaar geen winst aan investeerders uit te keren. En de winst pas uit te keren na een positieve beoordeling van vooraf vastgestelde minimumeisen door een onafhankelijke toezichthouder. Zo blijven alleen duurzame investeerders over. Ook is het zaak dat ziekenhuizen een financiële buffer opbouwen. Bijvoorbeeld op basis van minimale solvabiliteitseisen. Daarnaast is borgen van cruciale zorg een must. Bijvoorbeeld door de invoering van een early warning-systeem, dat financiële problemen vroegtijdig signaleert. Marco Kerste, Lucy Kok: Winst in de eigendomsstructuur. In opdracht van NVZ Vereniging van ziekenhuizen (SEO-rapport ). 9

10 Waarde radiovergunningen De commerciële radiovergunningen zijn voor nieuwkomers samen ruim 130 miljoen euro waard, zo becijferde SEO Economisch Onderzoek. Niet-landelijke vergunningen en vergunningen voor stations met specifieke eisen aan de programmering clausuleringen hebben meestal geen commerciële waarde voor een nieuwkomer. 10 Commerciële radiostations zoals Radio 538, Veronica en Sky Radio dingen mee naar een prominente plek in de schaarse ether. In 2003 werden de radiofrequenties voor grote bedragen geveild. Dat bracht toen ruim 300 miljoen euro op. September 2011 lopen de vergunningen af en kunnen ze worden verlengd. Bij die verlenging wil het ministerie van Economische Zaken, dat de licenties uitgeeft, digitale radio een impuls geven. Digitale radio (T-DAB) is bijvoorbeeld in het Verenigd Koninkrijk en Denemarken al redelijk populair. Het biedt nieuwe mogelijkheden zoals het met het radiosignaal meezenden van achtergrondinformatie over uitgezonden muziek, regionale weerberichten en verkeersinformatie. Ook is digitale radio energiezuiniger om uit te zenden en gaat de techniek efficiënter om met radiospectrum. Als op termijn analoge radio wordt afgeschakeld, levert dat kostenbesparingen en meer ruimte in de ether op. Punt is: stations zijn niet geneigd om te investeren in digitalisering zolang consumenten geen geschikte ontvangers hebben en omgekeerd. Deze patstelling wil het ministerie doorbreken. Radiostations kunnen hun licenties alleen verlengen wanneer zij ook digitaal gaan uitzenden. Ook moeten zij eenmalig een bedrag betalen voor verlenging van hun vergoeding én om toegang te krijgen tot het spectrum voor digitale radio. Zo worden de vergunninghouders verplicht om in digitale radio te investeren. In totaal gaat het om 59 vergunningen: 9 landelijke, 38 niet-landelijke FM-vergunningen en 12 middengolfvergunningen. De vergunningen worden voor zes jaar verlengd. Als digitale radio aanslaat, worden de vergunningen nog éénmaal verlengd met maximaal zes jaar. Daarna wordt de analoge radio afgeschakeld. De vraag rijst wat een marktconforme vergoeding is voor de verlenging van de vergunningen onder de nieuwe voorwaarden. Dat onderzocht SEO Economisch Onderzoek samen met het Instituut voor Informatierecht (IviR) en TNO Informatietechnologie. Nieuwkomer Om de waarde van de vergunningen te bepalen ontwikkelden de onderzoekers een model om per vergunning de kosten en inkomsten voor een nieuwkomer te berekenen. Van belang is dat de vergoeding marktconform is en er dus geen staatssteun wordt verleend. Aan de andere kant mag de vergoeding slechts als doel hebben om een optimaal gebruik van radioruimte te waarborgen. Maximalisering van inkomsten is daarmee in strijd. Projectleider Joost Poort: Succesvolle spelers mogen niet worden gestraft voor hun succes door een hoge vergoeding, maar minder succesvolle spelers mogen ook niet worden beloond in de vorm van een lage vergoeding. Wat blijkt? De landelijke vergunningen zonder clausuleringen (programmatische eisen) zijn voor een nieuwkomer tussen de 24 en 28 miljoen euro waard. Dat zijn de vergunningen die nu in het bezit zijn van Radio 538, Sky Radio en Q-music en de vergunning van het failliete Arrow Classic Rock. Dit komt overeen met een vergoeding tussen 32 en 38 miljoen euro, omdat die vergoeding voor vergunninghouders aftrekbaar is van de vennootschapsbelasting. De vergunning van Veronica, waarop oudere hits moeten worden gedraaid, heeft een vergelijkbare waarde. De waarde van de niet-landelijke frequentiepakketten ligt veel lager: de 38 niet-landelijke FM-vergunningen zijn samen voor toetreders ruim 230 duizend euro waard, oftewel 309 duizend euro voor belasting. De meeste niet-landelijke vergunningen en de vergunningen met clausuleringen Nieuws (BNR), Recente bijzondere muziek (Slam!FM), Nederlandstalig (100!NL) en Jazz/Klassiek (voorheen Arrow Jazz) hebben door beperkte advertentieopbrengsten geen commerciële waarde voor een toetreder, zo blijkt. Poort: Dat betekent overigens niet dat de kavels voor de huidige vergunninghouders geen waarde vertegenwoordigen. Zij hebben al geïnvesteerd in zendapparatuur en luisteraars aan zich gebonden. Joost Poort, Marco Kerste, Eske Scavenius, Jurriaan Prins, Bram van den Ende (TNO), Peter Trommelen (TNO), Nico van Eijk (Instituut voor Informatierecht), Paul Rutten (Universiteit Leiden/TNO): Waarde commerciële radiovergunningen. In opdracht van het ministerie van EZ (SEO-rapport

11 SEO Economisch Onderzoek zet samen met ResearchNed de effectmeting op van vijf onderwijsinnovaties die het lerarentekort beogen op te vangen. Wat is het effect van de innovaties op de arbeidsproductiviteit en werkdruk van leraren? En op de kwaliteit van het onderwijs? InnovatieImpuls Onderwijs: Effect van onderwijsinnovaties op de arbeidsproductiviteit van leraren Kader: Winnende onderwijsinnovaties Binnen het project InnovatieImpuls Onderwijs worden vijf innovaties uitgewerkt om de arbeidsproductiviteit van leraren in het basis- en voortgezet onderwijs te verhogen. In alle innovaties staan andere organisatievormen of de slimme inzet van ict en (digitale) media centraal. Zo werken scholen in de innovatie Slim Fit met units van 70 tot 90 leerlingen in plaats van het klassikale lessysteem. Een divers team van medewerkers begeleidt de leerlingen; van universitair geschoold tot senioren. De innovatie Onderwijsteams met onderwijsondersteuners gooit het over een andere boeg. Het reduceert het aantal leraren, terwijl het aantal onderwijsondersteuners meer dan evenredig toeneemt. Met dezelfde loonsom ontstaat zo meer tijd voor contact tussen leerlingen en een onderwijsgevende, is de gedachte. Leerlingen voor Leerlingen schakelt leerlingen uit de hogere klassen in voor het begeleiden van leerlingen in onderbouwklassen. En de innovatie E-klas richt zich op de ontwikkeling van een rijk gevulde elektronische leeromgeving met digitaal lesmateriaal, video-instructies en animaties. Ook biedt het (zelf)toetsen en chatfuncties voor leerlingen en docenten. Oplossen van knelpuntvakken staat centraal in de innovatie Videolessen regionaal georganiseerd. Leerlingen volgen via regionale videoconferencing realtime lessen. Deze worden ook ingezet als bijspijker- en inhaalles, door ze via de Elektronische Leer Omgeving (ELO) toegankelijk te maken. Kijk voor meer informatie op Met minder leraren dezelfde of een betere onderwijskwaliteit realiseren zonder de werkdruk te verhogen. Dat beoogt de InnovatieImpuls Onderwijs onderdeel van het actieplan Leerkracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). Dat actieplan bestaat uit een pakket aan maatregelen om de beloningspositie en kwaliteit van leraren te verbeteren en het beroep van leraar aantrekkelijker te maken. Hard nodig, want het Nederlandse onderwijs staat een enorm lerarentekort te wachten. Om het tekort aan te pakken is een versnelde groei van productiviteit en kwaliteit van leraren nodig. Daarom stelt het kabinet 20 miljoen euro beschikbaar voor innovatieve projecten om het lerarentekort in het basis- en voortgezet onderwijs op te vangen. Najaar 2009 gingen scholen aan de slag met het bedenken van de innovatieve oplossingen. Dat resulteerde in 44 innovatieconcepten, waarvan er zeven zijn geselecteerd (zie kader). SER-voorzitter Rinnooy Kan maakte 8 april jl. de vijf meest kansrijke innovaties bekend. Alle scholen in het primair en voortgezet onderwijs konden zich tot 1 mei 2010 inschrijven op één van deze winnende concepten. De animo onder scholen was groot: 260 scholen schreven zich in. Uiteindelijk mogen daarvan 177 scholen, verdeeld over vijf innovatieconcepten, voor 1 oktober 2010 een projectplan schrijven waarmee ze het innovatieconcept kunnen gaan implementeren. Experimentele effectmeting Zullen de onderwijsinnovaties ook meetbaar bijdragen aan het opvangen van het lerarentekort? Er zijn binnen het onderwijs nog geen innovaties bekend waarvan wetenschappelijk is Zullen de onderwijsinnovaties ook meetbaar bijdragen aan het opvangen van het lerarentekort? aangetoond dat die leiden tot een verhoging van de arbeidsproductiviteit. Daarom zet SEO Economisch Onderzoek samen met ResearchNed een effectmeting op die het absolute effect per innovatie in kaart brengt. Per onderwijsinnovatie ontwikkelen de onderzoekers daarvoor een zogenaamd experimenteel onderzoeksdesign. Daarin worden scholen die de innovatie doorvoeren (experimentscholen) vergeleken met soortgelijke scholen die de innovatie niet implementeren (controlescholen). Daarnaast is het de bedoeling om de onderwijsinnovaties ook onderling te vergelijken. Welke innovatie werkt het best? Voor de effectmetingen is het essentieel dat drie indicatoren meetbaar zijn, namelijk: arbeidsproductiviteit van leraren, onderwijskwaliteit en werkdruk. Voor een betrouwbare meting zijn per innovatieconcept voldoende experiment- en controlescholen nodig. Experimentscholen ontvangen voor de implementatie van het innovatieconcept een budget van tussen de en , afhankelijk van de innovatie waar zij aan deelnemen. Daarnaast ontvangt de school intensieve begeleiding van coaches, experts en onderzoekers. Een goed beeld van de scholen is noodzakelijk voor een betrouwbare meting. Daarom hebben de onderzoekers nauw contact met de scholen. Zo vinden verschillende bijeenkomsten plaats om de effectmeting in het projectplan uit te werken. Het streven is evenwel om de onderzoeksbelasting voor scholen zo laag mogelijk te houden. Op 1 oktober 2010 dienen de projectplannen gereed te zijn, waarna gestart kan worden met de implementatie en de effectmeting van de onderwijsinnovaties. 11

12 De groei van het luchtvaartnetwerk is een van de drijvende krachten achter de huidige sterke economische positie van de Randstad. Verbeteren van het luchtvaartnetwerk blijft onverminderd van belang. Vooral door meer verbindingen met andere Global City Regions brandpunten van de wereldeconomie. Transferpassagiers zijn nodig, maar maken Schiphol ook kwetsbaar De Randstad is een sterke Global City Region: het is een centrum van demand & control in de wereldeconomie. De Deltametropool prijkt op een zestiende plaats van de in totaal honderd Global City Regions, en in Europa zelfs op een zevende plaats. Dat blijkt uit onderzoek door SEO Economisch Onderzoek, Buck Consultants en de Universiteit van Gent. Naast belangrijke vervoers- en communicatieknooppunten zijn Global City Regions belangrijk voor de wereldeconomie door hun hoogwaardige woon-, leef- en vestigingsklimaat. New York-Newark- Bridgeport, Londen Metropolitan Aera en Pearl River Delta (Zuid-China) voeren de ranglijst aan. Guillaume Burghouwt Mainport Die sterke positie dankt de Randstad mede aan het feit dat Schiphol zich de laatste decennia ontwikkelde tot mainport : een luchthaven met veel nationale, Europese en intercontinentale verbindingen. Daardoor is Nederland goed verbonden met de rest van de wereld. Door zich sterk te profileren als hub, als overstapluchthaven, wist Schiphol bovendien het aantal passagiers sterk te vermeerderen met alle positieve gevolgen voor de kwaliteit van het netwerk van dien. Maar het is nog maar de vraag of de Randstad die sterke positie als Global City Region weet te behouden. Global City Regions concurreren om de gunsten van internationale bedrijven, toeristen en kenniswerkers. De vraag rijst hoe belangrijk een mondiaal luchtvaartnetwerk is voor de concurrentiepositie van de Randstad als Global City Region. En: waar liggen de kansen voor verbetering van het luchtvaartnetwerk? Dat onderzocht SEO Economisch Onderzoek in het kader van een breed onderzoek naar de ruimtelijk-economische ontwikkeling van de luchthavenregio. Schiphol heeft nog missing links. Zo heeft het geen directe verbinding met Sydney, Buenos Aires, Rio de Janeiro en Ho Chi Min Stad Wat blijkt? De netwerkkwaliteit is voor de positie van Global City Region van belang; deze verklaart voor zo n 50 procent de mondiale positie als Global City Region. Burghouwt: Verbeteren van de kwaliteit van het netwerk is dus belangrijk om mee te blijven doen met het mondiale concurrentiespel tussen Global City Regions. Vooral door goede verbindingen met andere Global City Regions. Wat dat betreft staat de Deltametropool er goed voor. Schiphol heeft met 80 procent van de andere Global City Regions directe verbindingen, en met 21 procent is de luchthaven zelfs zeer goed verbonden. Terwijl Schiphol met 65 procent gemiddeld, en met 17 procent van de Global City Regions relatief slecht verbonden is. Maar Schiphol heeft nog missings links. Twintig Global City Regions hebben geen directe verbinding met Schiphol, waaronder Sydney, Buenos Aires, Rio de Janeiro en Ho Chi Min Stad. Burghouwt: Daar liggen mogelijkheden om de kwaliteit van het luchtvaartnetwerk te verbeteren. Een netwerk is echter niet maakbaar; luchtvaartverbindingen weerspiegelen de internationale handelsrelaties. Niemand zit te wachten op een Boeing 777 van Schiphol naar Ho Chi Min Stad met enkele passagiers. Bovendien kan het ontbreken van voldoende luchtvaartpolitieke rechten remmend werken op de ontwikkeling van verbindingen naar Global City Regions. Overstapstation Een omvangrijk luchtvaartnetwerk garandeert bovendien niet per definitie een hoge positie als Global City Region, waarschuwt Burghouwt. Sommige Global City Regions scoren hoger dan verwacht op basis van het netwerk, zoals Sydney 12

13 Gezondheid en leefstijl hebben een sterk effect op de arbeidssituatie. Dat blijkt uit de DNB Household Survey een enquête over gezondheid en arbeid, geanalyseerd door SEO Economisch Onderzoek. Sterk effect gezondheid op arbeidsparticipatie en Brussel. Maar ook andersom. Zo scoort de Randstad minder sterk dan op basis van de netwerkkwaliteit te verwachten is. Dat komt doordat Schiphol voor een groot deel fungeert als overstapstation: in 2009 bestond 43 procent van het Schipholverkeer uit overstappers. Burghouwt: Transfervervoer is footloose en kan gemakkelijk via andere luchthavens verlopen. Bovendien is de competitie moordend door de komst van nieuwe overstapluchthavens als Dubai en Istanbul. Heeft Schiphol dus teveel transferpassagiers? Zeker niet, stelt Burghouwt. Transfervervoer is hard nodig om vooral intercontinentale vluchten rendabel te maken. Maar het maakt Schiphol ook kwetsbaar. Om de afhankelijkheid van transferpassagiers te verkleinen, is het zaak dat Schiphol meer passagiers uit de eigen regio aantrekt. Burghouwt: De lokale markt is klein vergeleken met de netwerkkwaliteit. Met 57,1 procent vervoert Schiphol relatief weinig passagiers uit de thuismarkt. Zwak punt is dat Schiphol relatief moeilijk bereikbaar is over de weg. Investeren in de reistijd naar de luchthaven is een must, stelt Burghouwt. De landzijdige bereikbaarheid kan Schiphol verbeteren door een regionaal samenhangend railsysteem of HSL-verbindingen. Maar ook door verlagen van parkeerkosten en seamless travelling. Bijvoorbeeld door automatische grenspassage en inchecken via frontports op de treinstations. Burghouwt: Om de kansen voor het aantrekken van internationale bedrijvigheid te vergroten, is het daarnaast belangrijk de ingezette clusteraanpak voor de Deltametropool verder te verdiepen. Dat betekent de juiste vestigingsplaatsfactoren creëren voor de economische clusters waarin de Deltametropool sterk is. Rogier Lieshout, Guillaume Burghouwt, Jaap de Wit, P. Bleumink (BCI), J. de Bruijne (BCI), B. Derudder (Universiteit Gent): Naar een hernieuwd mainportconcept voor Schiphol. In opdracht van het ministerie van EZ en het ministerie van V&W (SEO-rapport ). Gezondheid en leefstijl hebben een sterk effect op de arbeidssituatie. Mensen gaan minder werken, wanneer zij zich minder gezond voelen. Ook langdurige ziekte of beperking leidt tot minder deelname op de arbeidsmarkt en een hoger ziekteverzuim. Dat blijkt uit de analyse van de DNB Household Survey door SEO Economisch Onderzoek. Tweeduizend mensen werden vijftien jaar lang jaarlijks ondervraagd over zaken als gezondheid, arbeid, inkomen, spaargedrag en pensioen. Zowel de subjectieve als objectieve gezondheid kwamen aan bod. Niet alleen werd de respondenten gevraagd of zij lijden aan een langdurige ziekte of kampen met een lichamelijke beperking, maar ook naar hoe gezond zij zich voelen. Verschillen tussen seksen Wat betreft arbeidsparticipatie zijn er grote verschillen tussen mannen en vrouwen. Neemt de kans op werk eerst toe met het vorderen van de leeftijd, vanaf ongeveer het zesendertigste levensjaar neemt die kans langzaam af. Dat geldt voor zowel mannen als vrouwen. Krijgen van kinderen heeft een heel ander effect. Hoe meer kinderen, hoe vaker mannen werken. Voor vrouwen is dat precies andersom: hoe meer kinderen, hoe minder vaak zij kiezen voor een baan. Mannen gaan vaker minder werken wanneer zij langdurig ziek worden of geconfronteerd worden met een lichamelijke beperking dan vrouwen in dezelfde situatie. Vrouwen werken meer parttime, waardoor zij hun werk wellicht makkelijker kunnen combineren met hun ziekte of beperking. Leefstijl Leefstijl is van invloed op de arbeidsparticipatie, zo blijkt uit de analyse van de enquête. Zo werken zowel mannen als vrouwen met een stevig overgewicht minder. Neemt de arbeidsparticipatie bij het opklimmen van de Body Mass Index (BMI) aanvankelijk toe, op een gegeven moment neemt deze juist af. Het omslagpunt ligt voor vrouwen op een BMI van 25 (1,70 m. en 72 kg.), en bij mannen op een BMI van 28 (1,80 m. en 90 kg.). Mannen die meer dan twintig sigaretten per dag roken, zijn vaker ziek en werken minder. Voor vrouwen heeft dit geen effect. Meer dan vier glazen alcohol per dag, leidt bij vrouwen daarentegen tot een lagere kans op het verrichten van betaald werk, terwijl dat effect bij mannen niet meetbaar is. Jaap de Koning (SEOR), MarionCollewet (SEOR), Caren Tempelman, Tim Berrety (SEOR), José Gravesteijn-Ligthelm (SEOR): Gezondheid en arbeidsgerelateerde baten. In opdracht van het ministerie van VWS en het ministerie van SZW (SEO-rapport ). 13

14 Faits divers Arbeid en Kennis Afgerond onderzoek Monitor Arbeidsmarkt en Onderwijs Provincie Noord-Holland 2009, A. Heyma, B. van Dijk, M. Volkerink & J. de Kleuver. Opdrachtgever: provincie Noord-Holland, SEO-rapport J. Veldhuis & J. Zuidberg. Opdrachtgever: Aer Lingus, Ryanair, Cityjet, SEO-rapport Publicaties en lezingen Lieshout, R. & Wit, J. de (2010, 17 maart). Schiphol moet transferpassagiers koesteren. Het Parool, 30. Mededinging en Regulering Afgerond onderzoek Kwaliteitsregulering levering elektriciteit en de grootverbruiker, R. van der Noll, M. de Nooij & B. Tieben, Opdrachtgever: NMa/Energiekamer, SEO-rapport Startmeting versterking functiemix, D. de Graaf & M. Volkerink. Opdrachtgever: ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, SEO-rapport Baten van baan-baanmobiliteit, A. Heyma, S.G. van der Werff & J. Prins. Opdrachtgever: ministerie van Economische Zaken, SEO-rapport Publicaties en lezingen Graaf, D. de & Tieben, B. (2010, 9 februari). Bouw geen muur om vierjarige HBO. Brabants Dagblad, 12. Heyma, A. (2010, 27 januari en 16 april). Sturen op prestaties bij re-integratie: hoe doe je dat? Het belang van netto-effectiviteit. Masterclass binnen het SIG-onderzoeksprogramma Reintegratie Verbeterondezoek. Oude Manhuispoort. Amsterdam. R. Euwals, K. Folmer, T. Knaap & M. Volkerink (2009) Bevolkingskrimp en de arbeidsmarkt. In: N. van Nimwegen & L. Heering (eds.), Bevolkingsvraagstukken in Nederland anno 2009, van groei naar krimp, een demografische omslag in beeld. Amsterdam: KNAW Press. Luchtvaart Afgerond onderzoek The Implications of the Irish Air Travel Tax, Wit, J. de, Veldhuis, J., Burghouwt, G. & Matsumoto, H. (2009). Competitive position of primary airports in the Asia-Pacific Rim. Pacific Economic Review, 14, (5), Burghouwt, G. (2010, 15 april). Air transport network supply in PR China and India. Lezing op het vierde Airneth jaarcongres Air transport in PR China and India. Personalia Guillaume Burghouwt is per 1 juni Jaap de Wit als hoofd van het cluster Luchtvaart opgevolgd. Guillaume heeft een ruime onderzoekservaring, waarvan meer dan vijf jaar bij SEO Economisch Onderzoek. In 2005 promoveerde hij op een onderzoek naar het netwerkgedrag van Europese luchtvaartmaatschappijen in de gedereguleerde markt, de consequenties van dit gedrag voor de connectiviteit van luchthavens en de strategische planning van luchthavencapaciteit in gedereguleerde markten. Jaap de Wit heeft Carl Koopmans (nu clusterhoofd Regio, Bedrijf en Infrastructuur bij SEO) als directeur van het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid bij het ministerie van Verkeer en Waterstaat opgevolgd. Telefonie in Beeld, I. Akker & J. Poort. Opdrachtgever: ministerie van Economische Zaken, SEO-rapport Effecten van kilometerbeprijzing op het bbp, J. Poort, B. Hof, C.C. Koopmans,M. Blom, S. de Bruyn, A. Schroten (CE Delft), G. Marlet & C. van Woerkens (Atlas voor gemeenten). Opdrachtgever: ministerie van Economische Zaken, SEO-rapport Waardering van stroomstoringen, I. Akker, R. van der Noll, P. Hop, M. de Nooij & B. Tieben, Opdrachtgever: NMa/Energiekamer, SEO-rapport Toegang tot telecom, I. Akker, N. van Eijk, K. Janssen & J. Poort. Opdrachtgever: ministerie van Economische Zaken, SEO-rapport Publicaties en lezingen Eijk, N. van, Poort, J. & Rutten, P. (2010). Legal, Economic and Cultural Aspects of File Sharing. Communications & Strategies, 77, (1st quarter 2010), Noll, R. van der (2010, 15 april). Inkoopmacht en CBb-uitspraak LJNBK5729. Presentatie voor Vereniging voor Mededingingsrecht, Amsterdam Kerste, M. & L. Kok (2010, 13 april). Winstuitkering door ziekenhuizen is niet meer dan logische stap, Me Judice.

Wat beweegt kennismigranten?

Wat beweegt kennismigranten? Wat beweegt kennismigranten? seminar arbeidsmigratie NIDI-NVD 30 maart 2011 Ernest Berkhout www.seo.nl e.berkhout@seo.nl - +31 20 525 1630 Wat beweegt kennismigranten EZ: Hoe concurrerend is NL bij het

Nadere informatie

Wat beweegt kennismigranten?

Wat beweegt kennismigranten? Wat beweegt kennismigranten? Arbeidsmarktcongres Steunpunt WSE Leuven, 12 dec. 2011 Ernest Berkhout Maikel Volkerink www.seo.nl e.berkhout@seo.nl - +31 20 525 1630 Wat beweegt kennismigranten EZ: Hoe concurrerend

Nadere informatie

Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid

Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid Maikel Volkerink Jules Theeuwes Utrecht, 10 oktober 2012 www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 SEO Economisch Onderzoek Onafhankelijk

Nadere informatie

Financiële bijlage D66-verkiezingsprogramma

Financiële bijlage D66-verkiezingsprogramma Financiële bijlage D66-verkiezingsprogramma D66 staat garant voor een solide financieel beleid, dat ruimte biedt voor investeringen in de kwaliteit van de samenleving en economische dynamiek. Het verkiezingsprogramma

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Platform31 De concurrentiepositie van Nederlandse steden. Nieuwe inzichten voor de Utrechtse economie en voor intergemeentelijke samenwerking Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

13 februari 2016. Onderzoek: ZZP-ers en verplichte verzekering

13 februari 2016. Onderzoek: ZZP-ers en verplichte verzekering 13 februari 2016 Onderzoek: ZZP-ers en verplichte verzekering Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie

Peiling Flexibel werken in de techniek 2015

Peiling Flexibel werken in de techniek 2015 Peiling Flexibel werken in de techniek 2015 Peiling Flexibel werken in de techniek 2015 Inleiding Voor goede bedrijfsresultaten is het voor bedrijven van belang om te kunnen beschikken over voldoende goede,

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 3 ONDERNEMERS, LAAT ZIEN DAT FLEXWERKERS WAARDEVOL ZIJN 4 OMZET FREELANCERS EN FLEXWERKERS DAALT DOOR TOENEMENDE

Nadere informatie

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Aanleiding Op 10 februari 2014 heeft, onder leiding van burgemeester Van der Laan,

Nadere informatie

Zekerheden over een onzeker land

Zekerheden over een onzeker land Zekerheden over een onzeker land Parijs, 27 januari 2012 Paul Schnabel Universiteit Utrecht Demografische feiten 2012-2020 Bevolking 17 miljoen (plus 0,5 miljoen) Jonger dan 20 jaar 3,7 miljoen (min 0,2

Nadere informatie

No show in de zorg. Voorstel om verspilling in de gezondheidszorg aan te pakken. Pia Dijkstra Tweede Kamerlid D66.

No show in de zorg. Voorstel om verspilling in de gezondheidszorg aan te pakken. Pia Dijkstra Tweede Kamerlid D66. No show in de zorg Voorstel om verspilling in de gezondheidszorg aan te pakken. Notitie Juli 2012 Pia Dijkstra Tweede Kamerlid D66 Inleiding De kosten van de gezondheidzorg stijgen hard. Dat komt voornamelijk

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

VOF als besturingsmodel onderbelicht in OMS/NVZ plan

VOF als besturingsmodel onderbelicht in OMS/NVZ plan VOF als besturingsmodel onderbelicht in OMS/NVZ plan 1. Inleiding In het kader van de route naar integrale bekostiging 2015 zijn een aantal besturingsmodellen de revue gepasseerd, die variëren van loondienst

Nadere informatie

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Zzp ers in de provincie Utrecht 2013 Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Samenvatting Crisis kost meer banen in 2013 Banenverlies

Nadere informatie

Tijdbom onder arbeidsmarkt financiële dienstverlening

Tijdbom onder arbeidsmarkt financiële dienstverlening Marktvisie Finance Tijdbom onder arbeidsmarkt financiële dienstverlening Marktvisie > Finance 3 Inleiding In de financiële dienstverlening zullen de komende jaren mede onder invloed van de digitalisering

Nadere informatie

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september De praktijk van vergroenen van belastingen Milieunetwerk GroenLinks, 16 september CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige

Nadere informatie

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics 1 Inleiding Veel organisaties hebben de afgelopen jaren geïnvesteerd in

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Toenemende zorgvraag versus bezuinigingen Bieden private investeerders soelaas?

Toenemende zorgvraag versus bezuinigingen Bieden private investeerders soelaas? Toenemende zorgvraag versus bezuinigingen Bieden private investeerders soelaas? Onderzoeksvragen Hoe scoort gezondheidszorg in een maatschappelijke issue-ranking? Waaraan dankt de zorg zijn bijzondere

Nadere informatie

Economisch perspectief: De auteur als zwakke partij?

Economisch perspectief: De auteur als zwakke partij? Economisch perspectief: De auteur als zwakke partij? Vereniging voor Auteursrecht Amsterdam, 11 juni 2010 Joost Poort & Jules Theeuwes www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Inhoud Hoofdlijn

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil, onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-ondernemers MKB-Nederland

Nadere informatie

Voor- en nadelen van inkoopmacht zorgverzekeraars

Voor- en nadelen van inkoopmacht zorgverzekeraars Voor- en nadelen van inkoopmacht zorgverzekeraars Zorgvisie congres zorginkoop Lucy Kok Ede, 31 oktober 2012 NMa wijst klachten zorgaanbieders tegen zorgverzekeraars af Rechter: NMa moet klacht mondhygiënisten

Nadere informatie

Digitale radio in Nederland. Overheidsbeleid

Digitale radio in Nederland. Overheidsbeleid Digitale radio in Nederland Overheidsbeleid Wat is het, en wat niet Digitale radio via de ether / aardse infrastructuur Dus geen Kabel en Satelliet (hebben eigen standaarden) Maar ook geen radio die via

Nadere informatie

Minder startende ondernemers

Minder startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Minder startende ondernemers in 2012 Aantal starters loopt in alle provincies terug Dit jaar zijn er tot en met september circa 95.000 mensen een onderneming gestart, ruim

Nadere informatie

BedrijfsGezondheidsIndex 2006

BedrijfsGezondheidsIndex 2006 BedrijfsGezondheidsIndex 2006 Op het werk zijn mannen vitaler dan vrouwen Mannen zijn vitaler en beter inzetbaar dan vrouwen. Dit komt mede doordat mannen beter omgaan met stress. Dit blijkt uit de jaarlijkse

Nadere informatie

Wie is de Nederlandse huisarts?

Wie is de Nederlandse huisarts? 8 LHV jubileumboek onderhuids onderzoek 9 Wie is de Nederlandse huisarts? Eerst het goede nieuws: 4 van de 5 huisartsen hebben geen enkele spijt van hun beroepskeuze. Sterker nog: als ze opnieuw zouden

Nadere informatie

Atlas van ZZP ers nieuw zelfstandig ondernemerschap in beeld

Atlas van ZZP ers nieuw zelfstandig ondernemerschap in beeld Atlas van ZZP ers nieuw zelfstandig ondernemerschap in beeld Het Onderzoek Een Black Box? Het aantal ZZP ers neemt nog steeds toe. Dat is ongeveer alles wat we weten op lokale en regionale schaal. We kennen

Nadere informatie

Het Slimmer Werken-onderzoek 2013

Het Slimmer Werken-onderzoek 2013 Het Slimmer Werken-onderzoek 2013 In mei 2013 heeft Beklijf in opdracht van ErgoDirect International een online onderzoek uitgevoerd onder HR- en Arbo-professionals met als thema ʻSlimmer Werkenʼ. Slimmer

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 monopolie 2 maximumscore 3 bij

Nadere informatie

Eén panellid, werkzaam in de juridische dienstverlening, geeft juist aan dat zijn omzet is toegenomen door de kredietcrisis.

Eén panellid, werkzaam in de juridische dienstverlening, geeft juist aan dat zijn omzet is toegenomen door de kredietcrisis. Respons Van 25 juni tot en met 5 juli is aan de leden van het Brabantpanel een vragenlijst voorgelegd met als thema Kredietcrisis. Ruim de helft van de 1601 panelleden (54%) vulde de vragenlijst in. Hieronder

Nadere informatie

Een goede opleiding werkt!

Een goede opleiding werkt! Een goede opleiding werkt! aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt Amsterdam, 18 september 2014 Maikel Volkerink www.seo.nl m.volkerink@seo.nl - +31 20 525 1643 Inhoud 1. Hoe komen HO-alumni terecht op de arbeidsmarkt?

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers In het eerste kwartaal van 2012 zijn er circa 39.000 mensen een onderneming gestart, ruim 4%

Nadere informatie

Verdringing op de arbeidsmarkt: Wat is het en hoe meet je het?

Verdringing op de arbeidsmarkt: Wat is het en hoe meet je het? Verdringing op de arbeidsmarkt: Wat is het en hoe meet je het? Presentatie op studiemiddag NISZ Utrecht, 22 januari 2016 Arjan Heyma www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Relevante vragen

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 29 mei 2012 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 29 mei 2012 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR APRIL 2016. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR APRIL 2016. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR APRIL 2016 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 3 WAT TE DOEN MET ÉÉN MILJOEN 4 BEDRIJVEN SPELEN IN OP WET DBA 5 VEEL STARTENDE FREELANCERS OP LEEFTIJD 6

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Atlas voor gemeenten 015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht IB Onderzoek, 9 mei 015 Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht 030 86 1350 onderzoek@utrecht.nl

Nadere informatie

Datum : 12 juni 2009 Aan : Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid; Ministerie van Financiën

Datum : 12 juni 2009 Aan : Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid; Ministerie van Financiën CPB Notitie Datum : 12 juni 2009 Aan : Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid; Ministerie van Financiën Budget deeltijd-ww 1 Inleiding Per 1 april 2009 is de regeling deeltijd-ww tot behoud van

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D.

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D. M200802 Vrouwen aan de start Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, juni 2008 2 Vrouwen aan de start Vrouwen vinden het starten

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

Stichting de Ontmoeting De 31 e Ontmoeting 11 november 2009 Ondernemerschap, crisis en flexibiliteit. Achtergrond

Stichting de Ontmoeting De 31 e Ontmoeting 11 november 2009 Ondernemerschap, crisis en flexibiliteit. Achtergrond Stichting de Ontmoeting De 31 e Ontmoeting 11 november 2009 Ondernemerschap, crisis en flexibiliteit Peter Risseeuw en Renza Dosker SEO-discussienotitie 58 Achtergrond De overheid heeft de afgelopen jaren

Nadere informatie

Instrumentkeuze in het milieubeleid

Instrumentkeuze in het milieubeleid Instrumentkeuze in het milieubeleid Theorie en 25 jaar praktijk Netwerk Groene Groei Den Haag, 8 december 2015 Carl Koopmans (SEO Economisch Onderzoek, Vrije Universiteit) www.seo.nl c.koopmans@seo.nl

Nadere informatie

Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand op peil in vierde kwartaal 2011 Manpower Arbeidsmarktbarometer Q4 2011

Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand op peil in vierde kwartaal 2011 Manpower Arbeidsmarktbarometer Q4 2011 PERSBERICHT EMBARGO TOT DINSDAG, 13 SEPTEMBER 2011, 00.01 UUR Contact: Irene Bieszke ManpowerGroup Nederland +31 (0) 6 41 05 96 62 irene.bieszke@manpower.nl Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand

Nadere informatie

13 juni 2014. Onderzoek: Goedkopere zorgpolis zonder vrije artsenkeuze?

13 juni 2014. Onderzoek: Goedkopere zorgpolis zonder vrije artsenkeuze? 13 juni 2014 Onderzoek: Goedkopere zorgpolis zonder vrije artsenkeuze? Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis

Nadere informatie

Eenvoudiger van bijstand naar baan

Eenvoudiger van bijstand naar baan Informatieblad Eenvoudiger van bijstand naar baan De huidige arbeidsmarkt vraagt om flexibiliteit. Met Flextensie kunt u bijstandsgerechtigden in uw gemeente tijdelijk of deeltijdwerk bieden. Zo groeien

Nadere informatie

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking, G. Waverijn & M. Rijken, NIVEL, januari

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten. Hebben bestuurders wél vertrouwen in de toekomst? kfofkfokofk

Onderzoeksresultaten. Hebben bestuurders wél vertrouwen in de toekomst? kfofkfokofk Onderzoeksresultaten Hebben bestuurders wél vertrouwen in de toekomst? kfofkfokofk Onderzoek naar vertrouwen (1/2) Van de respondenten is een ruime meerderheid er van overtuigd dat de eigen Titel onderneming

Nadere informatie

Mobiliteit & flexibiliteit Medewerkers en hun vervoerskeuze. www.alphabet.com

Mobiliteit & flexibiliteit Medewerkers en hun vervoerskeuze. www.alphabet.com Mobiliteit & flexibiliteit Medewerkers en hun vervoerskeuze www.alphabet.com Onderzoek Behoefte van zakelijke rijders aan variatie in vervoersmiddelen Flexibele mobiliteit Keuzevrijheid vooral voor jongeren

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

BAWI/U200801717 Lbr. 08/170

BAWI/U200801717 Lbr. 08/170 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8020 betreft Meerjarig aanvullende Uitkering I-deel WWB uw kenmerk ons kenmerk BAWI/U200801717 Lbr. 08/170 bijlage(n) datum

Nadere informatie

INFORMATIE WIJZIGING WETGEVING ZZP

INFORMATIE WIJZIGING WETGEVING ZZP INFORMATIE WIJZIGING WETGEVING ZZP De ZZP-er Een ZZP-er is iemand die in opdracht van een opdrachtgever werkt, zonder dat er sprake is van een dienstverband. Dit geldt automatisch voor ZZP-ers die voor

Nadere informatie

De bijzondere ledenraadpleging van de Piratenpartij in Noord-Holland, bijeen op 4 januari 2015: overwegende dat,

De bijzondere ledenraadpleging van de Piratenpartij in Noord-Holland, bijeen op 4 januari 2015: overwegende dat, Amendementen Amendement: Klokkenluidersbescherming Nummer amendement: 1 Naam lid: er niks over bescherming van klokkenluiders in ons programma staat, terwijl dat een van onze belangrijkste speerpunten

Nadere informatie

Hoog opgeleid, laag inkomen

Hoog opgeleid, laag inkomen Hoog opgeleid, laag inkomen De situatie van buitenschoolse kunstdocenten en artistiek begeleiders Henk Vinken en Teunis IJdens Een groot deel van de voorzieningen voor actieve cultuurparticipatie bestaat

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 vwo 2006-II 4 Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Een voorbeeld van een juiste berekening

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Hoe haalt een extra productieve werknemer gezond en werkend zijn pensioen?

Hoe haalt een extra productieve werknemer gezond en werkend zijn pensioen? Hoe haalt een extra productieve werknemer gezond en werkend zijn pensioen? Lex Burdorf hoogleraar determinanten van volksgezondheid Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Rotterdam Langer

Nadere informatie

GEVOLGEN VERHUURDERSHEFFING investeringsmonitor corporaties 2013. Stec Groep B.V. 25 Februari 2013

GEVOLGEN VERHUURDERSHEFFING investeringsmonitor corporaties 2013. Stec Groep B.V. 25 Februari 2013 GEVOLGEN VERHUURDERSHEFFING investeringsmonitor corporaties 2013 Stec Groep B.V. 25 Februari 2013 INHOUDSOPGAVE INVESTERINGSMONITOR WONINGCORPORATIES 2013: VERHUURDERSHEFFING 1 3 Uitgaven verlagen 6 Inkomsten

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2014. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2014. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR OKTOBER 2014 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 4 WERKGEVERS KIEZEN STEEDS VAKER VOOR FLEXWERKERS 5 FLEXWERKERS ZIJN IN ALLE REGIO S IN TREK 6 OMZET FREELANCERS

Nadere informatie

3 Hoe pensioenbewust zijn we?

3 Hoe pensioenbewust zijn we? 3 Hoe pensioenbewust zijn we? Door verschillende instanties en bedrijven wordt onderzoek gedaan naar het pensioenbewustzijn van burgers, hun houding tegenover pensioen en de kennis die zij hebben van (hun)

Nadere informatie

Mens en werk in zorg & welzijn. HRM in de zorg 15 september 2015

Mens en werk in zorg & welzijn. HRM in de zorg 15 september 2015 Mens en werk in zorg & welzijn HRM in de zorg 15 september 2015 Even voorstellen Nic Huiskes, TNS Nipo Bas van Leeuwen, Driessen HRM Onderzoek zorg & welzijn Publicaties i.s.m. TNS Nipo 2015 - Werk(t)

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014 Een uitdagende arbeidsmarkt Erik Oosterveld 24 juni 2014 Wat waren de gevolgen van de recessie? Hoeveel banen zijn er verloren gegaan? In welke sectoren heeft de recessie het hardst toegeslagen? Werkgelegenheid

Nadere informatie

De mobiele werknemer. Mobiel werken in 2015-2020. Januari 2015, Rotterdam. Officebooking 2015 1

De mobiele werknemer. Mobiel werken in 2015-2020. Januari 2015, Rotterdam. Officebooking 2015 1 De mobiele werknemer Mobiel werken in 2015-2020 Januari 2015, Rotterdam Officebooking 2015 1 De mobiele werknemer In 2020 werkt 60% van de Nederlandse werknemers niet meer op een vaste plek: een eigen

Nadere informatie

5.2 Wie is er werkloos?

5.2 Wie is er werkloos? 5.2 Wie is er werkloos? Volgens het CBS behoren mensen tot de werkloze beroepsbevolking als ze een leeftijd hebben van 15 tot en met 64 jaar, minder dan 12 uur werken, actief op zoek zijn naar betaald

Nadere informatie

Eigen risico dragen voor de WGA vaak financieel aantrekkelijk

Eigen risico dragen voor de WGA vaak financieel aantrekkelijk Binnenkort voert het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid een aantal veranderingen door in de wijze waarop de WGA wordt gefinancierd. Deze wijzigingen maken het voor zorginstellingen aantrekkelijker

Nadere informatie

Als het economisch tegenzit, worden zij hard getroffen. Ze zitten vaker dan gemiddeld in de bijstand.

Als het economisch tegenzit, worden zij hard getroffen. Ze zitten vaker dan gemiddeld in de bijstand. 1 Dank voor dit rapport. Mooi dat het Sociaal en Cultureel Planbureau dit jaar dieper ingaat op één onderwerp dat de aandacht verdient: de arbeidsmarktpositie van migrantengroepen. Als het economisch tegenzit,

Nadere informatie

Arbeidsongeschiktheid en je ZZP Pensioen

Arbeidsongeschiktheid en je ZZP Pensioen Arbeidsongeschiktheid en je ZZP Pensioen Wat is arbeidsongeschiktheid eigenlijk en wat betekent dat voor jou als zelfstandige? Wat kan je zelf regelen? Mag je geld uit je ZZP Pensioen halen om gaten op

Nadere informatie

Mobiliteitsmanagement en fiscaliteit

Mobiliteitsmanagement en fiscaliteit Mobiliteitsmanagement en fiscaliteit Professor Jos van Ommeren, Vrije Universiteit Amsterdam, Februari 2013 Mobiliteitsmanagement gaat over de relatie tussen werkgever en werknemer met betrekking tot mobiliteit.

Nadere informatie

Eindexamen havo economie 2012 - II

Eindexamen havo economie 2012 - II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit blijkt dat consumenten

Nadere informatie

Opel Insignia Onderzoek onder leaserijders November 2008

Opel Insignia Onderzoek onder leaserijders November 2008 Opel Insignia Onderzoek onder leaserijders November 2008 Belangrijkste uitkomsten Van de leaserijders maakt 71% nooit gebruik van het openbaar vervoer voor het werk. Bij een mogelijkheid voor een nieuwe

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

Wat zijn de drijfveren van de Nederlandse ondernemer? Een onderzoek naar de vooren nadelen van ondernemen

Wat zijn de drijfveren van de Nederlandse ondernemer? Een onderzoek naar de vooren nadelen van ondernemen Wat zijn de drijfveren van de Nederlandse ondernemer? Een onderzoek naar de vooren nadelen van ondernemen Onderzoek van GfK november 2015 Inleiding Het aantal ondernemers blijft groeien. In 2015 heeft

Nadere informatie

Wine te Meerman. Omgaan met schaarste. April 2012. Praktische oplossingen voor inzet en werving van personeel

Wine te Meerman. Omgaan met schaarste. April 2012. Praktische oplossingen voor inzet en werving van personeel Omgaan met schaarste Praktische oplossingen voor inzet en werving van personeel Wine te Meerman April 2012 Inhoud 1. Aanleiding: schaarse middelen 2. Slimme werving a. Interne werving personeel en vrijwilligers

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel PvdA-GroenLinks

Initiatiefvoorstel PvdA-GroenLinks Initiatiefvoorstel PvdA-GroenLinks Onderwerp: social return en inbesteden Datum commissie: 6 juni 2013 Datum raad: Nummer: Documentnummer: Steller: Eric Dammingh Fractie: PvdA-GroenLinks Samenvatting Meedoen

Nadere informatie

Wat doen ingenieurs en wat verdienen ze ermee?

Wat doen ingenieurs en wat verdienen ze ermee? 8 Wat doen ingenieurs en wat verdienen ze ermee? 80 8 Wat doen ingenieurs en wat verdienen ze ermee? Arnaud Dupuy en Philip Marey Na hun afstuderen kunnen ingenieurs in verschillende soorten functies aan

Nadere informatie

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte.

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte. Het speelveld De wereld om ons heen verandert razend snel. De richting is duidelijk, de sociale zekerheid wordt geprivatiseerd. Samen bouwen we aan een vernieuwende structuur om de arbeidsmarkt essentieel

Nadere informatie

Conclusies enquête The Future Group. November 2015

Conclusies enquête The Future Group. November 2015 November 2015 Conclusies enquête Een zzp er kiest voor zelfstandigheid, vrijheid en ondernemerschap. Daar moet je hem/haar de ruimte voor geven. Verplichte collectieve zaken staan in tegenstelling tot

Nadere informatie

Kostprijzen 2016: ziekenhuis en specialist samen

Kostprijzen 2016: ziekenhuis en specialist samen Kostprijzen 2016: ziekenhuis en specialist samen Holger Wagenaar, COO, Performation Sjoerd de Blok, gynaecoloog en managing director healthcare programs, Nyenrode Hardwin van den Doel, afdelingsmanager

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s,

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s, Speech door staatssecretaris Dijksma van Milieu op de Klimaatsessie over burgerluchtvaart en zeescheepvaart tijdens de gezamenlijke Informele Transport- en Milieuraad op 15 april 2016. Geachte commissarissen,

Nadere informatie

Brainport Monitor 2010 Samenvatting. Van crisis naar kracht

Brainport Monitor 2010 Samenvatting. Van crisis naar kracht Brainport Monitor 2010 Samenvatting Van crisis naar kracht People De effecten van de crisis laten zien dat de arbeidsmarkt in Brainport conjunctuurgevoelig is. Technology Brainport blijft goed presteren

Nadere informatie

11 september 2001; de oorlog in Irak; de SARS epidemie; de fusie tussen Air France en de KLM; de opkomst van de goedkope luchtvaartmaatschappijen.

11 september 2001; de oorlog in Irak; de SARS epidemie; de fusie tussen Air France en de KLM; de opkomst van de goedkope luchtvaartmaatschappijen. Kan Schiphol de reizigers nog wel aan in 2020? Eric Kroes Directeur van Significance Hoeveel luchtreizigers zijn er op Schiphol te verwachten in 2020? Kan de luchthaven die aantallen nog wel aan? Levert

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 29 544 Arbeidsmarktbeleid Nr. 433 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Namens Nederland. Overzicht resultaten - ANBO Juli 2015 VERTROUWELIJK EN AUTEURSRECHTELIJK BESCHERMD

Namens Nederland. Overzicht resultaten - ANBO Juli 2015 VERTROUWELIJK EN AUTEURSRECHTELIJK BESCHERMD Overzicht resultaten - ANBO Juli 2015 VERTROUWELIJK EN AUTEURSRECHTELIJK BESCHERMD in het kort Wat: Een grootschalige enquête over de toekomst van Nederland. Deelnemers (ruim 100.000) konden aangeven wat

Nadere informatie

Onderzoeksrapport Randstad WerkMonitor 2014 kwartaal 3 Impact van economisch herstel op de werkvloer. Randstad Nederland

Onderzoeksrapport Randstad WerkMonitor 2014 kwartaal 3 Impact van economisch herstel op de werkvloer. Randstad Nederland Onderzoeksrapport Randstad WerkMonitor 2014 kwartaal 3 Impact van economisch herstel op de werkvloer Randstad Nederland September 2014 INHOUDSOPGAVE Impact economische ontwikkelingen op de werkvloer 3

Nadere informatie

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 De sociale ambitie: Zaanstad manifesteert zich binnen de metropoolregio Amsterdam

Nadere informatie

MotivatieMonitor voor HR-professionals

MotivatieMonitor voor HR-professionals MotivatieMonitor voor HR-professionals Een onderzoek naar de ambities en verwachtingen van studenten en starters betreffende de arbeidsmarkt en het beeld dat HR-professionals van deze nieuwe generatie

Nadere informatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie Samenvatting De gemeente maakt sinds 2011 onderdeel uit van de bestuurlijke regio FoodValley. In de regio FoodValley heeft elke gemeente een economisch profiel gekozen dat moet bijdragen aan de doelstelling

Nadere informatie