Versoepelde adoptie altijd nog een optie?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Versoepelde adoptie altijd nog een optie?"

Transcriptie

1 183 OKT 2012 Versoepelde adoptie altijd nog een optie? Marjet van Beem Help, mijn hersenen getuigen tegen mij! Jolien Francken De UsedSoft-uitspraak: een kleine revolutie Arnoud Engelfriet Alumnus eerste Bossche advocaat bij Hoge Raad Marc Janssen

2 Beteugelde ambitie Volgens de Romeinse filosoof, staatsman en humorist Seneca de Jongere is het grote gebrek van elke ambitie dat zij nooit omkijkt. Met oogkleppen op stuift zij in volle galop voorwaarts met de lust om ergens te komen waar zij niet wil blijven. Een woeste knol die zich niet laat beteugelen. Nauwelijks, althans. Want helaas toomt kastekort aspiraties van lieverlee in. Dat is dan ook zo ongeveer de leus die studenten vanaf de sinaasappelkist voor de voeten van politiek Den Haag werpen. Het aanzwellende gejuich voor het torpederen van de langstudeerboete verstomt pardoes met de aankondiging van het vermaledijde sociaal leenstelsel. De gedachte daarachter is dat een overheid die het heil van de kenniseconomie predikt, de toekomstdromen van zijn studentenpopulatie niet in de knop mag breken. Anders spant Vadertje Staat het paard immers achter de wagen, om de hippische metafoor maar even tot de eerste witregel door te trekken. Actioma roeit intussen dwars tegen de opgedroogde advertentiestroom in. De redactie trekt de lijn die in het voorjaar is ingezet vrolijk door naar dit herfstnummer. Opnieuw dissen twee schrijvers de bevindingen van hun meesterstuk op. Marjet van Beem verdedigde begin dit jaar haar scriptie in het personen- en familierecht, zoals dat heet, binnenskamers. Met verve trekt zij het bestaansrecht van de versoepelde adoptie in twijfel, een overbruggingsmaatregel die van belang ontbloot is met de invoering van het lesbisch ouderschap van rechtswege en door erkenning. De webredactie van het Nederlands Juristenblad heeft daarop het stempel topscriptie gedrukt, een blijk van waardering die Actioma van harte onderschrijft. Op datzelfde NJBlog schalt de loftrompet voor het afstudeerproject van Paolo Pereira. Hij laat zijn licht schijnen op het dark number van grensoverschrijdende corruptie en ziet zijn overpeinzingen plotsklaps in boekvorm uitgegeven. Voorwaar twee sterke Nijmeegse staaltjes, die ook binnen onze faculteitsmuren een podium verdienen. Door de Thomas van Aquinostraat struint natuurlijk meer talent. De Stichting Nijmeegs Juridisch Faculteitsblad preekt als uitgever soms graag voor eigen parochie. Een faculteit die jaarlijks de Elsevierse hitlijsten bestormt, mag zichzelf zo af en toe gerust eens een schouderklopje geven. De ijverige student die buiten de gebaande paden van het voorgeschreven curriculum wil treden, kan in het kielzog van Corry-Anne Everse allereerst de woelige wateren van het disciplinaire honoursprogramma Law Extra bevaren. Vervolgens stippelt Milad Sheidai vanuit Tilburg de koers uit naar onze duale master Onderneming & Recht. Promovendus Etzel van Dooren deelt columnsgewijs lief en leed vanaf de eerstvolgende trede op de wetenschapsladder. Aan de absolute top prijkt fier alumnus Marc Janssen, die sinds kort speelt in de Champions League van de civiele advocatuur. Stuk voor stuk Radboudianen die hun ambitie niet onder stoelen of banken steken, maar bakens durven zijn in een hoger onderwijs dat allengs vertroebelt door Haagse wispelturigheid. Hoe fraai en vruchtbaar ook, de juridische faculteit is geen eiland en moet dat ook niet willen zijn. Inzichten uit aanpalende wetenschapsgebieden kunnen een vastgeroest discours losweken. Neurowetenschapper Jolien Francken, als geneeskundige en filosoof de vleesgeworden interdisciplinariteit, wijst de weg in de wondere wereld van ons brein. Zij tempert hooggespannen verwachtingen, maar benadrukt nut en noodzaak van een vakgebiedoverstijgende dialoog. Hoogleraar Nederlandse letterkunde Jos Joosten geeft gehoor aan die oproep door de plaats van literatuur binnen ons rechtsbestel te bepalen. Dat er onderwijl ook binnen de kaders van de rechtsgeleerdheid voldoende voer voor discussie blijft, bewijst internetjurist Arnoud Engelfriet wanneer hij het recente Luxemburgse UsedSoft-arrest tot broodnodige revolutie verheft. In de luwte van al deze schrijflust heeft onze stichting inmiddels een heuse Raad van Toezicht bijeen gejut, die achter de schermen de continuïteit van dit blad zal bewaken. Het bestuur verwelkomt bovendien met open armen haar nieuwe secretaris Daan Spoelstra. Actioma, volbloed in straffe draf. Haar ambitie teugelloos. Adres Nijmeegs Juridisch Faculteitsblad Thomas van Aquinostraat GD Nijmegen Bestuur / Redactie Niek van de Pasch (voorzitter) Paul Gies (penningmeester) Daan Spoelstra (secretaris) Redactieraad prof. mr. C.J.N. Jansen prof. mr. R.J.N. Schlössels Raad van Toezicht Arjen Peters (faculteitsdirecteur) Paul Bovend Eert (decaan) Kirsten Everaars Bob Rikkert Max Theunisse Auteurs in dit nummer Marjet van Beem Etzel van Dooren Arnoud Engelfriet Corry-Anne Everse Jolien Francken Marc Janssen Jos Joosten Paolo Pereira Milad Sheidai Ontwerp Julius van der Vaart (Stream Design) Fotografie Thijs Clevis Druk Drukkerij Gelderland, Arnhem Oplage 2800 exemplaren ISSN Abonnement Gratis op aanvraag. Stuur een naar Adverteren? Neem contact op met Paul Gies via of Niek van de Pasch / hoofdredacteur

3 Corry-Anne Everse Law Extra, het facultaire Honours-programma Milad Sheidai Het islamitisch financieel recht Etzel van Dooren De kunst van het onderzoek Jos Joosten De exceptio artis in het Nederlandse strafrecht Marjet van Beem Versoepelde adoptie altijd nog een optie? Marc Janssen Alumnus eerste Bossche advocaat bij Hoge Raad Arnoud Engelfriet De UsedSoft-uitspraak: een kleine revolutie Paolo Pereira Omkoping van buitenlandse ambtenaren Jolien Francken Help, mijn hersenen getuigen tegen mij!

4 Law Extra, het facultaire Honours-programma Corry-Anne Everse mw. C.A. Everse, LL.B is masterstudent staats- en bestuursrecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen. 4

5 Beste eerstejaars, In dit artikel richt in me voornamelijk tot jullie. Het is niet mijn bedoeling om andere lezers te ontmoedigen dit stuk te lezen. Mijn doel is enkel om jullie nog meer te betrekken bij de studie die je doet en daarvoor een goede aanbeveling te doen. Passie Waarschijnlijk zal je in de loop van dit studiejaar in de pauzes van colleges vele presentaties te zien krijgen waarbij een beroep op je wordt gedaan om uiteenlopende activiteiten te organiseren of om een bestuursfunctie te vervullen. Elke keer zal je aanhoren dat de beste reden is waarom jij je aangesproken zal moeten voelen: Het staat goed op je c.v.! Laat jezelf hierdoor echter niet opjagen om in allerijl maar allerhande commissies te gaan bemannen en plaats te nemen in verschillende besturen. Ik ontmoedig je niet om in verenigingen je bijdrage te leveren, maar besef waar het je in essentie om gaat. Jij studeert Rechten omdat het je passie is. Je doet wat je leuk vindt, wat je motiveert en waar je goed in bent. Natuurlijk, jezelf goed ontwikkelen zodat je (pas over vijf jaar) klaar bent voor de arbeidsmarkt vraagt om nevenactiviteiten. Maar doe wat bij je past, waar je passie ligt en waar je enthousiast van wordt. Het gaat om je persoonlijkheid en niet om je status die je opvijzelt met wat goedklinkende titels. Verantwoordelijkheid Daarnaast ben je hoogopgeleid als je straks met je bul de maatschappij in gaat. Dat je hoogopgeleid bent, vergt meer dan enkel een hoog niveau aan kennis en praktische vaardigheden in het recht. Je wordt verwacht maatschappelijk leidinggevende posities te kunnen innemen, oog te hebben voor structuren en gedrag van mensen in hun context te kunnen plaatsen. Ik pleit hier niet voor een elitegevoel, maar om bewust te zijn van je verantwoordelijkheid. Verdiep je in andere filosofieën, geloven en culturen. Zorg dat je van voor tot achter kan onderbouwen waarom je bepaalde levenskeuzes maakt. Wanneer je met elkaar discussieert over hoe jouw ultieme samenleving eruit moet zien, sta je sterker en vooral niet alleen. Law Extra Een mooie nevenactiviteit waarin ik mijn eerdergenoemde idealen enigszins zag verwezenlijkt, is het facultaire Honours-programma Law Extra. Dit programma wordt elk jaar aangeboden aan gemotiveerde en getalenteerde eerstejaars studenten die graag meer met het recht willen doen dan hun reguliere curriculum hen biedt. Gedurende twee jaar wordt elk semester een cursus aangeboden rondom een bepaald thema waarbij publiekrechtelijke en privaatrechtelijke, wetenschappelijke en praktijkgerichte onderwerpen elkaar afwisselen. Gemiddeld heb je een dag per week tijd nodig aan de voorbereiding, de cursus zelf en het maken van een eindproduct. Daarnaast wordt elke zomer een summer course van ongeveer anderhalve week georganiseerd, waarbij je in het buitenland of met buitenlandse studenten een internationaalrechtelijk getint onderwerp bij de kop neemt. Dit alles resulteert in een spetterende bijeenkomst en uitreiking van een Honoursbul door de rector magnificus. Wetenschap Door deelname aan dit programma kreeg ik niet alleen verdieping in het schitterende recht aangeboden, maar ook een verbreding van mijn blik. Omdat ik met een gemotiveerde en intelligente groep studenten werd uitgedaagd om verschillende cursussen te volgen, gingen we al snel de diepte in en discussieerden we over de grondbeginselen van het recht. Hoe komt het dat het Europese mededingingsrecht socialer is ingericht in vergelijking met de Amerikaanse antitrust law? Welk beginsel vind je van groter belang voor het rechtssysteem: het rechtszekerheidsbeginsel of het legaliteitsbeginsel? Het was erg prettig om op een interactieve en persoonlijke manier met professoren cursusstof te bespreken en zo een goed netwerk op te bouwen binnen de faculteit. Door de drie summer courses met internationale focus leerde ik buitenlandse studenten kennen waarvan ik veel heb geleerd door de vergelijking van elkaars rechtssysteem en cultuur. Bovendien werd volop de mogelijkheid geboden de cultuur van de stad waar we colleges volgden te onderzoeken door de vele excursies en kerkbezoeken die werden georganiseerd. Een stage bij de rechtbank gunde me een blik in de keuken van het recht, waardoor je gaat inzien dat de strikte voorwaarden die in de wetenschap en rechtspraak zijn ontwikkeld niet zo strikt worden nageleefd als je denkt. Het was intrigerend om te zien dat het recht geen papieren wetboek blijft, maar wordt bevolkt door normale mensen met gebreken, karaktereigenschappen en idealen. Door het schrijven en publiceren van een wetenschappelijk artikel werd ik onder andere getraind in het opbrengen van discipline voor het eindeloos schaven aan een schriftelijk stuk totdat het een wetenschappelijk relevant product oplevert. Het resultaat van de wetenschappelijke prestaties van onze Law Extra-groep kan je bewonderen in deze Actioma. Jij studeert Rechten omdat het je passie is. Je doet wat je leuk vindt, wat je motiveert en waar je goed in bent Conclusie Het Law Extra-programma was voor mij kortom een uitdaging waarvan ik vind dat elke student die zou moeten aangaan. Ik ben erg dankbaar dat ik de mogelijkheid had om deel te nemen aan dit programma. Ik adviseer je ondanks de eerdergenoemde ontmoediging de collegepraatjes in de gaten te houden en te solliciteren wanneer de mogelijkheid zich aanbiedt. C.J.H. Jansen & J.J.J. Sillen In extenso, het legaliteitsbeginsel vanuit zeven invalshoeken Nijmegen: Ars Aequi Libri pagina s ISBN: Prijs: 19,50 5

6 Het islamitisch financieel recht Een rechtvaardige verdeling van winsten en verliezen zonder verrekening van rente Milad Sheidai M. Sheidai, LL.B volgt de duale master Onderneming & Recht aan de Radboud Universiteit Nijmegen. 6

7 Islamitisch bankieren is een betrekkelijk nieuwe vorm van financieren, die de afgelopen jaren een hoge vlucht heeft genomen. Alle financiële transacties binnen het islamitische bankwezen moeten voldoen aan de religieuze voorschriften van de Sharia, het islamitisch recht. De populariteit van islamitisch bankieren heeft thans zodanige vormen aangenomen, dat enkele westerse regeringen hun nationale wet- en regelgeving hebben aangepast om islamitisch bankieren te kunnen structureren. Bovendien kennen diverse conventionele banken islamitische divisies die financiële producten aanbieden die naar islamitische maatstaven geoorloofd zijn. De explosieve groei en omvang van deze nichemarkt laat zien dat islamitisch bankieren in de lift zit. Voorts is het opvallend dat islamitische financiële instellingen nauwelijks getroffen zijn door de kredietcrisis. Doordat deze instellingen een wijze van bankieren hanteren die steunt op de Sharia, zouden zij beter bestand zijn tegen een financiële crisis. In deze bijdrage zal worden ingegaan op de grondslagen van het islamitisch bankieren. Daarnaast zal worden bezien op welke manier, door middel van hantering van islamitisch bankieren, een eventuele toekomstige financiële crisis kan worden voorkomen. 1. J. Solé & G. Shabshigh, Introducing Islamic banks into conventional banking system: Monetary and capital markets department, Washington: International Monetary Fund 2007, p B. Verhoef, S. Azahaf & W. Bijkerk, Islamitisch financieren en toezicht: een verkennende analyse, Amsterdam: DNB Occasional Studies R.P.J.L. Tjittes, Islamitisch financieren in Nederland, Rechtsgeleerdheid Magazine Themis , p B. Verhoef, S. Azahaf & W. Bijkerk, Islamitisch financieren en toezicht: een verkennende analyse, DNB Occasional Studies , p J. Hussain, Islam: Its law and society, Annandale: The Federation Press 2004, p. 6. Het conventioneel bancaire stelsel: rentevergoedingen en zekerheden Met de opkomst en de sterke economische groei van de Golfstaten en Maleisië, heeft islamitisch bankieren vandaag de dag wereldwijd aan invloed gewonnen. Samen met de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk worden deze landen gezien als de belangrijkste centra voor islamitisch bankieren. De groeipercentages liggen op vijftien procent per jaar. 1 Niettemin heeft deze behoorlijk onbekende wijze van financieren nog geen vaste voet aan de grond gekregen in ons financieel stelsel. Verschillende banken hebben onderzocht hoe de markt voor islamitisch bankieren zich ontwikkelt en of het wellicht mogelijk was om een zogenaamde halal-hypotheek aan te bieden. Ook de Autoriteit Financiële Markten en De Nederlandsche Bank hebben gezamenlijk een verkennende analyse uitgevoerd waaruit blijkt dat, hoewel islamitische financieringsconstructies goed inpasbaar zijn in ons civiele recht, er desalniettemin enkele hindernissen moeten worden genomen voor de structurering. 2 Met name de hypotheekrenteaftrek in ons belastingstelsel zorgt voor obstakels, omdat het betalen en verrekenen van rente binnen het islamitisch recht strikt verboden wordt geacht. In dit verband zou men zich kunnen afvragen hoe een hypotheek naar islamitisch recht vorm krijgt, indien daarover geen rente wordt verrekend. Hetzelfde geldt voor het aanhouden van een betaalrekening bij een islamitische divisie van een conventionele bank. Een wellicht interessantere vraag in dit verband is, op welke wijze islamitische banken winst genereren indien zij geen rente verrekenen aan de debiteur van de vordering. Alvorens een antwoord te formuleren op deze vragen, is het des te meer relevant om te bezien welke filosofie en gedachte achter deze wijze van bankieren ligt. Binnen het islamitisch bankieren zijn alleen financieringsovereenkomsten toegelaten, waarbij sprake is van een billijke verdeling van winsten en verliezen Islamitisch bankieren en conventioneel bankieren zijn twee vormen van bankieren die naast elkaar bestaan. Het conventioneel bankieren steunt op het principe dat de kredietverstrekker een vooraf vastgestelde financiële vergoeding ontvangt voor het ter beschikking stellen van geld aan de debiteur van de vordering. 3 Tot zekerheid van voldoening van de maandelijkse betalingstermijnen en op enig moment de aflossing van het krediet, worden vaak zekerheden gevestigd op onderliggende vaste activa van de debiteur. De islamitische financiële sector onderscheidt zich echter wezenlijk van het conventionele bancaire stelsel. Het onderscheidend element dat ten grondslag ligt aan deze twee financieringsvormen moet mijns inziens gezocht worden in de Sharia. De Sharia is geen wetgeving in westerse zin, maar een religieuze plichtenleer die het menselijk handelen in wereldse en religieuze zaken bepaalt, zowel in relatie tussen de mensen onderling als tussen de mens en God. 4 Men behoort zich te houden aan deze gedragsregels aangaande religieuze, sociale en economische zaken. Het financieel recht is dan ook onlosmakelijk verbonden met het islamitisch geloof, daar waar dat in westerse wetgeving niet het geval is. Er geldt immers een strikte scheiding tussen kerk en staat. 5 7

8 Winst- en verliesdeling in islamitische financieringsconstructies De islamitische financiële dienstverlening en de ethische en religieuze voorschriften die daaraan ten grondslag liggen, laten zich als volgt samenvatten. De voorschriften uit de hiervoor besproken plichtenleer kenmerken zich door het stellen van een aantal geboden en verboden. Voorts staat binnen deze plichtenleer het beginsel van profit and loss sharing, oftewel winst- en verliesdeling centraal. Dit beginsel zal in elke financieringsconstructie gerealiseerd moeten worden. Binnen het islamitisch bankieren is namelijk enkel een financieringsovereenkomst toegelaten, waarbij sprake is van een billijke verdeling van winsten en verliezen. 6 De kredietverstrekker moet, indien hij eventuele toekomstige winsten wil delen, bereid zijn om ook eventuele verliezen te delen en wel in verhouding tot de kapitaalinbreng. 7 Er moet dus steeds een rechtvaardige verdeling van de winst en het verlies zijn tussen de participerende contractspartijen. Bovendien geldt ten aanzien van commerciële risico s dat deze eveneens op een eerlijke wijze verdeeld moeten worden. De islamitische financieringspraktijk kent diverse financieringsconstructies waarvan de ijara (een vorm van lease), mudarabah, murabaha en musharakah de belangrijkste vormen. Voor deze bijdrage volsta ik met de benoeming van de meest voorkomende en gebruikte financieringsvorm. Musharakah is een financieringsvorm waarbij de bank en de cliënt een deel van de financiering van bijvoorbeeld een project voor hun rekening nemen. Indien winst wordt gegenereerd met het project, dan wordt de winst in verhouding tot de kapitaalinbreng verdeeld over beide contractspartijen. De andere kant van de medaille is echter wel dat, indien het project de hoge verwachtingen niet waarmaakt en verliezen worden geleden, zowel de bank als de cliënt in verhouding tot hun kapitaalinbreng delen in de verliezen. 8 De hoeveelheid aan kapitaalinbreng bepaalt dus de uiteindelijke winst (of verlies) die men moet nemen. Dit wordt door partijen voorafgaand aan de transactie in een contract vastgelegd. De vaststelling van een rentepercentage, zoals in het hiernavolgende zal blijken, blijft achterwege. Het rentepercentage dat gehanteerd wordt in een conventioneel bancair stelsel, wordt in een islamitische bancaire transactie vervangen door het beginsel van winst- en verliesdeling. 6. M. Kabir Hassan & M.K. Lewis, Handbook of Islamic banking, Northampton: Edward Elgar Publishing 2007, p A. Saeed, Islamic banking and interest: A study of the prohibition of Riba and its contemporary interpretation, Leiden: Koninklijke Brill 1999, p M.O. Farooq, Partnership, Equity-financing and Islamic finance: Whither profit-loss sharing?, Fayette: Upper Iowa University 2006, p Transacties die conform de Sharia geschieden, mogen geen excessieve onzekerheid bevatten met betrekking tot de essentialia van het contract Karakteristieken van islamitisch bankieren De plichtenleer bepaalt dat binnen de financieringspraktijk drie absolute verboden gelden die in geen enkele transactie toegelaten zijn. Achtereenvolgens geldt er een verbod op het betalen en verrekenen van rente (riba), een verbod op onzekerheid in contracten (gharar) en een verbod op speculatie en gokken (maysir en qimar). Islamitisch bankieren kenmerkt zich voornamelijk door het verbod op het betalen en verrekenen van rente. Volgens de Griekse filosoof Aristoteles zou geld enkel als ruilmiddel moeten worden gezien. 9 Het aanwenden van geld door daarmee te handelen en daardoor geld met geld te creëren, was in zijn visie onnatuurlijk en immoreel. Een geldstuk zou immers geen ander geldstuk voort kunnen brengen. De ethiek en moraal die besloten ligt in de voorschriften van de Sharia is kenmerkend voor de wijze van bankieren. Het leidend principe dat wordt gehanteerd, is dat geld slechts een ruilmiddel is en geen intrinsieke waarde heeft. 10 Indien een kredietverstrekker een lening zou verstrekken, dan zou dit vanuit het oogpunt van liefdadigheid gezien moeten worden. De Arabische terminologie riba verwijst naar een toename of vermeerdering. Lange tijd heeft onduidelijkheid bestaan of deze term ziet op alle vormen van interest of louter woekerrente. 11 De vraag of het verbod op riba al dan niet alle vormen van rente raakt, laat ik hier in het midden. In het vervolg van deze bijdrage zal ik uitgaan van het principe dat een renteverbod geldt voor alle soorten interest. In dat verband kan riba verwijzen naar een verbod op het vooraf overeenkomen van een bedrag, dat de debiteur voor een lening moet voldoen boven de hoofdsom van de lening. In het verlengde hiervan geldt tevens dat, indien een transactie vertraging oploopt doordat betaling achteraf plaatsvindt, daar geen rente over verrekend mag worden. 12 Opgemerkt dient te worden dat hiermee echter nog niet gezegd is dat contractspartijen geen 9. H. Visser, De basisbeginselen van islamitisch financieren en financieren zonder rente in het jodendom, christendom en de islam, in: O. Salah (red.), Islamitisch bankieren: van religieuze principes naar financiële transactiestructuren, Nijmegen: Wolf Legal Publishers, p S.A.J. van Rossum, Islamitisch financieren onder Nederlands civiel recht, Ondernemingsrecht , p M.T. Usmani, Historic judgment on interest, Karachi: Maktaba Ma ariful Quran M.T. Usmani, An introduction to Islamic finance, Den Haag: Kluwer Law International 2002, p

9 13. J.M. Taylor, Islamic commercial banking moving into the mainstream?, Transnational Law , p boeterente kunnen overeenkomen in geval van vertraging. Het beginsel van contractsvrijheid in het islamitisch recht brengt met zich dat partijen in principe een boeterente kunnen overeenkomen. Mijns inziens wordt de inning van de boeterente op zichzelf nog niet door het verbod geraakt. Indien één van de contractspartijen bijvoorbeeld in het kader van giraal betalingsverkeer de rente verrekent omdat hij over en weer crediteur en debiteur is of anderszins de rente in zijn vermogen laat vallen, dan wordt dit in strijd geacht met het verbod op rente. Het overeengekomen rentepercentage zou volgens de leer van de Sharia in dat geval moeten worden geboekt op een rekening van een liefdadigheidsinstelling. Dit is een uitvloeisel van één van de vijf zuilen die gelden binnen het islamitische geloof. Van de moslimgemeenschap wordt namelijk verwacht zakat te betalen aan financieel minder draagkrachtige mensen. De betaling ervan zou reinigend werken en zorgen voor een rechtvaardige verdeling van goederen in de maatschappij. Het voorgaande heeft ook bepaalde vormen en structuren aangenomen binnen het financieel recht. Het verbod op betalen en verrekenen van rente vloeit voort uit het beginsel van profit and loss sharing. Het verrekenen van rente door de bank zal namelijk op voorhand althans voordat de debiteur het geld heeft aangewend voor realisatie van een project waarvoor de financiering is aangetrokken zorgen voor een onevenwichtige balans tussen de verdeling van de winsten en verliezen voor de betrokken contractspartijen. Het is voor mij evident dat verrekening van rente er bij voorbaat voor zorgt dat welvaart op een oneerlijke wijze wordt herverdeeld in de maatschappij. Islamitisch bankieren gaat dan ook uit van het principe waarbij welvaart gelijkelijk moet toenemen. Het verrekenen van rente zou zorgen voor een tegengesteld effect waardoor rente als onrechtvaardig wordt aangemerkt. Het verbod op rente impliceert echter niet dat geen winsten behaald mogen worden. Het maken van winst is overeenkomstig de Sharia toegestaan en wordt zelfs gestimuleerd. De contractspartijen moeten bij de handel echter wel een belangrijke mate van bedrijfskundige of commerciële risico s gelopen hebben. 13 De hiervoor besproken financieringsconstructie musharakah is een goed voorbeeld waarbij het duidelijk is dat zowel de bank als de cliënt een bepaald risico nemen in de realisatie van een project. Het investeren in onreine producten is in het islamitisch recht strikt verboden 14. F.E. Vogel & S.L. Hayes, Islamic law and finance: Religion, risk, and return, Den Haag: Kluwer Law International 1998, p H. Visser, Islamic finance principle and practice, Northampton: Edward Elgar Publishing 2009, p. 45. Gharar Het verbod op contractuele onzekerheid, oftewel het verbod op gharar, is een tweede uitgangspunt van het islamitisch bankieren. Transacties die conform de Sharia geschieden, mogen geen excessieve onzekerheid bevatten met betrekking tot de essentialia van het contract. 14 In zoverre zou men kunnen betogen dat het verbod op contractuele onzekerheid in de Sharia, het equivalent is van het Nederlandse concept van de bepaalbaarheid van contracten. In het Nederlandse civiele recht dienen ingevolge artikel 6:227, eerste lid, BW alle contracten de essentiële elementen van de overeenkomst te bevatten. Dit heeft met name betrekking op de prijs, de kwantiteit, de kwaliteit, het tijdstip en de levering van het goed. 15 In het verlengde van het verbod op onzekerheden kan worden gewezen op het derde verbod. Maysir en Qimar zijn met elkaar verbonden en zijn gebaseerd op het principe dat, indien men een transactie aangaat waaraan onnodige speculatieve risico s kleven, deze transactie niet toegestaan is volgens de voorschriften van de Sharia. De Sharia laat, zoals reeds uit het voorgaande blijkt, slechts transacties toe waarbij respectievelijk de winst of het verlies gerechtvaardigd is. Dit is gebaseerd op het beginsel van profit and loss sharing, waarbij steeds reëel ondernemingsrisico genomen moet worden. Een toevallige omstandigheid waarbij sprake is van gokken, speculeren of enige andere vorm van kansspel wordt niet erkend. Haram Een overkoepelend concept dat naast deze drie verboden als een deken over het islamitisch bankieren ligt, is het feit dat investeringen in bepaalde assets niet toelaatbaar worden geacht. Het investeren in onreine producten wordt als haram aangemerkt en is in het islamitisch recht strikt verboden. Verboden industrieën zoals de wapenindustrie, drugs- en alcohol, pornografie en voedselwaren zoals varkensvlees, worden gezien als onethisch en onverantwoord. Binnen de islamitische bankpraktijk moet dan ook voorkomen worden dat geld uit deze industrieën afkomstig is. Dit geldt overigens ook 9

10 voor conventionele banken, zoals Goldman Sachs, Merrill Lynch en Citibank, die naast hun conventionele bancaire praktijk ook islamitische divisies kennen in een aparte entiteit. Vermenging van de islamitische bankpraktijk met het conventioneel bancaire systeem moet worden voorkomen. Ook de geldstromen in het betalingsverkeer tussen deze twee entiteiten moeten gescheiden blijven. Gesecuritiseerde hypotheken en de kredietcrisis De islamitische financiële dienstverlening is vrijwel gevrijwaard gebleven van de kredietcrisis. De oorzaak van de kredietcrisis is terug te voeren op verstrekte sub-prime mortgage loans door banken. Deze woninghypotheken werden gesecuritiseerd en investeerders, die geïnteresseerd waren in deze investering, sloten hierop zogenaamde credit default swaps ( CDS ) af. CDS zijn als het ware verzekeringen waarmee investeerders het risico van hun investering proberen af te dekken, ook wel hedgen genoemd. Securitisation kan worden omschreven als een vorm van het liquide maken van vorderingen die een ondernemer heeft op zijn afnemers. Om het vastgelegde vermogen van vorderingen liquide te maken draagt de originator, de bank, de portefeuille over aan een speciaal daartoe opgerichte entiteit. Deze entiteit, die ook wel een special purpose vehicle ( SPV ) wordt genoemd, heeft een specifieke doelomschrijving, namelijk het opkopen van vorderingen. De SPV trekt de vorderingen aan met financiële middelen die door investeerders zijn ingebracht. In ruil daarvoor krijgen de investeerders bonds, oftewel obligaties die een schuldpapier omvatten. Met de financiële middelen die de SPV van de investeerders krijgt, wordt de koopprijs van de vorderingen aan de bank voldaan. Welbeschouwd wordt met securitisation getracht om onderliggende vaste activa, zoals een woning die met een bankhypotheek is gekocht, te verhandelen op de effectenbeurs. Het systeem zorgt ervoor dat risico s die voorheen bij één partij lagen, verlegd en verspreid worden over verschillende partijen. De islamitische financiële dienstverlening is vrijwel gevrijwaard gebleven van de kredietcrisis Door securitisation zijn talloze financiële activa gesecuritiseerd. Dit behoeft enige uitleg. In de jaren voorafgaand aan de kredietcrisis zijn vele woninghypotheken verleend aan mensen waarvan vrijwel zeker was dat zij op enig moment hun hypotheek konden aflossen. Deze hypotheken worden vaak aangeduid als prime mortgage loans. Tot zekerheid van terugbetaling van het krediet vestigt de bank een recht van hypotheek op onderliggende vaste activa. Zoals ik in het voorgaande reeds aangaf, verrekent een conventionele bank daarbij ook een vooraf vastgesteld rentepercentage dat versleuteld ligt in de maandelijkse betaling van de debiteur aan de bank. De bank heeft daardoor steeds een vordering op de debiteur. Aangezien banken nog meer hypotheken willen verstrekken en daar financiële middelen voor nodig hebben, proberen zij de reeds verstrekte hypotheken liquide te maken. Dit doen zij door de vorderingen die zij hebben op debiteuren te cederen aan een SPV. De overdracht van deze vorderingen vindt plaats overeenkomstig een stille cessie op grond van artikel 3:84, eerste lid, juncto 3:94, derde lid, BW. In de praktijk wordt de gehele portefeuille van de bank in één keer gecedeerd zonder mededeling aan de debiteur. 16 Vanaf dat moment is de SPV juridisch geformuleerd de rechthebbende op de vordering en is de debiteur gehouden de maandelijkse betalingen aan de SPV te voldoen. Een complicerende factor hierbij is dat de portefeuille van de bank bestaat uit diverse hypotheken, waarbij de ene hypotheek zekerder is dan een andere hypotheek. Zekerder in die zin, dat waarschijnlijker is dat de hypotheek kan worden afgelost door de huizenbezitter. Om overzichtelijk aan investeerders te kunnen laten zien welke vorderingen risicovolle beleggingen zijn en welke dat niet (of minder) zijn, creëert de SPV een collateralised debt obligation ( CDO ). Deze CDO is verdeeld in verschillende tranches waarin de verschillende vorderingen zijn gecategoriseerd. Afhankelijk van de mate van het risico dat wordt gelopen met een investering, worden waarderingen gegeven aan deze vorderingen. Zo kan zich een situatie voordoen dat een bepaalde vordering een hoge waardering krijgt en dus in de eerste tranche wordt ondergebracht. Voor risicovollere vorderingen worden lagere waarderingen afgegeven, die vervolgens in de andere tranches worden geplaatst. Een investering in deze tweede groep van vorderingen zal procentueel gezien leiden tot een hoger rendement, omdat het risico van wanprestatie van huizenbezitters hoger is. 16. W. Ruys & M.H. van Raay, Securitisation: mogelijke structuren, Onderneming & Financiering , p

11 Dit systeem van securitisation is lang goed gegaan en er werd door banken veel geld mee verdiend. Op een gegeven moment zijn banken bepaalde constructies gaan bedenken om op een nog snellere manier geld te verdienen. Daartoe zijn banken overgegaan tot het verstrekken van sub-prime mortgage loans. Voor deze hypotheken kwamen mensen in aanmerking die een hypothecaire last niet konden dragen. De redenering van de banken was dat, in geval van wanprestatie door de huizenbezitter, de bank als hypotheekhouder toch over kon gaan tot parate executie van de woning. Het gevolg was echter wel dat door securitisation ook risicovolle hypotheken terecht kwamen in de CDO. Dit zorgde voor minder transparantie en investeerders wisten niet meer precies waar de financiële risico s lagen. Steeds meer huizenbezitters konden de maandelijkse betalingstermijnen niet meer ophoesten, waardoor ook investeerders hun investeringen in rook zagen opgaan. Dit zorgde voor een ineenstorting van de Amerikaanse huizenmarkt. Investeerders klopten massaal op de deur van de verzekeringsmaatschappijen waarbij zij hun investeringen hadden verzekerd, maar dat bood geen soelaas. Dit is één van de redenen waarom één van de grootste verzekeringsmaatschappijen, American International Group (AIG), door middel van staatssteun van een ondergang is behoed. Islamitische financiële transacties als oplossing voor de kredietcrisis Vrijwel direct na het ontstaan van de kredietcrisis werd gesteld dat islamitisch bankieren beter bestand zou zijn tegen financiële risico s. Er zijn een aantal redenen te noemen die dat standpunt ondersteunen. Islamitische financiële transacties laten het niet toe dat geld over geld wordt gecreëerd door te handelen in geld. In het voorgaande is reeds besproken dat geld slechts wordt gezien als een ruilmiddel en geen intrinsieke waarde heeft. Ten aanzien van het verbod op verrekening van rente betekent dit, dat het niet mogelijk is om geld te verstrekken als bank en daarover rente te verrekenen om zodoende winst te behalen. Dit geldt eveneens voor de obligaties die in het kader van een securitisation worden uitgegeven aan investeerders. Ik ben ervan overtuigd dat het gedachtegoed van de Sharia bepaalde structuren en vormen kent die het nastreven waard zijn Voorts geldt dat de verstrekking van sub-prime mortgage loans in een islamitische financiële transactie niet tot een crisis kan leiden. Het verbod op onzekerheid in contracten zorgt ervoor dat een sub-prime mortgage loan nooit verstrekt kan worden. De risico s voor terugbetaling van dit soort hypotheken zijn te groot voor banken. Bovendien geldt dat het verbod op speculatie en gokken het niet toestaat om te speculeren met dit soort hypotheken door deze toch te verstrekken. Daarnaast geldt dat het handelen in speculatieve producten zoals swaps en derivaten uitgesloten is. Ook hieraan kleven te veel risico s en onzekerheden. 17. J. Atangan (red.), Islamic securitisation: Part 1 Accommodating the disingenuous narrative, Journal of International Banking Law and Regulation 2007, p Voor een uitgebreid overzicht over islamitisch bankieren in relatie tot de kredietcrisis, zie: R.M. Wibier & O. Salah, De kredietcrisis en islamitisch financieren, NJB 2010, p Als laatste wijs ik op de handel in vorderingen bij een securitisation. De leer van de Sharia laat het niet toe dat gehandeld wordt in vorderingen bay al dayn. Een vordering is een bepaald vermogensrecht dat niet tastbaar is en wordt dan ook op gelijke voet gesteld met geld. Om zekerheid en transparantie te verschaffen, moet een financiële transactie altijd een relatie hebben met goederen en diensten in de reële economie. Hiermee wordt er een asset backed-transactie gecreëerd waarbij er altijd een directe tastbare link is met onderliggende vaste activa. 17 In het geval van de verstrekking van een hypotheek zal dat de woning zijn. 18 Men handelt dus niet in vorderingen, maar in eigendom. Conclusie Welbeschouwd is het islamitisch financieel recht terug te voeren op ethische en religieuze principes van de Sharia. Het is een wijze van participating banking, waarbij de bank steeds participeert in een project van de cliënt. Ik ben ervan overtuigd dat het gedachtegoed van de Sharia bepaalde structuren en vormen kent die het nastreven waard zijn. Met de toenemende vraag naar deze wijze van bankieren in de westerse wereld en diverse onderzoeken op dit terrein, zullen ook financiële instellingen in Nederland hier als haviken op duiken als het aankomt op de eventuele invoering. 11

12 De kunst van het onderzoek Etzel van Dooren mr. E.A. van Dooren is als promovendus verbonden aan het Van der Heijden Instituut van de Radboud Universiteit Nijmegen. 12

13 Mij wordt vaak gevraagd waarom ik ben gaan promoveren. Men snapt deze keuze dan niet ( Kon je geen echte baan vinden? ), maar veelal weten mensen ook niet wat het inhoudt om te promoveren ( Wat doe je precies de hele dag? ). Ik kan kort zijn over de reden waarom ik ben gaan promoveren. Ik vond het schrijven van mijn scriptie leuk, onderzoek doen leek me een uitdaging en het belangrijkste argument; als je het niet meteen na je studie doet, doe je het waarschijnlijk nooit meer. Lang voordat ik ging studeren wist ik al zeker dat ik de advocatuur in wilde. Niet om mensen te helpen of om de wereld beter te maken. Ik wilde competitie tegen andere advocaten, ik wilde pleiten in een rechtszaal en ik wilde beter zijn dan anderen. En het mooie aan promoveren is; deze ambitie bestaat voor mij nog steeds. Het promoveren is zelfs de beste manier om aan mijn laatste doelstelling te voldoen. Waarom ik ben gaan promoveren? Omdat promoveren maar een paar jaar duurt en ik die kans waarschijnlijk nooit meer krijg. En als ik het echt niet leuk zou vinden? Dan zou ik ontslag nemen. Simpel. Vrijheid Ik ben nu ongeveer een jaar verder en heb geen ontslag genomen. Waarom? Ik vind het werk leuker dan ik vooraf had gedacht. Net als bij iedere baan heb je onderdelen die leuker en minder leuk (soms zelfs vervelend) zijn. Ook ik heb dagen waarbij ik vooraf al weet dat ik niet leuk ga vinden wat ik moet doen. Makkelijkste voorbeeld: in een paar dagen tijd vijfhonderd tentamens nakijken. Dit is niet afwisselend, de antwoorden zijn vaak moeilijk te lezen en er zit geen enkel creatief aspect aan. Kwestie van verstand op nul, grote kop koffie erbij en uren draaien. En ik ben nog nooit zo gemotiveerd geweest om daarna weer aan mijn onderzoek te beginnen. Maar waarom is het doen van onderzoek dan zo interessant? De belangrijkste reden is dat het je eigen onderzoek is, met je eigen vragen. Je bent vrij om zelf een onderwerp te kiezen en er wordt je niet verteld wat je moet doen. Een andere reden is dat je de mogelijkheid hebt om echt de diepte in te gaan. Je komt alles te weten over een bepaald onderwerp. Bovendien ben je niet gebonden aan kleinigheden als de werkelijkheid. Je hoeft niet te wachten tot er een keer een spannende zaak voorbij komt om aan te werken, dat verzin je gewoon zelf. Laat je creativiteit de vrije loop. En tot slot: je kan zeggen dat alles anders moet. Je bent niet beperkt tot het uitleggen van de wet zoals deze nu is, je kan ook nadenken over hoe de wet zou moeten zijn. Jij hebt onderzoek gedaan, jij hebt fouten gezien en jij hebt de oplossing voor deze problemen. Vooroordelen Toch bestaan er veel vooroordelen over het promoveren. De belangrijkste zijn dat het eenzaam werk is en zonder glamour (de standaardopmerkingen over nerds met brillen laat ik even buiten beschouwing). Eerstgenoemde vooroordeel is helaas niet waar. Was het maar wat vaker eenzamer. Het daadwerkelijk promoveren is namelijk maar een gedeelte van het werk. Wat dacht je van het geven van onderwijs aan studenten, begeleiden van scripties, het bijhouden van literatuur en jurisprudentie, coördinatie van vakken en het geven of volgen van cursussen. Ik verlang soms naar die eenzame dagen dat je echt door kan werken aan je onderzoek, maar ik ben bang dat die schaars zijn. Als ik zeg dat ik er één in de week heb, overdrijf ik al. Ten aanzien van het tweede vooroordeel moet ik wel toegeven dat het klopt. Er is helaas geen jonge balie voor promovendi, ook is er geen jaarlijks promovendicongres en ook geen buitenlandreis. You win some, you lose some. Aan de andere kant kan ik dan wel weer een half jaar naar het buitenland om daar rechtsvergelijkend onderzoek te doen. Voordelen Een promotieonderzoek kent ook vele voordelen ten opzichte van de praktijk. Zoals hierboven al aangegeven, mag je zelf het onderwerp van je onderzoek bepalen. Daarnaast heb je alle vrijheid voor het indelen van de tijd om dit onderzoek te doen. Maar bijvoorbeeld ook wáár je het onderzoek wil doet. Als jij pas om elf uur s ochtends wil beginnen en je dan liever thuis werkt, moet je dat vooral doen. Het maakt zelfs niet uit of je midden in de nacht bovenop de Waalbrug gaat zitten met je laptop. Belangrijk is wat voor jou het prettigst werkt, zolang het onderzoek maar afkomt. Je bent ook niet gebonden aan het draaien van een bepaald aantal declarabele uren. Dit geeft je de mogelijkheid om ook eens met andere promovendi langere tijd te overleggen over een bepaalde vraag waar je niet goed uitkomt. Daarbij stelt dit je in staat om nutteloos onderzoek te Het maakt niet uit of je midden in de nacht bovenop de Waalbrug gaat zitten met je laptop 13

14 Het is best mogelijk dat je een volle dag hebt gewerkt, maar dat je uiteindelijk slechts twee regels hebt geschreven doen. Onderzoek dat je later helemaal niet terugziet in een proefschrift, maar dat wel nodig is om uiteindelijk tot het goede antwoord te komen. Het mooie aan onderzoek is namelijk dat het niet in één keer perfect kan. Het is best mogelijk dat je een volle dag hebt gewerkt, maar dat je uiteindelijk slechts twee regels hebt geschreven. Dat maakt niet uit, soms moet je nou eenmaal eerst een fout maken voordat je weet hoe je het goed kan doen. ze hier niet de vruchten van plukt. In een proefschrift worden vaak aanbevelingen gedaan voor aanpassingen in de wetgeving. Ik begrijp dat de wetgever niet snel geneigd zal zijn om het hele systeem van een wet direct te wijzigen, maar veel van die genoemde aanpassingen hebben betrekking op het verduidelijken en verbeteren van bestaande wetgeving. Dit zijn makkelijke aanpassingen die geen ingewikkelde consultatierondes nodig hebben. Natuurlijk ben je slechts gespecialiseerd in één onderwerp, maar Usain Bolt doet ook niet mee aan het kogelstoten Tot slot hetgeen dat ik zelf het leukste vind aan het doen van onderzoek. Het feit dat je op jonge leeftijd op het allerhoogste niveau mee doet in de juridische wereld; je speelt mee in de champions league. Mensen komen naar jou toe om jouw mening te vragen. Je bent in staat om mensen met vijfendertig jaar ervaring te adviseren over vraagstukken uit hun werk. Natuurlijk ben je slechts gespecialiseerd in één onderwerp, maar Usain Bolt doet ook niet mee aan het kogelstoten. Specialist Vanzelfsprekend is promoveren niet voor iedereen weggelegd. Je hoeft absoluut geen 9 gemiddeld te staan, maar het is wel de bedoeling dat je enig wetenschappelijk niveau bezit. Daarnaast moet je in verband met de eerdergenoemde vrijheid ook over zelfdiscipline beschikken. Tot slot is het nodig om een lange termijn visie te hebben. Promoveren duurt ongeveer vier jaar en je legt je dus toe op een project waar je pas na een langere tijd de vruchten van plukt. Maar als je eenmaal zover bent, heb je wel iets bijzonders gepresteerd en ben je op dat moment de absolute specialist van Nederland. Wat ik daarentegen jammer vind als een onderzoek eenmaal af is, is dat de praktijk er te weinig mee doet. Natuurlijk vindt zo n onderzoek uiteindelijk zijn weg wel via de rechtspraak of wetgeving. Maar het verbaast mij dat er niet meer mee wordt gedaan. Naar mijn mening liggen hier zeker twee grote mogelijkheden. In de eerste plaats vind ik het opmerkelijk dat ondanks dat de overheid veel geld besteed aan het mogelijk maken van onderzoek, Daarnaast lijkt het mij een goed idee voor advocatenkantoren om promovendi meer te betrekken bij lopende zaken. Een promovendus is zeer gespecialiseerd in een bepaald onderwerp, heeft uitgebreid literatuuronderzoek gedaan, bezit zeer veel voorkennis en werkt naar alle waarschijnlijkheid ook nog eens goedkoper dan een advocaat-stagiaire. Kortom: je krijgt beter werk en het kost de cliënt minder. Conclusie Promoveren is niet iets dat iedereen even leuk zal vinden of goed zal liggen. Maar voor mensen die bereid zijn om écht diep in een onderwerp te duiken en die zich graag willen specialiseren is dit het beste wat je kan doen. Dit is de kans om de beste van Nederland te worden op een onderwerp dat je zelf hebt gekozen. En belangrijker: als je het na je studie niet meteen doet, doe je het waarschijnlijk nooit meer. In het ergste geval hou je ermee op en dat is iets dat je bij je eerstvolgende sollicitatie prima kan uitleggen. Want wie wil er nou de wetenschap in, dat is toch alleen voor nerds? Wie wil er nou de wetenschap in, dat is toch alleen voor nerds? 14

15 Nieuw Neem ook eens een kijkje op onze spiksplinternieuwe website!

16 De exceptio artis in het Nederlandse strafrecht Jos Joosten prof. dr. J.H.Th. Joosten is hoogleraar Nederlandse letterkunde aan de Radboud Universiteit Nijmegen 16

17 Toen ik nog poëzierecensent was voor de Vlaamse krant De Standaard kwam ik op een avond laat, alleen, thuis. Op mijn antwoordapparaat - het was in de tijd vóór GSM s en s - stond een woedend bericht. De beller in kwestie, zelf een tamelijk bekende journalist, was tot op het bot beledigd door mijn die week gepubliceerde nogal negatieve recensie over een onlangs verschenen dichtbundel van zijn vader. Zéér boos was hij en hij meldde onder meer dreigend dat wij elkaar snel zouden tegenkomen, dat hij me wist te vinden en dat die ontmoeting voor mij geen prettige zou zijn. s Avonds laat alleen thuis zijn dat geen opwekkende berichten. Ik belde een goede vriend, een uitgever die hem kende, en hij wist als meest troostende reactie: Ach Jos, die man is knettergek, dat weet iedereen. Op een of andere manier was dat, s mans woedende woorden op mijn antwoordapparaat indachtig, niet de geruststelling die ik vlak voor het slapengaan zocht. Ik belde met een collega-criticus en die zei, evident wat jaloersig: Nou, hij neemt je in elk geval wél serieus! Die laatste opmerking heeft volgens mij op meerdere manieren te maken met het thema waarover deze bijdrage handelt. Allereerst zien we hier een voor onze hedendaagse begrippen niet zo gangbare overschrijding van de grens tussen woord en daad. In het literaire discours achten wij het ook nu nog doorgaans gebruikelijk dat een literaire discussie met woorden gevoerd wordt - anders gezegd: iemand op een andere manier dan verbaal te lijf gaan, is in het tijdperk van de autonome kunst niet gangbaar. De tweede kwestie: je schrijft natuurlijk ook literaire teksten omdat je iets teweeg wilt brengen. Wanneer dat dan in het echt gebeurt, is dat deels erkenning voor het feit dat je kennelijk iets te zeggen hebt. Geen enkele schrijver die in Nederland met rechtsvervolging te maken heeft gehad, was daar louter en alleen treurig over. Ten slotte toont mijn voorbeeld precies op de plek waar het als vergelijking mank gaat, nóg een complicerende factor van het vraagstuk van literatuur en recht: een recensie is natuurlijk een non-fictionele tekst, waarbij men er probleemloos vanuit mag gaan dat de ik - die inderdaad ook in mijn recensie optreedt - volledig gelijk gesteld mag worden aan de schrijver van de tekst, in dit geval de criticus. Geen enkele schrijver die in Nederland met rechtsvervolging te maken heeft gehad, was daar louter en alleen treurig over Daarmee dient zich het echte cruciale punt aan met betrekking tot de verhouding literatuur en recht: in welke mate is de auteur van fictie verantwoordelijk voor meningen en uitspraken van zijn of haar personages? Hier betreed je een terrein, waarvan de complexiteit mooi geïllustreerd wordt met een kleine anekdote rond het in 2010 verschenen Vinexvrouwen van Naima El Bezaz, een boek waarin zij een natuurgetrouw beeld lijkt te schetsen van haar eigen leven in een Hollandse Vinexwijk. Na verschijning ontstond beroering onder buurtbewoners die Bezaz schetsen wat al te veel uit hun dagelijks leven gegrepen vonden. Een van hen kwam op een zeker moment, in alle staten, bij El Bezaz aan de voordeur. Ik herken mij helemaal niet in de manier waarop u mij beschrijft, schreeuwde de man. Waarop El Bezaz antwoordde: Dan snap ik niet zo goed wat uw probleem is. We stuiten hier op een kwestie die in het merendeel van de rechtszaken rond Nederlandse literatuur centraal blijkt te staan en die je, generaliserend, zou kunnen verdelen in een professionele attitude versus een lekenhouding ten opzichte van literatuur. Anders gezegd: de, laat ons zeggen, literatuurwetenschappelijke, of poëticale, opvatting dat een tekst autonoom is en gehoorzaamt aan eigen wetten - zoals dat vaak genoemd is en wat qua terminologie in dit verband veelzeggend mag heten - tegenover de opvatting van de al dan niet letterkundige leek, die leest wat er staat en zich - en ongetwijfeld velen met mij, zoals de standaardfrase dan luidt - eenvoudigweg beledigd voelt. 17

18 Neerlandicus Klaus Beekman van de UvA en de Oldenburgse hoogleraar Nederlandse letterkunde Ralf Grüttemeier publiceerden in 2005 het overzichtswerk De wet van de letter: literatuur en rechtspraak. Zij laten zien dat in de meeste rechtszaken rond literatuur in Nederland de rechterlijke macht uitgaat de letterkunde als autonome vrijplaats. Zij spreken in hun conclusie zelfs van een juridische welwillendheid in het recht ten opzichte van literatuur, die de hele twintigste en vooralsnog eenentwintigste eeuw bepalend was voor rechtspraak. 1 Wat de casus die zij bespreken daarmee bewijzen, is dat de juridische opvattingen over de status van literatuur, al dan niet bewust, gelijke tred hield met de opvattingen in het literaire (en later ook literair-wetenschappelijke) veld. Beekman en Grüttemeier zijn voorzichtig met het leggen van die link, maar ik denk dat hun eigen materiaal veel aanleiding geeft tot rigider conclusies. Dienaangaande verschil ik dan ook van mening met de Nijmeegse jurist (én literair auteur) Frans Kusters die in het literatuurwetenschappelijk tijdschrift TNTL juist deze, door Beekman en Grüttemeier zelfs nog voorzichtig geponeerde homologie tussen literaire wereld en juridische wereld, als onwaarschijnlijk verwerpt. Hij verwijt beide auteurs literaire maatstaven aan te leggen in juridische kwesties, en noemt hen slachtoffer van hun eigen premisse waarin hun zogenaamd juridisch perspectief steeds voorrang verschuldigd is aan het bedenkelijk literair-theoretisch model dat zij de historische context noemen. 2 Op mijn beurt geloof ik niet in het vacuüm dat Kusters lijkt te veronderstellen waarbinnen de Nederlandse rechtspraak de afgelopen eeuw zou hebben gefunctioneerd, zonder - bewuste of onbewuste - beïnvloeding van de bewegingen in het literaire veld. Kusters verwijt dat Beekman en Grüttemeier slecht op de hoogte zijn van juridische kwesties kan, vrees ik, overigens ook omgekeerd worden. Er lijkt tussen professionele juristen en letterkundigen helaas wederzijds het nodige onbegrip. Neem Strafrecht en literatuur, het klassieke (en zeer verhelderende) artikel van Jaap de Hullu over deze materie uit Zijn definitie van literatuur (één van de twee componenten uit zijn titel!) geeft niet bepaald blijk van langdurige contemplatie op zijn object van onderzoek, als hij die definieert met de in mijn ogen erg aardige omschrijving lectuur is optimistisch en loopt goed af, literatuur is pessimistisch en loopt slecht af. 3 En ronduit opmerkelijk in het verder juist zeer degelijke notenapparaat is de verklarende voetnoot bij deze passus: Als ik me goed herinner, is deze omschrijving van Ton Anbeek. 4 Overigens geeft De Hullu zelf aan dat zijn definitie niet echt op schokvast beton gefundeerd is. Er lijkt tussen professionele juristen en letterkundigen helaas wederzijds het nodige onbegrip Ten aanzien van de letterkunde kent Nederland al sinds begin negentiende eeuw een zeer liberale opstelling. Na het vertrek van de Fransen in 1813 bleef in Nederland de Code Pénal van kracht, waarin inzake kunstuitingen alleen een artikel opgenomen was dat gericht was tegen toute exposition ou distribution de chansons, pamphlets, figures ou images contraires aux bonnes moeurs. 5 Evident is dat de wetgever hier niet refereert aan letterkundige werken, maar het heeft over tekstsoorten in brede zin die makkelijk wijd verspreid konden worden onder brede lagen van de bevolking. Literatuur viel niet onder de bepaling. In Frankrijk zelf was dat al snel wel het geval: hier werd in 1819 de bepaling ou autres écrits toegevoegd, wat de grondslag kon worden voor de gerechtelijke vervolging van Flaubert en Baudelaire. In Nederland werd literatuur ook geen doelwit in het nieuwe Wetboek van Strafrecht uit Maatgevend bleef de mate waarin men ongevraagd geconfronteerd kon worden met onwenselijke uitingen. De wetgever verbood slechts het verspreiden van onzedelijke afbeeldingen en vliegende blaadjes, zo blijkt uit de als zeer liberaal (in klassieke zin) te klasseren overweging in de Memorie van Toelichting: Tegen vrijwillig eigen zedenbederf de individuen te beschermen behoort niet tot de taak der strafwet. Zij heeft alleen te waken tegen het kwetsen van eens anders eerbaarheid, en dit geschiedt niet door boeken met onzedelijken inhoud, maar door zedelooze prenten of kleine schotschriften die, tentoongesteld of verspreid, zich ook huns ondanks aan personen opdringen, wier zedelijk gevoel er door gekwetst wordt. 6 De wetgever meende dat lijvige boekwerken - concreet: serieuze literatuur - nooit onvrijwillig onder iemands aandacht zouden kunnen komen. 1. Beekman/Grüttemeier 2004, F. Kusters, Over botsingen context en perspectief, TNTL 2007, p J. de Hullu, Strafrecht en literatuur, AA , p Idem. 5. K. Beekman & R. Grüttemeier, De wet van de letter. Literatuur en rechtspraak, Amsterdam: Athenaeum-Polak & Van Gennip 2005, p Kamerstukken II 1979/80, , nr. 4, p

DOOHHQYRRU0RVOLPVEHVWHPG]RX]LMQ.(suggestie: zorg dat je bruto inkomen de komende jaren

DOOHHQYRRU0RVOLPVEHVWHPG]RX]LMQ.(suggestie: zorg dat je bruto inkomen de komende jaren 6XJJHVWLHVQDDUDDQOHLGLQJYDQGHYHUNHQQHQGHDQDO\VHdeel I: De Nederlandse Bank (DNB) en de Autoriteit Financiële Markten (AFM) DNB hebben een verkennende analyse over Islamitisch financieren gepubliceerd.

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

1.2 Belanghebbende heeft een verweerschrift ingediend dat de Commissie van Beroep op 11 november 2013 heeft ontvangen.

1.2 Belanghebbende heeft een verweerschrift ingediend dat de Commissie van Beroep op 11 november 2013 heeft ontvangen. Uitspraak Commissie van Beroep 2014-007 d.d. 31 januari 2014 (mr. W.J.J. Los, voorzitter, mr. A. Bus, mr. J.B. Fleers, drs. P.H.M. Kuijs AAG, prof. mr. F.R. Salomons, leden, en mr. M.J. Drijftholt, secretaris)

Nadere informatie

ACHTERGRONDINFORMATIE STAALBANKIERS HYPOTHECAIRE LENING IN ZWITSERSE FRANKEN

ACHTERGRONDINFORMATIE STAALBANKIERS HYPOTHECAIRE LENING IN ZWITSERSE FRANKEN Staalbankiers N.V. Postbus 327 2501 CH DEN HAAG ACHTERGRONDINFORMATIE STAALBANKIERS HYPOTHECAIRE LENING IN ZWITSERSE FRANKEN Deze achtergrondinformatie bij de Staalbankiers hypothecaire lening in Zwitserse

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

De Commissie beslist met inachtneming van haar reglement en op basis van de volgende stukken:

De Commissie beslist met inachtneming van haar reglement en op basis van de volgende stukken: Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2013-233 d.d. 17 juli 2013 (mr. H.J. Schepen, voorzitter, mr. A.P. Luitingh, en mr. J.Th. de Wit, leden, en mevrouw mr. M. Nijland, secretaris)

Nadere informatie

Hypotheekverstrekking aan mensen met een studieschuld

Hypotheekverstrekking aan mensen met een studieschuld Regelingen en voorzieningen CODE 8.3..40 Hypotheekverstrekking aan mensen met een studieschuld kamervragen bronnen Tweede Kamer Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 0-0 nr. 794 d.d. 9.3.0 en nr. 3308,

Nadere informatie

MEMORANDUM ALGEMENE VOORWAARDEN. 1 Inleiding

MEMORANDUM ALGEMENE VOORWAARDEN. 1 Inleiding MEMORANDUM ALGEMENE VOORWAARDEN 1 Inleiding 1.1 In Nederland wordt in de praktijk door ondernemingen veel gebruik gemaakt van algemene voorwaarden ( AV ). Hoewel het gebruik van AV over het algemeen als

Nadere informatie

Jong en veelbelovend

Jong en veelbelovend Jong en veelbelovend Geen bedrijf kan zonder jong talent. Ook Facilicom niet. Maar in tijden van krimp is het moeilijk om plekken voor hen te creëren. Hoe gaan jonge talenten hiermee om? Denken ze een

Nadere informatie

Datum 24 april 2013 Betreft Beantwoording Kamervragen van het lid Dijkgraaf (SGP) over de column dat Deutsche Bank in strijd handelt met de zorgplicht

Datum 24 april 2013 Betreft Beantwoording Kamervragen van het lid Dijkgraaf (SGP) over de column dat Deutsche Bank in strijd handelt met de zorgplicht > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/36969

Nadere informatie

Law Extra. Doelstelling van Law Extra

Law Extra. Doelstelling van Law Extra Law Extra Doelstelling van Law Extra De Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Radboud Universiteit Nijmegen biedt haar meest getalenteerde en ambitieuze studenten de mogelijkheid om naast de reguliere

Nadere informatie

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

Samenvatting. Aanleiding voor het onderzoek

Samenvatting. Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting Aanleiding voor het onderzoek Het nationale bestuursrecht is van oudsher verbonden met het territorialiteitsbeginsel. Volgens dat beginsel is een autoriteit alleen bevoegd op het grondgebied

Nadere informatie

De Commissie heeft vastgesteld dat tussenkomst van de Ombudsman Financiële Dienstverlening niet tot oplossing van het geschil heeft geleid.

De Commissie heeft vastgesteld dat tussenkomst van de Ombudsman Financiële Dienstverlening niet tot oplossing van het geschil heeft geleid. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 21 d.d. 2 april 2009 (mr. M.M. Mendel, voorzitter, mr. E.M. Dil - Stork en mr. B. Sluijters) 1. Procedure De Commissie beslist met inachtneming

Nadere informatie

Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s

Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s Onderzoek door mr. J.M. Blanco Fernández en prof. mr. M. van Olffen (Van der Heijden Instituut, Radboud Universiteit Nijmegen) in opdracht van het Wetenschappelijk

Nadere informatie

Uitvoeringsregeling bij de Onderwijs- en examenregeling 2012-2013 wo-masteropleiding Rechtsgeleerdheid 1 van 5

Uitvoeringsregeling bij de Onderwijs- en examenregeling 2012-2013 wo-masteropleiding Rechtsgeleerdheid 1 van 5 wo-masteropleiding Rechtsgeleerdheid 1 van 5 U2012/00018 De uitvoeringsregeling treedt in werking per 1 september 2012 en heeft een zelfde werkingsduur als de Onderwijs- en examenregeling (OER) 2012-2013

Nadere informatie

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Maakt geld gelukkig? VOORBEELD / CASUS Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Hieronder tref je een beschrijving van een socratisch gesprek van ca. 2 ½ uur. Voor de volledigheid hieronder eerst

Nadere informatie

Nederlands CSE GL en TL. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage.

Nederlands CSE GL en TL. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage. Examen VMBO-GL en TL 2016 tijdvak 1 dinsdag 17 mei 13.30-15.30 uur Nederlands CSE GL en TL Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage.

Nadere informatie

Coöperatieve Rabobank Westelijke Mijnstreek U.A., gevestigd te Sittard, hierna te noemen Aangeslotene.

Coöperatieve Rabobank Westelijke Mijnstreek U.A., gevestigd te Sittard, hierna te noemen Aangeslotene. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-05 d.d. 7 januari 2014 (mr. H.J. Schepen, voorzitter, mr. W.F.C. Baars en mr. J.S.W. Holtrop, leden en mr. S.N.W. Karreman, secretaris)

Nadere informatie

Islamitisch bankieren en toezicht

Islamitisch bankieren en toezicht Islamitisch bankieren is een groeimarkt wereldwijd. Ook in Nederland neemt de potentiële vraag toe en hebben diverse financiële ondernemingen interesse getoond. Islamitisch bankieren voldoet aan de zogenoemde

Nadere informatie

Incassodiensten. Wuite Recherche en Incasso. De Factorij 47F 1689 AK ZWAAG T 0229 24 7758 F 0229 29 9277

Incassodiensten. Wuite Recherche en Incasso. De Factorij 47F 1689 AK ZWAAG T 0229 24 7758 F 0229 29 9277 Wuite Recherche en Incasso De Factorij 47F 1689 AK ZWAAG T 0229 24 7758 F 0229 29 9277 E info@wuitereni.nl I www.wuiterechercheenincasso.nl Incassodiensten Versie 5.1 8 januari 2013 Wuite Recherche en

Nadere informatie

Cultuur is een eerste levensbehoefte

Cultuur is een eerste levensbehoefte 10 Cultuur is een eerste levensbehoefte Interview Tekst Kelly Bakker Foto s Tessa Wiegerinck Journalist, cultuurkenner en ondernemer in één Je stapt in die achtbaan en kan dan eigenlijk niet meer anders

Nadere informatie

BELEGGINGSFONDSEN NAAR BURGERLIJK RECHT

BELEGGINGSFONDSEN NAAR BURGERLIJK RECHT BELEGGINGSFONDSEN NAAR BURGERLIJK RECHT EEN WETENSCHAPPELIJKE PROEVE OP HET GEBIED VAN DE RECHTSGELEERDHEID PROEFSCHRIFT TER VERKRIJGING VAN DE GRAAD VAN DOCTOR AAN DE RADBOUD UNIVERSITEIT NIJMEGEN OP

Nadere informatie

Hoe behoud ik mijn beste medewerkers in moeilijke tijden? www.roberthalf.nl

Hoe behoud ik mijn beste medewerkers in moeilijke tijden? www.roberthalf.nl Hoe behoud ik mijn beste medewerkers in moeilijke tijden? www.roberthalf.nl Het is onze doelstelling om te allen tijde beschikbaar te zijn voor onze klanten als het gaat om werving en selectie en personeels-

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Procedure

Samenvatting. 1. Procedure Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2012-303 d.d. 30 oktober 2012 (prof. mr. M.L. Hendrikse, voorzitter, en de heren drs. L.B. Lauwaars RA en G.J.P. Okkema, leden, en mr. D.M.A.

Nadere informatie

NOTITIE. 1. Juridische grondslag

NOTITIE. 1. Juridische grondslag NOTITIE Aan: Vereniging van Vermogensbeheerders & Commissionairs T.a.v.: Theo Andringa en Bart Tishauser Van: Frank t Hart Inzake: Verdienmodel vermogensbeheerders Datum: 14 september 2012 U heeft mij

Nadere informatie

afspraken die in het Najaarsoverleg 2008 zijn gemaakt. Volstaan wordt dan ook met hiernaar te verwijzen.

afspraken die in het Najaarsoverleg 2008 zijn gemaakt. Volstaan wordt dan ook met hiernaar te verwijzen. Reactie op de brief van de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) inzake het wetsvoorstel tot wijziging van Boek 7, titel 10, van het Burgerlijk Wetboek in verband met het limiteren van de hoogte van de

Nadere informatie

meest gestelde vragen over De Proeftijd De Gier Stam &

meest gestelde vragen over De Proeftijd De Gier Stam & meest gestelde vragen over De Proeftijd De Gier Stam & De 10 meest gestelde vragen over De Proeftijd De Gier Stam & Colofon De Gier Stam & Advocaten Lucasbolwerk 6 Postbus 815 3500 AV UTRECHT t: (030)

Nadere informatie

de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid De Verzekeringsspecialist B.V., gevestigd te Nijmegen, hierna te noemen Aangeslotene.

de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid De Verzekeringsspecialist B.V., gevestigd te Nijmegen, hierna te noemen Aangeslotene. Niet-bindende uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2013-234 d.d. 17 juli 2013 (mr. H.J. Schepen, voorzitter, mr. A.P. Luitingh, en mr. J.Th. de Wit, leden, en mevrouw mr. M. Nijland,

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

I. Definities II. Toepasselijkheid III. Opdracht IV. Honorarium en verschotten

I. Definities II. Toepasselijkheid III. Opdracht IV. Honorarium en verschotten Algemene voorwaarden voor dienstverlening van de maatschap Reijnders Vreugdenhil Bottinga Advocaten, gevestigd te Haarlem met nevenvestiging te Amsterdam. I. Definities In deze algemene voorwaarden wordt

Nadere informatie

De Commissie heeft vastgesteld dat tussenkomst van de Ombudsman Financiële Dienstverlening niet tot oplossing van het geschil heeft geleid.

De Commissie heeft vastgesteld dat tussenkomst van de Ombudsman Financiële Dienstverlening niet tot oplossing van het geschil heeft geleid. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 41 d.d. 22 februari 2011 (mr. B.F. Keulen, voorzitter, mw. mr. E.M. Dil-Stork en prof. mr. M.L. Hendrikse) Samenvatting Natura-uitvaartverzekering.

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Procesverloop

Samenvatting. 1. Procesverloop Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2012-308 d.d. 31 oktober 2012 (mr. J. Wortel, voorzitter, en de heren H. Mik RA en J.C. Buiter, leden, en mevrouw mr. J.J. Guijt, secretaris)

Nadere informatie

Een pleidooi voor aanpassing van het Besluit Huwelijksgoederenregister 1969 1

Een pleidooi voor aanpassing van het Besluit Huwelijksgoederenregister 1969 1 Een pleidooi voor aanpassing van het Besluit Huwelijksgoederenregister 1969 1 Prof. mr. A.J.M. Nuytinck, hoogleraar privaatrecht, in het bijzonder personen-, familie- en erfrecht, aan de Erasmus Universiteit

Nadere informatie

Nota Borgtocht/ verstrekken geldleningen Hoogheemraadschap van Delfland

Nota Borgtocht/ verstrekken geldleningen Hoogheemraadschap van Delfland Nota Borgtocht/ verstrekken geldleningen Hoogheemraadschap van Delfland Versie: Concept Datum: 25-01-2013 Auteur: EFZ/C&B Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Verstrekken geldlening... 4 3 Begrippenkader... 4 4 Voorwaarden

Nadere informatie

De in de Wet bevordering voortgezet ouderschap en zorgvuldige scheiding vergeten voogden en het voogdijplan

De in de Wet bevordering voortgezet ouderschap en zorgvuldige scheiding vergeten voogden en het voogdijplan Rotterdam Institute of Private Law Accepted Paper Series De in de Wet bevordering voortgezet ouderschap en zorgvuldige scheiding vergeten voogden en het voogdijplan A.J.M. Nuytinck Published in WPNR, 2008,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 2099 Vragen van het lid

Nadere informatie

Uitvoeringsregeling bij de Onderwijs- en examenregeling 2013-2014 wo-masteropleiding Rechtsgeleerdheid 1 van 5

Uitvoeringsregeling bij de Onderwijs- en examenregeling 2013-2014 wo-masteropleiding Rechtsgeleerdheid 1 van 5 wo-masteropleiding Rechtsgeleerdheid 1 van 5 U2013/01230 De uitvoeringsregeling treedt in werking per 1 september 2013 en heeft een zelfde werkingsduur als de Onderwijs- en examenregeling (OER) 2013-2014

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Procedure

Samenvatting. 1. Procedure 1 Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 175 d.d. 18 juli 2011 (prof. mr. drs. M.L. Hendrikse, voorzitter, prof. drs. A.D. Bac RA, J.C. Buiter, mr. H.J. Schepen en drs. L.B. Lauwaars

Nadere informatie

De financiële reddingsboei

De financiële reddingsboei De financiële reddingsboei Hoe voorkom ik dat ik financieel verzuip? Jeroen Langendam Inhoud Inhoud... 2 Over de auteur... 5 Voorwoord... 6 Inleiding... 9 Hoofdstuk 1: De noodzaak...11 Hoofdstuk 2: Het

Nadere informatie

Handleiding Sollicitatiebrief

Handleiding Sollicitatiebrief Handleiding Sollicitatiebrief 1. De gerichte sollicitatiebrief Met een gerichte sollicitatiebrief reageer je op een advertentie waarin een werkgever een vacature vermeldt. Voorafgaand aan het schrijven

Nadere informatie

het college van bestuur van de Universiteit Leiden, gevestigd te Leiden, verweerder.

het college van bestuur van de Universiteit Leiden, gevestigd te Leiden, verweerder. Zaaknummer: 2008/008 Rechter(s): mrs. Loeb, Lubberdink, Mollee Datum uitspraak: 20 juni 2008 Partijen: appellant tegen college van bestuur van de Universiteit Leiden Trefwoorden: Bijzondere omstandigheden,

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 8.1 Overzicht Het Duitse bankenstelsel is anders georganiseerd dan in de meeste andere landen. Naast een centrale bank, de Bundesbank, de reguliere zaken en retailbanken

Nadere informatie

J.A. van der Heide, wonende te Hoevelaken, hierna te noemen Consument,

J.A. van der Heide, wonende te Hoevelaken, hierna te noemen Consument, Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2013-169 d.d. 29 mei 2013 (mr. C.E. du Perron, voorzitter, H. Mik RA en R.H.G. Mijné, leden en mevrouw mr. I.M.M. Vermeer, secretaris) Samenvatting

Nadere informatie

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur Inleiding Sociaal Medisch Overleg (SMO) is een gestructureerd en multidisciplinair overleg over individuele casuïstiek tussen het management en diens adviseur(s) aangaande verzuim en re-integratie. Deelnemers

Nadere informatie

Gehoord de gerechten adviseert de Raad u als volgt. 1

Gehoord de gerechten adviseert de Raad u als volgt. 1 De Minister van Justitie Postbus 20301 2500 EH DEN HAAG Afdeling Ontwikkeling bezoekadres Kneuterdijk 1 2514 EM Den Haag Correspondentieadres Postbus 90613 2509 LP Den Haag datum 2 maart 2010 doorkiesnummer

Nadere informatie

: Loyalis Schade N.V., gevestigd te Heerlen, verder te noemen Verzekeraar

: Loyalis Schade N.V., gevestigd te Heerlen, verder te noemen Verzekeraar Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2015-208 (mr. R.J. Verschoof, voorzitter, en mr. B.F. Keulen en drs. L.B. Lauwaars R.A., leden en mr. A. Westerveld, secretaris) Klacht ontvangen

Nadere informatie

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken:

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken: Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 214 d.d. 6 september 2011 (prof. mr. C.E. du Perron, voorzitter, en mr. F.E. Uijleman, secretaris) Samenvatting Lijfrenteverzekering, informatieplicht.

Nadere informatie

Een voorlopige balans (Periode 1)

Een voorlopige balans (Periode 1) Een voorlopige balans (Periode 1) Omschrijving van deze periode We hebben tijdens dit schooljaar al heel wat gediscussieerd, besproken, nagedacht, Je hebt in deze gesprekken, maar ook in de logboekopdrachten

Nadere informatie

INBRENG IN de naamloze vennootschap: N.V. UNIVÉ HET ZUIDEN SCHADEVERZEKERINGEN, gevestigd te Wouw (gemeente Roosendaal)

INBRENG IN de naamloze vennootschap: N.V. UNIVÉ HET ZUIDEN SCHADEVERZEKERINGEN, gevestigd te Wouw (gemeente Roosendaal) Blad 1 INBRENG IN de naamloze vennootschap: N.V. UNIVÉ HET ZUIDEN SCHADEVERZEKERINGEN, gevestigd te Wouw (gemeente Roosendaal) Heden, ***, verscheen voor mij, mr. **, notaris te **: **, te dezen handelend

Nadere informatie

COLLEGE VAN BEROEP VOOR DE EXAMENS

COLLEGE VAN BEROEP VOOR DE EXAMENS COLLEGE VAN BEROEP VOOR DE EXAMENS Uitspraak inzake het beroep d.d. 7 augustus 2010, ontvangen 10 augustus 2010, van X, hierna te noemen appellante, tegen het besluit van de examencommissie van de faculteit

Nadere informatie

ONEERLIJKE HANDELSPRAKTIJKEN EN HANDHAVING VAN CONSUMENTENBESCHERMING IN DE FINANCIËLE SECTOR. Preadvies voor de Vereniging voor Effectenrecht 2010

ONEERLIJKE HANDELSPRAKTIJKEN EN HANDHAVING VAN CONSUMENTENBESCHERMING IN DE FINANCIËLE SECTOR. Preadvies voor de Vereniging voor Effectenrecht 2010 ONEERLIJKE HANDELSPRAKTIJKEN EN HANDHAVING VAN CONSUMENTENBESCHERMING IN DE FINANCIËLE SECTOR Preadvies voor de Vereniging voor Effectenrecht 2010 DEEL 1 Oneerlijke handelspraktijken en handhaving van

Nadere informatie

Uitspraak Commissie van Beroep 2010-08

Uitspraak Commissie van Beroep 2010-08 Uitspraak Commissie van Beroep 2010-08 Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 33 d.d. 22 februari 2010 (mevrouw mr. E.M. Dil-Stork, voorzitter, drs. A. Adriaansen en mr. J.Th. de

Nadere informatie

Samenvatting. Consument, ARAG SE, gevestigd te Leusden, hierna te noemen: Aangeslotene.

Samenvatting. Consument, ARAG SE, gevestigd te Leusden, hierna te noemen: Aangeslotene. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-16 d.d. 9 januari 2014 (mr. A.W.H. Vink, voorzitter, mr. B.F. Keulen en mr. C.E. du Perron, leden en mr. E.E. Ribbers, secretaris) Samenvatting

Nadere informatie

REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE STICHTING PAARD 11 december 2013

REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE STICHTING PAARD 11 december 2013 REGLEMENT GESCHILLENCOMMISSIE STICHTING PAARD 11 december 2013 Inhoudsopgave Afdeling 1: Algemene Bepalingen Afdeling 2: Geschillenbeslechting Bindend Advies Afdeling 3: Slotbepalingen Reglement geschillencommissie

Nadere informatie

Hoofdstuk 3.0 Wat is een democratische rechtsstaat?

Hoofdstuk 3.0 Wat is een democratische rechtsstaat? Scheiding der machten De rechters zijn gescheiden www.rechtvoorjou.nl Hoofdstuk 3.0 Wat is een democratische rechtsstaat? Maak de volgende oefeningen met behulp van de informatie op de website*. Naam Leerling:...Klas:...

Nadere informatie

de Kredieter Hypotheken & financiële planning

de Kredieter Hypotheken & financiële planning de Kredieter Hypotheken & financiële planning de Kredieter Martin van de Biezen Erkend hypotheek adviseur / Gecertificeerd financieel planner Specialisatie: Hypotheken & financiële planning vdbiezen@kredieter.nl

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2008 tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 19 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 47 punten

Nadere informatie

College van Bestuur Lijst Calimero Dagtekening: 17 december 2014 Notitie Studeren in het buitenland

College van Bestuur Lijst Calimero Dagtekening: 17 december 2014 Notitie Studeren in het buitenland Adresgegevens Oude Kijk in t Jatstraat 39 9712 EB GRONINGEN E: contact@lijstcalimero.nl I: www.lijstcalimero.nl KvK Groningen 50004271 ING Bank NV 5061564 Aan: College van Bestuur Van: Lijst Calimero Dagtekening:

Nadere informatie

Op 18 november 2009 heeft het raadslid Flos (VVD) onderstaande motie ingediend:

Op 18 november 2009 heeft het raadslid Flos (VVD) onderstaande motie ingediend: Reactie van het College van B en W op de motie inzake Aanpak Discriminatie Amsterdam (openstellen functies voor iedereen bij ingehuurde organisaties) van het raadslid Flos (VVD) van 18 november 2009. Op

Nadere informatie

Hierbij doe ik u de antwoorden op de vragen van het lid Van Hijum (CDA) over het Nederlandse goud toekomen.

Hierbij doe ik u de antwoorden op de vragen van het lid Van Hijum (CDA) over het Nederlandse goud toekomen. > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Datum 9 mei 2014 Betreft Beantwoording Kamervragen Van Hijum (CDA) over bijzonder beheer van banken

Datum 9 mei 2014 Betreft Beantwoording Kamervragen Van Hijum (CDA) over bijzonder beheer van banken > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

INBRENG IN de besloten vennootschap: UNIVÉ HET ZUIDEN BEMIDDELING B.V. gevestigd te Wouw (gemeente Roosendaal)

INBRENG IN de besloten vennootschap: UNIVÉ HET ZUIDEN BEMIDDELING B.V. gevestigd te Wouw (gemeente Roosendaal) Blad 1 INBRENG IN de besloten vennootschap: UNIVÉ HET ZUIDEN BEMIDDELING B.V. gevestigd te Wouw (gemeente Roosendaal) Heden, ***, verscheen voor mij, mr. **, notaris te **: **, te dezen handelend als schriftelijk

Nadere informatie

De Keizersgracht Juristen Juridische continu-begeleiding

De Keizersgracht Juristen Juridische continu-begeleiding De Keizersgracht Juristen Juridische continu-begeleiding De ondernemer en de wet De structuur van onze samenleving wordt complexer. In een steeds hoger tempo voltrekken zich belangrijke veranderingen waardoor

Nadere informatie

Nijmegen, 9 maart 2010 Betreft: aanvullend advies inzake erfdienstbaarheid Maliskamp

Nijmegen, 9 maart 2010 Betreft: aanvullend advies inzake erfdienstbaarheid Maliskamp Mr. P.H.A.M. Peters Hoff van Hollantlaan 5 Postbus 230 5240 AE Rosmalen Nijmegen, 9 maart 2010 Betreft: aanvullend advies inzake erfdienstbaarheid Maliskamp Geachte heer Peters, Bij brief van 12 november

Nadere informatie

de naamloze vennootschap ABN AMRO Bank N.V., gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen Aangeslotene.

de naamloze vennootschap ABN AMRO Bank N.V., gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen Aangeslotene. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-207 d.d. 20 mei 2014 (mr. C.E. du Perron, voorzitter, drs. A. Adriaansen, mr. B.F. Keulen, mr. H.J. Schepen en mr. A.W.H. Vink, leden en

Nadere informatie

Door deze komen wij terug op de Viva! dossiers die bij ons in behandeling zijn, waaronder uw dossier.

Door deze komen wij terug op de Viva! dossiers die bij ons in behandeling zijn, waaronder uw dossier. Datum Onderwerp advies Ons kenmerk Uw kenmerk Behandeld door Geachte -------------------------, Door deze komen wij terug op de Viva! dossiers die bij ons in behandeling zijn, waaronder uw dossier. De

Nadere informatie

Het gymnasium: iets voor jou?

Het gymnasium: iets voor jou? Het gymnasium: iets voor jou? Stel jezelf eens de vraag... Ben ik nieuwsgierig? Heb ik een brede belangstelling? Hou ik van onderzoeken? Ben ik gek op cultuur? Houd ik van nieuwe dingen leren? Ben ik kritisch?

Nadere informatie

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL Amsterdam in 1594, aan het begin van de Gouden Eeuw. De Nederlandse kunst, wetenschap en vooral de economie bloeien op. Ondernemers krijgen nieuwe kansen en kunnen steeds grotere investeringen doen. De

Nadere informatie

WIE SAMENWERKT, EXCELLEERT

WIE SAMENWERKT, EXCELLEERT WIE SAMENWERKT, EXCELLEERT Iedereen werkt samen: met collega s in de organisatie en met externe partijen. In projectteams, met leidinggevenden en met medewerkers om leiding aan te geven. Ook privé werk

Nadere informatie

DE RECHTERS ZIJN GESCHEIDEN

DE RECHTERS ZIJN GESCHEIDEN DE RECHTERS ZIJN GESCHEIDEN www.rechtvoorjou.nl Hoofdstuk 3.0 Wat is een democratische rechtsstaat? Maak de volgende oefeningen met behulp van de informatie op de website. Naam Leerling: Klas:. 3.0 a.

Nadere informatie

Nieuwe regels inlenen ZZP-ers

Nieuwe regels inlenen ZZP-ers Nieuwe regels inlenen ZZP-ers Het inlenen van ZZP-ers was tot voor kort door de belastingdienst enigszins vergemakkelijkt door het invoeren van de VAR, de Verklaring ArbeidsRelatie. Als er een VAR WUO

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 31 371 Kredietcrisis Nr. 327 BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 19 maart 2010

Nadere informatie

Advies 28. 2.2 De door klager gewenste (en niet verkregen) aanpassingen betreffen:

Advies 28. 2.2 De door klager gewenste (en niet verkregen) aanpassingen betreffen: Advies 28 1. Feiten 1.1 Beklaagde is een Europese niet-openbare aanbesteding gestart voor een opdracht met betrekking tot IT-dienstverlening en draadloze netwerkinfrastructuur bestaande (ondermeer) uit

Nadere informatie

Niet-nakoming van overeenkomsten: toerekenbaar tekortschieten (wanprestatie)

Niet-nakoming van overeenkomsten: toerekenbaar tekortschieten (wanprestatie) pag.: 1 van 5 Niet-nakoming van overeenkomsten: toerekenbaar tekortschieten (wanprestatie) Tekortschieten in het nakomen van een overeenkomst betekent dat diegene die moet presteren dat helemaal niet doet,

Nadere informatie

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten 1. Met andere ogen Wetenschap en levensbeschouwing De wereld achter de feiten Dit boek gaat over economie. Dat is de wetenschap die mensen bestudeert in hun streven naar welvaart. Het lijkt wel of economie

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Procedure

Samenvatting. 1. Procedure Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2012-37 d.d. 3 februari 2012 (mr. H.J. Schepen, voorzitter, mevrouw mr. A.M.T. Wigger en mevrouw mr. J.W.M. Lenting, leden en mr. P.E. Roodenburg,

Nadere informatie

Effectenleningen en cessies-retrocessies van effecten

Effectenleningen en cessies-retrocessies van effecten Circulaire _2009_29 dd. 30 september 2009 Effectenleningen en cessies-retrocessies van effecten Toepassingsveld: Verzekeringsondernemingen onderworpen aan de wet van 9 juli 1975 betreffende de controle

Nadere informatie

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan?

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan? HET PROJECTPLAN a) Wat is een projectplan? Vrijwel elk nieuw initiatief krijgt de vorm van een project. In het begin zijn het wellicht vooral uw visie, ideeën en enthousiasme die ervoor zorgen dat de start

Nadere informatie

de coöperatie Coöperatieve Rabobank Merwestroom U.A., gevestigd te Hardinxveld- Giessendam, hierna te noemen Aangeslotene.

de coöperatie Coöperatieve Rabobank Merwestroom U.A., gevestigd te Hardinxveld- Giessendam, hierna te noemen Aangeslotene. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-40 d.d. 22 januari 2014 (mr. R.J. Paris, voorzitter en mevrouw mr. F. Faes, secretaris) Samenvatting Consument heeft ten tijde van haar

Nadere informatie

NU in. Raadsvoorstel. Voorstel tot het vaststellen van het gemeentelijk borgstellingen- en geldleningsbeleid.

NU in. Raadsvoorstel. Voorstel tot het vaststellen van het gemeentelijk borgstellingen- en geldleningsbeleid. NU in Raadsvoorstel gemeente Reg. nr Ag. nr Datum Boxtel 96100086 6 28-03-96 Onderwerp Voorstel tot het vaststellen van het gemeentelijk borgstellingen- en geldleningsbeleid. Inhoud Zowel de oude gemeente

Nadere informatie

Toelichting specifieke diensten zoals genoemd in het Abonnement Financiële Planning Balans Onafhankelijke Financiële Dienstverlening B.V.

Toelichting specifieke diensten zoals genoemd in het Abonnement Financiële Planning Balans Onafhankelijke Financiële Dienstverlening B.V. Toelichting specifieke diensten zoals genoemd in het Abonnement Financiële Planning Balans Onafhankelijke Financiële Dienstverlening B.V. BEHEER HYPOTHEEKOVEREENKOMST Archivering van documenten Wij archiveren

Nadere informatie

Verslag participatiedebat deel 2. Het werknemersperspectief

Verslag participatiedebat deel 2. Het werknemersperspectief Verslag participatiedebat deel 2. Het werknemersperspectief Datum: Plaats: Gespreksleiding: Gastsprekers: Participanten: Bezoekers: Thema: vrijdag 17 oktober 2014, 15:00-17:00 uur De Gouden Zaal van DROOMvilla

Nadere informatie

de naamloze vennootschap ABN AMRO Bank N.V., gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen Aangeslotene.

de naamloze vennootschap ABN AMRO Bank N.V., gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen Aangeslotene. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-319 d.d. 2 september 2014 (mr. C.E. du Perron, voorzitter, mr. W.H.G.A. Filott mpf en mr. M.L. Hendrikse, leden en mr. F. Faes, secretaris)

Nadere informatie

Antwoord van minister Dijsselbloem (Financiën) (ontvangen 28 mei 2014)

Antwoord van minister Dijsselbloem (Financiën) (ontvangen 28 mei 2014) AH 2099 2014Z07113 Antwoord van minister Dijsselbloem (Financiën) (ontvangen 28 mei 2014) Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2013-2014, nr. 1927 1 Bent u bekend met het artikel Forse claims dreigen

Nadere informatie

De Commissie heeft vastgesteld dat tussenkomst van de Ombudsman Financiële Dienstverlening niet tot oplossing van het geschil heeft geleid.

De Commissie heeft vastgesteld dat tussenkomst van de Ombudsman Financiële Dienstverlening niet tot oplossing van het geschil heeft geleid. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 204 d.d. 30 augustus 2011 (mr P.A. Offers, voorzitter, prof. mr M.L. Hendrikse en mr B.F. Keulen, leden, en mr S.N.W. Karreman, secretaris)

Nadere informatie

Beginpagina. Sparen. Spaarvormen

Beginpagina. Sparen. Spaarvormen Beginpagina Sparen is niets nieuws. Mensen sparen al eeuwen lang voor verschillende doeleinden. Toch is een leidraad binnen de wereld van het sparen ongetwijfeld welkom. Op spaarkennis.nl geven we graag

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Handleiding scouts, explorers en roverscouts The International Award for Young People

Handleiding scouts, explorers en roverscouts The International Award for Young People Handleiding scouts, explorers en roverscouts The International Award for Young People Inleiding The International Award for Young People (TIAFYP) is een uitdagend programma voor jongeren tussen de 14 en

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht Hoofdstuk 1: Recht Alternatieven voor recht Recht is zoals al gezegd een instrument om de maatschappij te ordenen. Alles is recht, kan een bepaalde houding zijn (die dan nog eens intrinsiek op alles toepasbaar

Nadere informatie

Samenvatting. Klik hier voor de uitspraak in eerste aanleg. 1. De procedure in hoger beroep

Samenvatting. Klik hier voor de uitspraak in eerste aanleg. 1. De procedure in hoger beroep Uitspraak Commissie van Beroep 2014-037 d.d. 9 december 2014 (mr. C.A. Joustra, voorzitter, mr. J.B.M.M Wuisman, mr. S.B. van Baalen, mr. A. Bus en drs. P.H.M. Kuijs AAG, leden, en mr. M.J. Drijftholt,

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 40 (12-10)

De Bijbel open 2013 40 (12-10) 1 De Bijbel open 2013 40 (12-10) Er was eens een man die de studeerkamer van een predikant binnenkwam. Hij keek om zich heen en zag al die boeken staan die je in een studeerkamer aantreft. Toen zei die

Nadere informatie

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit Leiden Afdeling ICT&O, Cleveringa Instituut,

Nadere informatie

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders Door Hartger Wassink R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders De rol van de schoolleiders mag niet onderschat worden. Netwerkleren leidt, als het goed is, tot

Nadere informatie