Naar een effectieve communicatie en samenwerking op milieugebied in de productketen Chemie, Verf, Metalektro. Eindrapportage

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Naar een effectieve communicatie en samenwerking op milieugebied in de productketen Chemie, Verf, Metalektro. Eindrapportage"

Transcriptie

1 Naar een effectieve communicatie en samenwerking op milieugebied in de productketen Chemie, Verf, Metalektro Aan dit project is in het kader van het Besluit milieusubsidies, regeling milieugerichte technologie een subsidie verleend uit het programma PMZ 1999 dat gefinancierd wordt door het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer. Novem beheert dit programma. 21 maart 2002

2

3 Inhoudsopgave Samenvatting 1 Summary 5 1 Inleiding 9 2 Conclusies en aanbevelingen Algemene conclusies en aanbevelingen Conclusies en aanbevelingen per subdoelstelling 16 3 Resultaten van drie ketenpilots Pilot Milieugericht inkopen bij DAF Trucks De ontwikkeling van ketenmanagement vanuit milieu economisch perspectief Inleiding Resultaten Conclusies Pilot bij de branches VNCI, VVVF en FME-CWM 43 4 Resultaten van het vooronderzoek Vergelijking PMZ-benadering per branche De productketens Productketen: Transportmiddelen Productketen: Stalen bedrijfsmeubelen Productketen: Raambekledingsproducten Productketen: Fietsen Resultaten van de interviews met experts Resultaten literatuuronderzoek 69 Bijlagen 71 A Vragenlijst ketenproject VNCI, VVVF en FME-CWM 73 B Overzicht geïnterviewden 77 C Groeimodel FME-CWM 79 D Groeimodel VVVF 83 i

4

5 Samenvatting Doelstelling De brancheorganisaties VNCI, VVVF en FME-CWM 1 hebben gezamenlijk een project uitgevoerd met als belangrijkste doelstelling het afstemmen en verbeteren van de communicatie en samenwerking op milieugebied in de productketen Chemie - Verf - Metalektro en het afstemmen van de PMZ-aanpak die zij hun leden bieden. Achtergrond De milieubelasting van productieprocessen is in de afgelopen jaren per saldo afgenomen. Om verdergaande milieuverbeteringen te bereiken, is aandacht nodig voor de producten en de keten waarin ze tot stand zijn gekomen. De overheid heeft in nauwe samenwerking met bedrijfsleven hiervoor het instrument productgerichte milieuzorg (PMZ) ontwikkeld. Alledrie de brancheorganisaties stimuleren de invoering van productgerichte milieuzorg (PMZ) bij hun achterban. In de praktijk blijkt extra aandacht nodig te zijn voor de communicatie en samenwerking op milieugebied in de productketen, een belangrijk onderdeel van PMZ. Het project is uitgevoerd in samenwerking met diverse bedrijven uit de betrokken branches. Een speciaal woord van dank gaat uit naar DAF Trucks en Hunter Douglas voor hun bereidheid te participeren in een ketenpilot. KPMG Milieu heeft het project begeleid in opdracht van de brancheorganisaties. De resultaten van het project zijn vastgelegd in deze rapportage. Belangrijkste conclusies In alle onderzochte productketens vindt communicatie en samenwerking plaats op milieugebied tussen twee schakels (bedrijven) uit de keten. Bedrijven uit de onderzochte ketens zien op dit moment weinig meerwaarde in communicatie/samenwerking tussen méér dan twee schakels uit de keten. Tussen twee schakels is geen sprake van structurele of systematische communicatie/samenwerking en het is niet duidelijk of het gehele ketenperspectief (in dit verband betekent dit inzicht in de milieubelasting van de gehele keten) wordt meegenomen. Concurrentiële en commerciële belangen blijken belemmerend te werken. De branches kunnen deze tekortkomingen wegnemen door systematisch geaggregeerde informatie (over productgroepen) via de branches uit te wisselen en ter beschikking te stellen aan bedrijven uit die branches. Het is daarom aan te bevelen PMZ of 1 VNCI = Vereniging van de Nederlandse Chemische industrie, VVVF = Vereniging van Verf- en Drukinktfabrikanten; FME-CWM = Vereniging van ondernemingen in de metaal-, kunststof-, elektronica en elektrotechnische industrie en aanverwante sectoren 1

6 communicatie/samenwerking op milieugebied in te brengen op reeds bestaand dan wel op te zetten overleg tussen de branches. Tegelijkertijd moet in verband met de afstemming over deze onderwerpen in een branche een regulier overleg worden ontwikkeld. De door VVVF ontwikkelde drager voor informatie (KOF-formulier) wordt positief gewaardeerd door de betrokken bedrijven en kan op punten nog worden verbeterd. De mate waarin branches geconfronteerd worden c.q. omgaan met vragen over veiligheid, gezondheid en milieu van hun producten verschilt sterk tussen, maar ook binnen branches. Duidelijk is dat de noodzaak voor FME-CWM bedrijven om zich actief te oriënteren op deze vraagstukken, veel minder is dan bij VNCI- en VVVFbedrijven. Gezien de nationale en Europese ontwikkelingen op het stoffen- en productenbeleid bestaat de verwachting dat de aandacht voor product(ketens) en daarvan afgeleid de belangstelling voor instrumenten zoals PMZ toe zal nemen. Alledrie de branches werken binnen de context van hun branche aan de (verdere) ontwikkeling en invoering van PMZ. Op dit moment wordt er geen/weinig toegevoegde waarde gezien in het verder en/of meer in detail afstemmen van de PMZaanpak van de VNCI, VVVF en FME-CWM. De branches dienen het accent te leggen op het expliciteren van de meerwaarde van PMZ en het in een breder perspectief plaatsen en verder ontwikkelen en invoeren van PMZ binnen hun branche. Het expliciteren van de meerwaarde is van belang omdat het verder structureren van de communicatie en samenwerking in de productketen alleen tot stand komt als er sprake is van een duidelijk te behalen milieuvoordeel in combinatie met een duidelijke markt- of bedrijfseconomische rationale en/of door het bedrijfsleven gedragen regelgeving op het gebied van producten van de kant van de (Europese en/of nationale) overheid. Uit onder meer dit project blijkt dat bedrijven de meerwaarde van PMZ nog onvoldoende onderkennen. De branches hebben een duidelijke taak in het expliciteren van de meerwaarde van PMZ voor hun achterban. Dit kan bijvoorbeeld door het bieden van gerichte informatie en het communiceren van de succesverhalen. Bedrijven, maar ook andere actoren, zoals (lagere) overheden en de milieubeweging, hebben moeite met de vertaling van abstracte concepten en beleidsinstrumenten naar de praktijk. In relatie tot PMZ worden vaak genoemd ecodesign, milieugerichte productontwikkeling, EZP (Energiezuinige Productontwikkeling), groen inkopen, Eco-Efficiency, duurzaam ondernemen, triple P-concept (People, Planet, Profit), BMP-3 en MJA-2. De concrete invulling van deze concepten, beleidsinstrumenten en programma s verschilt sterk per branche en bedrijf. Sterker nog, niet alle concepten zijn voor elk bedrijf relevant. Er is bij bedrijven behoefte om ogenschijnlijk op zichzelf staande concepten zoals PMZ, in een groter geheel te kunnen zien en inzicht te krijgen in de samenhang der dingen. Het is daarom aan te bevelen PMZ, per branche in een breder perspectief te plaatsen. Dit kan bijvoorbeeld door de branche te segmenteren en per segment de 2

7 meest geschikte en aansprekende concepten/instrumenten, waaronder PMZ, in samenhang aan te geven en te beschrijven. Om de gedachten te bepalen is een eerste aanzet voor de FME-CWM en de VVVF ontwikkeld. Inkoop en Logistiek, Marketing/Verkoop en Productontwikkeling vormen belangrijke aangrijpingspunten bij de invoering van PMZ. Het blijkt dat de belangstelling voor en het kennisniveau op milieugebied over het algemeen laag ligt bij deze disciplines. Het verdient daarom de aanbeveling om deze disciplines gericht voor te lichten en te benaderen. Voorgesteld wordt om op korte termijn een cursus op het gebied van Milieugericht inkopen te ontwikkelen. Als basis voor de cursus kunnen de ervaringen en de in het kader van de DAF Trucks pilot ontwikkelde Inkooptool milieu dienen. Het bedrijfsleven heeft, mede naar aanleiding van het SOMS-project, afspraken gemaakt met de overheid over de uitvoering van het (vernieuwde) stoffenbeleid. Belangrijk onderdeel daarvan zijn het verankeren van ketenverantwoordelijkheid en optimaliseren van de communicatie. Primair heeft de communicatie betrekking op de gevaren en risico s van het gebruik van stoffen (risicobenadering). Het is aanbevelenswaardig om bij de communicatie en de te ontwikkelen infrastructuur ook in te gaan op of de link te leggen met de PMZ-aanpak in de branche. Dat wil zeggen niet alleen de risicobenadering volgen, maar ook de kansen en mogelijkheden voor verbetering adresseren. 3

8 4

9 Summary Objective The sector organisations VNCI, VVVF and FME-CWM have jointly implemented a project with the main objective of coordinating and improving the communication and cooperation with respect to the environment in the Chemicals Paint Metals/Electronics product chain and coordinating the product-oriented environmental management approach that they offer to their members. Background In recent years, the environmental burden caused by production processes has fallen on balance. To achieve more far-reaching environmental improvements, attention needs to be focused on the products and the chain used to create them. In close cooperation with the business community, the government has developed an instrument known as product-oriented environmental management, PMZ (also known as Product Stewardship, PS). All three sector organisations encourage the implementation of PMZ for all their members. In practice, however, extra attention seems to be needed for communication and cooperation on environmental issues in the product chain, which is an important component of PMZ. The project was implemented in cooperation with various companies from the sectors involved. We would like to offer special thanks to DAF Trucks and Hunter Douglas for their willingness to participate in a chain pilot project. KPMG Environmental Consulting was commissioned by the sector organisations to supervise the project. The results of the project are set out in this report. Main conclusions In all the product chains surveyed, communication and cooperation on environmental issues take place between two links (companies) in the chain. At that point in time, companies from the chains studied see little added value in communication/cooperation between more than two links in the chain. No structural or systematic communication/cooperation takes place between two links in the chain. Furthermore, it is not clear whether the entire chain perspective (in this context, this relates to insight into the environmental burden caused by the entire chain) is included. Competitive and commercial interests seem to have a restrictive effect. The sectors can remove these shortcomings by systematically exchanging aggregated information (on product groups) via the sectors, and by making this information available to other companies in these sectors. It is therefore recommended that PMZ or communication/cooperation on environmental issues be added to new or existing 5

10 consultations between the sectors. At the same time, regular consultations need to be set up in connection with the coordination of these subjects in a sector. The companies involved view the information carrier developed by VVVF (the KOF form) to be positive. This form can be improved further on a number of points. The extent to which sectors are confronted with and deal with questions about safety, health and the environment with respect to their projects varies considerably between, and also within, sectors. It is clear that the need for FME-CWM companies to be actively involved in these issues is far less than for VNCI and VVVF companies. In view of national and European developments on the policy on substances and products, it is expected that the attention will increase for products and product chains and also for related instruments such as PMZ. All three sectors are working on the further development and implementation of PMZ in the context of their sector. At present, there is no or little added value seen in the further and/or more detailed coordination of the PMZ approach of VNCI, VVVF and FME-CWM. The sectors should emphasize the added value of PMZ more explicitly, place it in a broader perspective, and further develop and implement PMZ within their sector. Explicitly setting out the added value is important because the further structuring of the communication and cooperation in the product chain will only by realised if it is clear that an environmental advantage can be achieved, in combination with a clear market or commercial rationale, and/or European and/or national government legislation supported by the business community in the field of products. This and other projects have shown that companies do not yet sufficiently recognize the added value offered by PMZ. The sectors have a clear task before them in making the added value of PMZ explicit for their members. This can be accomplished, for example, by offering focused information and communicating the success stories. Companies as well as other parties, such as various levels of government and the environmental movement, have difficulty in translating abstract concepts and policy tools into practical solutions. In relation to PMZ, the following examples are often named: EcoDesign, energy-efficient product development, green purchasing, Eco- Efficiency, sustainable business practice, the triple P-concept (People, Planet, Profit), BMP-3 and MJA-2. How these concepts, policy tools and programmes are specifically put into practice varies considerably by sector and company. Furthermore, not all concepts are relevant to all companies. Companies need to see apparently independent concepts like PMZ as part of a larger whole and gain insight into how everything fits together. It is therefore recommended that PMZ be placed in a broader perspective for each sector. This can be realised by dividing a sector into segments, and then, for each segment, indicating and describing 6

11 the relationships between the most suitable and appealing concepts/tools, including PMZ. To test this idea, a first initiative has been developed for FME-CWM and VVVF. Purchasing and Logistics, Marketing/Sales and Product Development offer major opportunities for the implementation of PMZ. In general, interest for and the level of knowledge about environmental issues seems to be quite low for these disciplines. It is therefore a good idea that these disciplines be informed and approached in a focused manner. Developing a course on Green Purchasing in the short term is recommended. The course can be based on the experiences from and the Purchasing Tool developed in the context of the DAF Trucks pilot project. Partly in response to the SOMS project, the business community has made agreements with the government about the new/existing policy on substances. An important component of this involves the embedding of chain responsibility and optimising communication. The communication primarily relates to dangers and risks of the use of substances (risk approach). For the communication and the future infrastructure, it is recommended to also consider and/or create a link with the PMZ approach in the sector. This means, in addition to following the risk approach, addressing the opportunities for improvement. 7

12 8

13 1 Inleiding In opdracht van VNCI, VVVF en FME-CWM heeft KPMG Milieu het project milieugebied in de productketen chemie, verf, metalektro begeleid. Alle drie de brancheorganisaties stimuleren de invoering van productgerichte milieuzorg (PMZ) bij hun achterban. In de praktijk bleek extra aandacht nodig te zijn voor communicatie en samenwerking op milieugebied in de productketen. Dit was de reden om gezamenlijk een project te starten met als centrale doelstelling: Het afstemmen van de pmz-aanpak die de FME-CWM, VVVF en VNCI aan hun leden aanbieden en het afstemmen en verbeteren van de communicatie en samenwerking op milieugebied in de productketen. Leeswijzer Dit rapport beschrijft de resultaten van het project. De conclusies en aanbevelingen (hoofdstuk 2) zijn gebaseerd op de resultaten van de drie ketenpilots (fase 2) en het vooronderzoek (fase 1). Hoofdstuk 3 beschrijft de resultaten van de drie ketenpilots (fase 2), uitgevoerd bij DAF Trucks, Hunter Douglas en de branches VNCI, VVVF en de FME-CWM. In hoofdstuk 4 zijn de resultaten van het vooronderzoek (fase 1) opgenomen. 9

14 10

15 2 Conclusies en aanbevelingen Dit hoofdstuk beschrijft de conclusies en aanbevelingen van het project aan de hand van de doelstellingen van het project. In paragraaf 2.1 zijn de algemene conclusies en aanbevelingen opgenomen. Paragraaf 2.2 gaat in op de conclusies en aanbevelingen per subdoelstelling. 2.1 Algemene conclusies en aanbevelingen De algemene conclusies en aanbevelingen zijn gebaseerd op de resultaten van het vooronderzoek (zie hoofdstuk 4) en de ketenpilots (zie hoofdstuk 3) en dienen tegen de achtergrond van de centrale doelstelling van het project te worden gezien, die als volgt luidt: Het afstemmen van de pmz-aanpak van FME-CWM, VVVF en VNCI en het afstemmen en verbeteren van de communicatie en samenwerking op milieugebied in de productketen chemie, verf, metalektro 1. Verbeter de communicatie/samenwerking op milieugebied in de keten, door aanvullende communicatie via de branches (de U-bocht). In alle onderzochte productketens wordt gecommuniceerd en samengewerkt op milieugebied tussen twee schakels (bedrijven) uit de keten. Dit treedt op als deze communicatie/samenwerking meerwaarde heeft voor de "schakels" in de keten, bijvoorbeeld als er een directe noodzaak of aanleiding bestaat. Bedrijven uit de onderzochte ketens zien op dit moment weinig meerwaarde in communicatie/samenwerking tussen méér dan twee schakels uit de keten. Een dergelijk ketenoverleg vindt in de praktijk dan ook nauwelijks plaats. Door onderzoek op andere thema's dan milieu (Supply Chain Management) is inzicht verkregen dat centrale sturing van productketens een utopie is, en dat de optimalisatie van de keten via optimalisatie tussen twee schakels moet plaatsvinden (overigens wel vanuit ketenperspectief). Voor het thema milieu in de onderzochte productketens kunnen we dit inzicht delen. De reeds bestaande communicatie/samenwerking tussen schakels uit de keten schiet op twee punten tekort: er is geen sprake van structurele of systematische communicatie/samenwerking, maar meer ad hoc. door concurrentiële en commerciële belangen zijn er belemmeringen in de communicatie Daarnaast is op dit moment niet duidelijk of bij alle communicatie en samenwerking tussen schakels het inzicht in de milieubelasting van de gehele keten (het ketenperspectief) wordt meegenomen. De branches kunnen deze tekortkomingen 11

16 wegnemen door systematisch geaggregeerde informatie over productgroepen via de branches uit te wisselen en ter beschikking te stellen aan bedrijven uit die branches. Een door de VVVF ontwikkelde drager voor deze informatie, het KOF-formulier, wordt door de bedrijven positief gewaardeerd en kan op onderdelen nog verder verbeterd worden. In de branchepilot is onderscheid gemaakt tussen enerzijds verantwoordingskennis en anderzijds toepassingskennis. Deze twee verschillende soorten kennis wordt én tussen de branches uitgewisseld én tussen de bedrijven onderling. In de branchepilot is daarom door de bedrijven gepleit voor een goede afstemming tussen het brancheniveau en het bedrijvenniveau. Het is daarom aan te bevelen PMZ of communicatie/samenwerking op milieugebied in te brengen op reeds bestaand regulier overleg tussen de branches. Daar waar dit overleg nog niet voldoende bestaat dient het te worden opgezet. Tegelijkertijd moet in verband met de afstemming over deze onderwerpen in een branche (tussen brancheniveau en bedrijvenniveau) ook een regulier overleg worden ontwikkeld. FME-CWM: Het ontwikkelen van de netwerk/klankbord groep van FME-CWM bedrijven door de FME-CWM, dat de FME-CWM in staat stelt een faciliterende rol richting VVVF te kunnen spelen. Zorg voor reguliere communicatie via deze netwerk-/klankbord-groep van eigen bedrijven. Zet reguliere communicatie op met VVVF over bijvoorbeeld sectorale aanpak en verder ontwikkelen van het KOF formulier. VVVF: Afstemmen sectoren/kof formulier met FME-CWM. Ontwikkel het KOF formulier verder en ontwikkel eventueel een variant voor communicatie richting de VNCI. Stem verantwoordingskennis en toepassingskennis af met VVVF bedrijven. VNCI: Breng PMZ of communicatie/samenwerking op milieugebied in op reeds bestaand regulier overleg met VVVF. Verbeter de communicatie met de branche en bedrijven van de VVVF verder door bijvoorbeeld een variant van het KOF formulier. Voor de communicatie tussen de FME-CWM en de VVVF lijkt het KOF-formulier in principe geschikt. Het KOF-formulier kan verder worden verbeterd door een meer gerichte aanpak (sectoraal), en door toevoeging van concrete maatregelen (the do's and the don t-s). Voor de communicatie tussen de VNCI en de VVVF kan het wenselijk zijn hier een variant op te ontwikkelen. In de hier onderzochte branches van VNCI, VVVF en FME-CWM bedrijven kan de VVVF een aparte rol vervullen. Daar zij in een informatie-uitwisseling met de VNCI betrokken zal worden, en in een uitwisseling met de FME-CWM heeft de VVVF het meeste zicht op het gehele ketenperspectief. Informatie of vragen die vanuit de FME- 12

17 CWM bij VVVF bekend worden en die relevant zijn voor de VNCI, kunnen door de VVVF in het overleg met VNCI worden ingebracht. De informatie die tussen de branches uitgewisseld gaat worden, kan eventueel ook worden gebruikt voor communicatie naar buiten de keten (externe stakeholders), maar deze wens bleek in de branchepilot (nog) niet sterk aanwezig bij de bedrijven in de branches. 2. Leg accent op branchespecifieke ontwikkeling en invoering van PMZ Dat er een relatie bestaat tussen het milieu, producten en de keten waarin ze worden voortgebracht, roept anno 2001 weinig discussie meer op. Het soort van relatie verschilt sterk tussen, maar ook binnen branches. Hetzelfde geldt voor de wijze waarop de bedrijven omgaan met het vraagstuk. VNCI- en VVVF-bedrijven worden bij voortduring geconfronteerd met vragen over veiligheid, gezondheid en milieu van hun producten. Ten aanzien van het instrument PMZ bevinden zij zich veelal in de bewustwordings- en oriëntatiefase. Dit kan enerzijds betekenen dat men zich beraadt op wijzigingen in beleid en bedrijfsvoering, anderzijds dat men zich realiseert dat er reeds de nodige activiteiten op dit vlak plaats vinden. Product Stewardship en Coatings Care bieden bedrijven een referentiekader en helpt ze op weg. De noodzaak voor FME-CWM bedrijven om aan PMZ te doen is vooralsnog duidelijk minder groot. Het onderwerp staat in veel gevallen nog niet op de agenda en een PMZ-systeem is voor de meeste bedrijven nog een brug te ver 2. De verwachting bestaat dat de aandacht voor product(ketens) en daarvan afgeleid de belangstelling voor instrumenten zoals PMZ toe zal nemen. Dit met het oog op het nationale en Europese stoffen- en productenbeleid. Van belang zijn het (vernieuwde) stoffenbeleid (SOMS), de ontwikkeling van nieuw productenbeleid (zie o.a EU- Groenboek Geïntegreerd Productenbeleid), de derde generatie Bedrijfsmilieuplannen en de Meerjarenafspraken II met de verbredingsthema s. De overheid is voornemens de mogelijkheden en ruimte voor samenwerking in de keten voor bedrijven te vergroten, door de barrières hiervoor weg te nemen. Zo wil men een experimenteerartikel in de Wm opnemen voor inrichtingsoverstijgende arrangementen (voor concerns, productketen en bedrijfsterreinen) en werkt men aan systemen voor CO 2 - en NO x -handel tussen bedrijven. VNCI, VVVF en FME-CWM werken alledrie binnen de context van hun branche aan de (verdere) ontwikkeling en invoering van PMZ. Bij de VNCI en de VVVF betreft het vooral uitvoeren en implementeren van PMZ. Bij de FME-CWM ligt het accent op de ontwikkeling van PMZ. De PMZ-aanpak die de drie branches hun leden aanreiken 2 Uit een evaluatie van 55 PMZ-subsidieprojecten en onderzoek in het MKB blijkt dat bij een grote groep bedrijven uit de doelgroep, PMZ in zijn huidige vorm onvoldoende kan worden ingevoerd. In 2000 heeft VNO-NCW een procesaanpak PMZ laten ontwikkelen. Daarin wordt geadviseerd om de procesaanpak per sector uit te werken en deze eventueel te combineren met andere milieu(issues). 13

18 is vergelijkbaar en omvat een (procesmatig) stappenplan met bijbehorende hulpinstrumenten. De verschillende PMZ-methodieken dienen in de praktijk (verder) ontwikkeld en vooral ook beproefd te worden. De beleidsmedewerkers van de branches wisselen, onder andere via het onderhavige project, regelmatig hun ervaringen uit. Op grond van de bovenstaande analyse, zien wij in dit stadium geen/weinig toegevoegde waarde in het verder en/of meer in detail afstemmen van de PMZ-aanpak van de VNCI, VVVF en FME-CWM. De branches dienen ons inziens het accent te leggen op het expliciteren van de meerwaarde van PMZ en het in een breder perspectief plaatsen en verder ontwikkelen en invoeren van PMZ binnen hun branche. 3. Expliciteer meerwaarde productgerichte milieuzorg Productgerichte milieuzorg en daarmee het verder structureren van de communicatie en samenwerking in de productketen zal alleen tot stand komen als er sprake is van een duidelijk te behalen milieuvoordeel in combinatie met: een duidelijke markt- of bedrijfseconomische rationale en/of: door het bedrijfsleven gedragen regelgeving op het gebied van producten van de kant van de (Europese en/of nationale) overheid. Alleen dan zullen bedrijven bereid zijn de contacten met leveranciers en afnemers op milieugebied te intensiveren. Uit onder meer dit project blijkt dat bedrijven de meerwaarde van PMZ nog onvoldoende onderkennen. Dit komt waarschijnlijk doordat deze waarde er (nog) onvoldoende is of omdat de meerwaarde latent aanwezig is en bedrijven hem nog niet zien. De branches hebben ons inziens een duidelijke taak in het expliciteren van de meerwaarde van PMZ voor hun achterban. Dit kan bijvoorbeeld door het bieden van gerichte informatie en het communiceren van de succesverhalen. De VNCI bedrijven hebben binnen Product Stewardship de meerwaarde bekeken. De VVVF gaat de Coatings Care systematiek collectief invoeren, met het oog op de meerwaarde voor de reputatie van de branche als geheel. Voor de FME-CWM is een toetsingsinstrument voor de FME-CWM bedrijven aan te bevelen. 4. Plaats PMZ in een breder perspectief, ontwikkel een PMZ-groeimodel per branche Bedrijven, maar ook andere actoren, zoals (lagere) overheden en de milieubeweging, hebben moeite met de vertaling van abstracte concepten en beleidsinstrumenten naar de praktijk. In relatie tot PMZ worden vaak genoemd ecodesign, milieugerichte productontwikkeling, EZP (Energiezuinige Productontwikkeling), groen inkopen, Eco-Efficiency, duurzaam ondernemen, triple P-concept (People, Planet, Profit) BMP-3 en MJA-2. De concrete invulling van deze concepten, beleidsinstrumenten en programma's verschilt sterk per branche en bedrijf. Sterker nog, niet alle concepten 14

19 zijn voor elk bedrijf relevant. Een bedrijf dat niet de specificaties voor haar product opstelt kan weinig met Ecodesign. Er is bij bedrijven behoefte om ogenschijnlijk op zichzelf staande concepten zoals PMZ, in een groter geheel te kunnen zien en inzicht te krijgen in de samenhang der dingen. Het is daarom aan te bevelen PMZ per branche in een breder perspectief te plaatsen. Dit kan bijvoorbeeld door de branche te segmenteren en per segment de meest geschikte en aansprekende concepten/instrumenten, waaronder PMZ, in samenhang aan te geven en te beschrijven. Om de gedachten te bepalen is een eerste aanzet voor de FME-CWM en de VVVF ontwikkeld (zie bijlagen). De VNCI heeft een dergelijk groeimodel reeds ontwikkeld. Bedrijven krijgen met behulp van het groeimodel inzicht in hun positie. Op basis van dit inzicht kan een bedrijf de bestaande (PMZ-)activiteiten in perspectief plaatsen, vaststellen welke concepten/instrumenten het meest geschikt voor hem zijn en mogelijke vervolgstappen bepalen. De branche kan met behulp van het groeimodel haar leden gericht informeren, haar adviesproducten 3 en ondersteuning duidelijk(er) positioneren en waar nodig uitbreiden. Verder is het groeimodel bruikbaar in de communicatie met belanghebbenden (waaronder VROM), voor het bepalen van branchedoelstellingen en voor het meten van de voortgang binnen de branche. 5. Ontwikkel een cursus op het gebied van Milieugericht inkopen Bedrijven werken op een aantal gebieden reeds intensief samen in de keten. Contacten vinden met name plaats tussen Inkoop en Logistiek (o.a. Supply Chain Management), Marketing/Verkoop en Productontwikkeling (Co-development/engineering). Uit het vooronderzoek en de ketenpilots blijkt dat deze disciplines ook belangrijke aangrijpingspunten vormen bij de invoering van PMZ. Een andere constatering is dat de belangstelling voor en het kennisniveau op milieugebied over het algemeen laag ligt bij deze disciplines. Het verdient daarom de aanbeveling om deze disciplines gericht voor te lichten en te benaderen. Voorbeelden van zo n gerichte benadering zijn de VNCI-workshop Invoering Product Stewardship voor marketeers en de recentelijk door FME-CWM gestarte cursus Ecodesign. Om de bewustwording en het kennisniveau bij inkoop en marketing/verkoop te stimuleren en daarmee de belangstelling voor PMZ te stimuleren, is het aanbevelenswaardig om op korte termijn een cursus op het gebied van Milieugericht inkopen te ontwikkelen. Het zou ons inziens een goede zaak zijn als de branches deze 3 VNCI: managementsysteem voor de invoering van Product Stewardship; brochure en workshops PS, leaflets en overdrukken. VVVF: Handreiking/modules en workshop Coating Care, KOF-formulieren; FME-CWM: Handreiking PMZ, cursus Ecodesign. 15

20 cursus gezamenlijk zouden opzetten in samenwerking met enkele koplopers uit de branche. Dit benadrukt de samenwerking in de productketen, biedt koplopers de kans om zich te profileren en zal de belangstelling voor en het realiteitsgehalte van de cursus in positieve zin beïnvloeden. De cursus dient zoveel mogelijk gericht te zijn op de specifieke situatie in de branches (zie ook punt 2 en 3). Als basis voor de cursus kunnen de ervaringen en de in het kader van de DAF Trucks pilot ontwikkelde inkooptool milieu dienen. 6. Betrek PMZ bij de uitvoering van het (vernieuwde) stoffenbeleid Het bedrijfsleven heeft, mede naar aanleiding van het SOMS-project 4, afspraken gemaakt met de overheid over de uitvoering van het (vernieuwde) stoffenbeleid 5. Belangrijk onderdeel daarvan zijn het verankeren van ketenverantwoordelijkheid en optimaliseren van de communicatie. Het bedrijfsleven zal een nader te bepalen infrastructuur opzetten om deze communicatie te faciliteren. Primair heeft de communicatie betrekking op de gevaren en risico s van het gebruik van stoffen (risicobenadering). Het is aanbevelenswaardig bij de communicatie en de te ontwikkelen infrastructuur ook in te gaan op c.q. de link te leggen met de PMZ-aanpak in de branche. Dat wil zeggen niet alleen de risicobenadering volgen, maar ook naar de kansen en mogelijkheden voor verbetering adresseren. Een goed voorbeeld daarvan is het KOF-formulier van de VVVF dat beide zaken combineert en waarin zowel voor de VNCI als de FME-CWM bedrijven relevante informatie kan worden opgenomen. 2.2 Conclusies en aanbevelingen per subdoelstelling In deze paragraaf gaan we in op de conclusies en aanbevelingen van de subdoelstellingen van het project. Subdoelstelling 1: Het in kaart brengen van de overeenkomsten en verschillen tussen de wijze waarop de drie branches PMZ vormgeven en benaderen. Conclusies De brancheorganisaties VNCI en VVVF zijn verder met de ontwikkeling en invoering van PMZ binnen hun branche dan de FME-CWM. VNCI en VVVF werken aan het implementeren (op basis van reeds ontwikkelde handreikingen) en aan het op onderdelen verder ontwikkelen van PMZ. FME-CWM legt momenteel de laatste hand aan een handreiking PMZ. 4 5 Strategie Omgaan Met Stoffen Intentieverklaring Bedrijfsleven Overheid betreffende de uitvoering van een vernieuwing van het stoffenbeleid 16

21 De hierboven geconstateerde verschillen zijn voor een belangrijk deel te verklaren door de drijfveren van bedrijven voor PMZ te beschouwen. VNCI- en VVVFbedrijven hebben meerdere, krachtige drijfveren die hen ertoe bewegen invulling te geven aan PMZ. Te denken valt bijvoorbeeld aan maatschappelijke druk; verantwoording afleggen; stoffenbeleid/-wetgeving; mogelijkheden voor innovatie en concurrentiele overwegingen. De noodzaak voor FME-CWM-bedrijven om aan PMZ te doen is vooralsnog duidelijk minder groot. Naar verwachting neemt de druk om PMZ te ontwikkelen en te implementeren de komende jaren toe, ook voor bedrijven in de metalektro. Alle drie de brancheorganisaties kennen een belangrijke rol toe aan communicatie en samenwerking. VVVF legt hierbij het accent duidelijk op communicatie, door middel van het uitwisselen van informatie over gevaarlijke stoffen (risicobenadering) zonder dat dit noodzakelijkerwijs hoeft te leiden tot samenwerking. Hiertoe ontwikkelt men op dit moment een KennisOverdrachtFormulier (KOF). FME-CWM en VNCI leggen de nadruk meer op samenwerking, met het oog op de innovatiemogelijkheden. Communicatie is voor hen een noodzakelijke voorwaarde (hulpmiddel) voor samenwerking. Overeenkomsten liggen op het vlak van wenselijkheid en noodzakelijkheid van aansluiting bij andere managementsystemen (ISO 14000/9000) en de breedte van PMZ die men voor ogen heeft, namelijk veiligheid, gezondheid en milieu. Aangezien de noodzaak voor FME-CWM-bedrijven om aan PMZ te doen vooralsnog minder groot is, dienen de drijfveren die bestaan voor de branche goed in kaart te worden gebracht. Dit kunnen pro-actieve drijfveren zijn, zoals mogelijke voordelen van PMZ voor individuele bedrijven of de reputatie van de branche als geheel. Of reactieve drijfveren, die onder meer betrekking kunnen hebben op het formuleren van een adequate respons op (mogelijk toekomstig) beleid van de Nederlandse overheid of niet willen achterblijven bij andere bedrijfstakken. Subdoelstelling 2: Het in detail en vanuit de praktijk inventariseren en analyseren van de informatiebehoeften en communicatie- en samenwerkingsvormen op milieugebied in de productketen. Conclusies Uit het vooronderzoek blijkt dat er in alle geselecteerde productketens sprake is van communicatie en samenwerking op milieugebied. Communicatie en samenwerking vinden over het algemeen alleen plaats als daarvoor een directe aanleiding of noodzaak toe is. 17

22 De informatiebehoeften en communicatie- en samenwerkingsvormen op milieugebied zijn sterk afhankelijk van de vraag in de markt (afnemers) en de externe druk op de branche. Deze factoren verschillen sterk per branche. Afnemers van FME-CWM bedrijven vragen zelden naar milieu-informatie van de producten. De externe druk op de branche is vooralsnog gering. De informatiebehoefte van de FME-CWM-bedrijven aan milieu-informatie van toeleveranciers (b.v. VVVF) is eveneens beperkt. Het accent ligt meer op arboaspecten (gevaarlijke stoffen/ops). Indirect is er wel aandacht voor milieuaspecten van producten (b.v. via KWS2000, vergunning) en vindt in specifieke gevallen intensieve communicatie en samenwerking plaats (b.v. bij de omschakeling naar watergedragen lakken). VVVF-bedrijven worden voortdurend geconfronteerd met vragen over hun producten. Men communiceert en werkt intensief samen met de grondstofleveranciers (VNCI). De maatschappelijk druk op de branche is hoog en komt zowel van de overheid, de consumentenorganisaties en belangengroeperingen (milieu en vakbeweging). VVVF-bedrijven beschikken over veel applicatiekennis van hun producten. Fundamentelere kennis over grondstoffen zit bij de (grote) VNCI-bedrijven. Ondanks de mogelijke voordelen van informatie-uitwisseling en samenwerking stellen bedrijven zich in de praktijk vaak nog afhoudend op. Het delen van informatie op veiligheid-, gezondheid- en milieugebied kan conflicteren met de vertrouwelijkheid van de samenstelling van producten of toegepaste processen. De maatschappelijke druk op VNCI-bedrijven is groot. Bedrijven beschikken over veel knowhow en expertise van hun producten. Men werkt bij de productontwikkeling nauw samen met afnemers (b.v. VVVF) waarbij milieu een belangrijke overweging vormt. VNCI-bedrijven zijn om vergelijkbare redenen als VVVF-bedrijven afhoudend met informatie-uitwisseling en samenwerking. Communicatie en zeker samenwerking tussen meer dan twee schakels vindt in de praktijk nog nauwelijks plaats en heeft bij VVVF-bedrijven weerstand opgeroepen. Het opzetten van ketenpilots waarin meer dan twee schakels zijn vertegenwoordigd lijkt vooralsnog niet haalbaar. 18

23 Subdoelstelling 3: Het inventariseren van mogelijkheden die andere, ketengerichte, niet-milieu-gerelateerde concepten en instrumenten bieden. Conclusies Uit de literatuurstudie blijkt dat bij de ontwikkeling en invoering van PMZ, gebruik kan worden gemaakt van andere, ketengerichte, niet-milieugerelateerde concepten. Twee van dergelijke concepten zijn Supply Chain Management (SCM) en retourlogistiek. Bij SCM streven bedrijven door vergaande samenwerking in de productketen de behoefte van de klant te bevredigen tegen minimale kosten. In het artikel Supply Chain future stelt Mark Eeuwe, gepromoveerd logisticus, dat het onmogelijk is om een logistieke keten vanuit een centraal niveau te beheersen. De coördinatie van een keten zou meer tussen de individuele schakels in de keten moeten plaatsvinden. De vraag doet zich voor of deze conclusie ook geldt voor PMZ (zie ook de conclusies van subdoelstelling 2). Verder kan in het kader van subdoelstelling 3 worden geconcludeerd dat de reader een nuttig hulpmiddel is om in een relatief kort tijdsbestek inzicht te krijgen in de actuele stand van zaken rondom PMZ. De reader blijkt te voorzien in een behoefte, zo blijkt uit de reacties van bedrijven en de begeleidingscommissie van NOVEM. Subdoelstelling 4: Het initiëren en uitvoeren van 3 proefprojecten in representatieve productketens Conclusies Het initiëren van de drie ketenpilots heeft veel meer tijd en energie gevraagd dan aanvankelijk voorzien. Reden hiervoor zijn de lage bereidheid van de betreffende FME-CWM bedrijven, de meer principiële bezwaren van VVVF-bedrijven tegen het samenbrengen van VNCI-bedrijven (grondstoffenleverancier) met FME- CMW-bedrijven (gebruiker) en de op dat moment lage betrokkenheid van VNCIbedrijven. Dit laatste is verklaarbaar doordat gestart is vanuit de FME-CWMbedrijven (downstream) en vanuit hier via de VVVF-bedrijven richting de VNCIbedrijven is gewerkt (upstream). In het kader van fase 2 zijn drie ketenpilots uitgevoerd. Het betreft een ketenpilot in de productketen transportmiddelen (zie 4.2.1) op het gebied van milieugericht inkopen bij DAF Trucks. De tweede ketenpilot is uitgevoerd in de productketen raambekleding (zie 4.2.3) bij Hunter Douglas en een pilot op brancheniveau met de VNCI, VVVF en FME-CWM. De resultaten van de pilots zijn beschreven in hoofdstuk 3 van deze rapportage. 19

24 Subdoelstelling 5: Het op gang brengen van de communicatie en samenwerking op milieugebied in de geselecteerde productketens Conclusies In de drie ketenpilots is de communicatie en samenwerking op milieugebied, afhankelijk van de kenmerken van de productketen en de wensen van betrokken partijen op verschillende wijze op gang gebracht. In de ketenpilot Milieugericht Inkopen bij DAF Trucks is de communicatie en samenwerking op milieugebied tussen DAF Trucks en haar toeleveranciers op gang gebracht tussen de afdeling Inkoop en de vele honderden leveranciers. Op strategisch niveau gaat het met name om communicatie (in de vorm van het communiceren van een aangepaste missie en beleidsverklaring). Op tactisch en operationeel niveau is het doel naast communiceren vooral gericht op het op gang brengen van een continue verbeterproces op milieugebied (zie verder 3.1). Hunter Douglas communiceert en werkt samen met de volgende schakels in de keten: inkoop van aluminium, inkoop van coatings, transport en assemblage, zakelijke markt. Bij de inkoop van aluminium wordt gestreefd naar maximale inzet van secundair aluminium. In 2000 lag dit percentage tussen de 95 en 99 %. Bij de inkoop van coatings spelen ook naast technologische- ook milieu aspecten een belangrijke rol. Het betreft hier tot dusver vooral de reductie van koolwaterstoffen. Het trailersysteem (transport is) geoptimaliseerd en op het gebied van verpakkingen wordt intensief samengewerkt in de assemblagefase. Aan het eind van de keten wordt gecommuniceerd met de markt: raambekleding draagt immers bij aan de besparing van energie door de klant. In het kader van het bij Hunter Douglas uitgevoerde pilot project zijn bovengenoemde activiteiten overzichtelijk in kaart gebracht. Tevens heeft het een impuls gegeven aan 3 toekomstige initiatieven op het gebied van communicatie en samenwerking in de keten. In de eerste plaats wordt in toenemende mate gekeken vanuit het perspectief van de keten als geheel en komen alle schakels integraal aan bod. Dit in tegenstelling tot de bovengenoemde optimalisaties tussen twee individuele schakels binnen de keten. Ten tweede worden de contacten met de leveranciers van de coatings en hun leveranciers de komende jaren geïntensiveerd. Het ontwikkelen van coatings die geschikt zijn voor gerichte recycling is hierbij één van de aandachtspunten. Ten derde wordt in 2002 een onderzoek uitgevoerd naar de mogelijkheden van volledige recycling. Dit vergt intensieve communicatie en samenwerking met zowel de retail- als de zakelijke markt. Het doel van de branchepilot (zie 3.3) is het onderzoeken en vormgeven van de overdracht van verantwoordingskennis op brancheniveau. In de branchepilot was de focus dus gericht op het niveau van de branches. Het op gang brengen van communicatie en samenwerking in de productketen was niet het directe doel. Toch 20

25 is op indirecte wijze hier resultaat geboekt. De branches hebben enquêtes gehouden onder de leden van hun branches, als voorbereiding op de workshop waar de branchepilot mee afsloot. In deze afsluitende workshop is communicatie/samenwerking op milieugebied in de keten met bedrijven uit alledrie de branches besproken. Uit de enquêtes en uit de workshop zelf bleek dat de branches ten opzichte van de bedrijven in hun branches vooruitlopen op het onderwerp PMZ. Subdoelstelling 6: Het afstemmen, verbeteren en, indien nodig, voorstellen van nieuwe instrumenten gericht op het vormgeven van communicatie en samenwerking op milieugebied in de productketen Conclusies In de ketenpilot Milieugericht Inkopen bij DAF Trucks zijn (inkoop)instrumenten op zowel strategisch, tactisch als operationeel niveau afgestemd en verbeterd om de communicatie en samenwerking op milieugebied vorm te geven en te verbeteren. Daarnaast zijn er voorstellen ontwikkeld en uitgewerkt voor nieuw instrumentarium. Op strategisch niveau is het beleidsstatement van Inkoop aangepast. Dit betekent dat naast kwaliteit, leverbetrouwbaarheid, knowhow, concurrentiepositie en prijs, nu ook milieu onderdeel uitmaakt van de Supply Management Visie van DAF Trucks. Op tactisch niveau is een milieucomponent geïntegreerd in de inkoop-deelstrategieën en -richtlijnen die van toepassing zijn voor zowel de interne organisaties als de leveranciers. Nieuwe instrumenten zijn voorgesteld en ontwikkeld op tactisch en operationeel niveau. Op tactisch niveau zijn twee Key Performance Indicators (KPI s) ontwikkeld en aan de bestaande managementaccounting-rapportage toegevoegd. Op operationeel niveau is milieu geïntegreerd in de selectie en contractfase van het inkoopproces en is een inkooptool milieu ontwikkeld voor het meten en verbeteren van de milieuprestaties van de leverancier (zie voor een uitgebreide beschrijving van de pilot paragraaf 3.1) afstemmen en verbeteren of voorstellen van nieuwe instrumenten. In het kader van de Hunter Douglas project is een start gemaakt met het afstemmen van een viertal beleidsinstrumenten. Er is geconcludeerd dat productgerichte milieuzorg dient te worden gekoppeld aan de energiezuinige productontwikkeling (EZP), de Meerjarenafspraak Energie-efficiency en het bedrijfsmilieuplan. De in het kader van EZP ontwikkelde energie-analyse biedt een goed uitgangspunt om in inzicht te krijgen in het energieverbruik in de keten, verbetermogelijkheden te identificeren en de juiste prioriteiten te stellen. De MJA2 omvat zowel lange termijn doelstellingen als een methode om de totale energie-efficiency index (TEEI) te berekenen. Uit de TEEI blijkt in hoeverre de geïdentificeerde verbetermogelijkheden bijdragen aan het behalen van de 21

26 afgesproken doelstellingen op het gebied van energie-efficiency. Het bedrijfsmilieuplan bevat eveneens lange termijn doelstellingen, maatregelen op procesgebied en innovatief ontwerp. Invoering van productgerichte milieuzorg is instrumenteel bij het structureren van de inspanningen op ketengebied borgt het bereiken van de gestelde doelen door een proces van continue verbetering. Om de energie-analyse effectief toe te passen en op basis daarvan de totale energieefficiency index te bepalen zijn kwantitatieve gegevens nodig per schakel in de productketen. Afstemming en toepassing van de bovengenoemde beleidsinstrumenten zal leiden tot coherentie in de uitwisseling van de benodigde gegevens en zal daardoor bijdragen aan het vergroten van de effectiviteit van de communicatie en samenwerking binnen de productketen. Voordat voorstellen tot verbetering kunnen worden gemaakt dient ervaring te worden opgedaan met de bovengenoemde beleidsinstrumenten. Zoals ook aangegeven in 3.2 is de MJA2 zeer recent ondertekend en zullen bedrijven gedurende de komende jaren gaan starten met het berekenen van de totale energie-efficiency index en de toepassing van de energie-analyse. Op de workshop van de branchepilot met de bedrijven waren de bedrijven zeer te spreken over het initiatief van het KOF formulier. Er zijn concrete suggesties gedaan voor verbetering door de bedrijven, en er is positief gereageerd op het initiatief dit in de communicatie tussen VVVF en FME-CWM in te zetten. Daarnaast is door de bedrijven aangegeven dat ook in de communicatie tussen VNCI en de VVVF een dergelijk instrument een goed hulpmiddel zou kunnen zijn. Subdoelstelling 7: Het stimuleren van de toepassing van de afgestemde en verbeterde, bestaande instrumenten Conclusies In de ketenpilot Milieugericht Inkopen bij DAF Trucks is de toepassing van de afgestemde en verbeterde en in deze pilot nieuw ontwikkelde instrumenten op een aantal manieren gestimuleerd. Belangrijkste resultaat is dat de inkoopdirectie heeft besloten om milieugericht inkopen zoals ontwikkeld in het kader van de pilot als standaard werkwijze in te voeren. Om inkopers vertrouwd te maken met de materie is er een cursus Milieugericht inkopen ontwikkeld die inmiddels aan een twintigtal inkopers is gegeven. Besloten is om alle medewerkers van inkoop in de gelegenheid te stellen deze cursus te volgen. Om toepassing van de milieugericht inkopen en het bijbehorende instrumentarium buiten DAF Trucks te stimuleren, is een artikel opgesteld. Het artikel zal in ieder geval verschijnen in het handboek integrale milieuzorg bij Kluwer. Tenslotte heeft DAF Trucks een vervolgproject gedefinieerd om milieugericht inkopen verder te ontwikkelen en in te voeren. 22

27 Hunter Douglas heeft inmiddels de eerste berekeningen op het gebied van energieefficiency en dematerialisatie gemaakt. Hierbij is zowel naar de milieu- als bedrijfseconomische winst gekeken. Verder zijn de doelstellingen op het gebied van productgerichte milieuzorg, het verhogen van de energie-efficiency vanuit ketenperspectief en door innovatief productontwerp, de verdere oriëntatie op het gebied van NO x -kostenverevening en het uitvoeren van een onderzoek naar volledige, gerichte recycling opgenomen in BMP3. Hunter Douglas heeft recentelijk de MJA2 ondertekend. In het eerste kwartaal van 2002 wordt een plan van aanpak opgesteld dat is gericht op de geïntegreerde toepassing de ketengerichte energie-analyse, de totale energie-efficiency index (milieu) en de validatie van de Netto Contante Waarde berekening. Stimulering van toepassing van de energie-analyse vindt tevens buiten Hunter Douglas plaats: De eerste berekeningen op dit gebied zijn opgenomen als één van de 25 voorbeelden op het gebied van energiezuinige productontwikkeling (www.ezp.novem.nl/voorbeelden). Als Hunter Douglas meer ervaring heeft opgedaan met de zojuist beschreven aanpak kan wederom worden besloten om de opgedane kennis ter beschikking van derden te stellen in de vorm van een meer gedetailleerde bijdrage aan de genoemde website en in de vorm van publicaties. Subdoelstelling 8: Conclusies Het delen van de opgedane kennis en ervaring met de leden van de drie brancheorganisaties. Het delen van kennis en ervaring heeft intensief plaatsgevonden in de branchepilot. Buiten de verschillende stuurgroep vergaderingen is door drie opeenvolgende workshops met de drie brancheorganisaties veel kennis en ervaring uitgewisseld en is een gezamenlijk beeld ontstaan van wat PMZ door de 3 branches heen kan betekenen. Door deze gezamenlijke ideeën te toetsen aan de mening van de bedrijven in de laatste workshop heeft kennisdeling ook plaatsgevonden met de bedrijven uit deze drie branches. Daarnaast is het project verschillende malen belicht in artikelen van nieuwsbladen of branchemagazines. 23

28 24

29 3 Resultaten van drie ketenpilots Dit hoofdstuk beschrijft de resultaten van de drie ketenpilot die in het kader van fase 2 van het project zijn uitgevoerd. Het gaat achtereenvolgens om de pilot Milieugericht Inkopen bij DAF Trucks (3.1), de pilot Milieugericht ketenmanagement bij Hunter Douglas (3.2) en de pilot bij de branches VNCI, VVVF en FME-CWM (3.3). 3.1 Pilot Milieugericht inkopen bij DAF Trucks Achtergrond De brancheorganisaties VNCI, VVVF en FME-CWM voeren een project uit om de communicatie en samenwerking op milieugebied in de productketen chemie, verf en metalektro te verbeteren. DAF Trucks heeft meegewerkt aan de eerste fase van het project, in de vorm van enkele interviews en deelname aan een workshop. DAF Trucks neemt op verzoek van de brancheorganisaties ook deel aan fase 2 van het project, dat bestaat uit een: - pilot in de productketen Transportmiddelen: DAF Trucks milieugericht inkopen - pilot in de productketen raambekleding: Hunter Douglas: ketenmanagement - pilot op brancheniveau: VNCI VVVF en de FME-CWM. Deze paragraaf beschrijft de pilot DAF Trucks milieugericht inkopen die in januari 2000 van start is gegaan, onder verantwoordelijkheid van de stafafdeling Kwaliteitszorg Leveranciers (KZL), dat onderdeel uitmaakt van de afdeling Inkoop. De trekker van de pilot is de heer Jurgen van Dueren den Hollander die rapporteert aan het hoofd KZL de heer van Kol. De heer van Kol vertegenwoordigt de afdeling Inkoop in het concern milieuteam van DAF Trucks. Vanuit KPMG Milieu begeleidt de heer Van Bergen de pilot. De belangrijkste redenen voor DAF Trucks om de pilot Milieugericht inkopen uit te voeren zijn: - Het ISO gecertificeerd milieumanagementsysteem waarover DAF Trucks beschikt sinds 1998, vereist 6 dat bij de inkoopprocessen rekening wordt gehouden met milieu; 6 Zie ISO 14001, c De organisatie moet identificeren welke werkzaamheden en activiteiten samenhangen met geïdentificeerde belangrijke milieuaspecten overeenkomstig haar beleid, doelstellingen en taakstellingen. De organisatie moet deze activiteiten, met ingebrip van onderhoud, plannen om te bewerkstelligen dat ze onder gespecificeerde voorwaarden uitgevoerd worden door: het 25

Productgerichte Milieuzorg HEMA

Productgerichte Milieuzorg HEMA Productgerichte Milieuzorg HEMA Aan dit project is in het kader van het Besluit milieusubsidies, regeling milieugerichte technologie een subsidie verleend uit het programma Productgerichte Milieuzorg 2000

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

2 e webinar herziening ISO 14001

2 e webinar herziening ISO 14001 2 e webinar herziening ISO 14001 Webinar SCCM 25 september 2014 Frans Stuyt Doel 2 e webinar herziening ISO 14001 Planning vervolg herziening Overgangsperiode certificaten Korte samenvatting 1 e webinar

Nadere informatie

Building effective IT demandsupply

Building effective IT demandsupply Building effective IT demandsupply structures Gerard Wijers Director Governance and Sourcing Management Agenda» Introductie Demand-Supply» Demand-Supply bij Vopak» Demand-Supply bij van Gansewinkel» Discussie

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Van Risicomanagement naar Waarde Creatie. Duurzaam Inkopen 3.0

Van Risicomanagement naar Waarde Creatie. Duurzaam Inkopen 3.0 Van Risicomanagement naar Waarde Creatie Duurzaam Inkopen 3.0 Content Wie zijn wij Verdwaald in het woud Duurzaamheid gedefinieerd Drijfveren duurzaamheid Duurzaam inkopen De reis naar waardecreatie FIRmus

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Inkoop en de link naar de value chain

Inkoop en de link naar de value chain Inkoop en de link naar de value chain Inkoop en de link naar de value chain 24 juni 2014 An aligned supply chain Bron: Van Veen, 2011 Historical difference supply chain/ logistics domain vs value chain

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Roadmaps Ben Linders Jan Jaap Cannegieter. 4 maart 2009 1

Roadmaps Ben Linders Jan Jaap Cannegieter. 4 maart 2009 1 Roadmaps Ben Linders Jan Jaap Cannegieter 4 maart 2009 1 Geschiedenis van de roadmaps 2001 2006: ervaring opgedaan met continue representatie 15 september 2005: moeilijke discussie bij een opdrachtgever

Nadere informatie

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Opbouw presentatie 1. Uitgangspunten veranderingen G2 - > G3 2. Overzicht belangrijkste

Nadere informatie

Guidelines for setting up a stimul lab

Guidelines for setting up a stimul lab Guidelines for setting up a stimul lab Content Chapter 1 Chapter 2 Chapter 3 Chapter 4 Chapter 5 Chapter 6 Chapter 7 Pilotproject Businessplan Samenwerkingsovereenkomst met stimul Moorsele Building requirements

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

CIRM & SSC. Meerwaarde creëren met Corporate Infrastructure Resources Management en Shared Service Centeres

CIRM & SSC. Meerwaarde creëren met Corporate Infrastructure Resources Management en Shared Service Centeres CIRM & SSC Meerwaarde creëren met Corporate Infrastructure Resources Management en Shared Service Centeres Inhoud Voorwoord Corporate Infrastructure Resource Management 1. People, Process, Place 2. Veranderingen

Nadere informatie

Gebruik van GRI-indicatoren voor interne sturingsprocessen. Mark van Rijn 14 October 2004

Gebruik van GRI-indicatoren voor interne sturingsprocessen. Mark van Rijn 14 October 2004 Gebruik van GRI-indicatoren voor interne sturingsprocessen Mark van Rijn 14 October 2004 Een jaar geleden... Heineken verwijderd uit DJSI STOXX Positie binnen FTSE4Good onder druk Heineken scoort laag

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 14.00: Welkom Best Practice Seminar 14.10: Centraal PMO als middelpunt van projecten en programma s Yvonne Veenma, Stedin 14.50: Pauze 15.30: Governance in een Enterprise

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Tijdelijk en Toch Bevlogen

Tijdelijk en Toch Bevlogen De Invloed van Taakeisen, Ontplooiingskansen en Intrinsieke Arbeidsoriëntatie op Bevlogenheid van Tijdelijke Werknemers. The Influence of Job Demands, Development Opportunities and Intrinsic Work Orientation

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

Enterprisearchitectuur

Enterprisearchitectuur Les 2 Enterprisearchitectuur Enterprisearchitectuur ITarchitectuur Servicegeoriënteerde architectuur Conceptuele basis Organisatiebrede scope Gericht op strategie en communicatie Individuele systeemscope

Nadere informatie

Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland

Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland Andre van Voorst : sr adviseur Kenwerk / Examenwerk Mirjam Hensels : projectleider BPV Handboeken Programma Inleiding

Nadere informatie

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything:

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything: Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie I feel nothing though in essence everything: Associations between Alexithymia, Somatisation and Depression

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Certificeren Waardevol?? KVGM B.V.

Certificeren Waardevol?? KVGM B.V. Certificeren Waardevol?? KVGM Improvement Solutions: + Specialisten in verbetermanagement + 20 jaar ervaring + 6 deskundige, gedreven en pragmatische professionals + Praktische aanpak waarbij de klantorganisatie

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Interessegroep Critical Chain Interessegroep Critical Chain. Agenda. Richard Smal Voorzitter Critical Chain Interesse Groep

Interessegroep Critical Chain Interessegroep Critical Chain. Agenda. Richard Smal Voorzitter Critical Chain Interesse Groep IPMA Grote projecten plannen: How to plan a battleship! Aarle Rixtel, 24 april 2014 Richard Smal Voorzitter Interesse Groep 20:00 of Critical Change 1 Met dank aan onze sponsors Doelstellingen IPMA Critical

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

1.1 ORGANIZATION INFORMATION 1.2 CONTACT INFORMATION 2.1 SCOPE OF CERTIFICATION 2.2 AUDITOR INFORMATION 3.1 AUDIT CONCLUSIONS 3.2 MANAGEMENT SYSTEM EFFECTIVENESS 3.3 OBSERVATIONS Organization Address Name

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Safety Values in de context van Business Strategy.

Safety Values in de context van Business Strategy. Safety Values in de context van Business Strategy. Annick Starren en Gerard Zwetsloot (TNO) Papendal, 31 maart 2015. NVVK sessie Horen, Zien en Zwijgen. Safety Values in de context van Business strategy.

Nadere informatie

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Stakeholderdialoog VNCI Pieterstraat 11 3512 JT Utrecht T +31 (0) 30 234 00 31 info@vbdo.nl www.vbdo.nl Samenvatting Op 14 oktober 2013 heeft de Vereniging van de Nederlandse

Nadere informatie

PMZ Cursus. voor. ANVR Reisorganisaties

PMZ Cursus. voor. ANVR Reisorganisaties Eindrapport subsidieprogramma Stimulering PMZ 2000 PMZ Cursus voor ANVR Reisorganisaties ANVR-VRO Postbus 55 3454 ZH De Meern Holland Novem projectnummer: 0366-00-01-00-0023 Aan dit project is in het kader

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DE CONSUMENT IN DE ZORG? Fragmentatie ehealth initiatieven zorgen weer voor eilandjes in de zorg: ICT leveranciers, Regio s, Ziekenhuizen, Klinieken, Patiënt Verenigingen, Verzekeraars,

Nadere informatie

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY Innovatie prof.dr.ir. Han Gerrits Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory Inhoud Wat is innovatie? Waarom is innovatie zo moeilijk? Innovatie in Banking Hoe kan een organisatie innovatiever worden?

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

ISO/IEC 20000, van standaardkwaliteit naar kwaliteitsstandaard. NGI Limburg 30 mei 2007

ISO/IEC 20000, van standaardkwaliteit naar kwaliteitsstandaard. NGI Limburg 30 mei 2007 ISO/IEC 20000, van standaardkwaliteit naar kwaliteitsstandaard NGI Limburg 30 mei 2007 1 Tijdlijn 80-er jaren: ITIL versie 1 2000: BS 15000 2001: ITIL versie 2 2002: Aangepaste versie BS 15000 2005: BS

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Inkoop: sterke schakels naar succes

Inkoop: sterke schakels naar succes Inkoop: sterke schakels naar succes 5e Pianoo Congres, Rotterdam, 27 mei 2010 Drs Jeroen van de Rijt 0 Hoeveel uitkomsten zijn er mogelijk? input condities uitkomst Tijd 1 1 Conclusies Flow in plaats van

Nadere informatie

Managementsamenvatting

Managementsamenvatting Managementsamenvatting Erasmus Universiteit Rotterdam: CSR paper De route naar Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen in algemene ziekenhuizen. De strategische verankering van MVO in de dagelijkse activiteiten

Nadere informatie

Kansen & Ontwikkelingen met Lean

Kansen & Ontwikkelingen met Lean NETWERK VOOR EN DOOR DE TECHNOLOGISCHE INDUSTRIE LEAN MANAGEMENT PROGRAMMA Kansen & Ontwikkelingen met Lean BE SMART: SAMEN KANSEN CREËREN MET SMART INDUSTRY 10-12-2015 I 1 AGENDA Kansen & Ontwikkelingen

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Instruction project completion report

Instruction project completion report Instruction project completion report The project completion report is in fact a final progress report providing a comparison between the start of the project and the situation at the end of the project.

Nadere informatie

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC LIGHTREC Energiezuinige lampen zijn goed voor het milieu, maar mogen niet worden afgedankt bij het gewone huisvuil. De materialen uit energiezuinige verlichting

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst?

Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst? on behalf of Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst? Symposium Groene ICT en Duurzaamheid in het hoger onderwijs 30-01-2014 Ger Fischer Woord vooraf Nieuwe start cartoon? 2 Onderwerpen

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling met én binnen ABN AMRO IBM Future enterprise. Vincent G.P. van Assem ABN AMRO Amsterdam, 13 september 2006

Duurzame ontwikkeling met én binnen ABN AMRO IBM Future enterprise. Vincent G.P. van Assem ABN AMRO Amsterdam, 13 september 2006 Duurzame ontwikkeling met én binnen ABN AMRO IBM Future enterprise Vincent G.P. van Assem ABN AMRO Amsterdam, 13 september 2006 1 Planet The world is flat 2 People 3 Wereldbevolking: 6.541.920.085 (per

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com LCA, wat kan je er mee Anne Gaasbeek Anne Gaasbeek Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com PRé Consultants PRé is pionier i van LCA sinds 1990; ontwikkelaar van Ecoindicator and ReCiPe

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers The Influence of Cognitive Stimulation in the Form of Active Learning on Mental Health

Nadere informatie

Trade Compliance: Een last of een kans? VLM Workshop 18-11-2014

Trade Compliance: Een last of een kans? VLM Workshop 18-11-2014 Trade Compliance: Een last of een kans? VLM Workshop 18-11-2014 Agenda Opening Introductie Doel van de bijeenkomst Netwerk Trade Compliance Wat is Trade Compliance? Uitdagingen voor Trade Compliance Innovaties

Nadere informatie

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden HealthGrain Holland, Den Haag 5 juli 2011 Innovatie instrument en financierings mogelijkheden Frans van den Berg, Innovatiemakelaar Food & Nutrition Delta Food & Nutrition Delta? FND is deel van het Innovatieprogramma

Nadere informatie

Ervaringen met GRI en CO2-Prestatieladder. 14 december 2011

Ervaringen met GRI en CO2-Prestatieladder. 14 december 2011 Ervaringen met GRI en CO2-Prestatieladder 14 december 2011 Overzicht presentatie Intro VGG Communicatie en organisatie GRI en Jaarbeeld CO2 en Prestatieladder Transparantiebenchmark Aanbestedingen Slide

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie