EU verdubbelt gasvoorraad en gaat op zoek naar meer gasleveranciers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EU verdubbelt gasvoorraad en gaat op zoek naar meer gasleveranciers"

Transcriptie

1 dinsdag 3 juni jaargang 17 nummer 5 Energie Actueel verschijnt 10 keer per jaar Oplage Abonneren via Warmte aan de Waal Aan de Waal in Nijmegen realiseren Nuon, ARN, Alliander en de provincie Gelderland een warmtenet voor woningen. Het milieuvriendelijke netwerk wordt straks gevoed met restwarmte van de afvalenergiecentrale ARN. Nadat de huishoudens het als warm water en verwarming hebben gebruikt gaat het water afgekoeld terug naar ARN. Nuon investeert 82 miljoen euro in het duurzame project. (foto Nuon/ Jorrit Lousberg) Eindelijk zie je de regie in het energiebeleid terugkomen Ex-Kamerlid en wethouder Paulus Jansen (SP) EU verdubbelt gasvoorraad en gaat op zoek naar meer gasleveranciers 3 Special over mobiliteit: de groene motor Aandeel duurzaam Vattenfall licht in de plus Duitse energieconcerns: Staat moet bijspringen bij afbouw atoomcentrales DOOR JAN SCHILS, BRUSSEL De Europese Unie verhoogt de strategische gasvoorraad van 30 dagen, die de lidstaten verplicht zijn aan te houden, binnenkort naar 50 of 60 dagen. Ook gaat zij versneld op zoek naar nog meer gasleveranciers dan Rusland, waarbij in eerste instantie Canada, Libië en Qatar zullen worden benaderd. Verder zal de EU een beroep doen op uitbreiding van de gastoevoer uit Noorwegen, dat nu al goed is voor 28% van de EU-gasimport. Tegelijkertijd wordt de aanleg van een netwerk van gaspijpleidingen tussen de EUlanden met de mogelijkheid op een reverse gas flow om elkaar bij schaarste aan gas bij te springen vanaf nu topprioriteit binnen de Unie. Tenslotte zal intensiever worden ingezet op nog efficiënter energieverbruik, niet in het minst in openbare gebouwen, omdat de EU deze belangrijke besparingstroef veel te weinig uitspeelt. Dreigbrief Dat hebben de Griekse minister van Energie en fungerend raadsvoorzitter Ioannis Maniatis en Europees energiecommissaris Günther Oettinger verklaard na afloop van de recente tweedaagse informele vergadering van de EU-ministers van Energie in Athene, die geheel in het teken stond van de gasvoorzieningszekerheid van zowel de Oekraïne als de EU. Daar werd de spanning nog verhoogd na het bekend worden op de eerste dag van de vergadering van een dreigbrief van de Russische president Poetin aan de EU-regeringsleiders. Daarin kondigt Poetin aan de gaskraan naar de Oekraïne vanaf 1 juni gedeeltelijk dicht te draaien als dat land voor deze datum de contractueel verschuldigde voorafbetaling van ruim 2,2 miljard dollar voor geleverd Russisch gas (op een totale schuld van 3,2 miljard dollar) blijft weigeren. Oettinger reageerde gematigd op de brief van Poetin. Hij verwacht dat de regering in Kiev een deel van de financiële steun van de EU en het IMF zal gebruiken om de Russen te betalen. De EUministers onderstreepten in Athene nog dat zij de energiesector buiten het sanctiebeleid tegen Moskou willen houden. Oettinger: Wij willen geen onderbreking van de gastoevoer en verwachten van Moskou hetzelfde. 20% Zweedse huiseigenaren wil zelf stroom produceren DOOR WIM VERSEPUT, KOPENHAGEN De belangstelling onder de Zweedse huiseigenaren om geld te steken in de installatie van zonnepanelen op het dak of een kleinschalige windturbine blijkt niet gering, maar het zou wel nog stukken beter kunnen. Dat vindt in ieder geval brancheorganisatie Svensk Energi. Concreet loopt één op de vijf huishoudens ofwel 20% rond met plannen voor een eigen stroomproductiefaciliteit, zo is duidelijk geworden uit een door de elektriciteitsbranche gehouden enquête. Het grootst is de belangstelling onder de eigenaren van een vrijstaande woning of bedrijf op het platteland. Daar overweegt ruim 30% te investeren in eigen stroomproductie. Omgekeerd is het zo dat 70% te kennen heeft gegeven niet geïnteresseerd te zijn. Deze desinteresse wordt in de meeste gevallen veroorzaakt omdat de woonsituatie zonnepanelen of turbines niet toelaat of dat de installatie in de praktijk te bezwaarlijk is. Een niet onbeduidend aantal (39%) gelooft echter ook dat het niet rendabel is. De 20% Zweden die het wel wil, heeft als motief geldbesparing (58%), milieubehoud (51%) en dat men zoveel mogelijk zelfvoorzienend wil zijn (50%). Geen rompslomp De vaart in de groei van met name de zonnepanelencapaciteit zat er niettemin vorig jaar flink in. In 2013 werden bijna evenveel panelen geïnstalleerd als in alle jaren daarvoor. Ondanks deze explosieve groei is de productiecapaciteit van zonne-energie ten opzichte van andere bronnen nog steeds klein. Om ook de sceptici over de streep te trekken, is het gezien de enquête-uitslag volgens Svensk Energi primair nodig dat de huishoudens zich geen rompslomp op de hals halen als ze een eigen productie opzetten en daar ook echt wat mee kunnen verdienen. Met name ten aanzien van de afzet van de meerproductie is de situatie in Zweden fiscaal-technisch nog niet ideaal, vindt de brancheorganisatie. Geen fossielvrije toekomst zonder stadsverwarming DOOR WIM VERSEPUT, KOPENHAGEN Eerst komt er stadsverwarming, daarna even niets en dan nog een keer stadsverwarming. Dat is vrij vertaald de visie in een rapport dat is opgesteld in opdracht van de Deense rijksdienst energie. Volgens de rapporteurs moet er meer stadsverwarming komen, omdat dit de meest doelmatige manier is om het in de toekomst te kunnen stellen zonder fossiele brandstoffen. Dat doel moet volgens de Deense politici al in 2035 zijn bereikt. Veruit de grootste hoeveelheid energie wordt benut voor de verwarming van woningen. Stadsverwarming kan daarin flexibel voorzien en moet daarom de ruggengraat vormen in het totale energiesysteem, aldus de analisten. Stadsverwarming zorgt nu al voor warmte in 63% van de Deense woningen en heeft een aandeel van 50% van de totale vraag naar verwarming, dat wil zeggen inclusief de verwarming van bedrijfsgebouwen en openbare gebouwen. Een realistisch doel is dat dit aandeel wordt opgekrikt naar 70%. In dat geval zou ongeveer 75% van de woningen op stadsverwarming zijn aangesloten. In de handen wrijven De belangenorganisatie van de Deense stadsverwarmers, Dansk Fjernvarme, wrijft zich in de handen bij de conclusies, maar tekent wel aan dat er dan ook politieke initiatieven moeten worden genomen. De stadsverwarmingsspelers en andere energieleveranciers moeten voor de investeringen die nodig zijn zeker kunnen zijn over de randvoorwaarden, vindt Kim Mortensen, directeur van de organisatie. Aan de burgerij ligt het niet, als wordt afgegaan op een opinieonderzoek van TNS Gallup. Driekwart van de ondervraagden geeft aan dat collectieve verwarmingsoplossingen hun voorkeur hebben, als die oplossingen technisch mogelijk zijn. Duurzame warmte De vraag is wel hoe duurzaam stadsverwarming nu eigenlijk is, omdat toch vaak gebruik wordt gemaakt van restwarmte van fossiel gestookte centrales. Hoewel ook dat qua milieu op zich al een goede zaak is, is in Denemarken bovendien al ruim de helft afkomstig uit hernieuwbare bronnen, zoals stro, houtsnippers, zonne-energie en aardwarmte, zo weet Dansk Fjernvarme. Energie Actueel is ook digitaal beschikbaar: energieactueel.nl

2 2 ECONOMIEmarkt & bedrijven Aandeel duurzaam Vattenfall licht in de plus Vattenfall in spagaat tussen transitie en rendement Nuon-moederbedrijf Vattenfall moet een leidende rol spelen bij de energietransitie zonder concessies te doen aan het rendement van de onderneming. Die opdracht is het concern namens de Staat als enige aandeelhouder ingepeperd door de Zweedse staatssecretaris van Financiën Erik Thedéen. De bruinkool gestookte centrales die Vattenfall runt in Duitsland, en ook de aardgascentrales van dochter Nuon in Nederland, zijn geen excuus om een loopje te nemen met zowel de verduurzaming als met de winstgevendheid, vindt Thedéen die zijn visie eind april ventileerde op de algemene jaarvergadering in het nieuwe hoofdkantoor van het bedrijf in Solna bij Stockholm. DOOR WIM VERSEPUT, KOPENHAGEN Het aandeel van duurzame elektriciteit en warmte in de productie van Vattenfall was in de eerste maanden van het lopende jaar iets (1%) groter dan een jaar eerder. Dat blijkt uit de cijfers over het 1ste kwartaal die het Zweedse energieconcern eind april op tafel heeft gelegd. De lichte groei komt voor rekening van de mix windkracht, biomassa en vuilverbranding. Het aandeel daarvan belandde daarmee op 4%. Het aandeel van waterkracht handhaaft zich op 21%. Opgeteld is dus een kwart van de energiemix van Vattenfall van duurzame aard. De hernieuwbare energie komt daarmee aardig in de buurt van de atoomkrachtproductie die 29% scoorde, ofwel ook 1% meer dan vorig jaar. De fossiel gestookte centrales leverden 2% in en kwamen op 46%. Gunning windpark Normaal gesproken zal de groei van de duurzame energieproductie bij Vattenfall primair worden gerealiseerd met windenergie. Het concern neemt daarop concreet een nieuwe grote optie doordat het zich in mei prekwalificeerde voor de inschrijving op de concessie voor de aanleg en exploitatie van een nieuw groot windturbinepark, Horns Rev 3 in het Deense deel van de Noordzee. Vattenfall strijdt later dit jaar met E.On, Donge Energy en Statoil om de gunning van de concessie. Schade beperkt In absolute zin produceerde Vattenfall in het 1ste kwartaal wel wat minder elektriciteit, namelijk 50,1 TWh tegen nog 52,2 TWh in Dat komt neer op een daling met 4%. Dat is voornamelijk een uitvloeisel van de buitengewoon zachte winter in Europa. De stroomprijzen pakten eveneens lager uit en de omzet van Vattenfall zakte dan ook een kleine 8%, ofwel 418 miljoen euro naar 5 miljard euro. Afgezet tegen de 30% waarmee de afzet van stroom en warmte daalde, valt dat niettemin mee. Vattenfall hield de schade namelijk beperkt omdat het zich de afgelopen jaren flink heeft ingedekt op de termijnmarkt. Het operationele resultaat voor rente en belasting nam zelfs met ruim 9% toe, maar dat is niet te danken aan de markt maar aan de verkoop van het stroomnet in Hamburg aan de overheid van deze Duitse stad. Dat was het gevolg van een vorig jaar gehouden referendum onder de Hamburgers. Het eigenlijke operationele resultaat daalde met ruim 22% naar 1 miljard euro. Concerndirectievoorzitter Øystein Løseth ziet geen signalen dat het tij keert. De omstandigheden op de markt blijven moeilijk. Op korte en middellange termijn verwachten we geen fundamentele verbetering van de vraag en de prijzen voor onze producten en diensten. Afstoting niet uitgesloten In hoeverre de recent in een aparte divisie ondergebrachte activiteiten buiten Scandinavië van de hand zullen worden gedaan, is momenteel niet aan de orde. Thedéen erkent dat de focus van Vattenfall op Scandinavië is komen te liggen en op termijn is afstoting van de bedrijven op het continent daarom niet uitgesloten. Maar het gaat om een complexe zaak, de bedrijvigheid daar is veelomvattend en vertegenwoordigt grote economische belangen. Voor het geval de kwestie actueel wordt, is daarvoor brede steun van het parlement nodig, maar die is er op het ogenblik niet, constateert de vice-bewindsman. In elkaars verlengde Vattenfalls opdracht lijkt hoe dan ook veel op een spagaat. Thedéen: Op korte termijn en misschien op middellange termijn is het zonder twijfel een afweging tussen twee doelstellingen, maar op langere termijn ben ik ervan overtuigd dat economisch verantwoorde en duurzame productie in elkaars verlengde liggen. Op den duur zal het niet rendabel meer zijn om elektriciteit en warmte te produceren met een hoge CO 2 -uitstoot. Hier ligt een grote uitdaging voor Vattenfall. De uitdaging is ook dat de gangbare fossiele productiecapaciteit, naarmate er meer duurzame capaciteit beschikbaar komt, haar economische waarde volledig verliest. Het is daarom belangrijk dat het bedrijf over een strategie beschikt hoe het dit wil ondervangen, onderstreept Thedéen. Zachte winter slecht voor winst en omzet RWE en E.On Best en slechtst presterende beursfondsen Periode 28 april t/m 26 mei 2014 DOOR PETER WESTHOF De zachte winter in Europa heeft niet alleen negatieve gevolgen gehad voor de economische groei in ons land, maar ook voor utilities als RWE en E.On. Daarnaast speelden de moeilijke economische omstandigheden opnieuw een rol, zo bleek uit de cijfers van beide bedrijven over het eerste kwartaal van De resultaten van Iberdrola waren daarentegen veel rooskleuriger. Het liet over de eerste drie maanden van 2014 een mooie winststijging zien. RWE ondervond in het eerste kwartaal duidelijk hinder van de milde winter in Europa en de lagere stroomprijzen. De winst en de omzet van RWE gingen omlaag, zo bleek uit cijfers die half mei werden gepubliceerd. De nettowinst zakte met 36% tot 838 miljoen euro en de omzet ging met 9% omlaag tot 14,7 miljard euro in vergelijking met een jaar eerder. RWE verkocht in de eerste drie maanden van dit jaar 6% minder stroom en 19% minder gas. Door de lagere energievraag en de concurrentie van alternatieve energiebronnen heeft RWE te kampen met overcapaciteit en daarom is het bedrijf bezig energiecentrales te sluiten. Zoals verwacht geeft het eerste kwartaal de moeizame marktomstandigheden in de energiesector weer, stelde RWE-topman Peter Terium in een toelichting op de cijfers. RWE paste zijn winstverwachting voor heel 2014 aan vanwege de verkoop van de olie- en gastak DEA aan het investeringsbedrijf van de Russische miljardair Michaïl Fridman voor 5,1 miljard euro. Die verkoop werd in maart aangekondigd. De nettowinst wordt nu geraamd op 1,2 tot 1,4 miljard euro, terwijl RWE eerder rekende op 1,3 tot 1,5 miljard euro. Dankzij de verkoop van DEA zal de schuld van RWE dalen tot 26 miljard euro aan het einde van 2014, van bijna 31 miljard euro een jaar eerder. Het aandeel RWE moest op de Duitse beurs in reactie op de cijfers ruim 2% prijsgeven. Strengere regelgeving Ook E.On heeft zijn winst en omzet in het eerste kwartaal verder zien dalen. Het bedrijf verkocht door de warme Europese winter aanzienlijk minder gas dan een jaar eerder, terwijl de verkoop van elektriciteit minder opleverde. De totale omzet van E.On zakte vorig kwartaal met 11% tot 31,8 miljard euro. Daarbij verkocht het concern bijna een kwart minder gas, terwijl de hoeveelheid geleverde elektriciteit met 2% toenam. De nettowinst was met 1,2 miljard euro 13% lager dan in de eerste 3 maanden van E.On weet de slechtere resultaten aan aanhoudend moeilijke marktomstandigheden, strengere regelgeving en de verkoop van activiteiten. Het bedrijf zet meer in op de productie uit hernieuwbare bronnen, zoals zon en wind. De opbrengsten hiervan namen het afgelopen kwartaal met een vijfde toe, tot bijna 600 miljoen euro. Ook het aandeel E.On verloor in reactie terrein op de Duitse beurs. Toch betitelden de analisten van zakenbank Goldman Sachs de eerstekwartaalresultaten als solide. Het koopadvies voor het aandeel wordt gehandhaafd. Positief Het Spaanse energiebedrijf Iberdrola keek wel met een positieve blik terug op het eerste kwartaal van De nettowinst steeg met 8,4% naar 953 miljoen euro. De cijfers werden wel extra opgefleurd door de verkoop van belangen in Portugal en Brazilië. Iberdrola stelde dat het ook in het eerste kwartaal last heeft gehad van een belastingmaatregel van de Spaanse regering. Die heeft vorig jaar voor de Spaanse energiebedrijven de belastingen flink verhoogd, omdat de subsidiëring van alternatieve energie een flink gat in de staatskas heeft geslagen. Volgens Iberdrola heeft de fiscale maatregel de onderneming in het eerste kwartaal 260 miljoen euro gekost. Over het hele jaar bedraagt de tegenvaller 656 miljoen euro. De winst bij de windmolendivisie in Spanje zakte in best presterende RWE 7,72% GdF Suez/International Power 7,00% National Grid Group 6,09% Iberdrola 5,45% Endesa 5,20% minst presterende Gasnatural - Union Fenosa 1,26% Centrica -1,53% EVN -2,37% EDP -2,60% Veolia Env -2,74% het eerste kwartaal als een kaartenhuis in elkaar: -91%. De tegenvallers in thuisland Spanje werden in het eerste kwartaal gecompenseerd door sterke prestaties bij de internationale divisie. Zo liet het bedrijf mooie winstcijfers zien in zowel het Verenigd Koninkrijk als in de Verenigde Staten. Iberdrola hield vast aan eerder afgegeven winstverwachtingen voor de periode De beter dan verwachte resultaten zorgden voor een lichte koersstijging van het aandeel Iberdrola op de beurs in Madrid.

3 3 INTERVIEWpolitiek Paulus Jansen (SP) verruilt Tweede Kamer voor wethouderschap Utrecht Eindelijk zie je de regie in het energiebeleid terugkomen DOOR JAN SJERPS Na zeven jaar Kamerlidmaatschap voor de SP neemt energiewoordvoerder Paulus Jansen afscheid van de Haagse politiek. Hij wordt wethouder Wonen in Utrecht, als eerste SP er in een G4-gemeente. In zijn beginperiode als Kamerlid verzette de in Roermond geboren ingenieur zich fel tegen de splitsing van elektriciteitsproducenten en netbeheerders en de verkoop van Nuon en Essent. Over het energiebeleid van de afgelopen periode is hij aanmerkelijk positiever. We zijn eindelijk een stap vooruit aan het zetten. - Hoe kijkt u naar de oogst van het Nederlands energiebeleid in uw periode in de Kamer? Jansen: Je ziet de regie in het energiebeleid de laatste jaren eindelijk terugkomen. Dat is een geweldige ontwikkeling. Onder Paars is afscheid genomen van de centrale sturing op de energiemarkt. Het afschaffen van het elektriciteitsplan van de Sep (de toenmalige Samenwerkende elektriciteitsproducenten), waarmee ingeschat werd waar in Nederland welke productie moest komen, heeft rampzalige gevolgen gehad. Er is veel te veel capaciteit gebouwd. Nu staan de gascentrales en de installaties voor warmtekrachtkoppeling stil. Er is gewoon een varkenscyclus geweest. Je kan de verduurzaming, die je in een periode van tientallen jaren moet vormgeven, niet overlaten aan de markt. Dat besef dringt nu door. Ik lees de noodzaak voor centrale regie terug in het Energieakkoord. Minister Kamp denkt meer na over dit soort vraagstukken dan zijn voorgangers, bijvoorbeeld met de balancering van de netten. Ook zoekt hij nadrukkelijk de dialoog met Duitsland. Ik ben heel blij dat dat tij is gekeerd, dat is voor mij de belangrijkste winst van mijn periode in de Kamer. De schaduwzijden van de marktwerking zijn pas de afgelopen tien jaar zichtbaar geworden - Wat was voor u het dieptepunt? De verkoop van Nuon en Essent. Sommige mensen zeiden toen: Die bedrijven zijn oude mastodonten, steek je geld in nieuw talent. Maar ik denk zelf dat je een aantal publieke In mijn hart ben ik een lokale politicus energiebedrijven prima kan gebruiken om de verduurzaming meer tempo te geven. Natuurlijk hebben Vattenfall en RWE veel te veel betaald, en daar zijn een paar provincies en gemeenten heel rijk van geworden. Maar dat leidt er nu toe dat die bedrijven helemaal niets kunnen investeren. Dat is niet goed voor Nederland als geheel. Als je 10 miljard euro per bedrijf uittrekt, en dat is gebeurd, gaat dat ten koste van je slagkracht. In feite heb je je tafelzilver verkocht. En wat hebben die provincies en gemeenten nou met dat geld gedaan? In veel gevallen hebben ze snel geld in infrastructuur gepompt, omdat ze bang waren dat het Rijk anders een greep in de kas zou doen. Er is helemaal niet strategisch mee omgegaan, terwijl van tevoren werd gezegd dat het ingezet zou worden voor de verduurzaming. Daar is niets van terechtgekomen. Te veel ontwikkelingen die zijn gericht op de eindgebruikers vallen nu stil. Ik noem de slimme meter, die voor geen meter van de grond komt, en energiebesparing in woningen en zuinige installaties. Die zaken worden allemaal een stuk makkelijker als je een publiek energiebedrijf hebt dat het algemene belang nastreeft. - U heeft ervoor gepleit om Nuon terug te kopen. Wilt u dat nog steeds? Ja, maar gedane zaken nemen heel moeilijk keer. Provincies en gemeenten willen het risico niet nemen. Laten we kijken hoe we de innovatiekracht wel tot bloei kunnen laten komen. Een idee is om daar coöperaties voor in te zetten, die lokaal energie produceren. Het moet makkelijker gemaakt worden om daarmee te beginnen. Er is bewust bureaucratie opgezet om de inbreuk daarvan op de energiebelasting te beperken. Ik denk dat heel veel mensen het leuk zouden vinden om mee te doen. In de praktijk groeien de coöperaties een stuk minder hard dan zou kunnen. De schaduwzijden van de marktwerking zijn pas de afgelopen tien jaar zichtbaar geworden. De behoefte van consumenten aan concurrentie is zwaar overschat. Sinds Paulus Jansen is nu wethouder Wonen in Utrecht. Volgens het collegeprogramma moet de stad al in 2030 klimaatneutraal zijn. Is dat geen onmogelijke opgave? Jansen: De duurzaamheidsdoelstelling uit het collegeprogramma is ambitieus, ik denk zelfs héél ambitieus. Het is nu zaak om die mooie ambitie te vertalen naar concrete maatregelen. Vaak zullen we daarvoor ook derde partijen voor nodig hebben. Ik vind het heel belangrijk dat we de komende jaren systematisch gaan werken aan de verduurzaming van de gebouwde voorraad. Ook wil ik werken aan de energie-efficiëntie in het gemeentelijk apparaat. Zo moet het energieverbruik stapje voor stapje omlaag. Bij de lokale energieopwekking moeten we zorgen dat we aansluiten bij wat mensen leuk vinden, waar draagvlak voor bestaat. In de vorige collegeperiode is een initiatief voor de plaatsing van windturbines op bedrijventerrein Lage Weide gesneuveld in de raad, na heftig verzet van omwonenden. Volgens mij was er met de locatie weinig mis als je kijkt naar de objectieve hinderfactoren. Maar bewoners van aanpalende wijken zijn toch bang voor overlast en denken dat hun huis minder waard wordt. Het is dan verstandig om een pas op te plaats te maken en te investeren in plannen waar wél draagvlak voor bestaat. Ik vind het leuk om daaraan te werken. In de Kamer heb ik het uitstekend naar mijn zin gehad, maar in mijn hart ben ik een lokale politicus. de liberalisering is maar 20 tot 25% van de consumenten overgestapt van Essent, Nuon en Eneco. De rest heeft er geen behoefte aan. Stroom is een amorf product, mensen hebben geen tijd en zin om daar voortdurend over na te denken. Je ziet concurrentie ontstaan tussen de gesplitste energiebedrijven en de netbeheerders - Ziet u met het Energieakkoord een einde van de zigzagpolitiek op energiegebied? Het is bepaald niet uitgekristalliseerd. Het Europese kader voor energiebeleid is nog niet deugdelijk. Het emissiehandelssysteem functioneert niet. Ook moeten we bepalen wat we willen met de energiebelasting. Hoe meer we verduurzamen, des te minder inkomsten de overheid krijgt. Dat zorgt voor problemen bij Financiën en dus voor instabiel beleid. Het Energieakkoord geeft daar onvoldoende antwoord op. Je ziet nu ook concurrentie ontstaan tussen de gesplitste energiebedrijven en de netbeheerders. Die willen allebei hetzelfde stuk van de markt veroveren. De slimme meter is daar een voorbeeld van, met het gevolg dat er geen schot in zit. Je moet daar als eenheid opereren. - Wie zal die strijd volgens u winnen? Dat is niet makkelijk te zeggen. Het is een ideologisch punt. Kijk naar het aanleggen van de oplaadpunten voor de elektrische auto. Dat hadden de netbeheerders zich toegeëigend. Dat lijkt mij terecht, het is een natuurlijke taak voor hen. De VVD was daar tegen, die vindt dat de markt het moet doen. Ik constateer nu wel dat het tempo van de aanleg flink omlaag gaat. Als de markt het niet oppakt, ontwikkelt de infrastructuur zich niet snel genoeg om de elektrische auto aantrekkelijk te maken. - Hoe moeten de teruglopende inkomsten uit de energiebelasting volgens u worden opgevangen? Ik vind het ten principale een slecht idee om op duurzame energie belasting te heffen, maar je zou wel de kosten van de back-upvoorziening duurder kunnen maken. Op dit moment leunen de mensen met een zonnepaneel heel vaak op de centrale voorziening. Daar betalen ze relatief weinig voor. We moeten heel goed nadenken over wat de juiste prijs is voor die back-upvoorziening. Daarnaast zou je het voor consumenten aantrekkelijk moeten maken om hun afhankelijkheid van het net zo klein mogelijk te maken. Als een woning van 60 tot 70% zelfvoorzienend is, hoeven we minder te Ik vind het ten principale een slecht idee om op duurzame energie belasting te heffen, maar je zou wel de kosten van de back-upvoorziening duurder kunnen maken. CV Paulus Jansen Geboren: Roermond, 2 maart 1954 Gehuwd, drie zonen : Extern deskundige, Bewonersorganisatie Feijenoord : Hoofd proces- en projectontwikkeling Nevanco : Hoofd bouwautomatisering en senior consultant, ingenieursbureau DHV-AIB : Lid Provinciale Staten van Utrecht : Beleidsmedewerker volkshuisvesting en energiebeleid, SP-fractie Tweede Kamer : Lid gemeenteraad van Utrecht : Algemeen Secretaris SP : Beleidsmedewerker volkshuisvesting en energiebeleid, SP-fractie Tweede Kamer : Lid Tweede Kamer der Staten-Generaal : Voorzitter van de vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu van de Kamer Vanaf 2014: Wethouder Wonen en Ruimtelijke Ordening in Utrecht investeren in het net. Ik vind dat we dat gedrag met fiscale prikkels moeten belonen. Daarom heb ik met René Leegte (VVD) een motie ingediend, en aangenomen gekregen, om het invoeren van een kwartiertarief te onderzoeken. Daarmee zou de stroomprijs ieder kwartier variëren, waardoor slimme apparaten aan gaan als de stroomprijs laag is. Als we deze techniek in de toekomst grootschalig toepassen, hebben we veel minder netcapaciteit nodig. Ook moeten we in Europa een bodem leggen op de belasting op fossiel, net zoals we een bodem hebben gelegd op de vennootschapsbelasting. Anders blijven er enorme verstoringen optreden in de internationale energiestromen. Die verstoring zorgt ervoor dat we meer moeten investeren in de netten om die grenseffecten op te vangen. Nu staan de gascentrales en wkk s stil. Er is gewoon een varkenscyclus geweest - Als Kamerlid stond u bekend als iemand die eerder op zoek ging naar compromissen en oplossingen dan de confrontatie. Werkt dat nog in de politiek van vandaag? Die stijl schijnt typisch voor techneuten te zijn. In de loop van de jaren ben ik wel milder geworden. Toen ik in 95 in de Provinciale Staten zat, had ik de neiging om bij het spelen van de bal ook af en toe de man mee te nemen, anders val je helemaal niet op. Later heb ik geconcludeerd dat het centraal stellen van de inhoud op de lange termijn het hoogste rendement oplevert. Als je ziet hoe mensen reageren op jouw inbreng, dan helpt het om een beetje relativeringsvermogen te hebben. Ik heb altijd gevonden dat de meeste woordvoerders openstaan voor argumenten. Recent heb ik bijvoorbeeld met René Leegte (VVD) en Jan Vos (PvdA) een aantal dingen voor elkaar gekregen. De politieke ruimte van woordvoerders is niet altijd even groot. Het is de kunst te zien waar die wel ligt, en daar iets mee te doen. Er is maar één fractie die puur ideologisch opereert. Dat is de PVV, die weet van tevoren al wat de waarheid is. Argumenteren heeft dan heel weinig zin. Ik blijf het proberen, maar niet met veel succes.

4 4 THEMA mobiliteit Mobiliteit: de groene motor DOOR ALEXANDER HAJE Groene mobiliteit, emissiearme voertuigen. Nederland beschikt over het schoonste nieuwe wagenpark van Europa: de CO 2 -uitstoot van nieuwe auto s in 2013 daalde met 8% ten opzichte van 2012 en is daarmee het laagst van Europa. Vooral door fiscale prikkels die de overheid geeft om de aanschaf van elektrische en/of hybride auto s te stimuleren, is hun aantal de laatste jaren flink toegenomen. Hoe en in welk tempo elektrisch vervoer zich de komende decennia zal ontwikkelen, valt niet met zekerheid te zeggen. Ook andere ontwikkelingen zijn daar van invloed op. Denk aan biobrandstoffen en de waterstofcel. Ook die zullen in toenemende mate hun bestemming vinden in de mobiliteit en het transport. Feit is dat Nederland zijn CO 2 -uitstoot in de transportsector in 2030 moet hebben teruggebracht met 17% en met 60% in Dat is de ambitie zoals die staat vermeld in het Energieakkoord en de Klimaatagenda van oktober Richard Smokers (TNO) Over twintig jaar moet groot deel nieuwe auto s CO 2 -emissievrij zijn De tijd dringt om alle auto s en vrachtauto s duurzaam te maken, zegt Richard Smokers, strategisch adviseur Sustainable Transport & Logistics bij TNO. Vanaf 2035 mogen geen andere auto s verkocht worden dan auto s die passen in het plaatje van Smokers: Ook Nederland moet een bijdrage leveren aan het halen van de klimaatdoelen. In dat licht bezien zullen mobiliteit en transport, zowel over de weg, over water als door de lucht, een substantiële bijdrage daaraan moeten leveren de komende decennia. Op Europees niveau is besloten om er naar te streven klimaatverandering binnen de 2 graden Celsius te houden. In 2050 moeten daarvoor wereldwijd de CO 2 -emissies met de helft zijn gereduceerd ten opzichte van Voor de westerse wereld is dat 80% CO 2 -emissiereductie ten opzichte van Tot wasdom brengen Smokers: Willen we dat nagenoeg alle personenauto s in 2050 op duurzame energie rijden, dan mogen er vanaf 2035 alleen nog maar duurzame auto s worden verkocht. Vervanging van de hele vloot duurt namelijk vijftien jaar. We hebben dus van nu tot 2035 de tijd om al die duurzame technieken tot wasdom te brengen. Tegen die tijd moeten ze marktrijp zijn en ook betaalbaar. Dan is twintig jaar niet erg lang. Er staat dus een flinke tijdsdruk op die ontwikkeling. Traag proces Smokers: Als we nagaan dat de hybride auto nu al bijna twintig jaar op de markt is, dan is een marktaandeel van enkele procenten nog niet erg veel. Het is een traag proces. Diezelfde twintig jaar zal naar verwachting nodig zijn om volledig elektrische auto s en auto s op waterstof een substantieel marktaandeel te geven. Want die tijd is nodig om technieken volledig uit te ontwikkelen en om door schaalvoordelen kostenreducties te bereiken, zegt hij. De waterstoftechnologie is daarbij niet minder ver ontwikkeld dan de technologie van elektrisch aangedreven auto s. De voertuigtechnologie voor waterstof is gereed. Bedrijven die waterstoftankstations willen gaan bouwen en waterstof willen maken, weten hoe het moet. Al die partijen wachten nu nog op een gunstig moment om waterstof grootschalig op de markt te introduceren. Wezenlijk verschil Een invoering die wezenlijk verschilt van de manier waarop elektrisch vervoer vijf jaar geleden op de markt is gebracht, zegt Smokers. Een elektrische auto kan bijvoorbeeld thuis worden opgeladen, daarmee kan op een veel kleinschaliger manier worden begonnen. Voor waterstof zijn tankstations en voldoende voertuigen nodig om het rendabel te maken. Je kan waterstof alleen stukje bij beetje invoeren als je rond een tankstation snel voldoende auto s kunt laten rijden. Zo worden in het busvervoer wel al concrete stappen gezet met waterstof aangedreven voertuigen. Complexe sector Smokers: Europa en Nederland zijn nu hard bezig om die 80%-doelstelling nader in te vullen. Vanuit Europa is gesteld dat voor de transportsector een CO 2 -recuctie van 60% in 2050 gehaald moet worden. Geen eenvoudige opgave. Want de transportsector wordt gekenmerkt door een groot aantal en een grote diversiteit aan actoren: van particulieren, leaserijders, kleine bedrijven met een paar bestelauto s, grote transportbedrijven tot aan multinationals toe. En van autofabrikanten tot toeleveranciers en energieleveranciers. Daardoor is het een complexe sector om slagvaardig een vergroening door te voeren. Vraag is vervolgens voor welke opties dan gekozen moet worden. Beperkt Die opties zijn beperkt, constateert Smokers. Op korte termijn is er nog veel te winnen met het zuiniger maken van conventionele voertuigen. Maar als het gaat om rijden op duurzame energie, dan komen vooral elektrisch rijden, rijden op waterstof en biobrandstoffen in aanmerking. Drie alternatieven die elk zo hun nadelen hebben. In de eerste plaats omdat ze in het begin allemaal duur zijn. Elektrisch rijden heeft als belangrijkste nadeel de beperkte actieradius en relatief lange oplaadtijden. Bij waterstof moet ook een nieuwe infrastructuur worden opgetuigd. En bij biobrandstoffen is er onder andere discussie over concurrentie met de voedselvoorziening. Kortom, geen van deze drie opties is probleemvrij. Duidelijk is in ieder geval ook dat geen van de drie in staat is in z n eentje al het transport van duurzame energie te voorzien. Het is altijd én én. Bruikbaar Niet alle opties zijn daarnaast ook bruikbaar voor alle doeleinden, zegt Smokers. Een elektrisch aangedreven vrachtauto die duizend kilometer verderop vracht moet afleveren, vervoert dan alleen nog zijn eigen batterijen. Terwijl in steden waar met problemen op het gebied van luchtkwaliteit en geluid, en veel voertuigen die korte ritten maken, elektrisch vervoer juist weer wel een goede oplossing is. Je komt dus tot een zeer gedifferentieerd beeld. Elektrisch vervoer zal met name in stedelijke en regionale context een belangrijke rol gaan spelen. Daarbij moet je denken aan personen- en bestelauto s, bussen en lichte vrachtwagens. Lange afstandsgoederenvervoer zal het vooral van biobrandstoffen moeten hebben in steeds zuiniger vrachtwagens. Dat is daar de meest voor de hand liggende optie. Door de beperkte beschikbaarheid van duurzame biobrandstoffen op wereldwijde schaal en de vraag naar biomassa in andere sectoren zal maar een beperkt deel van de energievraag van transport in Nederland met biobrandstoffen bediend kunnen worden. Dat betekent dus ook dat zowel elektrisch als waterstof een belangrijke rol in de verduurzaming van de transportsector zullen gaan spelen de komende decennia. Richard Smokers (TNO): We hebben tot 2035 tijd om duurzame technieken tot wasdom te brengen. Brandstofvisie moet zorgen voor minder broeikasgassen Mobiliteit en transport nemen de komende jaren naar verwachting verder toe. En daarmee ook de uitstoot van schadelijke stoffen. De visie duurzame brandstoffenmix, die onder auspiciën van het ministerie van Infrastructuur en Milieu tot stand komt, beschrijft hoe de verschillende soorten fossiele en alternatieve brandstoffen elkaar kunnen aanvullen. Maar ook waar ze niet goed met elkaar samengaan. De brandstofvisie vloeit voort uit het Energieakkoord en de Klimaatagenda, waarin het kabinet beschrijft hoe het klimaatverandering wil aanpakken. Daarin zijn langetermijndoelen rondom de vermindering van uitstoot van broeikasgassen vastgelegd. In de brandstofvisie komt te staan hoe deze doelen bereikt kunnen worden. Ze moet deze zomer rond zijn. Na de zomer wordt gewerkt aan een actieplan dat voor het eind van het jaar wordt opgeleverd. Belanghebbenden Bij het tot stand komen van de visie is een brede groep belanghebbenden betrokken, waaronder brandstofproducenten, autofabrikanten, koepelorganisaties en overheden. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu is trekker van de afspraak uit het SER-akkoord en faciliteert het overleg. In het Energieakkoord staan de langetermijndoelen voor de mobiliteit- en transportsector in ons land. Die doelen zijn: 1) Maximale uitstoot van 25 Mton CO 2 in Dit is 17% lager dan in ) Instroom van alleen nog nul-emissie personenauto s in het wagenpark vanaf ) In 2050 moet de uitstoot van het broeikasgas CO 2 60% lager zijn dan in Doel Het doel van de visie is dus het reduceren van CO 2 -uitstoot door voertuigen. Andere criteria die spelen in het wegvervoer zijn maatschappelijke doelen als luchtkwaliteit, werkgelegenheid, veiligheid, duurzame energie en zekerheid op het gebied van energievoorzieningen. Bij dit overleg zijn brandstofproducenten, (elektrische) autofabrikanten, transportbedrijven, verladers, havens, maar ook de tankinfrastructuur in ons land betrokken. Aantal geregistreerde elektrische voertuigen in Nederland Aantal per Type voertuig Personenauto (FEV) Personenauto (E-REV, PHEV) Bedrijfsauto < Bedrijfsauto > Bus* Quadricycles (vh driewielig) Motorfiets Totaal op de weg * inclusief trolleybussen en een aantal hybride bussen # exclusief volledig hybride voertuigen Bron: Rijksdienst voor Wegverkeer, 2014 Top 5 geregistreerde modellen elektrische auto Model Voertuigtype Aantal Mitsubishi Outlander Personenauto (PHEV) Volvo V60 Plug-in hybrid Personenauto (PHEV) Opel Ampera Personenauto (E-REV) Toyota Prius Plug-in Personenauto (PHEV) Tesla Model S Personenauto (FEV) Bron: Rijksdienst voor Wegverkeer/ )

5 5 THEMA mobiliteit Shell onderzoekt mogelijkheden geavanceerde biobrandstoffen Janet Richter, directeur Communicatie Renault Nederland Onverminderd inzetten op zero emission technologie Naast veel andere autofabrikanten is producent Renault Nissan al enige jaren actief op de markt van elektrische auto s. We zullen ook in de toekomst onverminderd blijven inzetten op de zero emission technologie, zegt Janet Richter, directeur Communicatie van Renault Nederland. Energiegigant Shell onderzoekt de mogelijkheden voor geavanceerde biobrandstoffen. Voor waterstof ziet het concern pas na 2025 mogelijk een toekomst weggelegd. Het onderzoek van Shell behelst het omzetten van plantaardig afval (niet concurrerend met voedsel) in moleculen met vergelijkbare verbrandingswaarde als benzine en diesel. Afval dat daarnaast ook goed mengbaar is met deze standaard brandstoffen. Dit onderzoek gebeurt onder andere via onze Braziliaanse joint venture Raizen, maar ook in samenwerking met onderzoeksteams van de universiteiten in Utrecht en Sao Paulo, zegt Wim van de Wiel, woordvoerder van het energieconcern. In 2013 gebruikte Shell wereldwijd 9 miljard liter biocomponenten voor bijmenging in benzine en diesel. Via Raizen is in 2013 ruim 2 miljard liter bio-ethanol uit suiker gemaakt. Van de Wiel: Dit is een relatief duurzame biobrandstof die, in vergelijking met fossiel, de CO 2 -uitstoot met ongeveer 70% kan verminderen. Waterstof Waterstof beschouwt Shell als een belofte voor de toekomst, zegt Van de Wiel. Hij noemt het aandeel R&D van Shell in waterstof en mobiliteit bescheiden. Pas na 2025 zou het een transportbrandstof van enige betekenis kunnen zijn. Een snellere toepassing is mogelijk als waterstof wordt bijgemengd in aardgas (maximaal circa 5%) op momenten dat er een overschot is aan stroom uit zon en wind. Dat overschot kan via elektrolyse van water gebruikt worden om waterstof te maken. Sinds 2009 is Renault Nissan producent van 100% elektrische auto s. Het concern heeft daarin inmiddels vier miljard euro geïnvesteerd, zegt Richter. Ze vertelt dat er zo n tweeduizend Renault Nissan Alliantie-medewerkers werken aan de ontwikkeling van elektrische auto s. Dit illustreert het grote belang dat wij aan elektrische auto s hechten. Wij denken dat de markt van elektrische auto s in 2020 zo n 10% zal bedragen. Marktleider Renault is marktleider in Europa met een uitgebreid gamma aan elektrische auto s. Sinds de introductie van de Renault Kangoo Z.E. (Zero Emission), eind 2011, heeft de autoproducent circa elektrische auto s verkocht in Europa. Het Z.E. gamma van Renault bestaat naast de Kangoo uit nog drie andere modellen. Richter laat trots weten dat alleen al in Nederland meer dan klanten hun weg naar de Renault Z.E. dealer hebben weten te vinden. Zuinige motoren Het bereik van Renaults elektrische modellen varieert tussen de 125 tot 210 kilometer. De ZOE is de eerste elektrische auto die met diverse vermogens (van 2,3kW tot 43 kw) kan worden opgeladen. Met een oplaadtijd die varieert van dertig minuten tot tien uur. Het is de eerste in serie geproduceerde elektrische auto met een maximale actieradius van 210 kilometer, zegt Richter. Naast de introductie van de Z.E. modellen werkt de autoproducent aan de doorontwikkeling van zuinige motoren voor conventionele brandstofmodellen. Dat heeft geresulteerd in een nieuwe dieselmotor voor de nieuwe Clio, die een CO 2 -uitstoot heeft van slechts 83 gram, aldus de communicatiedirecteur. Volumemerk De Franse autoproducent wil een volumemerk worden op de elektrische automarkt. Wij vinden het belangrijk om de prijzen van onze Z.E. modellen toegankelijk te maken voor iedereen, zegt Richter. Daar ligt de nadruk op. Niet op het introduceren van batterijen waarmee je verder kunt rijden, want dat zou betekenen dat de batterij vele malen duurder is dan de huidige. Uit studies weten we dat de meeste mensen gemiddeld 70 kilometer per dag afleggen. Juist voor deze personen is een elektrische auto bijzonder interessant. Daarnaast is er een ontwikkeling in het snelladen van elektrische auto s. De Renault ZOE is daar al op uitgerust. Charles Engelaar (Volvo Trucks Nederland) Roep om schonere en zuiniger bussen wordt steeds sterker In het openbaar vervoer wordt de roep om schonere en zuiniger bussen steeds sterker, zegt Charles Engelaar van Volvo Trucks Nederland. De Zweedse fabrikant van personenauto s, vrachtauto s en bussen voorziet een snelle transitie naar de elektrificatie van het openbaar vervoer. Gedreven door het streven naar een lager energieverbruik, de groeiende verstedelijking en stringente milieueisen. Als onderdeel van de Volvo Group signaleert Volvo Bus in de openbaar vervoermarkt een stijgende vraag naar bussen met lagere emissies en energieverbruik. Naast de luchtkwaliteit en emissies van bijvoorbeeld fijnstof, speelt ook de reductie van geluid een steeds belangrijkere rol in stedelijke gebieden, zegt Engelaar. Hybride De Volvo Group heeft een hybride aandrijflijn ontwikkeld. Die kan zowel in trucks als in bussen worden toegepast. Ervaringen met de eerste hybride bussen zijn overtuigend: meer dan 30% brand- stofbesparingen ten opzichte van vergelijkbare dieselbussen, zegt Engelaar. Door deze brandstofbesparing wordt tegelijkertijd een zelfde hoeveelheid CO 2 - reductie bereikt. Volvo Bus heeft vertrouwen in het verdere potentieel van de hybride aandrijflijn. Vorig jaar ging in het Belgische Kortrijk de eerste Volvo Euro 6 gelede hybride bus rijden. Dit type bus trekt volledig elektrisch (dus emissie- en geruisloos) op. De dieselmotor, die ook op CO 2 -neutrale biodiesel draait, ondersteunt de elektrische aandrijving. In het Zweedse Gotenburg rijdt inmiddels een aantal Electric hybrid bussen. Eind dit jaar worden ze ook ingezet in andere steden. Vanaf 2016 is de bus leverbaar. Elektrisch Volvo Bus ontwikkelt ook een volledig elektrische bus. Met haar Chinese partner Sunwin heeft Volvo Bus meer dan 600 van dit soort bussen rijden in grote Chinese steden. Engelaar: De inzet van volledig elektrische bussen opent nieuwe mogelijkheden voor de ontwikkeling binnen steden. Bushaltes in bijvoorbeeld winkelcentra zijn dan een realistisch beeld: veilig, geen ontvlambare brandstof en aantrekkelijk voor de reizigers. Klimaatneutraal transport heeft nog lange weg te gaan Grote truckfabrikanten, met Mercedes Benz en Volvo in de voorhoede, doen veel onderzoek naar nieuwe technologieën en alternatieve brandstoffen om het wegtransport milieuvriendelijker te maken. Maar er is nog een lange weg te gaan om tot een verduurzaming van al het wegtransport te komen. De transitie naar een verdere verduurzaming van het zware wegvervoer is een complexe aangelegenheid, meent Volvo. Daar zijn drie partijen bij nodig: de fabrikanten van dieselmotoren en trucks, de leveranciers van brandstoffen en de overheid. Brandstofmaatschappijen moeten bereid zijn om alternatieve brandstoffen te produceren. Overheden moeten uniforme afspraken maken over het zwavelgehalte in alternatieve brandstoffen. Dat is vooral een Brusselse aangelegenheid en vraagt een lange adem. Met name de treinlobby grootste concurrent van het wegvervoer, blokkeert veel initiatieven in die richting, stelt de Zweedse autofabrikant. PBL: elektrisch rijden kost schatkist miljarden euro s Om in 2050 de CO 2 -uitstoot met 60% ten opzichte van 1990 te kunnen verlagen, moeten personenauto s CO 2 - neutraal worden, stelt het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in een eerder gepubliceerde verkenning Elektrisch rijden in 2050: gevolgen voor de leefomgeving. Al kost dat de schatkist 5 tot 7 miljard euro per jaar, niets doen is geen optie, meent het PBL. Om deze Europese doelstelling van 60% reductie te halen, is een volledige omschakeling naar elektrische personenautomobiliteit een veelbelovende mogelijkheid, aldus het rapport. Klimaatdoelen kunnen alleen worden bereikt als auto s geen CO 2 meer uitstoten. Een transitie die niet zonder slag of stoot zal plaatsvinden, stelt het PBL. Want de omschakeling naar volledige elektrificatie heeft onder meer grote financiële gevolgen voor de overheid en voor de burger. De overheid loopt miljarden euro s aan belastinginkomsten mis, voor de automobilist wordt autorijden duurder. Gevolgen De aanschafprijs van elektrische auto s zal ook in de toekomst flink hoger blijven dan van conventionele auto s. Zelfs als de autobezitter blijft profiteren van de belastingvoordelen. Daarin is ook meegerekend een prijsdaling van de (dure) accu s met een factor drie. De verwachting is dat door die hoge aanschafprijs het bezit van een tweede of derde auto zal dalen. Het PBL berekent dat de schatkist daardoor zo n 7 miljard euro per jaar aan inkomsten misloopt. Dat komt onder andere doordat de heffing op elektriciteit lager is dan de accijns op benzine en diesel. Het is aan de overheid hoe zij op deze substantiële inkomstenderving moet anticiperen. De benodigde investering in de infrastructuur is relatief gering vergeleken met de miljarden euro s die de overheid dreigt mis te lopen, stelt het PBL. De eenmalige investeringen in het elektriciteitsnet bedragen circa 3 tot 4 miljard euro. Omgerekend is dat ongeveer 400 euro per auto.

6 6 INTERVIEWondernemen Nuon-bestuurders Peter Smink en Martijn Hagens Wij onderscheiden ons door betrokkenheid Wat kunnen we voor u veranderen? Die vraag stelt Nuon in zijn nieuwe reclamecampagne aan zijn 2,1 miljoen klanten. Klantsuggesties worden door het energiebedrijf onder de loep gelegd en uitgewerkt. Maar ook klachten en kritische geluiden worden serieus genomen. Nuon is een transparant bedrijf, zegt Martijn Hagens, sinds begin dit jaar chief operational officer van Nuon. We zijn niet bang voor kritiek. Daar leren we van. Ook daarop kunnen we voortborduren. Interactie versterken Nuon wil graag de interactie met klanten versterken, zegt Peter Smink, die Huib Morelisse eind vorig jaar opvolgde als chief executive/chief financial officer. Als we weten wat klanten van ons verlangen, kunnen we daar met producten en diensten op antwoorden. Of dat nu een fietstunnel is die we met verlichting veiliger kunnen maken, of door slimme duurzame energieoplossingen te ontwikkelen voor de Amsterdam Arena. Totale energieoplossingen aanbieden, daar is behoefte aan. Een bijdrage leveren aan de energietransitie. Maar er ook voor zorgen dat het licht blijft branden. We zijn van een productiebedrijf een klantenbedrijf geworden - Nuon noemt dat betrokkenheid. Je kunt het ook noodzaak noemen. Want zonder betrokkenheid heb je als energieleverancier geen bestaansrecht. Hagens: De tijd dat energiebedrijven grote productiebedrijven waren en Martijn Hagens (COO Nuon): Het is een fundamentele keuze dat we een open en transparant bedrijf willen zijn. Daar past ook kritiek bij. alleen gas en elektriciteit leverden is inderdaad voorbij. Interactie met afnemers, met klanten, is nu veel belangrijker dan jaren geleden. Er is wat dat betreft veel veranderd. Met onze nieuwe campagne willen we laten zien dat Nuon sturing geeft aan die interactie en dat veranderingsproces. We vragen klanten wat we voor hen kunnen veranderen. Niet zozeer vanuit de behoeften van het bedrijf zelf, wél omdat we willen weten wat de behoeften van de klant zijn. Zodat we daar een goed antwoord op kunnen geven. We hebben een forum ingesteld waar klanten hun mening kwijt kunnen. Daar worden ook kritische noten gekraakt. Het is een fundamentele keuze dat we een open en transparant bedrijf willen zijn. Daar past ook kritiek bij. Dat kun je vervelend vinden, maar we zien dit juist als een kans om klachten op te lossen. We houden ook in de gaten wat mensen over ons zeggen op Twitter en Facebook en gaan daar in gesprek. Ook daar leren we van. Transparantie - Eist de klant van zijn energiebedrijf anno 2014 die volledige transparantie? Smink: Ik zou het breder willen trekken: de wereld eist van ons transparantie. Ze is een deel van het bestaansrecht dat je hebt als bedrijf. Transparantie in verslaggeving, klachtenafhandeling en producten die je op de markt brengt. Die transparantie wordt vroeg of laat beloond. Daar ben ik van overtuigd. Hagens: De energiesector wordt steeds transparanter. Maar we hebben ook nog een weg te gaan. Daarin willen wij het voortouw nemen. Met stakeholders in gesprek komen. Met gemeenten, klanten, pers en politici. De dialoog aangaan. Vroeger deden Sterk merk Nuon richt zich op drie pijlers, zegt Martijn Hagens. Duurzaamheid, zekerheid van levering en betaalbaarheid van energie. Dat is onze grondslag en die elementen willen we in balans met elkaar ontwikkelen. We willen een bedrijf zijn dat een grote rol speelt in de duurzame energieopwekking in Nederland. Aan de andere kant vinden we het ook belangrijk dat er een backbone is in Nederland. Op momenten dat er geen wind en zon is, moeten er centrales zijn die kunnen bijspringen. We proberen de flexibiliteit in het totale systeem te vergroten door nieuwe technieken te ontwikkelen en toe te passen. Hagens zegt dat de klant bepaalt waar het naar toe gaat met de markt. Nuon is een sterk merk, maar de klant wijst ons de richting waarin nieuwe ontwikkelingen plaatsvinden. DOOR ALEXANDER HAJE Betrokken bij de samenleving. Betrokken bij lokale initiatieven. Betrokken bij de klant. Goede service verlenen en loyaliteit belonen. Aan het woord zijn Peter Smink en Martijn Hagens. Samen vormen zij de Raad van Bestuur van Nuon en beiden zijn al heel wat jaren werkzaam voor het energiebedrijf dat in 2009 werd overgenomen door het Zweedse Vattenfall. We zijn een transparant bedrijf. Onze klanten wijzen ons de weg. we dat veel minder. Dat het nu wel gebeurt is winst. In de eerste jaren na de overname was de focus vooral gericht op de internationale onderneming Vattenfall. Nu willen we Nuon in Nederland weer goed op de kaart zetten en onze ambitie daarover uitspreken. Wat kunnen wij voor de klant veranderen? Daar draait de nieuwe campagne om -U werkt beiden al lang bij Nuon. Wat heeft u in het bedrijf zien veranderen in al die jaren? Hagens: Nuon is veranderd in een steeds klantgerichter bedrijf. We zijn van een productiebedrijf een klantenbedrijf geworden. Dat is voor mij de grootste verandering van de afgelopen jaren. Smink: Nuon werkt efficiënter en professioneler dan jaren geleden. Om ons heen is de wereld veranderd. Er is een grote duurzaamheidsontwikkeling op gang gekomen waar Nuon vroeg bij was. In het begin was dat echt nog pionieren. Nu maakt duurzaamheid onderdeel uit van het DNA van Nuon. Wij willen de energietransitie ondersteunen en een voortrekker daarin zijn. We zijn een bedrijf met een historie. Ook dat speelt mee in de manier waarop je in de markt staat. Onvoorzien - De energiesector heeft het zwaar. Goedkope stroom uit Duitsland, grote energiecentrales die stilstaan. Er wordt steen en been geklaagd. Maar zijn energiebedrijven niet gewoon te laat in die duurzame energie gestapt? Dan was dit soort problemen misschien voorkomen. Smink: Al vóór 2009 hebben we investeringsbesluiten genomen voor het bouwen van energiecentrales. Op basis van de voorspellingen toen was er een noodzaak voor die grootschalige productie-uitbreiding. Niemand heeft toen de bankencrisis kunnen voorzien en het effect van die crisis op de rest van de economie. Dat is één. Twee, we hebben te maken gehad met een enorme vraagterugval naar energie. De verwachting is dat de vraag pas in 2020 weer op het niveau van voor de crisis zal zijn. Drie, in Duitsland speelt de Energiewende. Een bijdrage leveren aan de energietransitie. Maar er ook voor zorgen dat het licht blijft branden De consequenties daarvan heeft niemand voorspeld. Daar is in betrekkelijk korte tijd 70 gigawatt capaciteit neergezet, drie keer wat we in Nederland aan stroom nodig hebben. Had ook niemand voorzien. En als vierde: in de Verenigde Staten heeft schaliegas ervoor gezorgd dat de kolenprijs sterk is gedaald. Opgeteld zijn dat allemaal effecten die ervoor hebben gezorgd dat onze gascentrales in zwaar weer zijn gekomen. Maar die centrales zijn wel nodig om de fluctuaties in het aanbod Peter Smink (CEO/ CFO Nuon): Het duurt in Nederland verdraaid lang om een windpark van tekentafel tot werkelijke productie te krijgen. Dat weten we uit ervaring. van zon en wind op te kunnen vangen. Maar inderdaad, met de kennis van nu hadden we die investeringsbeslissingen van toen niet genomen. Hagens: We zijn zeker niet te laat in de duurzaamheidsgolf gestapt. Nuon is nu een van de grootste producenten van duurzame energie in Nederland. We hebben daarin veel geïnvesteerd. Wel is er achteraf bezien teveel geïnvesteerd in gascentrales. Dat zorgt er nu voor dat we hoge bedragen moeten afschrijven. We hadden eerder moeten stoppen met het bouwen van nieuwe centrales. Maar ook dat is natuurlijk achteraf praten. Voorwaarden - Had Nuon die financiële klappen kunnen opvangen zonder hulp van Vattenfall? Hagens: Ik denk dat die vraag niet relevant is. Feit is dat we zijn gekocht door Vattenfall en dat het in die context wordt opgelost. Een van de sterkten om onderdeel te zijn van een groot bedrijf is dat we meer diversificatie hebben dan wanneer we alleen waren geweest. Dat maakt een bedrijf ook robuuster. - In het Energieakkoord neemt windenergie een prominente plaats in. Gaat Nuon investeren in offshore wind in Nederland? Smink: Het duurt in Nederland verdraaid lang om een windpark van tekentafel tot werkelijke productie te krijgen. Dat weten we uit ervaring. Als we willen investeren in duurzaamheid kunnen we dat ook doen in Duitsland, Engeland of Zweden. Elk bedrijf, ook Vattenfall, kiest nu eenmaal altijd voor de beste marktomstandigheden. Of wij meedoen ligt aan de voorwaarden. Daarover is in Den Haag nog niet het laatste woord gezegd. Mijn drijfveer is de complexiteit van de markt Peter Smink: Mijn drijfveer om voor Nuon te werken is de complexiteit van de markt. Dat vraagt van de organisatie het vermogen tot aanpassen en up-to-date te blijven. Ik wil graag een bijdrage leveren aan een maatschappelijk relevant product, energie. Sla de kranten maar open: er is geen dag dat energie en klimaat niet in de belangstelling staan. De cultuur bij Nuon is heel divers en open. Neem onze handelsafdeling. Daar werken zo n veertig verschillende nationaliteiten. Ook dat maakt het aantrekkelijk. Maar er is nog een andere dimensie. Het in verbinding staan met de maatschappij. Betrokken zijn met lokale problematiek. En bijdragen leveren om problemen op te lossen.

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 30 april 2015) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 31 mei 2013) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door Agentschap NL, in opdracht van

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 31 mei 2015) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 31 december 2014) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 31 oktober 2015) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

130 PARTIJEN HEBBEN SAMEN VISIE DUURZAME BRANDSTOFFEN- MIX OPGESTELD

130 PARTIJEN HEBBEN SAMEN VISIE DUURZAME BRANDSTOFFEN- MIX OPGESTELD 8 ACHTERGROND 35 MEGATON DE VOORSPELDE CO 2-UITSTOOT VAN HET WEGVERKEER IN 2050 130 PARTIJEN HEBBEN SAMEN VISIE DUURZAME BRANDSTOFFEN- MIX OPGESTELD 2035 STREEFJAAR WAARIN ALLE NIEUWE AUTO S CO 2-EMISSIE

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 31 oktober 2014) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 30 september 2013) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door Agentschap NL, in opdracht

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht

Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht P.F.C.W. Van der Broeck, 15-03-2013 1 Waarom Zero Emissie Busvervoer? 1. Verbeteren luchtkwaliteit Maastricht (fijn stof); 2. Klimaatdoelen

Nadere informatie

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 Voorzitter, Vandaag voeren wij een bijzondere debat. Later zullen wij hier waarschijnlijk op terug kijken en ons realiseren dat wij vandaag grote stappen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Elektrisch rijden in de praktijk

Elektrisch rijden in de praktijk We gaan elektrisch vooruit! Een impuls voor elektrisch vervoer in Rotterdam Elektrisch rijden in de praktijk Klimaatprobleem? Google earth januari 2009 Rotterdam Climate Initiative Als stad met wereldhaven

Nadere informatie

Wie vooruit wil, rijdt duurzaam!

Wie vooruit wil, rijdt duurzaam! Wie vooruit wil, rijdt duurzaam! Noord-Nederland is een prachtig deel van Nederland. Prachtig vanwege de natuur, de mentaliteit van de mensen en de ruimte. Een plek waar duurzaamheid steeds meer ruimte

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Plug-in Hybrid. juni 2013

Plug-in Hybrid. juni 2013 Plug-in Hybrid Electric Vehicles juni 2013 Begin 2013 reden In Nederland ongeveer 8.000 personenauto s met 0% fiscale bijtelling. Het overgrote deel hiervan zijn elektrische auto s die tevens een benzine-

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 31 december 2015) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 31 januari 2014) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP STARTDOCUMENT 1. De kracht van samenwerking Deltalinqs Energy Forum, Havenbedrijf Rotterdam, Havenbedrijf Amsterdam, Havenbedrijf Eemsmond, Energy Valley, Stichting Zero Emissie Busvervoer, RAI Platform

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 30 juni 2015) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 30 september 2014) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility

Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst. Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rijden op H2 is meer dan een andere bus Op weg naar een schone toekomst Kivi Niria congres Sustainable Mobility Rob van der Sluis 1 Van fossiel naar duurzaam Andere brandstof / energiedrager Andere infrastructuur

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14 Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. 18 De stroom valt uit. Eén dag windstilte plus een flink wolkendek en de stroomtoevoer stokt. Ineens zitten we zonder licht, computers,

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland.

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland. Uitnodiging Energiek Gelderland Gelders debat 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen www.gelderland.nl/geldersdebat Provinciale Staten van Gelderland gaan graag met u in

Nadere informatie

WAT U WILT WETEN OVER ELEKTRISCH RIJDEN

WAT U WILT WETEN OVER ELEKTRISCH RIJDEN ALD FAQ WAT U WILT WETEN OVER ELEKTRISCH RIJDEN INHOUD 1. Is elektrisch rijden iets voor mij? 3 2. Welke soorten elektrische auto s zijn er? 3 3. Welke auto is voor mij geschikt? 4 4. Hoe ver kan ik rijden

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 DE KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 Er gaat niets boven Groningen. En niets mag boven de veiligheid van de Groningers gaan. Daarom moet de gaskraan dit jaar nog fors dicht. Naar maximaal

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Fleetclub van 100. Welkom

Fleetclub van 100. Welkom Fleetclub van 100 Welkom Fleetclub van 100 Welkom Michel Dudok Manager Fleetsales & Leasing Doel van deze workshop Na afloop van de workshop bent u op de hoogte van De achtergronden, techniek en actuele

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING MAARTEN VAN DER KLOOT MEIJBURG Er komt onherroepelijk een aardverschuiving in het energielandschap nu alternatieve energie steeds belangrijker wordt. Het

Nadere informatie

Zie het auto-overzicht van Athlon Car Lease.

Zie het auto-overzicht van Athlon Car Lease. VEELGESTELDE VRAGEN OVER ELEKTRISCH RIJDEN A. Voertuigen en mogelijkheden 1. Met welke voertuigen kun je elektrisch rijden? Elektrisch rijden op de weg kun je met een fiets, scooter of auto. Om met een

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten Dank dat ik op de eindejaarsbijeenkomst van het Orange Sports Forum mag spreken. Een unieke bijeenkomst waar de sportwereld en het bedrijfsleven samenkomt. Vorige week maandag is bij het IOC-congres in

Nadere informatie

BRANDSTOFFEN WEGVERKEER

BRANDSTOFFEN WEGVERKEER BRANDSTOFFEN WEGVERKEER Update toekomstverkenning Paul Hofmeijer, 25 juni 2013 Partner MMG Advies Voor strategie, organisatieadvies en duurzame mobiliteit AGENDA 1. Actualiteiten uit media & drivers 2.

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Overzicht. Inleiding Micro-WKK in woningen Technologieën Aandachtspunten Toekomstperspectieven Conclusies 15-11-2010

Overzicht. Inleiding Micro-WKK in woningen Technologieën Aandachtspunten Toekomstperspectieven Conclusies 15-11-2010 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen WKK voor ruimteverwarming Toepassingen in de woningbouw Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag VIBE 12 november 2010 1 Overzicht Inleiding Micro-WKK

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014 Energiecafé BECO 16 Oktober 2014 Programma Welkom Introductie Presentatie Voorzitter BECO Peer Verkuijlen Waarom BECO? Gemeente Bernheze wethouder Wijdeven Energiemarkt in beweging DE Unie Rense van Dijk

Nadere informatie

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen Arno Schroten CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Bevindingen van de marktconsultatie Team Long term Grid Planning Arnhem, 11 september 2013 Inhoudsopgave Vraagontwikkeling Ontwikkelingen grootschalige productievermogen

Nadere informatie

Cijfers Elektrisch Vervoer

Cijfers Elektrisch Vervoer Cijfers Elektrisch Vervoer (t/m 28 februari 2015) Dit overzicht geeft een indruk van de ontwikkeling van elektrisch vervoer in Nederland. Het wordt maandelijks samengesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend

Nadere informatie

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit Energiebedrijven op zoek naar toegevoegde waarde De transitie naar een hernieuwbaar en deels decentraal energielandschap zal zich doorzetten. De vervanging van de centrale elektriciteitsproductie door

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Autoleasemarkt in cijfers 2012

Autoleasemarkt in cijfers 2012 www.vna-lease.nl Autoleasemarkt in cijfers 2012 samenvatting Mobiliteit verandert; autoleasing ook 1. Lease-auto s in Nederland Mobiliteit verandert. Zakelijke reizigers kunnen kiezen uit een steeds breder

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Duurzaam vervoer, gewoon doen! Els de Wit Ministerie I&M

Duurzaam vervoer, gewoon doen! Els de Wit Ministerie I&M Duurzaam vervoer, gewoon doen! Els de Wit Ministerie I&M Bekend? Wie van aanwezigen heeft gehoord van de duurzame brandstoffenmix? Opzet presentatie Terugblik: energieakkoord, visie & actieprogramma brandstoffenmix

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 542 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR Groen Gas als kans voor Noord-Holland Dames en heren, Kansen

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Elektrisch rijden is de toekomst

Elektrisch rijden is de toekomst Elektrisch rijden is de toekomst Duurzaam onderweg in Rotterdam www.rotterdam.nl/elektrischrijden Elektrisch rijden neemt een vlucht. Er rijden steeds meer elektrische voertuigen rond. Een positieve ontwikkeling

Nadere informatie

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw

Evoluties in het energielandschap. Peter De Pauw Evoluties in het energielandschap Peter De Pauw Inhoud We consumeren meer energie We produceren zelf elektriciteit We zullen anders consumeren We gebruiken de netten op een andere manier 2 3 december 2015

Nadere informatie

Kansen en uitdagingen voor elektrisch wegvervoer

Kansen en uitdagingen voor elektrisch wegvervoer Kansen en uitdagingen voor elektrisch wegvervoer 30 september 2009 WTC Rotterdam Ir. Klaas Strijbis, Lid groepsdirectie Movares klaas.strijbis@movares.nl tel. 030 265 3003 www.movares.nl/elektrischrijden

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Leiden, 13 april 2015. Geacht raadslid van de gemeente Leiden,

Leiden, 13 april 2015. Geacht raadslid van de gemeente Leiden, Leiden, 13 april 2015 Geacht raadslid van de gemeente Leiden, Onze wijken Stevenshof en Roomburg zijn de twee grootste wijken in Leiden waar woningen zijn aangesloten op stadsverwarming. Uit een persbericht

Nadere informatie

9 Pijler 7: Mobiliteit en transport

9 Pijler 7: Mobiliteit en transport 9 Pijler 7: Mobiliteit en transport 9.1 Proces en borging Partijen hebben een groene groei -agenda opgesteld met perspectieven voor de lange termijn en maatregelen voor de korte termijn. In totaal worden

Nadere informatie

Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal. Waalre, 28 november 2012

Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal. Waalre, 28 november 2012 Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal Waalre, 28 november 2012 Pieter Brouwers Voorzitter Agenda Doel van deze avond Hoe is de coöperatie geboren Wat kan er momenteel op het gebied

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012 Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 9 september 2013 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie