Zingeving laat zich niet in een hokje plaatsen!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Zingeving laat zich niet in een hokje plaatsen!"

Transcriptie

1 Zingeving laat zich niet in een hokje plaatsen! Door Sanne te Stroete naar aanleiding van de afsluiting van de opleiding Maatschappelijk Werk en Dienstverlening aan de Hogeschool Utrecht. 1

2 Gert is een man van middelbare leeftijd, hij woont in een hutje, vlot of huisje aan de Maas. Hij leeft hier alleen en noemt deze plek het centrum van zichzelf. Er wordt Gert gevraagd of hij het niet lastig vindt om te leven met zo weinig luxe, doelend op het gebrek aan elektriciteit, stromend water, etc. Gert vertelt: Ik heb juist heel veel luxe, ik kan zelf over mijn tijd beschikken. De vrijheid is voor mij de grootste luxe, iedere ochtend sta ik op omdat ik zin heb in de dag, niet omdat dat van iemand moet. Iedere dag ben ik weer dankbaar dat ik op mag staan. Gert verdient geld met het spelen op zijn accordeon in dorpen en steden. Ik vind het leuk om de mensen met mijn liedjes op te vrolijken. Dit is zijn enige inkomen. Ik verdien niet heel veel, maar genoeg. Het gaat om de tevredenheid en ik ben erg tevreden. Ik koop dan allemaal kleuren wol en verf voor dat geld en dan kan ik weer schilderen en mooie truien breien. Daar word ik helemaal blij van. Gert gaat op zijn fiets overal heen, soms weet hij van te voren niet waar hij heen gaat. Het gevoel dat ik zelf kan leven naar wat ik zelf wil en voel, vind ik heel belangrijk. Mijn filosofie is dat het leven al zo n beetje vast ligt, maar je moet zelf wel de paden kunnen vinden. Mijn keuze is om in mijn leven te zoeken naar de weg die ik moet nemen. Niet alleen in praktische maar ook in figuurlijke zin. Gert was te zien in het televisieprogramma Joris Showroom van de NCRV (Linssen, 2010). Ondanks het feit dat Gert weinig heeft waar men in onze maatschappij waarde aan hecht, zoals een huis, baan, gezin, is hij geen ongelukkige man. Integendeel, Gert heeft zijn leven bewust zo ingevuld en is daar erg tevreden mee. Gert is vol van zingeving en is hier de hele dag mee bezig. Gert laat goed zien dat zingeving overal in het leven zijn invloed heeft: in het wonen, werken, in omgang met mensen en alle andere elementen. Dit laatste is van groot belang wanneer je als maatschappelijk werker werkt met mensen die op vele levensgebieden verbetering willen en met hun eigen zingeving in de knoop zitten. Inleiding In de maatschappelijke opvang gebruikt men vaak het 8-fasenmodel om begeleiding van cliënten vorm te geven 1. In de begeleiding en begeleidingsplannen die je samen met de cliënt samenstelt staan 8 leefgebieden centraal. Van deze gebieden valt er één een beetje buiten de boot, dit is het leefgebied zingeving. Veel hulpverleners vinden het lastig om vorm te geven aan het begrip zingeving. Daarnaast worden andere leefgebieden vaak als urgenter ervaren waardoor zingeving naar de achtergrond verdwijnt. Hoewel zingeving erg goed binnen de visie van het 8-fasenmodel past, lijkt het als leefgebied moeilijk te hanteren. Er is behoefte aan een meer praktische en concrete invulling van dit leefgebied (Akkermans & van Leeuwen-den Dekker, 2010). Ik ben van mening dat er niet alleen handvatten moeten komen om dit leefgebied beter hanteerbaar te maken, maar dat de zingeving ook een andere plek in het 8-fasenmodel zou moeten krijgen. Dit om werkbaarheid en doeltreffendheid voor hulpverleners te vergroten. In dit artikel zal ik aangeven waarom ik deze stelling inneem. Ik begin het artikel met te belichten hoe het komt dat hulpverleners moeite hebben met de invulling van dit leefgebied. Voordat ik verder uitwijd over zingeving is het van belang te achterhalen welke verschillende opvattingen er over zingeving zijn. Daarom belicht ik verschillende visies op zingeving. Hierna zal ik toelichten waarom zingeving zo belangrijk is in de hulpverlening. Vervolgens zal ik uitleggen welke plek zingeving tussen de leefgebieden in 1 Binnen de maatschappelijke opvang bestaan verschillende doelgroepen; dreigend, residentieel en feitelijk daklozen en daarnaast zwerfjongeren. Begeleiding wordt zowel geboden in de vorm van nachtopvang maar ook in hostels, door middel van geldbeheer en (ambulante) woonbegeleiding. Vermoedelijk gebruikt 75% van de organisaties in de maatschappelijke opvang het 8-fasenmodel. Dit model structureert de begeleiding en laat de begeleiding in een cyclisch proces verlopen. Binnen het 8-fasenmodel wordt gebruik gemaakt van 8 leefgebieden, dit zijn: Huisvesting, financiën, sociaal functioneren, psychische functioneren, zingeving, lichamelijk functioneren, praktisch functioneren en dagbesteding (www.movisie.nl). 2

3 het 8-fasenmodel zou moeten krijgen en met behulp van welke visies en instrumenten dit het beste zou kunnen. In dit artikel haal ik twee praktijkvoorbeelden aan. Deze voorbeelden zijn weergegeven in aparte tekstkaders en daardoor goed te herkennen. De beperkingen van het 8-fasenmodel Er is behoefte aan een meer praktische en concrete invulling van het levensgebied zingeving (Akkermans & van Leeuwen-den Dekker, 2010). Dit is niet zo verrassend omdat het 8-fasemodel erg concreet en gericht is op doelen en acties, zoals blijkt uit de verschillende formulieren behorend bij dit model (www.movisie.nl). Zingeving laat zich niet eenvoudig in doelen vangen, toch wordt binnen het 8-fasenmodel gevraagd naar een doel, een bijbehorende actie en de uitvoerders ervan. Tijdens de evaluatie wordt gekeken of dit doel is behaald: ja, deels of nee. Er wordt verder geen onderscheid gemaakt in verschillende soorten van zingeving. De term is daardoor moeilijk te hanteren door hulpverleners en zeker ook voor cliënten. Wanneer het leefgebied zingeving aan bod komt tijdens begeleidingsgesprekken wordt er vaak gevraagd wat het doel is in het leven van een cliënt. Ik wil graag weer met mijn kinderen wonen of Ik wil graag weer een baan, zodat ik mijn schulden af kan betalen en daarna zelfstandig wonen en een gezin stichten, zijn veel gehoorde antwoorden. Ook wordt er vaak naar geloof of spiritualiteit gevraagd. Ik ben wel christelijk opgevoed, maar doe er nu niet veel meer mee of Ik geloof wel dat er meer is maar of dat een god is of iets anders weet ik niet zo. Met deze antwoorden wordt vaak het leefgebied zingeving afgesloten. Hulpverleners zijn al blij dat de cliënt in ieder geval iets heeft kunnen zeggen over zingeving. Dit terwijl er alleen een doel in het leven wordt aangegeven en er iets over geloof wordt gezegd. Het zijn weliswaar concrete antwoorden maar echte zingevingvragen bevatten meer dan alleen plannen omtrent kinderen, geloofsbelijdenis of het wegwerken van schulden. Daarnaast kan men zich afvragen of de cliënt bezig is met het aangeven van sociaal gewenste doelen en wil voldoen aan de maatschappelijke norm, bijv. een goede moeder zijn. Als een cliënt dit wil, is er misschien ook een andere manier om dat doel te bereiken. Het antwoord op de vraag wat zingeving van iemands leven is, is ook niet zomaar te beantwoorden. Een hulpverlener kan dan ook niet verwachten dat een cliënt, zonder goede voorbereiding, in een paar minuten kan vertellen wat zijn of haar zingeving van het leven is. Het ontdekken van zingeving is een langdurig proces. Voorbeeld waarom zingeving lastig toepasbaar is in het 8-fasenmodel. Het praten over zingeving vergt een zekere mate van zelfkennis en reflectie van de cliënt en hulpverlener. Als hulpverlener is het belangrijk om voorbeelden te kunnen noemen en het voortouw te kunnen nemen wanneer het over zingeving gaat omdat dit voor cliënten regelmatig een ingewikkeld begrip is. Hulpverleners zijn zich echter lang niet altijd bewust van hun eigen zingeving van het leven (Banning, 2001). Daarnaast bevinden hulpverleners zich vaak op een ander vlak van zingeving dan cliënten. Hulpverleners denken bij zingeving vaak aan religie en/of spiritualiteit. Dit wordt ook wel existentiële zingeving genoemd. Cliënten houden zich echter vaak bezig met alledaagse zingeving; concrete doelen op korte termijn, zoals onderdak, inkomen en werk. Het is begrijpelijk dat niet alleen cliënten maar ook hun begeleiders, de dagelijkse problematiek voorrang geven: het vinden van een woning, het krijgen van een inkomen of een afspraak (sinds jaren) bij de tandarts. Stilstaan bij en het praten over zingeving 3

4 wordt hiermee naar de achtergrond verdreven. Dit komt ook doordat hulpverleners de cliënt volgen, we werken aan de doelen van de cliënt. Als de cliënt onderdak en werk wil, helpen we de cliënt daarbij. Wanneer de cliënt zelf niet stilstaat bij zingeving zijn we als hulpverlener geneigd dit ook niet te doen. Als men naar de Piramide van Maslow kijkt, die door Abraham Maslow in 1943 is gepubliceerd, is het niet verwonderlijk dat er aan zaken als huisvesting en werk meer belang wordt gehecht dan aan zingeving. Deze piramide maakt een hiërarchische ordening in de behoefde van de mens. Als basisbehoefde staan in de piramide lichamelijke behoefte zoals eten en drinken en vervolgens de behoefte aan zekerheid en veiligheid. Vervolgens worden sociale contacten en samenhorigheid genoemd. Daarna erkenning en zelfrespect en als laatste zelfontplooiing. In deze piramide komen praktische zaken zoals onderkomen, geld voor eten, en het vrij zijn van pijn dus ook eerder dan zingeving en ondersteunt in die zin mijn ervaring uit de praktijk. Het begrip zingeving Om zingeving een betere plaats te geven binnen het 8-fasenmodel moeten we eerst weten welke verschillende opvattingen er zijn over zingeving. In het boek psychologie van de levenskunst van Westerhof & Bohlmeijer (2010) wordt er onderscheid gemaakt in twee verschillende vormen van zingeving. Zingeving in existentiële zin gaat over het nut van het leven in zeer brede zin. Religie, spiritualiteit of culturele achtergrond spelen daarbij een rol: welke richting of doel heeft het leven?. Zingeving in algemene zin gaat over de zin van het persoonlijke leven, en wordt ook wel persoonlijke zingeving genoemd. Dit gaat over zingeving waar men zich in het eigen dagelijks leven mee bezig houdt: wat wil ik en wat motiveert me?` Ditzelfde onderscheid wordt ook in het boek Zinsgevings therapie (Nijmanting, 2010) gemaakt. Deze twee vormen van zingeving zijn niet strikt gescheiden, er is een wisselwerking en de vormen overlappen elkaar op gedeeltes. Naast de overlap, kunnen de twee vormen elkaar ook in de weg zitten of versterken. Westerhof & Bohlmeijer (2010) geven ook aan dat de individualisering van de samenleving gevolgen heeft gehad voor de eerder genoemde vormen van zingeving. Vroeger werd zingeving binnen de samenleving ingevuld, meestal door de kerk. Door de individualisering van de samenleving is dit weggevallen. Mensen zijn nu veel meer op zichzelf aangewezen om betekenis aan het leven te geven. Doordat mensen nu zelf de basis moeten leggen voor hun zingeving is de focus meer verschoven van zingeving in existentiële zin naar persoonlijke zingeving. Bij Kuin & Westerhof (2007) staat het begrip van persoonlijke zingeving op de volgende manier centraal: Persoonlijke zingeving verwijst naar een psychologisch proces, waarbij mensen in interactie met de sociaal-culturele omgeving betekenis toekenning en richting geven aan hun leven en het daarmee in een breder perspectief plaatsen. Deze visie van zingeving vind ik van belang omdat hier het belang van een sociaal netwerk bij zingeving wordt genoemd. Om tot persoonlijke zingeving te komen is het van belang te kunnen communiceren binnen een sociaal netwerk en je hieraan te kunnen spiegelen. Een andere opvatting is dat zin en zinbeleving worden gezien als basis van de motivatie om je in het leven en werk te ontwikkelen. Zin en zinbeleving hebben met verstand, wil en gevoel te maken (Banning, 2001). Zingeving is in interactie met de buitenwereld. Dit gegeven komt vaak terug binnen de begeleiding van cliënten. Zoals in een eerder voorbeeld beschreven staat, relateren cliënten zingeving vaak aan familie, kinderen en relaties. Zinbeleving kan ontstaan uit kwaliteit van ons leven zelf maar ook vanuit onze relatie met de mensen om ons heen. Dat zingeving deels kan ontstaan uit sociale 4

5 interactie wordt ook door het volgende model van Roy Baumeister (1991) beschreven. Deze auteur beschrijft in zijn boek Meanings of life 4 elementen Needs waaraan voldaan moet worden voordat iemand zin aan het leven kan geven. - Need for purpose: We hebben doelen nodig, een richting voor ons verdere leven. Dit kunnen doelen zijn voor de korte termijn, die met simpele acties relatief makkelijk te behalen zijn. Het kunnen echter ook doelen zijn die voor langere termijn gelden en misschien wel nooit gehaald worden. We hebben een gewenste samenstelling van omstandigheden voor ogen, waarin en waar we naartoe willen leven. - Need for value: We hebben de behoefte om onze doelen te rechtvaardigen; we moeten aan anderen kunnen aantonen waarom deze doelen goed en waardig zijn in het leven. Bij voorkeur worden onze doelen erkend en geaccepteerd door een andere groep mensen waarmee we ons verbonden voelen. - Need for efficacy: We hebben het gevoel nodig dat we capabel zijn en de kans krijgen om veranderingen in ons leven aan te brengen. We hebben de greep of controle over ons eigen leven om doelen te kunnen behalen. - Need for self-worth: We hebben het gevoel van eigenwaarde en zelfrespect nodig, het gevoel van nut te zijn en iets positiefs bij te dragen aan familie, vrienden, maatschappij of wereld. Dit betekent dat we ons op sommige vlakken uniek voelen en beter dan anderen. Doordat zingeving door Baumeister in 4 elementen wordt verdeeld wordt het hanteerbaarder gemaakt voor de hulpverlening. Iemand die niet deze 4 elementen kan bereiken zal waarschijnlijk een gebrek aan zingeving hebben. Ieder element is een belangrijk onderdeel in de hulpverlening: het gaat immers over de cliënt, wat hij of zij voelt, ervaart en vindt. Ieder element op zich is goed te bespreken, waarna de verbindingen tussen elementen gelegd kunnen worden. Het gevoel van zingeving kan hierdoor sterk aangewakkerd worden. Deze verschillende visies op zingeving laten zien dat het begrip zingeving niet zomaar in een paar zinnen te vangen is. Dit versterkt mijn mening dat zingeving ook niet in een korte tabel in het 8-fasenmodel opgenomen moet worden. Het belang van zingeving binnen de hulpverlening Cliënten hebben vaak te maken met grote veranderingen in hun leven en ingrijpende gebeurtenissen. Volgens Van de Lans (1996) speelt zingeving, of het gebrek hieraan, in de volgende drie omstandigheden een belangrijke rol. - Iemand heeft problemen en er is behoefte aan verandering. Bijvoorbeeld iemand met een zwervend bestaan die zich daar niet meer goed bij voelt. - Iemand ervaart het gevoel van leegte doordat diepere behoeften als liefde en erkenning niet worden bevredigd. - Iemand wordt getroffen door een ingrijpende levenservaring zoals verlies van een dierbare, huisuitzetting, alle schulden onder ogen zien etc. Omdat deze bovenstaande categorieën vaak bij cliënten in de maatschappelijke opvang spelen, is zingeving van groot belang tijdens de hulpverlening. Zingeving kan aanzetten tot veranderingen van levensvorm. Existentiële zingeving is van belang om een groter doel in het leven te kunnen benoemen en achterhalen. Dit is mijns inziens van belang bij mogelijke tegenslagen in de toekomst. Men kan door duidelijke existentiële zingeving de kracht van het leven (deels) vast blijven houden. Het praten over verliezen met de hulpverlener wordt hierdoor makkelijker gemaakt. Cliënten in de maatschappelijke opvang hebben vaak te maken met verlies: verlies van baan, van relatie of van omgang met kinderen. Dit kan ook worden omschreven als het verlies van rollen. Als iemand de rol van vader, werknemer, echtgenoot enz. verliest, 5

6 wordt een deel van zijn identiteit verloren. De rol die iemand bezit wordt (deels) gevormd door de sociale context. Het kan zijn dat iemand zich niet meer thuis voelt in zijn sociale context en daarom de rol verliest, of dat iemand de rol eerst verliest waarna zijn sociale context niet meer goed past. Het is essentieel om bij cliënten met deze verliezen stil te staan bij verlies en (hernieuwde) zingeving (Banning, 2001). Welke plek zingeving in het 8-fasenmodel zou moeten hebben Het 8-fasenmodel is van zichzelf erg doel en actiegericht, iets wat goed werkt bij de overige leefgebieden maar niet goed bij zingeving past. Zingeving wordt echter wel in hetzelfde doel en actiegerichte schema geplaatst als de andere leefgebieden. Het zou beter zijn als het leefgebied zingeving hier uit wordt gehaald en apart word genoemd aan het einde van een begeleidingsplan. Dit omdat het praten over de andere leefgebieden een cliënt al vast laat denken over zijn of haar toekomst en doelen. Dit biedt een goede inleiding op het leefgebied zingeving. Daarnaast zou zingeving zelf gespecificeerd moeten worden om het op die manier beter hanteerbaar te maken. Het lijkt mij van belang dat er een onderscheid wordt gemaakt in zingeving in existentiële zin en persoonlijke zingeving. Op deze wijze kan al aan het begin van de begeleiding worden begonnen met persoonlijke zingeving, dit is namelijk voor zowel de cliënt als hulpverlener behapbaar en te overzien. Wanneer de andere leefgebieden worden besproken wordt er een begin gemaakt met persoonlijke zingeving. Persoonlijke zingeving gaat namelijk over onderwerpen die je vandaag de dag bezig houden en zin in het leven geven. Een onderdeel van persoonlijke zingeving zou dus goed meerdere doelen uit de andere leefgebieden kunnen zijn. Dit is ook het eerste element die Baumeister noemt, namelijk het hebben van doelen. Door aanvulling uit de overige 3 elementen kan persoonlijke zingeving verwoordt kan worden. Dit omdat deze elementen duidelijk laten zien dat zingeving meer omvat dan acties en doelen. Doordat hulpverlener en de cliënt hierbij stil staan wordt het gevoel van zingeving duidelijker. Existentiële zingeving zal vaak lastiger zijn om gelijk mee aan de slag te gaan, zowel voor hulpverlener als cliënt. Doordat er wel al met persoonlijke zingeving wordt gewerkt zal de stap naar existentiële zingeving makkelijker zijn. Omdat existentiële zingeving ingewikkelder is, is het belangrijk om daar de tijd voor te nemen. Belangrijk hierbij is ook dat de hulpverlener en cliënt elkaar vertouwen. Existentiële zingeving hoeft dan ook niet gelijk bij de eerste begeleidingsgesprekken vorm te krijgen. Het kan zelfs mogelijk nooit goed ingevuld worden, zeker niet bij kortdurende hulpverlening. Dit omdat de tijd voor sommige cliënten te kort is om met dit onderwerp aan de slag te gaan. Er kan dus aan het begin van de begeleiding begonnen worden met zingeving. Door te beginnen met persoonlijke zingeving kun je het onderwerp verkennen en krijgen de cliënt en hulpverlener een vertrouwensband. Existentiële zingeving is dan een logische volgende stap. Handvatten bij het bespreken van zingeving Om zingeving binnen de hulpverlening bespreekbaar en hanteerbaar te maken, doe ik hieronder verschillende suggesties. Handvatten die worden genoemd kunnen zowel voor persoonlijke als existentiële zingeving gebruikt worden. In welke mate hangt natuurlijk sterk af van de cliënt, de hulpverlener en hun relatie. Het eerste handvat is het levensverhaal van de cliënt. Een goede manier om achter de drijfveren te komen is door te luisteren naar het levensverhaal. (Banning, 2001). Levensverhalen zijn niet altijd consistent, ze kunnen erg chaotisch zijn. Als dat het geval is, is het van belang om als hulpverlener goed te luisteren en te vermijden om zelf de missende stukjes in te vullen. Het belangrijkste is dat het verhaal van de cliënt zelf is en niet wordt vervormd. Als hulpverlener heb je de taak om de cliënt te helpen met het compleet maken van het verhaal en te ontdekken waar de cliënt zijn waarden in legt en 6

7 waarom. De presentiebenadering past hier goed in. In de presentiebenadering staat het zoeken van aansluiting bij de leef- en ervaringswereld van de cliënt centraal. De kwaliteit van de relatie tussen cliënt en hulpverleners is hierbij van groot belang. Door middel van aandacht, geduld en eventueel praktische hulp gaat de hulpverlener samen met de cliënt werken aan de dingen die de cliënt als moeilijk ervaart (van Doorn, 2008). Zoals ik al eerder besprak kan persoonlijke en existentiële zingeving wegvallen door bijvoorbeeld verlies van baan, relatie etc. Het tweede handvat benadrukt dat het van groot belang is hier bij stil te staan. Het kan bijvoorbeeld zo zijn dat cliënten het leed dat hen is overkomen geen plek kunnen geven in hun levensbeschouwing of cultuur (Banning, 2001). Praat hierover met cliënten, probeer te kijken wat de cliënt als grootste verlies ervaart, geef de cliënt vooral de ruimte en tijd om er over te praten. Essentieel is dat de cliënt niet het gevoel heeft dat er over hem of haar geoordeeld wordt. Ontdek samen met de cliënt hoe de cliënt het verlies een plek kan geven en hoe het gevoel van verlies (in de toekomst) opgevuld kan worden door een ander doel of activiteit. Een cliënt van 44 jaar heeft in het verleden een goede baan gehad en is gelukkig getrouwd geweest. Helaas is hij nu zijn baan en vrouw kwijt. Hij heeft een psychose gehad, en heeft schulden. Deze man woont nu niet meer zelfstandig. Hij verzorgt zichzelf niet, eet te weinig en onregelmatig. Er moet gezamenlijk boodschappen worden gedaan, gekookt, gewassen en schoongemaakt om te zorgen dat hij enige kwaliteit van leven behoudt. Ongeacht of deze cliënt een depressie heeft, is er zeker gebrek aan zingeving. Door de grote verliezen uit het verleden en de situatie waar hij nu in zit, kan hij niet langer de zin van zijn leven zien. Hierdoor voelt hij ook niet de behoefte om te eten en zich te verzorgen. Hij kan wel aangeven dat hij geen doel voor ogen heeft, maar weet niet hoe hij dit kan veranderen. Aandacht voor rouw en verlies kan dus een belangrijk onderdeel zijn van zingeving. Voorbeeld wat rouw en verlies voor een invloed op zingeving kunnen hebben. Wanneer er wordt stil gestaan bij ingrijpende gebeurtenissen is het van belang om zowel bij negatieve als positieve gebeurtenissen stil te staan. Een belangrijk onderdeel hierbij is Levenskunst en is het volgende handvat. Bij levenskunst is het doel om een balans te vinden tussen positieve en negatieve aspecten van het leven (Westerhof & Bohlmeijer, 2010). Van belang is om te beseffen dat het leven niet in zijn geheel maakbaar en beïnvloedbaar is en te accepteren dat er dingen in het leven gebeuren die je niet had verwacht en wellicht niet had gewild. De manier van omgaan met leed is een belangrijk onderdeel van Levenskunst. Als hulpverlener kun je samen met de cliënt proberen onoplosbaar leed te aanvaarden en een plaats te geven in het leven. Dit leidt samen met het benoemen en ontdekken van positievere aspecten van het leven tot een breder perspectief op het leven en dus tot zingeving. Het vierde handvat geeft aan dat het van groot belang is om bij de sociale context van de cliënt stil te staan. Zingeving, identiteit en de maatschappelijke rollen die de cliënt invult, hangen samen met sociale context. Welke relaties heeft de cliënt, welke waarde hecht de cliënt aan de relaties en welke maatschappelijke status? Door naar het huidige sociale netwerk te kijken en te bespreken welke elementen de cliënt wel of niet 7

8 belangrijk vindt en wat de cliënt nog mist, kan duidelijk worden waar zijn drijfveren liggen en naar welke situatie in de toekomst hij wil. Wanneer een cliënt geen doelen kan benoemen en het niet meer ziet zitten, kan er door middel van het vijfde handvat, motiverende gespreksvoering, gezocht worden naar verandering van deze situatie. Door motiverende gespreksvoering en het stellen van open vragen kan een hulpverlener samen met de cliënt ontdekken waar de zingeving in zit. Door wonder-vragen` te stellen kan een cliënt er achterkomen wat hij of zij wil of zou willen veranderen. Bijvoorbeeld: Stel je voor, volgende week gebeurt er een wonder en je kan jouw leven inrichten naar eigen wens, hoe zou je leven er dan uitzien? Wanneer een cliënt helemaal bij de pakken neer zit en niets positiefs meer ziet, kunnen vragen over het overleven` helpen om levenskracht terug te vinden. Vragen als: Hoe is het je gelukt om vanochtend uit je bed te komen? of Op welke wijze is het je gelukt om zolang geen beroep te doen op de hulpverlening? of Wat zegt je omgeving over de dingen die jij goed doet of goed kan, ook in deze situatie?. Het laatste handvat wordt gevormd door de eerder genoemde 4 voorwaarden van Baumeister. Deze zijn bruikbaar om zingeving te bespreken met een cliënt. Hieronder per voorwaarde enkele voorbeelden en mogelijkheden. Doelen en richting: Doelen en de gewenste richting van een cliënt kunnen achterhaald worden door naar het levensverhaal te luisteren, te kijken naar het sociale netwerk en eventuele gewenste veranderingen. Belangrijk is om te kijken naar wat de cliënt zelf wil en niet naar wat de cliënt wil omdat de maatschappij dat van hem of haar verwacht. Doelen uit andere levensgebieden kunnen als uitgangspunt dienen. Iemand wil bijvoorbeeld heel graag zijn rijbewijs halen om vervolgens een auto te kopen. Door schulden heeft de persoon hier echter geen financiële ruimte voor. Met het doel rijbewijs en auto kan iemand gemotiveerd raken om zijn schulden af te lossen. Rechtvaardigen: De zin die iemand aan het leven geeft wil hij graag rechtvaardigen, tegenover zichzelf en anderen. Zelfinzicht is dus belangrijk bij dit element. Wanneer de cliënt zelf weet waarom hij iets vindt of wil zal hij het beter aan andere mensen kunnen uitleggen. De hulpverlener kan de cliënt helpen bij het verwoorden van de zingeving. Controle: De cliënt moet zelf de controle hebben over zijn leven. In sommige settings in de maatschappelijke opvang kan dat lastig zijn. De cliënt heeft naast zijn eigen problemen ook nog eens te maken met huisregels, afspraken etc. Om de cliënt toch zoveel mogelijk het gevoel van controle te laten behouden is het belangrijk is om hem zoveel mogelijk zelf te laten doen in zijn eigen tempo. De cliënt moet zelf (zoveel mogelijk) alle beslissingen nemen die met zijn of haar traject te maken hebben. Wanneer huisregels de cliënt in de weg staan, mag het gesprek niet afgedaan worden met omdat het nou eenmaal zo is maar moet er uitgelegd worden waar regels vandaan komen zodat de cliënt ze leert begrijpen. Eigenwaarde: Een cliënt moet een zeker gevoel van eigenwaarde hebben. Dit kan bereikt worden door te kijken naar de mogelijkheden. Door stil te staan bij kleine successen en deze ook te vieren leg je de nadruk bij de kwaliteiten van de cliënt. Wanneer de dingen die de cliënt op eigen kracht heeft bereikt benadrukt worden, ziet een cliënt zijn eigen aandeel en zal het gevoel van eigenwaarde groeien. Ook hierbij is het dus van belang dat de cliënt zoveel mogelijk zelf doet en dat de hulpverlener hierbij vooral een ondersteunende en adviserende rol heeft. 8

9 Ten slotte Met dit artikel hoop ik, dat collega s in de maatschappelijke opvang gaan inzien dat zingeving een essentieel en belangrijk onderdeel van de begeleiding is. Door zingeving op een andere wijze in het 8-fasenmodel op te nemen dan in eerste instantie was bedoeld, wordt ruimte en handvatten gecreëerd om dit leefgebied goed hanteerbaar te maken binnen de hulpverlening. Ook van collega s die niet met het 8-fasenmodel werken, maar wel moeite hebben om zingeving met cliënten te bespreken, hoop ik dat ze inzien dat zingeving wel degelijk goed kan worden ingevuld. Dit zal de kwaliteit en professionaliteit van de hulpverlening zeer ten goede komen. Cliënten verdienen het om meer aandacht voor hun zingeving te krijgen. Het zal de kwaliteit van hun leven verhogen. 9

10 Literatuurverwijzingen Akkermans, C. & Leeuwen-den Dekker, P., van (2010). Zingeving als onderbelichte dimensie in de maatschappelijke opvang. Utrecht: Movisie Banning, H. (2001). Zinvol hulpverlenen en begeleiden. Soest: Nelissen Baumeister, R. (1991). Meanings of life. New York: Guilford Press. Doorn, L., van, Etten, Y., van en Gademan, M. (2008) Outreachend werken, handboek voor werkers in de eerste lijn. Bussum: Coutinho Kuin, Y. en Westerhof, G.J. (2007). In Pot A.M., Kuin Y., Vink, M.T. Handboek ouderenpsychologie. Utrecht: De Tijdstroom Lans, J.M., van der (1996). Religion as a meaning syustem: a conceptual mode for research and couseling. In Grzymala-Moszczynska, H. & Beit-Hallahmi, B.: Religion, psychopathology and Coping. Amsterdam: Rodopi Linssen, J (2010). Joris Showroom, Ger en Gert. Uitzending 30 november 2010, NCRV. terug te kijken via Nijmanting, M. (2010). Zingeving therapie, een praktisch handleiding over melancholie. Amsterdam: SWP Westerhof & Bohlmeijer (2010). Psychologie van de levenskunst. Amsterdam: Boom 10

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Het 8- fasenmodel. Een reisgids voor de begeleiding van het maatje

Het 8- fasenmodel. Een reisgids voor de begeleiding van het maatje Het 8- fasenmodel Een reisgids voor de begeleiding van het maatje Waar gaat de reis naartoe? Wat is jouw rol tijdens de reis? De rol die je kiest, is afhankelijk van de reden waarom je gevraagd bent, dit

Nadere informatie

Leefgebiedenwijzer. Versterken van eigen kracht van cliënten

Leefgebiedenwijzer. Versterken van eigen kracht van cliënten Leefgebiedenwijzer Versterken van eigen kracht van cliënten Colofon Auteurs: Petra van Leeuwen-den Dekker en Anouk Poll Vormgeving: Ontwerpburo suggestie & illusie Drukwerk: True Colours Bestellen: www.movisie.nl

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model éêçîáååáéi á ã Ä ì ê Ö O Ç É a áê É Åí áé téäòáàå jáåçéêüéçéå Het TOPOI- model In de omgang met mensen, tijdens een gesprek stoten we gemakkelijk verschillen en misverstanden. Wie zich voorbereidt op storingen,

Nadere informatie

Robert is een man van 79 jaar, terminaal ziek (prognose max. maand). Hij is nog heel helder. Zijn echtgenote verzorgt hem De palliatief equipe is

Robert is een man van 79 jaar, terminaal ziek (prognose max. maand). Hij is nog heel helder. Zijn echtgenote verzorgt hem De palliatief equipe is Robert is een man van 79 jaar, terminaal ziek (prognose max. maand). Hij is nog heel helder. Zijn echtgenote verzorgt hem De palliatief equipe is ingeschakeld Er kan met Robert niet over het naderende

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

De Sleutel tot het benutten van potentie

De Sleutel tot het benutten van potentie De Sleutel tot het benutten van potentie Wat is potentie eigenlijk? Een snelle blik in een woordenboek levert de volgende resultaten op: het kunnen; dat waartoe iemand of iets toe in staat is; vermogen.

Nadere informatie

Minicursus Verbindend Communiceren. Geschreven door: Jan van Koert

Minicursus Verbindend Communiceren. Geschreven door: Jan van Koert Minicursus Verbindend Communiceren Geschreven door: Jan van Koert Geweldloze communicatie is een wijze van communiceren die leidt tot gehoord en verstaan worden. Met helderheid, zonder beschuldigen en

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Onze cliënten aan het woord

Onze cliënten aan het woord Onze cliënten aan het woord Instrument om ervaringen van cliënten in kaart te brengen Naam cliënt : Naam invuller vragenlijst : Woning cliënt : Datum : 1 Toelichting Inleiding Naam instelling wil graag

Nadere informatie

Vanjezelfhouden.nl 1

Vanjezelfhouden.nl 1 1 Kan jij van jezelf houden? Dit ontwerp komt eigenlijk altijd weer ter sprake. Ik verbaas mij erover hoeveel mensen er zijn die dit lastig vinden om te implementeren in hun leven. Veel mensen willen graag

Nadere informatie

De Lastmeter. Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie

De Lastmeter. Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie 00 De Lastmeter Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie 1 Kanker is een ziekte die uw leven ingrijpend kan verstoren. De ziekte en behandeling kunnen niet alleen lichamelijke

Nadere informatie

Toepassing van de fases van gedragsverandering in de praktijk

Toepassing van de fases van gedragsverandering in de praktijk Toepassing van de fases van gedragsverandering in de praktijk Jouw werk bestaat eruit om de klant te begeleiden bij een verandering in zijn financiële gedrag. Daarvoor kun je het model van DiClemente,

Nadere informatie

Gespecialiseerde thuisbegeleiding

Gespecialiseerde thuisbegeleiding Gespecialiseerde thuisbegeleiding Als u ondersteuning nodig heeft om uw leven weer in goede banen te leiden, kunt u rekenen op de gespecialiseerde thuisbegeleiding van Savant Zorg. Als problemen uw leven

Nadere informatie

Cliënten aan het woord

Cliënten aan het woord Cliënten aan het woord Instrument om ervaringen van cliënten in kaart te brengen Versie Wonen Naam cliënt : Woning cliënt : Datum : Je ontvangt deze vragenlijst omdat we graag willen weten hoe je het wonen

Nadere informatie

Geluksgevoel hangt meer af van je mentale vermogen dan van wat je overkomt

Geluksgevoel hangt meer af van je mentale vermogen dan van wat je overkomt "Geluk is vooral een kwestie van de juiste levenshouding" Geluksgevoel hangt meer af van je mentale vermogen dan van wat je overkomt Ons geluk wordt voor een groot stuk, maar zeker niet alleen, bepaald

Nadere informatie

Probleem? Geen probleem. Met de vaardigheden die Humanitas je aanreikt, verander je je leven. Helemaal zelf. En het mooie is: iedereen kan het.

Probleem? Geen probleem. Met de vaardigheden die Humanitas je aanreikt, verander je je leven. Helemaal zelf. En het mooie is: iedereen kan het. ONTMOET HUMANITAS Probleem? Geen probleem. Met de vaardigheden die Humanitas je aanreikt, verander je je leven. Helemaal zelf. En het mooie is: iedereen kan het. Zonder uitzondering. Lukt het je niet alleen,

Nadere informatie

Familie aan tafel. Een werkvorm voor individuele coaching of intervisie.

Familie aan tafel. Een werkvorm voor individuele coaching of intervisie. Familie aan tafel. Een werkvorm voor individuele coaching of intervisie. De cliënt krijgt een groot vel papier en kleurkrijt. De opdracht is: Teken je gezin van herkomst rond de etenstafel. Een werkvorm

Nadere informatie

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen.

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen. Theoreasy de theorie is eenvoudig. Je gaat ontdekken dat het nemen van verantwoordelijkheid voor je eigen denken en doen dé sleutel is tot a beautiful way of life. Als je nog steeds hoopt dat oplossingen

Nadere informatie

Onderzoekscentrum maatschappelijke zorg

Onderzoekscentrum maatschappelijke zorg Waarom dit onderzoek? Als we praten over zingeving merk je al gauw dat verschillende mensen er verschillende dingen onder verstaan. Het gaat bijvoorbeeld over praktische zaken zoals lid zijn van een voetbalvereniging.

Nadere informatie

Vangnetteam Parkstad. Secretariaat Meldpunt: T 045 573 65 99 Bezoekadres: Raadhuisstraat 3, 6444 AA Brunssum

Vangnetteam Parkstad. Secretariaat Meldpunt: T 045 573 65 99 Bezoekadres: Raadhuisstraat 3, 6444 AA Brunssum Secretariaat Meldpunt: Vangnetteam Parkstad Extra ondersteuning voor wie dat gebruiken kan... 1 2 3 4 5 9 10 6 Soms kunnen mensen wel eens wat extra hulp gebruiken. Al vinden veel mensen het lastig om

Nadere informatie

Het Mirakel dat Jij Bent

Het Mirakel dat Jij Bent Het Mirakel dat Jij Bent Vervul jouw potentieel (Deel I van III) Struinend door het gras Kijkend naar de horizon Genietend van Alles dat IS Jouw weg... Schrijver: A.M.I. van der Kwast Coverontwerp: in

Nadere informatie

Zingeving als onderbelichte dimensie in de maatschappelijke opvang

Zingeving als onderbelichte dimensie in de maatschappelijke opvang Zingeving als onderbelichte dimensie in de maatschappelijke opvang Auteur(s) Catelijne Akkermans, Petra van Leeuwen-den Dekker Datum MOVISIE Utrecht, 14 juni 2010 Utrecht, 14 juni 2010 * Zingeving als

Nadere informatie

Als wij dit soort vragen stellen dan gaan wij uit van de talenten en mogelijkheden van cliënten.

Als wij dit soort vragen stellen dan gaan wij uit van de talenten en mogelijkheden van cliënten. Hand-out Workshop oplossingsgericht gesprekvoeren. Wat is oplossingsgericht werken? Volgens Mahlberg&Sjöblom (2011) wordt er over het algemeen uit gegaan van een probleem gerichte benadering. Een probleem

Nadere informatie

Levensvragen tevoorschijn luisteren

Levensvragen tevoorschijn luisteren Levensvragen tevoorschijn luisteren Westervoort Wout Huizing 10 oktober 2014 Pietje, patje, poe Opdracht : Wat zijn levensvragen? Van wie zijn levensvragen? Hoe signaleer je een levensvraag? Wat doe je

Nadere informatie

Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties. Ambulant Arrangement. Hulpverlening na een periode in de opvang

Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties. Ambulant Arrangement. Hulpverlening na een periode in de opvang Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties Ambulant Arrangement Hulpverlening na een periode in de opvang Over het Ambulant Arrangement Hulpverlening na een periode in de opvang Multiprobleemgezinnen

Nadere informatie

CarePower Cliënttevredenheidsonderzoek CarePower 2013/14

CarePower Cliënttevredenheidsonderzoek CarePower 2013/14 CarePower Cliënttevredenheidsonderzoek CarePower 2013/14 Datum : 01-02-2014 Auteur : Jaap Noorlander, Joris van Nimwegen Versie : 2 1 Inhoudsopgave Inleiding... Pagina 3 Vraagstelling... Pagina 3 Methode

Nadere informatie

narratieve zorg Elder empowering the elderly

narratieve zorg Elder empowering the elderly narratieve zorg Elder empowering the elderly huisbezoek 1: KENNISMAKING - 2 - KENNISMAKING - huisbezoek 1- a kennismaking huisbezoek 1: KENNISMAKING a vertrouwelijkheid individueel in teamverband naar

Nadere informatie

Begeleid Wonen. www.st-neos.nl. Maatschappelijke opvang en aanpak huiselijk geweld

Begeleid Wonen. www.st-neos.nl. Maatschappelijke opvang en aanpak huiselijk geweld Begeleid Wonen www.st-neos.nl Maatschappelijke opvang en aanpak huiselijk geweld De stichting Neos is een organisatie voor maatschappelijke opvang en aanpak huiselijk geweld. De organisatie richt zich

Nadere informatie

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven ecourse Moeiteloos leren leidinggeven Leer hoe je met minder moeite en tijd uitmuntende prestaties met je team bereikt 2012 Marjan Haselhoff Ik zou het waarderen als je niets van de inhoud overneemt zonder

Nadere informatie

Het belang van de relatie. Onderzoek naar werkalliantie bij jongeren met een licht verstandelijke beperking

Het belang van de relatie. Onderzoek naar werkalliantie bij jongeren met een licht verstandelijke beperking Het belang van de relatie Onderzoek naar werkalliantie bij jongeren met een licht verstandelijke beperking Hoe zou je in één woord werkalliantie omschrijven bij jongeren met een LVB? Programma en doelen

Nadere informatie

Wat doet NIM Maatschappelijk Werk?

Wat doet NIM Maatschappelijk Werk? Wat doet NIM Maatschappelijk Werk? Hulp, informatie en advies voor iedereen die het nodig heeft Bij NIM Maatschappelijk Werk kan iedereen die het nodig heeft (in Nijmegen en de regio) aankloppen voor gratis

Nadere informatie

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Toelichting Hierbij een compilatie van diverse artikelen over motivatie, draagvlak en verandertrajecten voor de interne coördinator cultuureducatie ICC. 1 Hoe werkt

Nadere informatie

Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd

Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd Door Alie Weerman In de film komen vier mensen aan het woord die hersteld zijn van hun verslaving. Vanwege de variatie aan achtergrond,

Nadere informatie

Module 5 Heel je relatie met geld

Module 5 Heel je relatie met geld Module 5 Heel je relatie met geld Inleiding In deze module gaan we nog wat dieper in op jouw relatie met geld. Veel coaches, therapeuten en trainers werken heel hard maar verdienen erg weinig (te weinig!).

Nadere informatie

INSTRUMENT ASSESSMENT LOOPBAAN ANKERS

INSTRUMENT ASSESSMENT LOOPBAAN ANKERS INSTRUMENT ASSESSMENT LOOPBAAN ANKERS Wat? Voor wie? Soort tool? Hoe gebruiken? Bron? Dit assessment peilt naar de belangrijkste motivatoren of loopbaanankers van de cliënt Cliënt (hoger profiel) invuldocument

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Dat we hier vanavond bij elkaar zijn wordt vooral bepaald door de wereldse kalender. En niet de kalender van de christelijke feesten.

Dat we hier vanavond bij elkaar zijn wordt vooral bepaald door de wereldse kalender. En niet de kalender van de christelijke feesten. Preek op Oudjaarsavond 2013 Dat we hier vanavond bij elkaar zijn wordt vooral bepaald door de wereldse kalender. En niet de kalender van de christelijke feesten. Oudjaarsdag: het lijkt een dag als alle

Nadere informatie

Het project van de UvH 1

Het project van de UvH 1 Levensverwachting Empowerment van kwetsbare ouderen gaat altijd ook over zingeving Bijeenkomst Beter Oud Anja Machielse, 4 november 2016 Eamonn Doyle Beleid Zelfredzaamheid Autonomie Eigen kracht Participatie

Nadere informatie

Het beste uit jezelf

Het beste uit jezelf Het beste uit jezelf 2 3 Met elkaar bouwen aan het Huis van Philadelphia Philadelphia wil dat mensen met een beperking gelukkig kunnen zijn en het beste uit zichzelf kunnen halen. Daarom doen we ons werk

Nadere informatie

THEMAONTMOETINGEN. Er zijn ontmoetingen rondom vier thema s: Waardevol opvoeden Zelfbewust zijn Investeren in je relatie Leven met verlies

THEMAONTMOETINGEN. Er zijn ontmoetingen rondom vier thema s: Waardevol opvoeden Zelfbewust zijn Investeren in je relatie Leven met verlies THEMAONTMOETINGEN Ieder mens heeft weleens vragen die hij niet zomaar kan beantwoorden. Bijvoorbeeld over wie je bent of wilt zijn, hoe je je relatie kunt versterken, hoe je omgaat met verlies of over

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Samen maken wij het verschil!

Samen maken wij het verschil! Samen maken wij het verschil! Biest 43 6001 AP Weert T 0495 456 491 F 0495 456 499 www.landvanhorne.nl WAAR STAAN WE VOOR EN WAAR GAAN WE VOOR? inhoud onze identiteit 4 onze zorgvisie 6 onze kernwaarden

Nadere informatie

Instructie 1. Heb jij je voelsprieten uitstaan? De relatie met je cliënt

Instructie 1. Heb jij je voelsprieten uitstaan? De relatie met je cliënt Instructie 1 De relatie met je cliënt Heb jij je voelsprieten uitstaan? Met behulp van dit werkblad onderzoek je of je je voelsprieten hebt uitstaan naar de cliënt. Kies een cliënt en vul met die cliënt

Nadere informatie

Werken met het 8 fasenmodel. Programma dag 1. Nogmaals de Basistechnieken. Frank Meeuwsen & Menno Zwart

Werken met het 8 fasenmodel. Programma dag 1. Nogmaals de Basistechnieken. Frank Meeuwsen & Menno Zwart Werken met het 8 fasenmodel Frank Meeuwsen & Menno Zwart www.frankmeeuwsen.nl www.mennozwart.nl Programma dag 1 Gesprekstechnieken Flowchart Structuur in de hulpverleningsgesprekken Sturing d.m.v. reflecties

Nadere informatie

Resultaten onderzoek seksualiteit

Resultaten onderzoek seksualiteit Resultaten onderzoek seksualiteit Augustus 2015 In opdracht van Way of Life en de NPV Uitgevoerd door Direct Research www.wayoflife.nl www.npvzorg.nl Conclusies Kennis Seksuele voorlichting Opvattingen

Nadere informatie

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL Bij werken, zowel betaald als vrijwillig, hoort leiding krijgen of leiding geven. De vraag wat effectief leiderschap is houdt dan ook veel mensen bezig. De meningen hierover

Nadere informatie

De Budget Ster: omgaan met je schulden

De Budget Ster: omgaan met je schulden De Budget Ster: omgaan met je schulden Budget Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Budget Ster MOTIVATIE EN VERANTWOORDELIJKHEID STRESS DOOR SCHULDEN BASISVAARDIGHEDEN STABILITEIT FINANCIEEL ADMINISTRATIEVE

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

Aan de slag met de Werk Ster!

Aan de slag met de Werk Ster! Aan de slag met de Werk Ster! Werk Ster Copyright EgberinkDeWinter 2013-2014 Werk Ster Stappen naar werk De Werk Ster helpt je duidelijk te krijgen waar jij op dit moment staat op weg naar werk. Je krijgt

Nadere informatie

Preek Prediker 9 de zin van het leven

Preek Prediker 9 de zin van het leven Lieve gemeente, Vorige week was er een bijeenkomst voor vrijzinnige voorgangers en die ging over het hiernamaals. Wat stel je je voor bij het hiernamaals, bij de hemel of eventueel bij een hel? Mijn collega

Nadere informatie

Rapportage Zingeving. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 19.06.2015. Email:

Rapportage Zingeving. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 19.06.2015. Email: Rapportage Zingeving Naam: Bea Voorbeeld Datum: 19.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea Voorbeeld / 19.06.2015 / Zingeving (QZN) 2 Mens-zijn betekent verantwoordelijkheid nemen: het je ervan bewust zijn

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Voorbereidende les. Basisonderwijs. Educatieteam

Voorbereidende les. Basisonderwijs. Educatieteam Basisonderwijs Voorbereidende les (1) Introductie (2) Huiswerkopdracht (3) Bijlage 1 (4) Bijlage 2 Educatieteam Het educatie team bestaat uit jonge, gemotiveerde en bevlogen medewerkers die dichtbij de

Nadere informatie

WERKEN AAN SPEELRUIMTE VOOR ZIN IN JEUGDZORG

WERKEN AAN SPEELRUIMTE VOOR ZIN IN JEUGDZORG WERKEN AAN SPEELRUIMTE VOOR ZIN IN JEUGDZORG Een onderzoeksproject van het lectoraat Theologie en Levensbeschouwing Hogeschool Windesheim Dat ik stil sta en bij mijn herinneringen kom, dan denk ik meestal

Nadere informatie

De essentie van het leven

De essentie van het leven De essentie van het leven Eerste druk, 2014 2014 Lucien M. Verkooijen Coverbeeld: schilderij Mystieke reis ei tempera op board door Lia Vonk Fotografie: Fred van Welie Correctors: Elly van de Vlugt, José

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt.

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt. Hoofdstuk 7 Emoties Nu is het tijd om door te gaan. Je hebt je dwarslaesie, je bent hopelijk klaar met al de medische dingen, nu is het tijd om ook je gevoelens aandacht te geven. Dus: ga lekker zitten,

Nadere informatie

De oplossingsgerichte flowchart

De oplossingsgerichte flowchart De oplossingsgerichte flowchart Inleiding De oplossingsgerichte flowchart is een hulpmiddel om de werkrelatie te beschrijven tussen cliënt en hulpverlener. Het instrument kan bij elke client-hulpverlener

Nadere informatie

WERKEN AAN SPEELRUIMTE VOOR ZIN IN JEUGDZORG

WERKEN AAN SPEELRUIMTE VOOR ZIN IN JEUGDZORG WERKEN AAN SPEELRUIMTE VOOR ZIN IN JEUGDZORG Een onderzoeksproject van het lectoraat Theologie en Levensbeschouwing Hogeschool Windesheim Dat ik stil sta en bij mijn herinneringen kom, dan denk ik meestal

Nadere informatie

Voorwoord. Aan de slag met job craften

Voorwoord. Aan de slag met job craften Aan de slag met job craften Voorwoord Over job craften wordt steeds meer geschreven. Er is een scala aan wetenschappelijke artikelen en in Nederland zijn inmiddels ook enkele promotieonderzoeken gepubliceerd.

Nadere informatie

Eindverslag SLB module 12

Eindverslag SLB module 12 Eindverslag SLB module 12 Marthe Verwater HDT 3C 0901129 Inhoudsopgave: Eindreflectie.. Blz.3 Reflectieverslag les 1.. Blz.4 Reflectieverslag les 2.. Blz.6 Reflectieverslag les 3.. Blz.8 2 Eindreflectie

Nadere informatie

Delen is Helen. Wat kan je doen bij verlies van relatie, werk, geliefde of gezondheid

Delen is Helen. Wat kan je doen bij verlies van relatie, werk, geliefde of gezondheid Delen is Helen Wat kan je doen bij verlies van relatie, werk, geliefde of gezondheid Rouw Is een natuurlijk proces, waarbij verdriet en eenzaamheid voorkomende gevoelens kunnen zijn. Verlies van gezondheid

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

Scheiding privé en werk

Scheiding privé en werk Scheiding privé en werk We leven in een tijd waarin werk en privé steeds meer door elkaar lijken te lopen. Veel mensen zijn ook in hun vrije tijd bereikbaar voor hun baas. De andere kant van de medaille

Nadere informatie

Het keukentafelgesprek

Het keukentafelgesprek Het keukentafelgesprek Informatie over het keukentafelgesprek Waarom een keukentafelgesprek? De Wmo heeft andere uitgangspunten dan de AWBZ. De AWBZ kent een recht op zorg. Er zijn landelijke richtlijnen

Nadere informatie

TRAININGSCENTRUM. Schakel naar een passend vervolgtraject. Voor jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 16 tot 23 jaar

TRAININGSCENTRUM. Schakel naar een passend vervolgtraject. Voor jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 16 tot 23 jaar TRAININGSCENTRUM Schakel naar een passend vervolgtraject Voor jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 16 tot 23 jaar Wat is een Trainingscentrum? Bij de Trainingscentra van Lijn5

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Titel: 7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: R.P. da Costa Druk: ebook Uitgever: Praktijk de Regenboog

Nadere informatie

Doelstellingen van PAD

Doelstellingen van PAD Beste ouders, We kozen er samen voor om voor onze school een aantal afspraken te maken rond weerbaarheid. Aan de hand van 5 pictogrammen willen we de sociaal-emotionele ontwikkeling van onze leerlingen

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving

Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving Een eigen huis.. Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving M.H. Kwekkeboom (red.) A.H. de Boer (SCP) C.van Campen

Nadere informatie

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft)

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) Inleiding Veel mensen ervaren moeilijkheden om werk te vinden te behouden, of van baan / functie te veranderen. Beperkingen, bijvoorbeeld

Nadere informatie

3. Rouw en verliesverwerking

3. Rouw en verliesverwerking 3. Rouw en verliesverwerking 29 Voor de trainer De belangrijkste begrippen van dit gedeelte zijn: Grote verschillen tussen verschillende getroffenen Breuk in de levenslijn Rouw/Verliesverwerking/chronische

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar DOELSTELLINGEN De deelnemers worden zich bewust van hun eigen omgang met rouw en verlies en de rol die hun geloof of levensoriëntatie hierbij heeft. De deelnemers weten dat ieder op een eigen manier rouwt

Nadere informatie

Handreiking gemeentethema Achter Jezus aan, ga je mee? t.b.v. het huisbezoek

Handreiking gemeentethema Achter Jezus aan, ga je mee? t.b.v. het huisbezoek Handreiking gemeentethema Achter Jezus aan, ga je mee? t.b.v. het huisbezoek Deze handreiking is bedoeld voor de ouderlingen ter voorbereiding op het huisbezoek wanneer het gemeentethema ter sprake wordt

Nadere informatie

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten Hoofdstuk 2: werken Werkwijze en opdrachten Boek en laptop nodig voor iedere

Nadere informatie

Checklist vraagverheldering: Leefgebieden met bijbehorende vragen

Checklist vraagverheldering: Leefgebieden met bijbehorende vragen Checklist vraagverheldering: Leefgebieden met bijbehorende vragen 1. Wonen Hoe beleeft de cliënt zijn huidige woonsituatie? Zijn er belemmeringen bij huidige woonsituatie, zo ja welke en welke beperkingen

Nadere informatie

Kletskoek. 2. Verbasterzinnen. 3. Klein geloof. 4. Lachspiegel. 5. En toen zei jij. 6. Verrassende vragen. 7. Vraagbaak. 9.

Kletskoek. 2. Verbasterzinnen. 3. Klein geloof. 4. Lachspiegel. 5. En toen zei jij. 6. Verrassende vragen. 7. Vraagbaak. 9. Kletskoek 1. Tips om te communiceren met kinderen 2. Verbasterzinnen 3. Klein geloof 4. Lachspiegel 5. En toen zei jij 6. Verrassende vragen 7. Vraagbaak 8. Activiteiten die communicatie met kinderen op

Nadere informatie

Outreachend werken. Handboek voor werkers in de eerste lijn. Opdrachten bij methodiek. Lia van Doorn Yvonne van Etten Mirjam Gademan

Outreachend werken. Handboek voor werkers in de eerste lijn. Opdrachten bij methodiek. Lia van Doorn Yvonne van Etten Mirjam Gademan Outreachend werken Handboek voor werkers in de eerste lijn Opdrachten bij methodiek Lia van Doorn Yvonne van Etten Mirjam Gademan uitgeverij c o u t i n h o c bussum 2008 Deze opdrachten horen bij Outreachend

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Waarde-volle zorg is ook nog JONG!

Waarde-volle zorg is ook nog JONG! Waarde-volle zorg is ook nog JONG! LOC maakte een nieuwe visie op de zorg. Die heet Waarde-volle zorg. Allerlei mensen herkennen zich daar in. Dat komt doordat die gaat over dingen die voor ons allemaal

Nadere informatie

Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties

Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties Arosa biedt veiligheid en bescherming bij geweld in relaties. Vrouwen, mannen en hun kinderen kunnen bij Arosa terecht voor opvang en begeleiding. Arosa

Nadere informatie

Preek over Psalm 1,1 a.2 (jeugddienst): Hoe kan ik tijd met God doorbrengen?

Preek over Psalm 1,1 a.2 (jeugddienst): Hoe kan ik tijd met God doorbrengen? Preek over Psalm 1,1 a.2 (jeugddienst): Hoe kan ik tijd met God doorbrengen? Gemeente van onze Heer Jezus Christus! Ze zitten met z'n tweeën op haar kamer: Reinier en Marloes. Ze kennen elkaar al een poosje.

Nadere informatie

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU?

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? Thuis en op school heb je allerlei waarden meegekregen. Sommigen passen bij je, anderen misschien helemaal niet. Iedereen heeft waarden. Ken

Nadere informatie

Zondag 30 augustus Kijken met nieuwe ogen

Zondag 30 augustus Kijken met nieuwe ogen Zondag 30 augustus Kijken met nieuwe ogen Bij Marcus 8 : 22 26 Begrijpen jullie het dan nog niet, ontbreekt het jullie aan inzicht? Dat waren de verwijten die vorige week aan de leerlingen van Jezus werden

Nadere informatie

Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom.

Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom. Even voorstellen Graag wil ik me aan u voorstellen Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom. Voordat ik aan mijn praktijk begon heb

Nadere informatie

Theorie Ondernemend werken Hoofdstuk 3 Samenwerken en Netwerken

Theorie Ondernemend werken Hoofdstuk 3 Samenwerken en Netwerken Theorie Ondernemend werken Hoofdstuk 3 Samenwerken en Netwerken Samenvatting 2 3.1 Netwerken 3 3.2 Samenwerken 6 3.3 Liftpitch 7 Ruimte voor notities 8 1 SAMENVATTING 3.1 Netwerken Wat is netwerken? Waarom

Nadere informatie

Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie

Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie Ervaringen, belevenissen, vragen in woorden gevangen om die woorden weer vrij te laten in nieuwe ervaringen, belevenissen, vragen. Marcel Zagers www.meerstemmig.nl

Nadere informatie

Geliefde broeders en zusters van onze Heer Jezus Christus,

Geliefde broeders en zusters van onze Heer Jezus Christus, Gezamenlijke dienst 750 Kerk in Rijswijk, 29 januari 2017 I Korinte 1:10, 18-25 Dominee Hans van t Hoff, Leeuwendaalkerk Geliefde broeders en zusters van onze Heer Jezus Christus, Wat dacht u toen u vanmorgen

Nadere informatie

De VrijBaan Vragenlijst (Algemeen)

De VrijBaan Vragenlijst (Algemeen) De VrijBaan Vragenlijst (Algemeen) Inleiding Veel mensen ervaren moeilijkheden om werk te vinden te behouden, of van baan / functie te veranderen. Beperkingen, bijvoorbeeld als gevolg van een gezondheidsprobleem,

Nadere informatie

Passend Onderwijs voor de kinderen op school: samen met ouders en leerkracht

Passend Onderwijs voor de kinderen op school: samen met ouders en leerkracht Passend Onderwijs voor de kinderen op school: samen met ouders en leerkracht Vanaf 1 augustus is de Wet passend onderwijs van kracht. De school van uw kind/uw school is aangesloten bij het samenwerkingsverband

Nadere informatie

Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk

Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk GEWASSEN IN WATER Inhoud: Vanuit de dopeling gezien een statement dat hij in het watergraf alles wat oud is achter zich laat. Hij weet niet alles, kent nog niet

Nadere informatie

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan.

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen

Nadere informatie

Wouter Novak Ellen Fleurke Los Caminos. Methodische onderbouwing individuele trajecten Ervarend Leren

Wouter Novak Ellen Fleurke Los Caminos. Methodische onderbouwing individuele trajecten Ervarend Leren Wouter Novak Ellen Fleurke Los Caminos Methodische onderbouwing individuele trajecten Ervarend Leren The only source of knowledge is experience. Albert Einstein Methodische onderbouwing individuele trajecten

Nadere informatie

Systemisch werken voor onderwijsprofessionals

Systemisch werken voor onderwijsprofessionals Systemisch werken voor onderwijsprofessionals Ze tje n o d ig? Nie u we in zich ten in je zelf? Waard e to evo e ge n aan gro ep sp ro ce ssen? Sy ste m isch werke n vo or o n d e rwijsp ro fe ssio n als

Nadere informatie