Nll~Ul~LAND. DUTCH MARITIME NETWORK

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nll~Ul~LAND. r@'j,j;" i@'.':r4;'i"j:" i@'., DUTCH MARITIME NETWORK"

Transcriptie

1 Nll~Ul~LAND DUTCH MARITIME NETWORK

2 DE KONINKLIJKE MARINE ALS MARITIEME LEADER FIRM Hir. Frank Hendrickx Hir. Tom Maes Hir. Britta De Meyer Lic. Tine Van Suetendael Prof. dr. Chris Peeters April 2003

3 NEDERLAND MARITIEM LAND serie 1. De Nederlandse Maritieme Cluster: Literatuuronderzoek en Plan van Aanpak Economische Impact Studies 2. De Maritieme Arbeidsmarkt: Vraag en Aanbod van Zeevaartkennis 3. De Nederlandse scheepsbouw- en toeleveringsindustrie: economische betekenis en structuur 4. De Nederlandse offshoresector: economische betekenis en structuur 5. De Nederlandse binnenvaartsector: economische betekenis en structuur 6. De Nederlandse waterbouwsector: economische betekenis en structuur 7. De Koninklijke Marine: economische betekenis en structuur 8. De Nederlandse visserij sector: economische betekenis en structuur 9. De Nederlandse watersportindustrie: economische betekenis en structuur 10. De Nederlandse maritieme dienstverlening: economische betekenis en structuur 11. De Nederlandse maritieme toeleveranciers: economische betekenis en structuur 12. De Nederlandse zeehavensector: economische betekenis en structuur l3. De Nederlandse maritieme cluster: economische betekenis en structuur 14. Het maritieme clustermodel - modellering en scenarioanalyse 15. Een kaderscheppend beleid voor de Nederlandse maritieme cluster 16. De Innovativiteit van de Nederlandse Maritieme Cluster 17. Maritieme Websites en E- Business: een verkenning 18. Maritiem Kapitaalforum: onderzoek naar de werking van de kapitaalmarkt in de sector van maritieme toeleveranciers 19. An International Shipping Company in the Netherlands: the tax perspective 20. E-business in de Maritieme Cluster: visies, strategieën, activiteiten 21. De arbeidsmarkt in de Nederlandse Maritieme Cluster 22. Leader Firms in de Nederlandse Maritieme Cluster: theorie en praktijk 23. De Koninklijke Marine als maritieme leader firm Stichting Nederland Maritiem Land De Stichting Nederland Maritiem Land is op 27 juni 1997 opgericht teneinde de Nederlandse maritieme cluster te promoten en te versterken. Het bestuur van de Stichting bestaat uit N. Wijnolst (voorzitter), G.W. Bos (vicevoorzitter), F.G.M. Conyn (secretaris/penningmeester) en verder, in alfabetische volgorde, K. Damen, C.l. van den Driest, C. van Duyvendijk, R. van Gelder, G.J. Kramer, P.J.M. Kreuze, P.J.H.M. Loonen, W.K. Scholten, A. Tienpont, D.P.M. Verbeek. De directeur van de Stichting is H.P.L.M. Janssens. Het adres van de Stichting Nederland Maritiem Land is Beurs-World Trade Center, Beursplein 37 (bezoekadres), Postbus 30145, 3001 DC Rotterdam. Tel.: , fax.: ,

4 DE KONINKLIJKE MARINE ALS MARITIEME LEADER FIRM in opdracht van STICHTING NEDERLAND MARITIEM LAND uitgevoerd door POLICY RESEARCH CORPORATION Rir. Frank Rendrickx Rir. Tom Maes Rir. Britta De Meyer Lic. Tine Van Suetendael Prof. dr. Chris Peeters April 2003

5 Gepubliceerd en gedistribueerd onder auspiciën van de Stichting Nederland Maritiem Land door: Dup Satellite is an imprint van Delft University Press Prometheusplein ZC Delft Tel: Fax: Studie uitgevoerd door: Policy Research Corporation Jan Moorkensstraat Antwerpen tel.: fax.: website: Parklaan BC Rotterdam tel: fax: website: CIP-DATA KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG Hir. Frank Hendrickx, Hir. Tom Maes, Hir. Britta De Meyer, Lic. Tine Van Suetendael, Prof. dr. Chris Peeters De Koninklijke Marine als maritieme leader firm / Hir. Frank Hendrickx, Hir. Tom Maes, Hir. Britta De Meyer, Lic. Tine Van Suetendael, Prof. dr. Chris Peeters DUP Satellite ISBN NUGI834 Trefwoorden: Koninklijke Marine, maritieme leader firm, marinebouwcluster, innovatie, export Copyright 2003 Stichting Nederland Maritiem Land All rights reserved. No part of the material protected by this copyright may be reproduced or utilized in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording or any information storage and retrieval system without written permission of the owner of this copyright. Permission may be obtained at the following address: Stichting Nederland Maritiem Land, Postbus 30145, 3001 DC Rotterdam, The Netherlands;

6 Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE VOORWOORD... ix MANAGEMENT SUMMARY... xi MANAGEMENT SAMENV ATTING... xxiii INLEIDING... 1 I. DE KONINKLIJKE MARINE... 5 I.l. DE KONINKLIJKE MARINE ALS ORGANISATIE... 6 II.l. Missie van de Koninklijke Marine De structuur van de Koninklijke Marine U.3. De rol van de Directie Materieel DE KONINKLIJKE MARINE EI'i HAAR VLOOT Samenstelling huidige vloot IJ Verleden en toekomst van het orderprogramma van marineschepen Internationale vergelijking van de Nederlandsefregattenvloot DE KOI'iINKLIJKE MARINE WERKT II'iTERl'iA TlONAAL SAMEI'i I3.I. Op operationeel en personeelsvlak Internationale materieelsamenwerking Gevolgen in de praktijk DE KONINKLIJKE MARII'iE HEEFT EEN SPECIfIEK VERWERVII'iGSBELEID Het verfl"ervingsheleid van Defensie Het verwervingsbeleid van de Koninklijke Marine l.s. ECONOMISCHE BETEKENIS VAN DE KONINKLIJKE MARINE Directe economische betekenis Indirecte economische betekenis Terugvloei naar de overheid Case: economische effecten van de houw van de M-fregatten ( ) CONCLUSIE Stichting Nederland Maritiem Land - i -

7 De Koninklijke Marine als maritieme leader firm 11. DE RELATIES VAN DE KONINKLIJKE MARINE EN DE NEDERLANDSE MARINEBOUWCLUSTER DRIEHOEKSRELATIE TUSSEN DE KONINKLIJKE MARINE, KENNISINSTITUTEN EN INDUSTRIE... 40!l. I. 1. Geschiedenis van de Nederlandçe marinebouwc/uster IU.2, Huidige,pelers van de Nederlandse marinebouwc/uster....42!l.i.3. Dynamiek in de Nederlandse marinebouwc/uster HET PRODUCTIEPROCES VAN MARINESCHEPEN Productieproces ('voorzien in')..!l.2.2. Instandhouden Afstoten INNOVATIES IN DE MARINEBOUWCLUSTER H.4. AFHANKELIJKHEDEN BINNEN DE NEDERLANDSE MARINEBOUWCLUSTER JJ.4.I. Kennisinstituten en industrie Koninklijke Marine CONCLUSIE DE NEDERLANDSE MARINEBOUWCLUSTER IN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF DE MARKT VOOR MARINESCHEPEN IJl Markt voor schepen met een lagere bewapeningscomponent IJl Markt voor fregatten DE STRUCTUUR VAN DE MARINE BOUWSECTOR IN RELATIE TOT HET EXPORTPOTENTIEEL IJl Frankrijk JIl.2.2. Duitsland. 95 lil Vergelijking met de Nederlandçe marinebouwc/uster DE EXPORT(MOGELIJKHEDEN) VAN DE NEDERLANDSE MARINEBOUWCLUSTER IJl.3./. Export schepen met een lagere bewapeningscomponent !Jl.3.2. Export van deelsystemen lil Export van kennis en projectmanagement... lil Verkoop van afte stoten materieel CONCLUSIE IV. CASESTUDIES BETREFFENDE INNOVATIES IN DE MARINEBOUWCLUSTER IV.I. LUCHTVERDEDIGINGS- EN COMMANDO FREGAT (LCF) IV l.i. Het Luchtverdedigings- en commando Fregat (LCF) project IV 1.2. Innovatieve ontwikkelingen... IV 1.3. Conclusie betreffende de LCF-case..... li IV.2. LANDING PLATFORM DOCK 1 (LPDI) IV2.I. Het Landing Platform Dock 1 (LPDI) project IV2.2. Innovatieve ontwikkelingen......, ii- Stichting Nederland Maritiem Land

8 Inhoudsopgave IV2.3. Vervolgprojecten.. IV2.4. Conclusie betreffende de Landing Platform Doek 1 case IV.3. COAST GUARD CUTTER 124 IV3.1. Het Coast Guard Cutter project IV Innovatieve ontwikkelingen. 126 IV3.3. Vervolg projecten IV3.4. Conclusie betreffende de Coast Guard Cutter case IV.4. GOALKEEPER IV4.1. Specificaties van de Goa/keeper IV4.2. Het Goalkeeper project..... IV4.3. Vervolg projecten... IV4.4. Conclusie betreffende de Goa/keeper case IV.5. RUDDER ROLL STABILIZATION IV5.1. Specificaties van het Rudder Roll Stabilization systeem IV5.2. Het Rudder Roll Stabilization project IV5.3. Vervo/gprojecten IV 5.4. Conclusie betreffende de Rudder Roll Stabilization case IV.6. ACTIVE PHASED ARRAY RADAR (A PAR) IV6.1. Specificaties van de APAR IV6.2. Het APAR-project IV6.3. Vervolgprojecten IV6.4. Conclusie betreffende de APAR-case IV.7. CONCLUSIE 139 V. HET LEADER FIRM GEDRAG VAN DE KONINKLIJKE MARINE V.l. DE KONINKLIJKE MARINE IS EEN MARITIEME LEADER FIRM 142 V.2. DE KONINKLIJKE MARINE VERTOONT DUIDELIJK LEADER FIRM GEDRAG TEN OPZICHTE VAN DE NEDERLANDSE MARINEBOUWCLUSTER V.3. HET LEADER FIRM GEDRAG VAN DE KONINKLIJKE MARINE VERSTEVIGT IN AANZIENLIJKE MATE DE CONCURRENTIEKRACHT VAN DE NEDERLANDSE MARINEBOUWClUSTER V.4. PIJLERS VAN EEN COMPETITIEVE NEDERLANDSE MARINEBOUWCLUSTER MET EEN KONINKLIJKE MARINE ALS MARITIEME LEADER FIRM 149 V.5. CONCLUSIE VI. CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Vl.l. CONCLUSIES VI.2. AANBEVELINGEN BIJLAGE I: LIJST MET AFKORTINGEN... B.l Stichting Nederland Maritiem Land - iii -

9 De Koninklijke Marine als maritieme leader firm BIJLAGE 11: LIJST MET GEÏNTERVIEWDE PERSONEN... B.5 BIJLAGE 111: CURRICULA VITAE... B.9 - iv- Stichting Nederland Maritiem Land

10 Inhoudsopgave LIJST MET FIGUREN Figuur I.1 : Organigram van de Koninklijke Marine '"... 8 Figuur I.2 : Organigram van de Directie Materieel Koninklijke Marine... 9 Figuur 1.3 : Fregatten van de Koninklijke Marine Figuur IA: Bevoorradingsschepen van de Koninklijke Marine Figuur I.5 : Onderzeeboot van de Koninklijke Marine Figuur I.6 : Mijnenjager van de Koninklijke Marine Figuur I.7 : Het vervangingsschema van de Nederlandse fregattenvloot Figuur I.8: NA VO-kennisnetwerk van de Koninklijke Marine Figuur I.9 : M-fregat HL Ms. Van Nes Figuur I.10: Toegevoegde waarde in miljoen en werkgelegenheid in mensjaar ( ) Figuur I.11: Omzet en terugvloei naar de overheid M-fregatten in miljoen ( ) Figuur 11.1: Dolfijn Klasse Figuur II.2: Geleide Wapen Fregat (Tromp Klasse) Figuur Il.3: De Nederlandse marinebouwcluster Figuur I1A: Voorbereiding testen geruisarme schroef door MARIN Figuur II.5: Contractpartijen bij nieuwbouw van een marineschip in Nederland Figuur I1.6: S-fregat Figuur Il.7: Werf van de Koninklijke Schelde Groep, met het LeF in afbouw. 50 Figuur I1.8: Goalkeeper Figuur II.9: Mock-up brug LCF Figuur I1.l0: Inrichting LPD Figuur II.II : NBC-filter Figuur Il.12 : UNREP-systeem Figuur I1.13 : W26ST-motor Figuur II.14 : Internationalisatie van de Nederlandse marinebouwcluster t.g.v. overnames Figuur IU5 : Geschiedenis Koninklijke Schelde Groep en Thales Nederland Stichting Nederland Maritiem Land - v-

11 De Koninklijke Marine als maritieme leader firm Figuur 11.16: Aandeel militair-maritieme export in totale omzet van de belangrijkste industriële partijen in de Nederlandse marinebouwcluster Figuur II.l7: De drie materieel-logistieke processen van de Koninklijke Marine Figuur : Het 'voorzien in' proces van de Koninklijke Marine Figuur II.19: Internationale samenwerkingsverbanden Koninklijke Marine Figuur : Spill-overs en spin-ofts van innovaties gerealiseerd door andere industriële partijen als gevolg van opdrachten van de Koninklijke Marine Figuur II.21 : Omzetafhankelijkheid kennisinstituten en industriële partijen Figuur : Bruinvis Figuur lil. I : Internationale vloot van amfibische schepen, fregatten, mijnenjagers, korvetten, kustwacht- en patrouilleschepen (begin 2003) Figuur 1II.2: Orders voor amfibische schepen, fregatten, mijnenjagers, korvetten, kustwacht- en patrouille schepen (begin 2003) Figuur 1II.3: De internationale vloot van fregatten (begin 2003) Figuur III.4: Overzicht belangrijkste importerende landen (voorbije 25 jaar) Figuur lil5: Overzicht belangrijkste exporterende landen (voorbije 25 jaar) Figuur III.6: Organisatie van Franse marinebouw Figuur 1II.7: Organisatie van Duitse marinebouw Figuur HL8: De SMART-L Figuur ITI.9: Alternative Landing Ship Logistics Figuur IV.I: De Zeven Provinciën Figuur IV.2: Samenwerking tussen de kennis instituten bij het LCF Figuur IV.3: Multinationale samenwerking bij de technieken van het LCF Figuur IV.4: Conclusies Luchtverdedigings- en Commando Fregat Figuur IV.5: Hr. Ms. Rotterdam, het Landing Platform Dock I (LPDI) Figuur IV.6: Conclusies Landing Platform Dock Figuur IV.7: Samenwerking bij de Coast Guard Cutter Figuur IV.8: Jaguar P Figuur IV.9: Het En1arged Ship Concept Figuur IV.I 0: Spin-offs vanuit de cluster Figuur IV.14: Conclusies Coast Guard Cutter Figuur IV.15: De Goalkeeper Figuur IV.16: Conclusies Goalkeeper Figuur IV.17: Conclusies Rudder Roll Stabilization systeem Figuur IV.18: De Active Phased Array Radar (APAR) Figuur IV.19: Conclusies Active Phased Array Radar (APAR) vi- Stichting Nederland Maritiem Land

12 Inhoudsopgave LIJST MET TABELLEN Tabel 0.1 : Indicies van leader firrn gedrag... 3 Tabel 1.1 : Tabel I.2 : Tabel I.3 : Tabel IA : Tabel 1.5 : Tabel 1.6 : Tabel I.7 : Tabel 1.8 : Noodzakelijke elementen voor volbrengen missie Koninklijke Marine... 7 Overzicht van het varend en vliegend materieel van de Koninklijke Marine (2003) Internationale vergelijking bemanning per fregattype Directe economische betekenis van de Koninklijke Marine (2001) Aandelen van de activiteiten in de directe economische betekenis van de Koninklijke Marine (2001 ) Directe en indirecte economische betekenis van de Koninklijke Marine (2001) Geschatte overheidsinkomsten (terugvloei) per activiteit (2001) Omzet, toegevoegde waarde en werkgelegenheid als gevolg van de bouw van de M-fregatten per toeleverende sector ( ) Tabel n.l : Tabel n.2 : Tabel n.3 : Tabel UA : Financiering van onderzoek door de Koninklijke Marine in duizend (gemiddelde per jaar, periode ) Innovaties gerealiseerd door de Nederlandse marinebouwcluster als gevolg van opdrachten voor de Koninklijke Marine Spill-overs en spin-offs (en export) van innovaties gerealiseerd door kennisinstituten als gevolg van opdrachten van de Koninklijke Marine Spil/-overs en spin-offs (en export) van innovaties gerealiseerd door Thales Nederland, Koninklijke Schelde Groep en Imtech als gevolg van opdrachten van de Koninklijke Marine Tabel lil. 1 : Tabel UI.2: Tabel lii.3: Tabel IIIA: De drie belangrijkste Franse scheepswerven Export van fregatten vanuit Frankrijk Export van fregatten vanuit Duitsland Belangrijkste Duitse scheepswerven en hun deelnames Stichting Nederland Maritiem Land - vii-

13 De Koninklijke Marine als maritieme leader jirm Tabel IV. I: Overzicht innovatieve deelsystemen in het LeF Tabel IV.2: Overzicht innovatieve deelsystemen in het LPDI Tabel IV.3: Overzicht van alle projecten in het kader van de Damen Stan Patrol Tabel V. I: Uitingen van leader firm gedrag door de Koninklijke Marine viii - Stichting Nederland Maritiem Land

14 Voorwoord VOORWOORD Nederland Maritiem Land is een netwerkorganisatie die tezamen met de bedrijven en organisaties binnen elf maritieme sectoren de clusterdynamiek helpt vergroten. Dat doet zij sinds 1997 met succes door een groot aantal studies te publiceren en te communiceren, alsmede initiatieven en acties te ontplooien die de cluster versterken en promoten. Binnen de clustertheorie van prof. Michael Porter, is door onderzoekers van de Erasmus Universiteit Rotterdam geduid op een speciale groep van bedrijven die een meer dan gemiddelde bijdrage leveren aan de ontwikkelingsdynamiek binnen de cluster. Zij hebben deze categorie bedrijven leader jirms genoemd. In samenwerking met Nederland Maritiem Land en de brancheorganisaties is door hen een onderzoek uitgevoerd binnen de Nederlandse maritieme cluster om een inzicht te krijgen in het gedrag van deze groep van vooruitstrevende bedrijven. Daaruit zijn interessante inzichten ontstaan die aanleiding gaven tot een verdere verdieping van de theorie'. Om die reden is besloten om het grootste maritieme bedrijf van Nederland, de Koninklijke Marine, als casestudie verder uit te werken. De resultaten daarvan treft u in deze publicatie, die in samenhang met de analyse van theorie en praktijk uit eerder genoemd onderzoek dienen te worden beschouwd. Nederland Maritiem Land publicatie nr. 22: Leader firms in de Nederlandse Maritieme Cluster: theorie en praktijk Stichting Nederland Maritiem Land - ix-

15 De Koninklijke Marine als maritieme leader firm Uit deze casestudie blijkt een aantal belangwekkende zaken. Niet alleen ten aanzien van de succesvolle invulling van de missie van de Koninklijke Marine en haar grote rol als leader firm binnen de marinebouwcluster, maar zeker ook als bevestiging van het belang dat het leader firm concept kan hebben voor het voeren van economisch beleid binnen Nederland. Beleid, dat een aantal beleidsdoelstellingen tegelijkertijd kan realiseren, zowel op het gebied van toegevoegdewaardecreatie en werkgelegenheid, export en internationalisatie, alsmede innovatie. Het identificeren, monitoren en stimuleren van maritieme leader firms kan een relatief eenvoudige manier zijn om de dynamiek binnen de cluster te vergroten. Daartoe is het wellicht wenselijk om een groep van maritieme leader firms te formeren die gesprekspartner wordt voor de relevante ministeries. Wij zijn van mening dat het leader firm concept ook buiten de maritieme cluster van waarde kan zijn. De facto bestaat het vaak al, maar is het nog niet expliciet gemaakt en benoemd. Het benoemen van bedrijven als leader firm kan op zich stimulerend werken op het gedrag van de ondernemers. Vandaar dat Nederland Maritiem Land zich zal inzetten om deze kopgroep, of beter eredivisie, van maritieme ondernemers haar voortrekkersrol nog beter te laten vervullen. Prof.dr.ir. Niko Wijnolst Voorzitter, Stichting Nederland Maritiem Land Rotterdam, 14 april x- IQ Stichting Nederland Maritiem Land

16 Management summary MANAGEMENT SUMMARY Stichting Nederland Maritiem Land commissioned Policy Research Corporation a study to ex amine the behaviour of the Royal Netherlands Navy (hereafter: RNLN) as a maritime leader firm. This book builds on the previous one' published in the Nederland Maritiem Land series. The latter inventoried around 50 maritime leader firms in the Dutch maritime cluster. The present study answers four research questions and makes recommendations on strategy and policy with respect to the naval shipbuilding cluster and the RNLN's role as a maritime leader firm. The research questions, Policy Research Corporation was requested to answer, were: How efficiently does the RNLN meet its requirements with respect to the building of new ships and how important is the Dutch naval shipbuilding cluster? How important is it for the RNLN to be a maritime leader firm? How does the behaviour of the RNLN as maritime leader firm manifest itself in the Dutch naval shipbuilding cluster? What opportunity does this offer to the Dutch naval shipbuilding cluster? To adequately answer these four questions Policy Research Corporation first considered whether the RNLN has the capability and receives the necessary incentives to act as a leader firm. Next, Policy Research Corporation examined in how far the RNLN clearly demonstrates leader firm behaviour within the Dutch naval shipbuilding cluster. Finally, the potential, Langen, de, P.W. en Nijdam. M.H.. Leader firms in de Nederlandl'e maritieme cluster - theorie en praktijk, Delft University Press, 2003 Stichting Nederland Maritiem Land -xi -

17 The Royal Netherlands Navy as maritime leader firm positive effects ofthe RNLN's leader firm behaviour on other parties within the naval shipbuilding cluster were assessed. The same sequencing of the subject matter is kept in this summary as the one that was followed in the book, so that the reader can easily crossreference both documents. The subject matter covered subsequently: The RNLN and its miss ion; The Dutch naval shipbuilding cluster; The Dutch naval shipbuilding cluster in an international perspective; Case studies concerning innovation in the naval shipbuilding cluster; - The leader firm behaviour ofthe RNLN; Conclusions and recommendations. The RNLN and its miss ion Traditionally, the Netherlands has always had a battle-ready and balanced navy. Also it wants to confirm the advanced role of its navy in the future. The mission and tasks of the RNLN require modem and flexible units that can be deployed in both a national and an international context. With a combination of high-tech equipment, well-trained crews and innovative crew concepts, the RNLN is in a position to fulfil its mission and carry out its tasks with a minimum of personnel by applying the reduced manning philosophy. The RNLN especially distinguishes itself in the latter respect. Due to the close relationship between the RNLN and the naval shipbuilding cluster in the Netherlands, a self-sufficient industry has emerged, capable of both designing and constructing the most advanced frigates and other types of naval vessels. This enables the RNLN to impose on its suppliers requirements that re sult in a product that is technologically very up-to-date and fully meets the imposed specifications. Within the Netherlands defencerelated industry only the naval shipbuilding cluster has the capability to undertake all the production stages from drawingboard to launching-slip. - xii- Stichting Nederland Maritiem Land

18 Management summary This distinguishes the Dutch naval shipbuilding cluster from air force or land force related industries in the Netherlands. An additional advantage of the existence of a Dutch naval shipbuilding cluster is that positive effects are created for the national economy. In the final analysis, the economic significance of the RNLN translates into the direct and indirect employment of people and a total value added of 1.1 billion. The RNLN safeguards national employment and value added by purchasing its naval vessels in the Netherlands. Because of the tax revenue generated for the government, the net price of the vessels purchased in the Netherlands in real terms costs around 30% less to the government than the agreed price paid. Additionally, a high technological frigate (LCF) is more than 30% less expensive than abroad (F 124) because it is the RNLN, rather than an industrial party, that bears the technical risk for SEW ACO-systems integration. Moreover, the close cooperation between the RNLN and the companies of the Dutch naval shipbuilding cluster leads to a mutual increase in knowledge and innovative developments. This creates further export potential for the Dutch industry. The Duteh naval shipbuilding cluster The Dutch naval shipbuilding cluster consists of three distinct groups: the RNLN, the industry and the knowledge institutes (see Figure s.j). The two most prominent knowledge institutes in the Dutch naval shipbuilding cluster are MARIN and TNO Defence research (TNO DO). With regard to knowledge development and the preservation of the knowledge infrastructure within the Dutch naval shipbuilding cluster, the relationship between the RNLN and the knowledge institutes is essential. Among the industrial parties, the RNLN has a special relationship with the Koninklijke Schelde Groep and Thales Nederland. In recent decades, the RNLN has only contracted to the Koninklijke Schelde Groep, which acts as the lead contractor for the ship platform. In turn, the Koninklijke Schelde Stichting Nederland Maritiem Land - xiii-

19 The Royal Netherlands Navy as maritime leader firm Groep subcontracts specific components to other companies and provides guidance to other parties with respect to the platform element. It plays the roie of platform systems integrator. As far as sensor, weapon and communication (SEW ACO) systems are concerned, these are government furnished equipment and government furnished information. Other important industrial parties in the Dutch naval shipbuilding cluster are Imtech Marine & Offshore, Hertel Marine Services, Rohde & Schwarz Nederland, Stork Bronswerk, Rexroth Hydraudyne and Wärtsilä. The take overs of Dutch companies by foreign parties and the creation of foreign branches by Dutch companies reveal the internationalisation of these industrial parties. Figure S.l: The Dutch naval shipbuilding cluster Royal Netherlands Navy international / Dutch naval shipbuilding cluster Knowledge institutes lndustry Source: Policy Research Corporation The RNLN itself fulfils aspecific and, from an international viewpoint, quite unique role within the Dutch naval shipbuilding cluster. It is the con- -xiv - Stichting Nederland Maritiem Land

20 Management summary ceptual and functional designer, integrator and stimulator of innovation. Moreover, the technical risk for SEW ACO-systems integration lies almost completely with the RNLN rather than with an industrial party. This has a beneficial effect on the price of Dutch navy vessels. The organisation of the production process sets the Netherlands apart from countries such as France and Germany. The RNLN is a 'stimulator' of innovation. By financing research and setting exacting requirements in the design of its naval vessels, it forces the Dutch naval shipbuilding cluster to innovate. lnnovation resulting from RNLN commissions is moreover of importance - both nationally and intemationally - in terms of military spin-off or civil spil/-over. In this study an extensive list has been compiled of recently realised innovation, spin-offs and spill-overs. As regards exports, the RNLN plays a reference role as the launching customer. Not to supply vessels for its own navy reduces the prospects for export of fully completed ships to nil. This applies also to a large extent to complex (military) subsystems. Moreover, various parties in the Dutch naval shipbuilding cluster are dependent on the RNLN for part of their tumover. Discontinuity in the orders placed by the RNLN would imply the disappearance of the current knowledge infrastructure and oblige the RNLN to purchase its next generation of naval vessels abroad. This would most likely imply that the technical risk is transferred to the shipbuilder. Consequently the RNLN would have less influence on the design and there would be less opportunity to imp Ieme nt cost-efficient and innovative concepts, such as the reduced manning philosophy. Indeed, the foreign shipbuilder would try to minimize or avoid these technical risks. Such a strategy would have a negative influence on the purchase price and the operating costs of the naval vessels. Moreover, the acquisition of naval vessels abroad would not create any employment in the Netherlands and would not generate any tax Stichting Nederland Maritiem Land -xv -

21 The Royal Netherlands Navy as maritime leader firm revenue for the government. No enhancement of knowledge or creation of value added would occur in the Netherlands. The Duteh naval shipbuilding cluster in an international perspeetive The international naval defence market is a billion dollar industry. The Dutch naval shipbuilding cluster is above all successful within the following segments of the market: Construction of ships with a low weapon component (amphibious craft, corvettes, patrol and coast guard vessels); - Export of subsystems; Export of design and process knowiedge; - Exports in the framework of the sale of equipment disposed of by the RNLN. The international mark et for newly built frigates offers a more limited potential for the cluster. The import-export mark et for frigates with a maximum working life of approximately 25 years and which were newly delivered or built locally with the original shipyard as design authority, has been examined. The Netherlands is one of the top 10 exporting countries. However, the Netherlands has not exported any newly built frigates since the mid-1980s. Competition in this limited export market is fierce and has political connotations. France and Germany in particular have strengthened their export position in recent years. Both these countries have adopted a particular organisational model with regard to the naval shipbuilding sector. French naval shipbuilding is characterised by an industrial-political model; the government is responsible for a substantial proportion of export promotion. In Germany there is an industrial private-sector run model; private consortia, including banks, trading companies and steel producers, stimulate the export of advanced naval vessels (frigates). -xvi - Stichting Nederland Maritiem Land

22 Management summary In the Netherlands, there is no such support from public authorities or industrial consortia, to regain a successful position in the frigate export market. Nevertheless, exports are of vital importance to the Dutch naval shipbuilding cluster and consequently the cluster has targeted other export markets. A first market segment concerns the export of vessels with a lower weapon component. This market is much larger than the frigate market and needs less political support. The export market for sub-systems, for example for the construction of frigates, also shows potential. Despite the competition in this market and the difficulties of access to the relatively 'closed' markets such as the United States of America and the United Kingdom, sizeable exports of sub-systems have already been achieved. Because factors concerning jinancial engineering, compensation and significant political support are of lesser importance, the export of know-how offers considerable opportunities to the Dutch naval shipbuilding cluster and constitutes the third segment. Finally, the disposal of equipment by the RNLN often leads to substantial orders from the second-hand market (for vendor and/or purchaser) with the Dutch naval shipbuilding cluster as original equipment manufacturer. The important role of the RNLN for these export markets manifests itself in a number of ways. The active function of the RNLN in the initial development of products, its position of role model customer and its role as Parent Navy are, however, indispensable in the fulfilment of export orders. Over the last ten years the Dutch naval shipbuilding cluster has realised 2.5 à 3 billion of military-maritime exports. Case studies concerning innovation in the naval shipbuilding cluster In this book the leader firm behaviour of the RNLN and the other concepts discussed in the previous chapters, are illustrated with six case studies. These concern three naval vessels and three subsystems: - Air Defence and Command Frigate (LCF); Landing Platform Dock I (LPD 1); Stichting Nederland Maritiem Land - xvii-

23 The Royal Netherlands Navy as maritime leader firm Coast Guard Cutter; Goalkeeper; Rudder Roll Stabilization System; Active Phased Array Radar (APAR). These case studies clearly illustrate the driving role of the RNLN, its cooperation with the Dutch naval shipbuilding cluster and the export opportunities for Dutch naval vessels and sub-systems. The RNLN as a leader firm The study clearly shows that the RNLN has the capability and the incentive to be a maritime leader firm. ft not only possesses the economic clout and size required, but also the necessary knowledge and experience within the Directorate Materie!. Moreover, the RNLN also acts like a leader firm within the Dutch naval shipbuilding cluster (see the nine forms of leader.firm behaviour in Table s.j). The essence of leader finm is th at they create positive externalities for other companies. The most important effects resulting from the RNLN, acting as a maritime leader firm. are in the field of innovation and internationalisation of companies in the Dutch naval shipbuilding cluster. Due to the involvement of several parties in the construction of highly advanced naval vessels and the repositioning of existing standards, a knowledge transfer occurs between the principal, knowledge institutes and industry. In this way companies develop skilis and knowledge and thereby strengthen their international market position. The maritime leader firm behaviour of the RNLN and the competitive position of the Dutch naval shipbuilding cluster rest on a number of cornerstones. First, the ambitious operational tasking of the RNLN requires it to have its own design capability that will all ow it to create a conceptual and functional design made to measure. Next, the continuity of investment orders ensures th at the network of mutual dependence between the RNLN, the knowledge institutes and industry is maintained. Third, the budgets for - xviii- Stichting Nederland Maritiem Land

24 Management summary scientific research offer the RNLN the possibility to invest and thereby contribute to the innovative capacity and internationalisation of companies in the Dutch naval shipbuilding cluster. A fourth cornerstone consists of the export orders and international cooperation. These compensate for the declining research budgets and investments ofthe RNLN. The aforementioned cornerstones are also decisive for ensuring that the RNLN can maintain a leader firm status. Without these there can be no question of the RNLN being a maritime leader firm. Table S.l: Expressions of leader firm behaviour by the RNLN a. Coordination of production The RNLN takes the lead in the first phases of the production process and is networks responisble for much ofthe coordination in the later stages. b. Role as lead user The RNLN fulfils a special driving role in the knowledge development of the Dutch naval shipbuilding cluster and forces its suppliers to innovate by setting demanding requirements. c. Setting standards d. Creating new combinations Of ten, new produets are developed, because there are no standard products that fulfill the demands of the RNLN. Frequently, these new products set standards. Although the RNLN time and again develops new knowiedge, this does not habitually encompass the combination of knowledge from various sectors. To meet its high demands. it has to call on a select group of companies. This possibly leads to overembeddcdness of these companies. e. lmproving the transfer of knowledge f. Encourage and enable internationalisation The RNLN is a turntable of knowiedge, and not only from a point of international defense cooperation. The knowledge developed by the knowledge institutes under authority from the RNLN is of ten passed on to industry by means of orders for the RNLN. As an ambassador, by adding its NATO-knowledge and by opening up its international network, the RNLN promotes the internationalisation of its suppliers. g. Creating reputation The investment projects of the RNLN contribute to the status and the image of the Dutch naval shipbuilding cluster. The cluster's enhanced reputation is important for access to international markets. h. Improving the labour market The RNLN contributes to the quality of the labour market, among others, by offering trainee posts and supporting schools. By purchasing its naval vessels in the Netherlands, the RNLN ensures national employment opportunities. i. Creating and maintaining the The RNLN takes an active part in existing sector organisations in the organisational infrastructure defense field and m cooperative associations to establish and combine knowiedge. Souree: Poliey Research Corporatiol1 Stichting Nederland Maritiem Land - xix-

25 The Royal Netherlands Navy as maritime leader firm Conclusions and recommendations In this study, the role of the RNLN as a maritime leader firm was analysed and confirmed. It has been shown that the RNLN, as a maritime leader firm, contributes substantially to the competitiveness ofthe Dutch naval shipbuilding cluster. A first recommendation is that leader firms need to be considered as target group in a cluster policy. The approach of clusters and of leader firms in particular offers the opportunity to implement an active government policy, which reduces the risk of lapsing into a 'preserving' industrial policy with ailing companies receiving support. In the policy field there is a role for the Dutch Ministry of Economic Affairs and for the Dutch Ministry ofdefence. The effort must be directed towards the expansion of export opportunities for the Dutch naval shipbuilding cluster and the creation of the appropriate structure for the development of additionalleader firms. In this study, the four cornerstones of a competitive Dutch naval shipbuilding cluster, in which the RNLN acts as a maritime leader firm, were identified. Each of these cornerstones is currently under pressure and a second recommendation is therefore to support and strengthen these cornerstones. A third recommendation is to raise the profile of the Dutch naval shipbuilding cluster. lt is important for the cluster to present itself as one tightlyknit group, both on a national as on an international level. In order to facilitate a dialogue with the policymakers, Policy Research Corporation proposes the creation of a task force with high-powered representatives from the Dutch Ministry of Economic Affairs, the Dutch Ministry of Defence and the Dutch Ministry of Foreign Affairs, the RNLN and the CEOs of some leading firms of the Dutch naval shipbuilding cluster. This task force would have the assignment of carrying out research on how, with public-private cooperation, the export potentialof the cluster could be increased. Furthermore it should en gage in an in-depth dialogue -xx - Stichting Nederland Maritiem Land

26 Management summary with politicians, so as to create the framework for a successful export model for the Dutch naval shipbuilding cluster. Realisation of a successful Dutch export model for the naval shipbuilding cluster means a billion dollar production for the Dutch industry. This allows continuing and increasing the 2.5 à 3 billion export ofthe last ten years. Stichting Nederland Maritiem Land - xxi-

27 The Royal Netherlands Navy as maritime leader firm - xxii- Stichting Nederland Maritiem Land

28 Management samenvatting MANAGEMENT SAMENVATTING In opdracht van de Stichting Nederland Maritiem Land heeft Policy Research Corporation het maritieme leader firm gedrag van de Koninklijke Marine in kaart gebracht. Hiermee bouwt dit boek voort op het vorige! uit de serie Nederland Maritiem Land welke een 50-tal maritieme leader firms in de Nederlandse maritieme cluster heeft geïnventariseerd. In het onderzoek worden Vler onderzoeksvragen beantwoord en worden aanbevelingen geformuleerd voor strategie en beleid met betrekking tot de marinebouwcluster en de Koninklijke Marine daarin als maritieme leader firm. De onderzoeksvragen luiden: Hoe efficiënt realiseert de Koninklijke Marine haar behoefte ten aanzien van nieuwbouw en hoe belangrijk is daarbij de Nederlandse marinebouwcluster? Hoe belangrijk is het voor de Koninklijke Marine zelf om een maritieme leader firm te zijn? Hoe manifesteert het maritieme leader firm gedrag van de Koninklijke Marine zich in de Nederlandse marinebouwcluster? Welke kansen biedt dit aan de Nederlandse marinebouwcluster? Om de verschillende onderzoeksvragen te beantwoorden wordt in eerste instantie onderzocht of de Koninklijke Marine het vermogen en de prikkels heeft om zich als leader firm te gedragen. Vervolgens wordt getoetst of de Koninklijke Marine duidelijk leader firm gedrag vertoont binnen de Neder- I Langen, de, P.W. en Nijdam, M.H., Leader firms in de Nederlandw maritieme cluster - theorie en praktijk, Delft University Press, Stichting Nederland Maritiem Land - xxiii-

29 De Koninklijke Marine als maritieme leader firm landse marinebouwcluster. Tot slot is onderzocht welke positieve effecten de Koninklijke Marine sorteert voor de andere partijen binnen de marinebouwcluster. In deze samenvatting wordt dezelfde indeling van onderwerpen aangehouden als in het boek, waardoor eenvoudig nader gewenste detailinformatie kan worden teruggevonden. Het betreft volgende onderwerpen: De Koninklijke Marine en haar missie; De Nederlandse marinebouwcluster; De Nederlandse marinebouwcluster in internationaal perspectief; Casestudies betreffende innovaties in de marinebouwcluster; Het leader firm gedrag van de Koninklijke Marine; Conclusies en aanbevelingen. De Koninklijke Marine en haar missie Nederland beschikt van oudsher over een slagvaardige en evenwichtige marine en wil de vooruitstrevende rol van haar marine ook in de toekomst bevestigen. De missie en de taken van de Koninklijke Marine vereisen moderne en flexibele eenheden die zowel in nationaal als internationaal verband wereldwijd kunnen worden ingezet. Door een combinatie van hoogtechnologisch materieel, hoog opgeleide bemanning en vernieuwende bemanningsconcepten, is de Koninklijke Marine in staat haar missie te realiseren en bovendien haar taken uit te voeren met een minimum aan personeel (' reduced manning philosophy '). Vooral op dit laatste punt weet de Koninklijke Marine zich te onderscheiden. Door de nauwe relaties tussen de Koninklijke Marine en de marinebouwcluster in Nederland is een eigen zelfscheppende industrie ontstaan die in staat is de meest geavanceerde fregatten en andere marinevaartuigen te bouwen. Hierdoor heeft de Koninklijke Marine de mogelijkheid eisen te stellen die leiden tot een product dat technologisch zeer up-to-date is en dat perfect - xxiv- Stichting Nederland Maritiem Land

30 Management samenvatting beantwoordt aan de gestelde behoeften. Binnen de Nederlandse defensieindustrie is alleen de marinebouwcluster in staat alle productiefasen tussen tekentafel en indienststelling op zich te nemen. Dit onderscheidt haar duidelijk van de Nederlandse industrie ten behoeve van de lucht- en landmacht. Een bijkomend voordeel van een eigen marinebouwcluster is dat positieve effecten worden gecreëerd voor de eigen economie. De economische betekenis van de Koninklijke Marine vertaalt zich in een directe en indirecte werkgelegenheid van personen en een totale toegevoegde waarde van 1.1 miljard. Door haar marineschepen in Nederland aan te kopen zorgt de Koninklijke Marine voor nationale werkgelegenheid en toegevoegde waarde. Daarnaast ligt de reële kost voor de overheid van in Nederland aangekochte schepen circa 30% lager dan de betaalde prijs ten gevolge van de terugvloei naar de overheid via de belastingen. Daarenboven is een hoogtechnologisch fregat (LCF) ruim 30% goedkoper dan in het buitenland (F 124) omdat de risico' s voor de installatie van de SEW ACO-systemen door de Koninklijke Marine worden gedragen en niet door de industrie. Tot slot leidt de nauwe samenwerking tussen de Koninklijke Marine en de bedrijven uit de Nederlandse marinebouwcluster tot wederzijdse kennisuitbreiding en innovatieve ontwikkelingen. Hierdoor ontstaat bijkomend exportpotentieel voor de Nederlandse industrie. De Nederlandse marinebouwc/uster De Nederlandse marinebouwcluster bestaat uit drie groepen, met name de Koninklijke Marine, de industrie en de kennisinstituten (zie Figuur s.j). De twee meest prominente kennisinstituten uit de Nederlandse marinebouwcluster zijn MARIN en TNO Defensieonderzoek. De relatie tussen de Koninklijke Marine en de kennisinstituten is onontbeerlijk op het vlak van kennisontwikkeling en het behoud van de kennis infrastructuur binnen de Nederlandse marinebouwcluster. Stichting Nederland Maritiem Land -xxv -

31 De Koninklijke Marine als maritieme leader firm Bij de industriële partijen heeft de Koninklijke Marine een bijzondere band met de Koninklijke Schelde Groep en Thales Nederland. In de laatste decennia contracteerde de Koninklijke Marine voor het scheepsplatform enkel met de Koninklijke Schelde Groep, die als hoofdaannemer optreedt. De Koninklijke Schelde Groep subcontracteert op haar beurt specifieke onderdelen aan andere bedrijven en stuurt alle andere partijen met betrekking tot het platformgedeelte aan. Zij vervult de rol van integrator voor platformsystemen. Voor de sensor-, wapen- en communicatie (SEW ACO-) systemen is er sprake van government furnished equipment en van government furnished information. Andere belangrijke industriële partijen uit de Nederlandse marinebouwcluster zijn Imtech Marine & Offshore, Hertel Marine Services, Rohde & Schwarz Nederland, Stork Bronswerk, Rexroth Hydraudyne en Wärtsilä. De internationalisering van de industriële partijen uit zich onder andere door overnames van Nederlandse bedrijven door buitenlandse partijen en het feit dat Nederlandse bedrijven zelf ook beschikken over buitenlandse vestigingen. Figuur S.l: De Nederlandse marinebouwcluster Koninklijke Marine internationaal! Nederlandse ' / marinebouwcluste; \ Kennisinstituten ~-~---- Industrie Bron.' Policy Research Corpora/ion -xxvi - Stichting Nederland Maritiem Land

32 Management samenvatting De Koninklijke Marine zelf vervult een specifieke en internationaal gezien vrij unieke rol binnen de Nederlandse marinebouwcluster. Zij is zowel conceptueel en functioneel ontwerper, integrator als stimulator van innovatie. Daarenboven wordt het technisch risico voor SEW ACO-systeemintegratie bijna volledig bij de Koninklijke Marine neergelegd in plaats van bij een industriële partij, wat een gunstige invloed heeft op de prijs van de Nederlandse marineschepen. Deze organisatie van het productieproces onderscheidt Nederland van landen als Frankrijk en Duitsland. De Koninklijke Marine is een 'stimulator' van innovatie. Door onderzoek te financieren en veeleisende behoeften te stellen in de ontwerpen van haar marineschepen, dwingt zij de Nederlandse marinebouwcluster tot innovaties. Innovaties gerealiseerd als gevolg van opdrachten voor de Koninklijke Marine zijn daarenboven belangrijk - zowel nationaal als internationaal- in termen van militaire spin-offs of civiele spill-overs. In dit boek werd bottom-up een uitgebreide lijst samengesteld van recent gerealiseerde innovatie, spin-offs en spil/-overs. Wat betreft export, vervult de Koninklijke Marine een referentierol en is zij de launching customer. Niet leveren aan de eigen marine reduceert de kans voor export van complete schepen tot vrijwel nihil. Dit geldt ook in hoge mate voor complexe (militaire) subsystemen. Daarenboven zijn verschillende partijen uit de Nederlandse marinebouwcluster voor een deel van hun omzet afuankelijk van de Koninklijke Marine. Een discontinuïteit in de bestellingen van de Koninklijke Marine zou het verdwijnen van de huidige kennisinfrastructuur impliceren en de Koninklijke Marine verplichten haar volgende generaties marineschepen in het buitenland aan te schaffen. Het is dan zeer waarschijnlijk dat het technisch risico dan bij de bouwmeester zou worden gelegd. Daarmee krijgt de Koninklijke Marine minder invloed op het ontwerp en vermindert de kans op implementatie van kostenefficiënte en innovatieve concepten zoals de 'reduced manning philosophy'. De buitenlandse bouwmeester zal immers alles in het werk stellen om risico's te mijden. Deze systematiek heeft een Stichting Nederland Maritiem Land - xxvii -

33 De Koninklijke Marine als maritieme leader firm negatieve invloed op de kostprijs en de exploitatiekosten van het marineschip. Bovendien zal de aankoop van een marineschip in het buitenland geen werkgelegenheid in Nederland genereren en niet leiden tot terugvloei naar de overheid via de belastingen. Er vindt in Nederland geen kennisopbouw en creatie van toegevoegde waarde plaats. De Nederlandse marinebouwc/uster in internationaal perspectief De internationale marine defensiemarkt is een miljardenindustrie. De Nederlandse marinebouwcluster is daarbinnen vooral succesvol op volgende onderdelen van deze markt: Bouw van schepen met een lagere bewapeningscomponent (amfibische vaartuigen, korvetten, patrouille schepen en kustwachtschepen); De export van deelsystemen; - De export van ontwerp- en proceskennis; De export in het kader van de verkoop van afgestoten materieel door de Koninklijke Marine. De internationale markt voor nieuwbouwfregatten biedt beperktere mogelijkheden voor de cluster. In dit verband werd de import-exportmarkt onderzocht van fregatten met een maximum leeftijd van circa 25 jaar en die nieuw werden geleverd of lokaal werden gebouwd met de oorspronkelijke werf als design authority. Hieruit blijkt dat Nederland tot de top-lo van de exporterende landen behoort. Nochtans heeft Nederland sinds midden jaren 1980 geen export van nieuwbouwfregatten meer gerealiseerd. De concurrentie op deze kleine exportmarkt is hevig en politiek gekleurd. Voornamelijk Frankrijk en Duitsland hebben de afgelopen jaren hun exportpositie kunnen verstevigen. Frankrijk en Duitsland hebben elk een bijzonder organisatiemodel met betrekking tot de marinebouwsector. De Franse marinebouw wordt gekenmerkt door een industrieel-politiek model; de overheid staat voor een aanzienlijk deel in voor de exportbevordering. In Duitsland geldt een industrieel-privaat gedreven model; private consortia, - xxviii- Stichting Nederland Maritiem Land

34 Management samenvatting waarvan onder meer banken, handelshuizen en staal fabrikanten deel uitmaken, stimuleren de export van geavanceerde marineschepen. In Nederland ontbreekt een dergelijke ondersteuning vanuit de politiek of industriële consortia om een succesvolle positie te heroveren op de exportmarkt van fregatten. Niettemin is export voor de Nederlandse marinebouwcluster van vitaal belang en heeft de Nederlandse marinebouwcluster zich bijgevolg op andere exportmarkten gericht. Een eerste deelmarkt betreft de export van schepen met een lagere bewapeningscomponent. Deze markt is zeer omvangrijk ten opzichte van de fregattenmarkt en behoeft minder politieke ondersteuning. Ook de exportmarkt van deelsystemen, voor onder meer de fregattenbouw, vertoont potentieel. Ondanks de concurrentie op deze markt en de moeilijke toetreding tot de internationale markten zoals de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk is reeds aanzienlijke export van deelsystemen gerealiseerd. Ten derde biedt ook de export van kennis aanzienlijke opportuniteiten voor de Nederlandse marinebouwcluster, aangezien factoren betreffende financial engineering, compensatie en hoge politieke ondersteuning minder van belang zijn. Tot slot geeft het afstoten van materieel door de Koninklijke Marine op de tweedehands markt vaak aanleiding tot aanzienlijke opdrachten (voor verkoper en/of koper) bij de Nederlandse marinebouwcluster als original equipment manufacturer. De belangrijke rol van de Koninklijke Marine voor deze exportmarkten komt op een aantal punten tot uiting. De actieve functie van de Koninklijke Marine bij de initiële ontwikkeling van producten, haar positie van role model customer en haar rol van Parent Navy zijn onmisbaar bij het verwezenlijken van exportorders. Over de laatste tien jaar heeft de Nederlandse marinebouwcluster 2.5 à 3 miljard militair-maritieme export gerealiseerd. Stichting Nederland Maritiem Land - xxix-

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie 11 december 2014 Het project EUregio Life Cycle Costing (EULC2) is mede mogelijk gemaakt door bijdragen van

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS

GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS 2nd GEO-HR User Consultation Workshop 25 April 2013 Arthur Smith TNO Defence Research 1 Who is TNO Defence Research? TNO Defence Research: Part of

Nadere informatie

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren : Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren Assessment of Counseling Communication Skills by Means of the Webcamtest: A Study of Reliability, Experience and Correlation

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Instruction project completion report

Instruction project completion report Instruction project completion report The project completion report is in fact a final progress report providing a comparison between the start of the project and the situation at the end of the project.

Nadere informatie

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC LIGHTREC Energiezuinige lampen zijn goed voor het milieu, maar mogen niet worden afgedankt bij het gewone huisvuil. De materialen uit energiezuinige verlichting

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

INNOVATIE MANAGEMENT SYSTEMEN

INNOVATIE MANAGEMENT SYSTEMEN INNOVATIE MANAGEMENT SYSTEMEN INNOVATIE MANAGEMENT NORMEN, INNOTEK GEEL 26/11/2013 PROF. DR. BART LETEN WAARDECREATIE DOOR INNOVATIE MARTWAARDE VAN APPLE INNOVATIE IS EEN COMPLEXE ACTIVITEIT Innovatie

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Wilvo heeft zich sinds de oprichting in 1970 continu ontwikkeld. Het resultaat is haar huidige vooraanstaande rol binnen de toeleveringswereld.

Wilvo heeft zich sinds de oprichting in 1970 continu ontwikkeld. Het resultaat is haar huidige vooraanstaande rol binnen de toeleveringswereld. S H E E T M E T A L p a r t s a n d a s s e m b l i e s I n t r o d u c t i e Wilvo heeft zich sinds de oprichting in 1970 continu ontwikkeld. Het resultaat is haar huidige vooraanstaande rol binnen de

Nadere informatie

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Wilma Fokker, IBM account manager BA Ton Rijkers, Business Project Manager EMI Music IBM Cognos Express Think big. Smart small. Easy to install pre-configured

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management Offshore Outsourcing van Infrastructure Management an emerging opportunity dr. Erik Beulen Atos Origin/Tilburg University 1 Agenda Introductie Ontwikkelingen Risicovergelijking Best practices Conclusies

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Dutch Construction Contracts: views from abroad

Dutch Construction Contracts: views from abroad Dutch Construction Contracts: views from abroad Dutch Construction Contracts: views from abroad Editor prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis With special thanks to: Ministry of the Interior and Kingdom Relations

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

Safety Values in de context van Business Strategy.

Safety Values in de context van Business Strategy. Safety Values in de context van Business Strategy. Annick Starren en Gerard Zwetsloot (TNO) Papendal, 31 maart 2015. NVVK sessie Horen, Zien en Zwijgen. Safety Values in de context van Business strategy.

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Dutch Research Council: women in scientific careers

Dutch Research Council: women in scientific careers Dutch Research Council: women in scientific careers Dr. Wilma van Donselaar Paris 2005 What is NWO? NWO is the Dutch Research Council and consists of 8 councils: Humanities, Social Sciences, Medical Sciences,

Nadere informatie

Work to Work mediation

Work to Work mediation Work to Work mediation Mobility Centre Automotive Theo Keulen 19-9-2008 Policy Context Flexibility,mobility and sustainable employability are key words in modern labour market policy Work to work arrangements

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

Introduction to KM. Kampala CIKM Workshop 2013 Joost Lieshout

Introduction to KM. Kampala CIKM Workshop 2013 Joost Lieshout Introduction to KM Kampala CIKM Workshop 2013 Joost Lieshout Good to know Introductions Your CIKM experience Outline CIKM Sessions Tuesday Introduction to KM & Groupwork Introduction to (CI)KM Strategy

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1983 Nr. 100

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1983 Nr. 100 56 (1974) Nr. 3 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1983 Nr. 100 A. TITEL Verdrag inzake een gedragscode voor lijnvaartconferences, met bijlage; Genève, 6 april 1974 B. TEKST De Engelse

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Van Commissionaire naar LRD?

Van Commissionaire naar LRD? Van Commissionaire naar LRD? Internationale jurisprudentie en bewegingen in het OESO commentaar over het begrip vaste inrichting (Quo Vadis?) Mirko Marinc, Michiel Bijloo, Jan Willem Gerritsen Agenda Introductie

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Support Center GIS-Flanders

Support Center GIS-Flanders Support Center GIS-Flanders Our mission: Ensuring the optimal use of geographic information in Flanders Het Ondersteunend Centrum GIS-Vlaanderen is

Nadere informatie

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk en Lichamelijke Gezondheidsklachten The Moderating Influence of Social Support on the Relationship between Mobbing at Work

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Geïntegreerde ex ante impactanalyse bij de Europese Commissie

Geïntegreerde ex ante impactanalyse bij de Europese Commissie Geïntegreerde ex ante impactanalyse bij de Europese Commissie Peter Lelie Europese Commissie - DG EMPL 7-Oct-09 Directoraat-Generaal for Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Gelijke Kansen Eenheid Sociale

Nadere informatie

Marketing Strategy. Hoe maak je B 2 B-marketing meer meetbaar?

Marketing Strategy. Hoe maak je B 2 B-marketing meer meetbaar? Marketing Strategy Hoe maak je B 2 B-marketing meer meetbaar? Wie is Alex Klein? drs. S.A. (Alex) Klein MBA ass. Professor of Marketing Nyenrode Business Universiteit (e-mail: a.klein@nyenrode.nl) Onderzoek:

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

Number 12, May 2015. Update IFRS 15 - Identificeren van prestatieverplichtingen

Number 12, May 2015. Update IFRS 15 - Identificeren van prestatieverplichtingen Number 12, May 2015 Update IFRS 15 - Identificeren van prestatieverplichtingen IFRS 15 - Identificeren van prestatieverplichtingen Het onderscheiden van prestatieverplichtingen is een belangrijke stap

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything:

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything: Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie I feel nothing though in essence everything: Associations between Alexithymia, Somatisation and Depression

Nadere informatie

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Informatiefolder Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Kinderbijschrijvingen worden afgeschaft Met ingang van 26 juni 2012 kunnen kinderen

Nadere informatie

De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo. Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009

De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo. Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009 De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009 Environmental and Social Assessment Stakeholder Engagement EIA Fishing Biodiversity

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VA N H E T KONINKRIJK DER NEDER LAN DEN. JAARGANG 1964 Nr. 43

TRACTATENBLAD VA N H E T KONINKRIJK DER NEDER LAN DEN. JAARGANG 1964 Nr. 43 (1964) Nr. 1 TRACTATENBLAD VA N H E T KONINKRIJK DER NEDER LAN DEN JAARGANG 1964 Nr. 43 A. TITEL Overeenkomst inzake technische samenwerking tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Republiek Indonesië;

Nadere informatie

Personal Hygiene Products. Turkey

Personal Hygiene Products. Turkey Personal Hygiene Products Turkey Introduction Even in a turbulent year due to increased socio political tension external economic outlook, the Turkish economy retained its momentum and achieved 2.9% growth

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools)

VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools) VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools) Kim Kranenborg TNO Human Factors P.O Box 23 3769 ZG Soesterberg +31 346 356267 kranenborg@tm.tno.nl Knowledge for business VIOS: Veiligheid

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Inkoop: sterke schakels naar succes

Inkoop: sterke schakels naar succes Inkoop: sterke schakels naar succes 5e Pianoo Congres, Rotterdam, 27 mei 2010 Drs Jeroen van de Rijt 0 Hoeveel uitkomsten zijn er mogelijk? input condities uitkomst Tijd 1 1 Conclusies Flow in plaats van

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

Rolf Driesen, 15de Overheidscongres, 21 Oktober 2014

Rolf Driesen, 15de Overheidscongres, 21 Oktober 2014 If you have a client logo or other co-branding to include, this should go here. It should never be larger than the Deloitte logo. Waarom kiezen voor een shared services center? Succesfactoren en valkuilen

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Regie uit een andere Branche. Hoe om te gaan met de vraag en de levering. Facto Magazine Congres 12 mei 2009. www.quintgroup.com

Regie uit een andere Branche. Hoe om te gaan met de vraag en de levering. Facto Magazine Congres 12 mei 2009. www.quintgroup.com Regie uit een andere Branche Facto Magazine Congres 12 mei 2009 Hoe om te gaan met de vraag en de levering THIS DOCUMENT CONTAINS PROPRIETARY INFORMATION, WHICH IS PROTECTED BY COPYRIGHT. ALL RIGHTS RESERVED.

Nadere informatie

Working with Authorities

Working with Authorities Working with Authorities Finding the balance in the force field of MUSTs, SHOULDs, CANs, SHOULD-NEVERs, CANNOTs Jacques Schuurman SURFnet-CERT Amsterdam, 24 February 2006 Hoogwaardig internet voor hoger

Nadere informatie

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden HealthGrain Holland, Den Haag 5 juli 2011 Innovatie instrument en financierings mogelijkheden Frans van den Berg, Innovatiemakelaar Food & Nutrition Delta Food & Nutrition Delta? FND is deel van het Innovatieprogramma

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Pon Power. Klantgericht innoveren met betrekking van Service Design. Platform voor Klantgericht Ondernemen Michael Boon

Pon Power. Klantgericht innoveren met betrekking van Service Design. Platform voor Klantgericht Ondernemen Michael Boon Pon Power Klantgericht innoveren met betrekking van Service Design Platform voor Klantgericht Ondernemen Michael Boon Agenda Pon Pon Power Service Design door Pon Power Pon Wereldwijd Canada United States

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1995 Nr. 252

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1995 Nr. 252 49 (1995) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1995 Nr. 252 A. TITEL Tweede Protocol bij de op 29 mei 1991 te s-gravenhage ondertekende Overeenkomst tussen het Koninkrijk der

Nadere informatie