Zoek de allereerste verschillen in Alzheimerhersenen. in de psychiatrie. Na 40 jaar afscheid van hematoloog Peter Huijgens

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Zoek de allereerste verschillen in Alzheimerhersenen. in de psychiatrie. Na 40 jaar afscheid van hematoloog Peter Huijgens"

Transcriptie

1 is het wetenschapsmagazine van VU medisch centrum 82 Hulp bij zelfdoding in de psychiatrie Na 40 jaar afscheid van hematoloog Peter Huijgens Leren balanceren met hersenstimulatie Zoek de allereerste verschillen in Alzheimerhersenen

2 ,, achttiende jaargang Jaarlijks promoveren ruim honderd wetenschappers aan VUmc. Wie zijn inhoud 04 Allereerste veranderingen in Alzheimerhersenen Dr. Wiesje van der Flier leidt een grootschalige studie die de allervroegste veranderingen in de hersenen moet opsporen die leiden tot de ziekte van Alzheimer. Colofon is het medischwetenschappelijke tijdschrift van VU medisch centrum. Het verschijnt 4 keer per jaar in een oplage van exemplaren. deze mensen en wat hebben ze bestudeerd? Meike de Wit zocht naar eiwitten die de diagnose, prognose en beeldvorming bij dikkedarmkanker verder kunnen helpen. <tekst Rob Buiter foto Mark van den Brink> EUREKA! prikkelende oefeningen Mensen die een beroerte hebben gehad, hebben vaak moeite hun evenwicht te bewaren. Balanstraining in combinatie met hersenstimulatie kan uitkomst bieden. 10 portret Hematoloog Peter Huijgens neemt na veertig jaar afscheid: Als het een gezapige boel was geweest in VUmc, had ik hier niet meer gezeten. 13 Communicatiecursus voor patiënten Moeten patiënten leren met hun arts te praten? Drie reacties in Uitgelicht. 14 nederland beweegland EMGO + -directeur Eco de Geus wil graag weten wat sportgedrag bepaalt. Wat is genetisch, wat is omgeving, wat is persoonlijkheid? 18 Viagra voor het hart Bij diastolisch hartfalen ontspant de hartspier niet goed. Wellicht helpt Viagra. 20 neuropsychiatrie Is lichttherapie een uitkomst voor Parkinsonpatiënten? Redactie Caroline Arps (eindredacteur), Annemarie Burgers, Jim Heirbaut, Jan Spee Tekst Hidde Boersma, Rob Buiter, Jim Heirbaut, Barbara van Male, Wilma Mik, Astrid Smit Beeld Rhonald Blommenstein, Mark van den Brink, DigiDaan, GGZ ingeest, Aad Goudappel, Jean Pierre Jans Dirk de Jong, Harry Meijer, Shutterstock, Universiteitsmuseum Groningen, VUmc. Coverfoto: Harry Meijer Verder werkten mee Rosaida Broeren, Michiel van Doorn, Henne Holstege, Remke van Staveren en Josée Zijlstra Vormgeving Studio Corina van Riel, Amsterdam Druk Deltahage, Den Haag Sommige eiwitten kunnen iets zeggen over de prognose van dikkedarmkanker In 2014 start het bevolkingsonderzoek naar dikkedarmkanker. Speelt jouw onderzoek daar een rol in? Nog niet. Het bevolkingsonderzoek kijkt naar de sporen van bloed in de ontlasting. Eén van de onderdelen van mijn promotieonderzoek ging over eiwitten die een aanvullende rol kunnen spelen in die vroege diagnostiek van dikkedarmkanker. Met name heb ik gezocht naar eiwitten die de aanwezigheid van voorloper-laesies kunnen verraden. Een klein gedeelte van die voorloperlaesies zal zich tot kanker ontwikkelen en specifieke markers voor dergelijke hoog-risi- voor een patiënt, kunnen ze op termijn ook een rol spelen bij de beslissing om wel of geen chemokuur te geven bij een bepaalde tumor. In een derde lijn van mijn onderzoek heb ik gekeken naar eiwitten die aan de buitenkant van tumorcellen zitten en die je zichtbaar kunt maken met beeldvormende techniek. Ook daar hebben we een goede shortlist van veelbelovende eiwitten kunnen opstellen. Een shortlist, geen winnaar? Dat klopt. Voor alle drie de lijnen van mijn onderzoek geldt dat we verschillende kandi psychiatrische patiënten met een doodswens Geneesheer-directeur Paulan Stärcke pleit voor steun aan patiënten én psychiaters. EN VERDER: 03 eureka! Meike de Wit over prognose bij dikkedarmkanker 07 Kort en Uit de praktijk 16 Kort en agenda 19 samenwerking Slechthorendheid 22 Kort GGZ ingeest 24 toen & Nu Oud en scherp Opmerkelijk Onderzoekers van de afdeling afdeling maag-, darm-, leverziekten laten een elektronische neus aan poep ruiken. En sporen daarmee darmkanker en dikkedarmpoliepen op. Lees meer op pagina 17 Redactieadres dienst communicatie VU medisch centrum Postbus 7057, 1007 MB Amsterdam Tel: (020) Fax (020) Adreswijzigingen Een selectie van de artikelen uit staat ook op: VU medisch centrum en GGZ ingeest zijn partners. VU medisch centrum maakt deel uit van de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU): VU medisch centrum. issn: Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. co laesies zouden een goede aanvulling kunnen zijn op het huidige bevolkingsonderzoek. En, heb je goede voorspellende eiwitten gevonden? We hebben zeker een aantal veelbelovende kandidaat-eiwitten gevonden die blijken samen te hangen met riskante voorloperlaesies. Maar het is nog te vroeg om te zeggen welke van die eiwitten bruikbaar zijn voor een diagnostische test. Je hebt ook naar andere eiwitten gezocht? Ik heb ook gekeken naar eiwitten die iets kunnen zeggen over de prognose van de ziekte. Er blijken eiwitten te zijn die een indicatie zijn voor een slechte prognose als ze rond een darmtumor voorkomen. Weer andere eiwitten zijn juist een indicatie voor een relatief goede prognose. Behalve dat deze stoffen duidelijkheid kunnen geven daten hebben gevonden, maar nog geen praktische test waar een arts, laat staan een patiënt al concreet wat aan heeft. Wel al een Eurekagevoel gehad? Translationeel onderzoek zoals dit is geen werk van Eureka of snel succes. Het zijn vaak grote studies die een lange adem vergen. Het dichtst bij een Eurekagevoel kwam ik toen bleek dat eiwitten in de ontlasting überhaupt bruikbaar zijn in de diagnostiek. Vooraf was daar de nodige scepsis over. Zou de kwaliteit van eiwitten in de ontlasting wel goed genoeg zijn om enige zeggingskracht te hebben? Het was een enorme opsteker toen we merkten dat er tumorspecifieke eiwitten zijn die significant blijken samen te hangen met de aanwezigheid van dikkedarmkanker. Naam: Meike de Wit Geboren: Geldrop, 1981 Opleiding: Bsc Biologie, Universiteit Utrecht, Promotieonderzoek: Eiwitbiomarkers voor klinische toepassingen in dikkedarmkanker Datum promotie: 4 oktober 2013 Promotor: prof. dr. G.A. Meijer Copromotor: dr. R.J.A. Fijneman en dr. C.R. Jimenez Ambitie: Ik hoop dat ik als postdoc de veelbelovende eiwitten uit mijn promotieonderzoek tot klinische studies kan brengen. Paspoort Nummer 82

3 04 NEUROLOGIE Studie naar allereerste veranderingen in hersenen bij Alzheimer meer antwoorden dan vragen Een nieuwe grootschalige studie moet de allervroegste veranderingen in de hersenen opsporen die leiden tot de ziekte van Alzheimer. Wiesje van der Flier leidt het project: We zijn in het stadium van vragen stellen. 05 neurologie <tekst Hidde Boersma foto Harry Meijer> O Op het moment dat iemand te horen krijg dat hij Alzheimer heeft, is daar al een jarenlang proces in het lichaam aan voorafgegaan. De eerste veranderingen in de hersenen zijn waarschijnlijk al 15 tot 20 jaar eerder opgetreden, zegt Wiesje van der Flier, hoofd klinisch onderzoek bij het VUmc Alzheimercentrum. Je bent op het moment van de diagnose dan ook voor van alles te laat: het is bijvoorbeeld heel moeilijk om nog te achterhalen wat precies de oorzaak is van de ziekte en wat het gevolg. Bovendien heeft er al zoveel onomkeerbare schade plaatsgevonden, dat je ook te laat bent om in te grijpen, mocht dat tot de mogelijkheden behoren. Het laatste decennium verschuift de focus van het Alzheimeronderzoek daarom steeds meer naar voren. Alzheimer wordt voorafgang gegaan door een periode van milde cognitieve klachten (mild cognitive impairment MCI), waar de afgelopen jaren veel onderzoek naar gedaan is. Maar eigenlijk begint de ziekte nog eerder, in een stadium dat we tegenwoordig preklinische Alzheimer noemen, zegt Van der Flier. Het is zeer aannemelijk dat in dat stadium de sleutel ligt tot het begrip van het ontstaan en het eventueel genezen van de ziekte. Twee jaar volgen Het is precies om die reden dat Van der Flier een nieuw onderzoek naar het allervroegste stadium van de ziekte van Alzheimer is gestart. De geheugenpoli omdat daar geen klinische reden voor is, van het VUmc Alzheimercentrum biedt maar zij kunnen ons wel helpen de de ideale mogelijkheid. Van alle patiënten wetenschap vooruit te brengen. Omdat die hier binnenkomen, wordt bij ze wel klachten hebben, verwacht ik dat ongeveer een kwart na een uitgebreid ze daar heel welwillend tegenover staan. onderzoek geconcludeerd dat ze geen Met geld van het Gieskes-Strijbis Fonds, neurodegeneratieve ziekte hebben. Zij een groot nalatenschap van een gefortuneerd worden terug naar huis gestuurd, zegt echtpaar, kan Van der Flier deze Van der Flier. Vanuit wetenschappelijk groep twee jaar lang volgen. Bij alle vrijwilligers oogpunt vormen deze mensen echter de zal bloed worden afgenomen, ideale groep om te volgen. Uit deze evenals hersenvocht. Ook wordt het groep zal, net als in de normale bevolking, DNA en het RNA opgeslagen in een bio- ongeveer 10 procent uiteindelijk bank. Deelnemers ondergaan boven- Alzheimer ontwikkelen. Op dit moment dien een speciale PET-scan, waarmee kunnen we deze mensen niets bieden het amyloid-eiwit dat zo karakteristiek Drietal stromen patënten In een spiksplinternieuwe vleugel in het polikliniekgebouw van VUmc zetelt sinds 2010 het Alzheimercentrum, waar patiënten met geheugenklachten worden onderzocht die door hun huisarts zijn doorverwezen. De poli is modern: in het midden van het gebouw zit een luxueuze lounge, omgeven met deuren naar ruimtes waarin verschillende professionals huizen, onder andere een neuroloog, een verpleegkundige en een psycholoog. De patiënten worden op één dag onderzocht door al deze verschillende professionals en vervolgens komen al die artsen bij consensus tot een diagnose. Er is bij neurodegeneratieve ziektes nooit één gegeven dat tot een diagnose leidt, het komt altijd voort uit een combinatie van data, zegt Wiesje van der Flier. Uiteindelijk leiden de onderzoeken tot een drietal stromen patiënten: zij die inderdaad een vorm van dementie, zoals Alzheimer, blijken te hebben, zij met milde cognitieve klachten en een verhoogde kans op het ontwikkelen van dementie en zij met subjectieve klachten waarbij er geen sprake is van een neurodegeneratieve aandoening. Het is die laatste groep waar Van der Flier in haar nieuwe onderzoek in geïnteresseerd is. Zij vormen de ideale groep om onderzoek te doen naar de vroegste veranderingen die leiden tot Alzheimer. Nummer 82

4 06 07 neurologie <taartgrafiek VUmc> is voor de ziekte van Alzheimer in de hersenen kan worden aangetoond. VUmc is een van twee centra in Nederland waar deze PET-scan mogelijk is. Legio vragen Als al die gegevens en materialen binnen zijn, begint het zoeken naar de antwoorden op de legio vragen die er rond Alzheimer zijn. We weten nog zo weinig over de ziekte, we zijn echt nog in het stadium van vragen stellen, zegt Van der Flier. Eén van de dingen die zij en haar team bijvoorbeeld willen weten is wat nu écht de oorzaak van de ziekte van Alzheimer is. De theorie was tot voor kort dat eerst het amyloid-eiwit plaques vormt in de hersenen en dat vervolgens het tau-eiwit neerslaat dat hersencellen afbreekt. Onlangs is deze hypothese aangepast, nu iedereen in bepaalde mate neergeslagen tau-eiwit het is zeer aannemelijk dat in het stadium van preklinische Alzheimer de sleutel ligt tot het begrip van het ontstaan en het eventueel genezen van de ziekte blijkt te hebben. Toch strookt de hypothese nog steeds niet met wat we zien in patiënten. Het zou zo maar eens kunnen zijn dat de volgorde verschillend is bij verschillende subgroepen van patiënten. Ook is het mogelijk dat zowel tau als amyloid niet de oorzaak, maar een vroeg gevolg van de ziekte zijn, en dat er nog iets aan vooraf gaat, vertelt Van der Flier. Als we daar de vinger op kunnen leggen, dan zou dat wel eens een mooie ingang kunnen zijn om medicijnen op te ontwikkelen. Ook wil Van der Flier weten wat de betekenis is van de aanwezigheid van amyloid bij mensen zonder klachten. Krijgen deze mensen sowieso Alzheimer, als ze maar lang genoeg te leven hebben? Of zijn er andere triggers bij nodig? En waarom duurt het bij sommige mensen langer om de ziekte te ontwikkelen? Hebben zij Patiënten die het VUmc Alzheimercentrum bezoeken, ondergaan op de zogeheten screeningsdag een alomvattend diagnostisch protocol. Het onderzoek bevat een algemeen medisch en neurologisch onderzoek, gesprek met de verpleegkundig consulent, neuropsychologisch onderzoek, electro-encephalogram, MRI, bloedafname en ruggenprik. Aan het eind van dezelfde week wordt tijdens het multidisciplinair overleg bij consensus een diagnose en beleid vastgesteld. Neurologie anders 5% Psychiatrie 10% Subjectief 24% Uitgestelde diagnose 8% MCI 13% AD 28% VaD 2% FTLD 3% DLB 4% Dementie anders 3% Jaarlijks komen er circa 600 nieuwe patienten bij het VUmc Alzheimercentrum. De verschillende diagnoses in één jaar, in percentages. - AD (ziekte van Alzheimer) - VaD (vasculaire dementie) - FTLD (frontotemporale dementie) - DLB (dementie met Lewy lichaampjes) - Dementie anders (bijvoorbeeld ziekte van Creutzfeldt-Jakob; alcohol-dementie; ziekte van Huntington) - MCI (milde cognitieve klachten) - Subjectief (mensen die wel geheugenklachten hebben, maar waarbij er geen sprake is van een neurodegeneratieve aandoening) - Psychiatrie (zoals depressie of bipolaire stoornis) - Neurologie anders (bijvoorbeeld epilepsie) - Uitgestelde diagnose (nader onderzoek is nodig) eigenschappen die voor de symptomen kunnen compenseren, en zo ja, welke? Zo somt ze een reeks vragen op die ze hoopt te beantwoorden. Heilige graal Daarnaast hoopt Van der Flier indicatoren in bloed of hersenvocht te vinden, zogenaamde biomarkers, die iets kunnen zeggen over de ernst of het verloop van de ziekte. Op dit moment lijkt amyloid een aan/uit biomarker. Er is geen enkel verband tussen concentratie amyloid en ernst van de ziekte, zegt Van der Flier. Zijn er misschien andere stoffen die daar wel iets over zeggen, en die patiënten misschien meer zekerheid kunnen geven over hun lot? De heilige graal zou het vinden van markers zijn in het bloed, omdat dat nu eenmaal een stuk makkelijker af te nemen en te bewaren is dan hersenvocht. Als je hele grote groepen naast elkaar legt, dan zit er wel verschil in de bloedwaarden tussen mensen met en zonder Alzheimer, maar voor de individuele patiënt is dat nog lang niet bruikbaar. Het zou mooi zijn al we ook daar een handje bij kunnen helpen. Om de antwoorden te vinden op al deze vragen, gaat Van der Flier de komende maanden op zoek naar mensen die mee willen doen aan de studie, 300 in totaal. Maar ze hoopt ook op gegevens uit het buitenland. Er is veel internationale samenwerking gaande op het gebied van Alzheimeronderzoek. Er heerst een goede vibe omdat iedereen voelt dat het een spannende tijd is die veel kan opleveren, zegt Van der Flier, die net terug is van een Alzheimercongres in Boston. Uiteindelijk hoopt Van der Flier dat dit tweejarig project alleen maar een begin is en dat er geld komt voor het langer volgen van alle deelnemers. Om uiteindelijk te eindigen met meer antwoorden dan vragen. Michiel van Doorn is ruim dertig jaar huisarts in Nieuw-Vennep (Medisch Centrum Lucas Bols). Op verzoek van reageert hij op het hoofdartikel over onderzoek naar vroegdiagnostiek voor de ziekte van Alzheimer (pagina 4 tot en met 6): <foto Medisch Centrum Lucas Bols> Medische ethiek In Looking beneath the Surface wordt aan de hand van thema s als genetica, embryo's, beëindiging van de zwangerschap, orgaandonatie, palliatieve sedatie en euthanasie gekeken naar verschillende benaderingen vanuit islamitisch en westers perspectief. Basis van dit boek is een conferentie rond medische ethiek in 2010 waaraan de theologische en medische faculteiten van de Vrije Universiteit en VUmc en de Islamitische Universiteiten Liga deelnamen. Martina Cornel, hoogleraar community genetics VUmc: Eigenlijk zijn onze westerse denkbeelden niet zoveel anders dan die van onze islamitische collega s. Vaak zijn de verschillen meer gebaseerd op vooroordelen en misverstanden en hebben ze geen wetenschappelijke basis. Dat hopen we met dit boek aan de orde te stellen. Looking beneath the Surface Medical Ethics from Islamic and Western Perspectives. ISBN Beginnende Alzheimer Natuurlijk juichen wij huisartsen het toe dat beginnende vergeetachtigheid. Maar in de er onderzoek wordt gedaan naar vroegdiagnostiek voor de ziekte van Alzheimer. Wij functies te meten, scoren ze vervolgens al MMSE-test, een korte test om de cognitieve hebben in onze praktijk dagelijks te maken vaak niet goed. Dan is het proces in de hersenen dus al in volle gang. met patiënten waarbij wij een verdenking hebben op een beginnende Alzheimer. Zoals Kortom, het beschikbaar komen van tools in het artikel staat, zijn de eerste zichtbare voor vroegdiagnostiek zou een enorme aanwijzingen vaak milde cognitieve stoornissen. Neem bijvoorbeeld een patiënt die zon- Hoe die markers dan concreet kunnen wor- vooruitgang zijn, zowel voor arts als patiënt. der problemen de weg van huis naar de huisarts kan vinden. Maar als deze zelfde patiënt over Alzheimereiwitten dat staat nog ver den toegepast ik lees in het artikel iets onderweg zijn vrouw bij de kapper moet van ons af, vrees ik. afzetten, dan blijkt hij de huisartsenpraktijk Het zou misschien interessant kunnen zijn alleen te kunnen vinden als hij eerst terug voor de onderzoekers van het VUmc naar huis rijdt. Alzheimercentrum om contact op te nemen Ik sprak net nog met onze praktijkondersteuner ouderenzorg, die ook bij mensen thuis ouderenzorg. Deze beschikken over een met onze gespecialiseerde huisartsen in komt. Zij vertelde dat het haar vaak opvalt bron van gegevens over de eerste zichtbare dat veel mensen met beginnende dementie symptomen bij beginnende Alzheimer. Hier hun huis opvallend netjes op orde hebben. in onze coöperatie hebben we al acht jaar Het lijkt een soort compensatie voor de een actief ouderenzorgnetwerk. Kort Het verwarde brein Woensdag 9 oktober organiseert VUmc voor de elfde keer het symposium Literatuur en Geneeskunde. Tijdens dit symposium staat de bijzondere relatie tussen literatuur en geneeskunde centraal. Thema van deze bijeenkomst is Het verwarde brein. De publiekslezing wordt dit jaar uitgesproken door Miquel Ekkelenkamp-Bulnes. Jellie Brouwer interviewt regisseur Marc Schmidt over zijn documentaire De regels van Matthijs. Het muzikale intermezzo komt van Mark Boog en Poetry in motion. Dagvoorzitter is John Jansen van Galen. Hij zal ook gedichten voordragen. Meer informatie op vumc.nl onder agenda. Té kort door de bocht voor u? Loop hard voor het hart! Zaterdag 26 oktober lopen weer ca hardlopers door de gebouwen van VUmc. Ze kunnen kiezen uit twee afstanden: 5 en 10 km. Er is ook een loop voor kinderen van 1,2 km. De gebouwenloop staat in het teken van het project 'Loop hard voor het hart'. Wetenschappers van cardiologie gaan afwijkingen aan de kleinere kransslagaderen opsporen en bestuderen een nieuwe, nietbelastende techniek. Drie euro van het inschrijfgeld van de deelnemers gaat naar dit project. Inschrijving is mogelijk via VUmc.nl/gebouwenloop Meer informatie over deze onderwerpen: Uit de praktijk nieuws Nummer 82

5 08 09 revalidatiegeneeskunde hersenstimulatie om balanstraining na beroerte te verbeteren Prikkelende oefeningen Mensen met een beroerte hebben vaak moeite om hun evenwicht te bewaren. Ze lopen daarom extra risico om te vallen. De afdeling revalidatiegeneeskunde van VUmc onderzoekt of balanstraining in combinatie met hersenstimulatie uitkomst biedt. De Hersenstichting honoreert de driejarige studie met euro. <tekst Astrid Smit foto DigiDaan> patiënten die geen hersenstimulatie krijgen, niet door dat de prikkel bij hen daarna ophoudt, aldus Van Wegen. ik hoop dat we ook kunnen achterhalen wat er gebeurt in de hersenen als iemand herstelt van een beroerte. Eerste dertig dagen Hij verwacht dat de patiënten die hersenstimulatie krijgen significant tien tot vijftien procent hoger scoren op balanstesten dan de patiënten die alleen balanstraining krijgen. Om dat statistisch hard te krijgen, hebben we 26 mensen nodig. Veiligheidshalve maken we daarom twee groepen van vijftien personen. Van Wegen: Het is logistiek best ingewikkeld. De juiste beroertepatiënten moeten worden geselecteerd. Dat zijn patiënten die net een beroerte hebben gekregen, want de eerste dertig dagen na de beroerte zijn cruciaal voor herstel. En dat zijn beroertepatiënten die nog kunnen staan. Bovendien moeten ze in dezelfde periode beschikbaar zijn, want ze gaan in groepjes trainen. Dat werkt extra stimulerend. Van Wegen is benieuwd naar het resultaat. Ik hoop dat we ook kunnen achterhalen wat er gebeurt in de hersenen als iemand herstelt van een beroerte. Eerder onderzoek suggereert dat een deel van de hersenen wordt gerepareerd, onder andere door hormonen en groeifactoren die ervoor zorgen dat beschadigde hersencellen weer uitgroeien. Maar hoe dat precies gebeurt en welke hersendelen daarbij met elkaar praten is onbekend. Om meer inzicht in dit herstelproces te krijgen, maken we van elke patiënt voor- en achteraf een EEG. Die registreert de elektrische golven in de hersenen. Verder doen we een aantal motorische en cognitieve testen, aldus de bewegingswetenschapper. Aanmoedigen Wat ook de resultaten van het onderzoek zullen zijn, voor de patiënten is de balanstraining meestal geen straf, zegt Van Wegen als hij de demonstratiesessie beëindigt. De patiënten gaan vaak zo op in het computerspel, dat ze bijna vergeten dat ze aan het trainen zijn. Vooral als andere patiënten hen aanmoedigen. Dat is echt leuk om te zien. En een groot voordeel is dat we het PFT-apparaat overal naar toe kunnen rijden. Als een patiënt niet naar ons kan komen, komen wij naar de patiënt toe. revalidatiegeneeskunde I In onze balanstraining oefenen patiënten met virtual reality games, zegt onderzoeker Erwin van Wegen als hij het apparaat voor de posturale feedback training (PFT) de oefenruimte van VUmc inrijdt. De patiënten moeten op deze blauwe krachtenplaat gaan staan. Die registreert hun evenwichtspunt en geeft dat door aan de computer. Vervolgens kunnen de patiënten met dat evenwichtspunt op het beeldscherm spelen door naar voren, achteren, links of rechts te bewegen. Ze kunnen er een bal mee door een doolhof loodsen, een roeibootje in balans houden of een auto of vliegtuigje besturen. De onderzoeker van onderzoeksinstituut MOVE demonstreert het autospel. Kijk, als je naar voren beweegt, gaat de auto rijden en als je naar rechts helt, gaat de auto naar rechts. In dit spel moeten patiënten tegenliggers zien te ontwijken door met hun evenwicht te spelen. Elektrische stroompjes De training helpt mensen die net een beroerte hebben gehad beter in evenwicht te blijven. Maar de onderzoeksgroep van Van Wegen denkt dat dit nog beter lukt als hun brein tijdens de training wordt geprikkeld met kleine elektrische stroompjes, de zogenoemde transcraniële hersenstimulatie (zie kader). Uit ander onderzoek blijkt dat mensen dan beter leren. Hersenstimulatie wordt al regelmatig toegepast. Maar nog niet bij patiënten die moeite hebben om hun evenwicht te bewaren. Om de meerwaarde van hersenstimulatie bij de training te onderzoeken, schreef Van Wegen, onder leiding van hoogleraar neurorevalidatie Gert Kwakkel, daarom een onderzoeksvoorstel. Dat honoreerde de Hersenstichting deze zomer met euro. We gaan de komende drie jaar met twee groepen patiënten aan de slag, aldus Van Wegen. De ene groep krijgt balanstraining met hersenstimulatie, de andere groep alleen balanstraining. De patiënten krijgen allemaal dezelfde apparatuur op hun hoofd om te voorkomen dat ze weten in welke groep ze zitten. Ook voelen ze allemaal aan het begin van de trainingssessie een lichte prikkeling op hun achterhoofd. Bij hersenstimulatie voel je de prikkel meestal alleen aan het begin. Dus in principe hebben de Hoe werkt transcraniële hersenstimulatie (tdcs)? Zenuwcellen zijn kleine geleiders. Via elektrische prikkels kunnen ze heel snel boodschappen aan elkaar doorgeven. Hersenstimulatie kan die elektrische communicatie bevorderen waardoor nieuwe informatie soms beter beklijft. Hersenstimulatie kan ín het brein - bijvoorbeeld via een chip - of óp het hoofd, de zogenoemde transcraniële hersenstimulatie (tdcs), zoals in dit experiment. Patiënten krijgen een helm op met een anode en een kathode die contact maken met de schedel. Door een klein stroompje te laten lopen tussen anode en kathode wordt het hersengebied tussen deze twee polen geprikkeld. Van Wegen: In dit experiment zullen we vooral het cerebellum van de patiënten prikkelen, omdat hier het motorisch centrum zit dat betrokken is bij balans en controle. Foto: Onderzoeker Erwin van Wegen (rechts) verbindt het oefenapparaat voor de balanstraining met een proefpersoon. Nummer 82

6 10 Oncologie Hematoloog Peter Huijgens neemt na veertig jaar afscheid van VUmc Onderzoek in het bloed 11 Oncologie Eind oktober gaat hematoloog Peter Huijgens met pensioen. Na een verblijf van precies veertig jaar aan de Vrije Universiteit en VU medisch centrum neemt hij afscheid als hoofd van de afdeling hematologie en directeur van onderzoeksinstituut VUmc CCA. Maar helemáál stoppen met onderzoek en onderwijs, dat zit er nog niet in. <tekst Jim Heirbaut foto's Harry Meijer> NNet buiten het kantoor van prof.dr. Peter Huijgens hangt een vogelhuisje. Het is een stille verwijzing naar zijn passie, vogels kijken in de vrije natuur, waaraan hij vanaf oktober wellicht meer tijd kan besteden. Hij blijft nog wat onderwijs geven en binnen de afdeling hematologie zal hij op een iets lager pitje actief blijven als onderzoeker. Ook blijft Huijgens nog voorzitter van de Stichting Hemato-Oncologie voor Volwassenen Nederland (HOVON). Deze stichting wil ervoor zorgen dat de resultaten van wetenschappelijk onderzoek worden omgezet in een nieuwe behandeling voor patiënten met een bloedziekte. Dorpse sfeer Huijgens heeft de ontwikkeling van VU medisch centrum praktisch van begin tot einde meegemaakt. Het academische ziekenhuis begon in 1966 als kleine instelling aan de zuidkant van Amsterdam. Eén jaar later begon Huijgens met zijn studie geneeskunde. Er hing een heel dorpse sfeer. Van de christelijke grondslagen van de Vrije Universiteit heeft hij nooit veel gemerkt. Ik ben een volstrekte atheïst. Volgens mij voel ik me hier zo goed thuis mede omdat VUmc altijd voorop heeft gelopen in gevoelige, progressieve thema s als euthanasie en geslachtsverandering. Huijgens ging nooit meer weg bij VUmc. Voor iemand die zichtbaar zoveel ambitie uitstraalt, lijkt dat een verrassend carrièrepad, want de meeste wetenschappers kijken wel eens een paar jaar over de grens. Huijgens: Dat komt echt door de enorme ontwikkelingen in mijn vakgebied, de hematologie. Dat gaat maar door en door! Als het een gezapige boel was geweest, dan had ik hier niet meer gezeten. met name voor onderzoek naar bijzondere vormen van kanker is het van belang om voldoende kritische massa te hebben Nummer 82

7 12 13 Oncologie Loopbaan Peter Huijgens 1949 Geboren in Amsterdam studie geneeskunde Vrije Universiteit 1976 Start op afdeling hematologie VUmc 1978 Begint als internist 1986 Promotie VUmc 1997 Hoogleraar, hoofd hematologie VUmc 2004 Directeur VUmc CCA Hij zal het zelf nooit zeggen, maar Huijgens is zelf één van de drijvende krachten geweest bij het uitbouwen van zijn vakgebied, de hematologie, aan VUmc en in Nederland. Samen met collega s in Rotterdam loopt VUmc voorop in dit veld. Daar komt nog bij dat ras- Amsterdammer Huijgens zich niet kon voorstellen dat hij zou verkassen: Ik ben erg gehecht aan Amsterdam, de enige stad van ons land. Ook bij de toenadering van VUmc en AMC speelt Huijgens een rol. Ik ben hoofdonderhandelaar op het gebied van kankeronderzoek, dus het zal duidelijk zijn dat ik voorstander ben van de samenwerking. Met name voor onderzoek naar heel bijzondere vormen van kanker is het van belang om voldoende kritische massa te hebben. Monoklonaliteit Hoe kwam Huijgens bij hematologie terecht? Wat me zo boeit aan leukemie en andere kankers van de bloedbaan, is dat die zich goed lenen voor onderzoek, legt hij uit. Tumoren elders in het lichaam zijn een grote klomp cellen, waar je niet gemakkelijk iets mee kunt doen. Maar bij leukemie drijven de kankercellen levend door het bloed. Je kan ze eruit vissen en heel goed bekijken hoe zo n cel werkt, wat hij precies doet. Veel begrip binnen de oncologie komt daarom oorspronkelijk uit de hematologie. Huijgens is vooral geïnteresseerd in leukemie: We begrijpen steeds beter wat een leukemiecel is. Zo was lange tijd het beeld in ons onderzoeksveld dat bij leukemie sprake is van monoklonaliteit dat wil zeggen dat de kanker vanuit één lichaamscel ontstaat. Alle kankercellen zouden dan identiek zijn. Dat beeld moeten we echter bijstellen. Vanaf het begin van de ziekte lijkt leukemie te bestaan uit meerdere klonen: er zijn verschillende groepen leukemiecellen in de patiënt aanwezig, met één dominante kloon. Door die dominantie lijkt het bij diagnose alsof er maar één type leukemiecel in de patiënt zit. Wanneer je dan bij diagnose de therapie richt op de dominante kloon zal, wanneer die verdwijnt, één van de andere klonen de kop op kunnen steken. Dat nieuwe inzicht kan consequenties hebben voor het concept van targeted therapy. Immers, te smal, te gericht werken zal de patiënt dan niet genezen. Ook de diagnose en vooral het volgen van leukemie tijdens de behandeling, wordt alsmaar beter. We kunnen leukemiecellen met steeds gevoeligere technieken detecteren. Hetzelfde geldt voor lymfklierkanker, dat dankzij steeds gevoeligere imaging-technologie beter en eerder in beeld komt. Het doel is natuurlijk om de ziekte eerder op het spoor te komen, maar ook om tijdens behandeling te zien of de therapie goed aanslaat. Veel begrip binnen de oncologie komt oorspronkelijk uit de hematologie Verwacht Huijgens dat kanker ooit helemaal uitgebannen zal zijn? Nee, is mijn stellige overtuiging. Helaas niet. En dan, filosoferend: Om kanker echt te verslaan, moeten we alles weten van de cel. En dat kan helemaal niet! Want in de cel vinden zoveel ingewikkelde biochemische processen plaats, die allemaal op een of andere manier op elkaar inwerken. Het is een soort chaotisch systeem; vergelijk het maar met het weer, dat is een paar dagen vooruit ook niet exact te voorspellen. Het NIVEL onderzoekt samen met VUmc en UMC St Radboud of patiënten met lymfklierkanker (Hodgkin en non-hodgkin lymfoom) gebaat zijn bij een communicatiecursus op internet, zodat zij zich beter leren voorbereiden op gesprekken met hun arts. Drie reacties op de stelling: Reageren? Mail naar Ook patiënten moeten leren communiceren Josée M. Zijlstra, internist-hematoloog VUmc en medeonderzoeker patiëntcommunicatiecursus Móeten is in deze stelling niet het goede woord. Communicatie is de basis van elke arts-patiëntrelatie. De afgelopen jaren is er (terecht) veel aandacht besteed aan het belang van goede communicatie in de geneeskunde opleiding. Dokters móeten leren op een heldere manier met hun patiënten te communiceren. Maar communicatie komt als het goed is van twee kanten. Zeker als het gaat om patiënten met een levensbedreigende ziekte is van belang dat de voor hem of haar essentiële vragen in het gesprek aan de orde komen. Uit recent onderzoek blijkt dat veel patiënten wel een steun in de rug kunnen gebruiken om voldoende weerbaar te zijn in soms lastige gesprekssituaties. Een patiënt kan zich van tevoren voorbereiden op het gesprek met de dokter. Eén van de mogelijkheden hiervoor is een communicatiecursus via internet. Remke van Staveren, psychiater en auteur van leerboeken patiëntgericht communiceren Nee, patiënten moeten niet leren communiceren. Dat doe je toch ook niet voor een afspraak bij de kapper? Dat zou de omgekeerde wereld zijn! Niet de patiënt, maar de arts is verantwoordelijk voor het consult en dus voor de communicatie. Natuurlijk heeft ook de patiënt een verantwoordelijkheid. De patiënt is verplicht zijn arts eerlijke en duidelijke informatie te geven over zijn gezondheidstoestand. Maar het is aan de arts om contact met de patiënt te maken, een vertrouwensrelatie op te bouwen en de juiste vragen te stellen. Bij allerlei verschillende patiënten, onder allerlei verschillende situaties. Zoals een goede kapper precies weet te achterhalen hoe zijn klant geknipt wil worden. Dat is ons werk. uitgelicht Leukemie in beeld VUmc is één van de grootste behandelcentra voor leukemie in Nederland. Binnen grote Europese studies brengen VUmc-onderzoekers subtypes van acute myeloïde leukemie in kaart, om de juiste behandelwijze daarvan vast te stellen. VUmc loopt voorop in het vaststellen of de leukemie echt verdwijnt tijdens therapie en dat kan gemakkelijker als bij iedere patiënt zijn of haar subtype nauwkeurig is vastgelegd. Links: Schematische weergave van de DNA-afwijking bij één van de vele soorten acute leukemie: het midden van chromosoom 16 keert zich als het ware om. Op de breek-/laspunten ontstaan twee nieuwe genen, waardoor deze specifieke acute myeloïde leukemie ontstaat. <beeld VUmc> <illustratie Aad Goudappel> Rosaida Broeren, beleidsmedewerker Nederlandse Patienten Consumenten Federatie We communiceren elke dag, maar in de spreekkamer kan dit voor zowel de patiënt als zorgverlener vaak nog lastig zijn. De verantwoordelijkheid voor goede communicatie ligt bij de zorgverlener. Maar de patiënt heeft hier ook een belangrijke rol. Door bijvoorbeeld vragen te stellen over de diagnose en behandeling en te vertellen of hij de behandeling ziet zitten. In sommige situaties is dit minder vanzelfsprekend, bijvoorbeeld in het geval van emoties of lage gezondheidsvaardigheden. Het is de taak van de zorgverlener om deze patiënten te ondersteunen, zoals de communicatie beter op hen af te stemmen en visueel voorlichtingsmateriaal gebruiken. Zowel de zorgverlener als de patiënt kunnen nog wel wat hulp gebruiken. Een goed voorbeeld waarbij het mes aan twee kanten snijdt zijn de communicatiekaarten van de NPCF. Deze kaarten met tips helpen zowel de zorgverlener als de patiënt in hun communicatie om zo het gesprek in de spreekkamer goed te laten verlopen. Nummer 82

8 14 15 Preventie en gezondheid Voor preventie en interventie moet je aanvaarden dat mensen individueel enorm verschillen. Genetisch, biologisch, psychologisch. Eco de Geus, directeur van het EMGO + -instituut en wetenschappelijk onderzoeker bij het Nederlands Tweelingen Register, is duidelijk over de maatschappelijke betekenis van academisch onderzoek. Zo n inzicht is van belang voor onderzoekers én voor huisartsen en andere zorgverleners. EEnthousiast vertelt De Geus over de brug die EMGO + slaat tussen wetenschappelijk onderzoek en de samenleving. En wat zijn werk bij het Tweelingen Register daaraan bijdraagt. Wat is erfelijk bepaald en wat is de invloed van omgeving? Neem obesitas. Genetisch gezien weten we dat obesitas sterker verbonden is met genen in de hersenen dan met genen in het vetweefsel. Maar of en hoe die genen tot expressie komen, verschilt enorm per persoon. Dat roept weer de vraag op wat omgeving gezin, stad, platteland, stress, enzovoorts doet. En daar komt het tweelingenonderzoek om de hoek. Eeneiige tweelingen zijn genetisch identiek, maar kunnen in één eigenschap erg verschillen: de een rookt en de ander niet, de een loopt fanatiek hard en de ander zit liever op de bank, kortom, waar ben je mee geboren en wat komt eruit? One size fits all bestaat niet EMGO + -directeur Eco de Geus over erfelijkheid en samenleving <tekst Barbara van Male foto's Jean Pierre Jans en Mark van den Brink> Niet sexy In 2012 trad De Geus aan als directeur van het EMGO + -instituut. We zijn het grootste en meest geciteerde onderzoeksinstituut van VUmc, met een enorme wetenschappelijke output van hoge kwaliteit. Hier zie je dat wetenschap sociaal en maatschappelijk relevant is en geldgevers zien dat terug. Als huisartsen de richtlijn voor cardiovasculaire risico s gebruiken, dan werken ze met een instrument dat onder meer uit EMGO + -onderzoeken is voortgekomen. We zoeken uit hoe je mensen kunt laten doen wat goed voor ze is. Hoe krijg je bijvoorbeeld bouwvakkers zover dat ze goed tillen? Gaat dat via peers, belonen, verplichten, verbieden? Maar ook nietsexy zaken als statistiek is deel van ons werk, omdat dat nu eenmaal de basis is voor een gedegen analyse. Voor financiering zoekt De Geus ook naar externe partijen als zorgverzekeraars en gemeenten. Juist nu de gemeenten jeugdzorg en ouderenzorg moeten uitvoeren, zie ik een rol voor ons. Omdat hier alles in huis is om te onderzoeken wat effectief is aan interventies, behandelingen, maatregelen. IJskastmoeders Door zijn andere baan bij het Tweelingen Register combineert De Geus het beste van twee werelden: toegepast en fundamenteel onderzoek. Wetenschap moet toepasbaar zijn. Maar de twijfel van de fundamentele wetenschapper blijft nodig. Kijk naar autisme en depressie. Daarvan werd lang aangenomen dat de oorzaak alleen in de omgeving lag bij autisme bijvoorbeeld door zogeheten ijskastmoeders, emotioneel kille vrouwen. Door genetisch onderzoek weten we nu dat die aandoeningen een biologische basis hebben, net als diabetes en harten vaatziekten. Toegepast wetenschappelijk onderzoek brengt ook zo z n eyeopeners voort, vooral bij zijn thema, beweging. Mensen die geregeld sporten worden minder depressief, voelen zich beter. Alleen: oorzaak en gevolg zijn niet goed aan te tonen. Het lijkt alsof sportende mensen zich in de grond al beter voelen er zit iets in je waardoor je je goed voelt en je gaat sporten. Dus ga maar sporten als je depressief bent past niet bij iedereen. De vraag is: welke interventie of therapie helpt bij wie? One size fits all bestaat niet. Natuurlijk voorkom je door beweging heel veel ziektes en help je het genezingsproces. Maar voor preventie en interventie moet je echt aanvaarden dat mensen individueel enorm verschillen. Genetisch, biologisch, psychologisch. Ambities Als bestuurder maakt De Geus geen geheim van zijn ambities, hij heeft een Amsterdam School of Public Health voor ogen. Al het topacademisch onderzoek onder één dak, en dat hoeft zeker niet in één gebouw. De public health-onderzoekers in beide Amsterdamse umc s blijven doen waar ze goed in zijn, maar verenigd kunnen we een nog sterkere club zijn. En als onderzoeker blijft sport en beweging zijn aandacht trekken. Ik zou heel graag willen weten wat sportgedrag bepaalt. Waarom gaat iemand wel of niet sporten? Wat is genetisch, wat is omgeving, wat is persoonlijkheid? En hoe kunnen we dat beïnvloeden? Want stiekem wil ik Nederland beweegland maken. Tweelingen Het Nederlands Tweelingen Register (NTR) is in 1987 opgericht door onderzoekers van de VU. Het doel van het NTR is te onderzoeken hoe erfelijke aanleg bijdraagt aan persoonlijkheid, ontwikkeling, ziekte en risicofactoren voor bepaalde ziektes. Onderzoek onder eeneiige én twee-eiige tweelingen kan laten zien in welke mate verschillen tussen personen het gevolg zijn van erfelijke aanleg en van omgevingsfactoren. Maatschappelijk relevant Het EMGO + -instituut is een transdisciplinair onderzoeksinstituut van VUmc en de Vrije Universiteit. De focus ligt op publieke gezondheidszorg en eerstelijnszorg het doel is excellent onderzoek te doen op hoogwaardig internationaal niveau en met maatschappelijke relevantie. Het instituut kent vier onderzoeksprogramma s: Lifestyle, Overgewicht en Diabetes, Geestelijke Gezondheid, Kwaliteit van Zorg, en Spier-Skelet Gezondheid. Zo n 600 onderzoekers van VUmc, en van de VU-faculteiten Psychologie en Pedagogiek, en Aard- en Levenswetenschappen zijn aan het EMGO + verbonden. Preventie en gezondheid Nummer 82

9 16 17 nieuws KortEen selectie uit opvallend nieuws op medischwetenschappelijk gebied <foto VUmc> Behandeling voor chronische open wonden beschikbaar De afdeling dermatologie van VUmc heeft nieuwe huidvervangende therapie ontwikkeld voor de behandeling van open wonden. De therapie is weinig belastend voor de patiënten. Eerst worden onder lokale verdoving enkele kleine stukjes huid (biopten) afgenomen. De daaruit verkregen huidcellen worden in drie weken tot huid gekweekt. Vervolgens worden de wonden met deze nieuwe huid als een soort levende pleisters bedekt. Daarna groeien de lapjes vast door ingroei van bloedvaten vanuit het wondoppervlak, ook wel wondbed genoemd. Nieuw is ook dat de gekweekte huid uit zowel lederhuid als opperhuid bestaat, wat niet eerder lukte. Voor mensen die soms al jarenlang kampen met een of meer open wonden lijkt nu genezing naderbij te komen. Financiële injectie voor onderzoek naar kankervaccin Yvette van Kooyk, hoogleraar moleculaire celbiologie en immunologie, heeft een Advanced Grant gekregen van 2,5 miljoen euro voor haar onderzoek naar de ontwikkeling van een vaccin tegen kanker. We willen binnen vijf jaar een vaccin hebben dat in de kliniek gebruikt kan worden om de immuunreactie van kankerpatiënten te versterken. Dat vaccin is in te zetten als therapie, maar mogelijk ook preventief. En op termijn wellicht tegen andere ziekten die gebaat zijn bij een sterke afweer zoals infectieziekten. Het onderzoek is uniek vanwege de combinatie van kennis Leuk leren gezond te leven Onderzoekers van VUmc hebben het DOiTlespakket over gezonde voeding en bewegen voor VMBO-scholen ontwikkeld. Doordat leerlingen actief aan de slag gaan met hun eeten beweeggedrag gaan ze zich steeds gezonder en fitter voelen. Dat is niet alleen winst voor nu, maar ook voor de toekomst! Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat DOiT ook echt werkt. Deelnemende jongeren worden minder dik en besteden minder tijd aan tv kijken en computeren. Het lespakket is uitgegeven bij Arko Sports Media. VUmc blijft betrokken door een jaarlijkse evaluatie van de effectiviteit van het lespakket. Meer info: van suikerchemie en immunologie. Van Kooyk: Wij houden ons allereerst bezig met een immuunrespons tegen melanoom en Humaan Papilloma Virus. Hierbij worden suikers gebruikt om het vaccin naar de juiste cellen te brengen die de immuunreactie kunnen initiëren. <beeld ShutterStock> <beeld ShutterStock> Té kort door de bocht voor u? Meer informatie over deze onderwerpen: Hartziekte door DNA-fout Een paar keer per jaar staat het in de krant: topsporter krijgt op het veld een hartstilstand. Veel van deze jonge topsporters die plotseling overlijden aan een hartstilstand blijken een foutje te hebben in het DNA. Zo n fout in het erfelijk materiaal van het hart leidt bij 1 op de 500 personen in Nederland tot een hartziekte op jonge leeftijd. Jolanda van der Velden van de afdeling fysiologie van VUmc onderzoekt samen met de afdeling cardiologie hoe deze DNA-fouten kunnen leiden tot acute hartdood en hartziekte, zodat op termijn hopelijk een medicijn te maken is om dit te voorkomen. In haar oratie 'Of mice and women' besteedt zij aandacht aan erfelijke hartziekten, het nut van muismodellen en studies in de mens en de positie van de vrouw binnen de academische onderzoekswereld. Paren en artsen kiezen soms te snel voor vruchtbaarheidsbehandelingen Uit promotieonderzoek van gynaecoloog in opleiding Noortje van den Boogaard blijkt dat bijna de helft van de paren met een onverklaarde onvervulde kinderwens een even grote kans hebben op natuurlijke wijze zwanger te worden als met een vruchtbaarheidsbehandeling. Voor deze paren is een afwachtend beleid van zes tot twaalf maanden (richtlijn NVOG) dan ook de gewenste behandelstrategie. Artsen vinden het echter lastig patiënten te overtuigen van het gebrek aan meerwaarde van vroege behandeling. Hun kennis is vaak niet up-to-date en niet alle artsen zijn het eens met de richtlijn. Fertiliteitartsen leven <beeld ShutterStock> Coassistente demonstreert enose Elektronische neus ruikt darmkanker in menselijke ontlasting Door te ruiken met een elektronische neus, een zogenaamde enose, kunnen darmkanker en voorstadia daarvan (dikkedarmpoliepen) worden opgespoord. Geurprofielen afkomstig van de ontlasting van patiënten met dikkedarmkanker verschilden van die van gezonde personen. Onderzoekers vonden ook een verschil in geurprofielen van ontlasting van patiënten met dikkedarmpoliepen en die van patiënten met dikkedarmkanker. Onderzoekers, MDL-artsen Nanne de Boer en Tim de Meij, maakten gebruik van de enose, een apparaat dat moleculen kan onderscheiden in lucht. Zij verwarmden daarvoor 157 monsters ontlasting en leidden de vrijgekomen damp langs de enose. Deze bleek de ontlasting van gezonde personen, patiënten met dikkedarmkanker en patiënten met dikkedarmpoliepen te kunnen onderscheiden. Lees meer en bekijk het filmpje op www. VUmc.nl bij onderzoeksnieuws. het afwachtend beleid beter na dan gynaecologen. Van den Boogaard: Het gaat hier om belastende en dure vruchtbaarheidsbehandelingen die soms leiden tot gecompliceerde zwangerschappen zonder dat ze meerwaarde hebben in vergelijking met natuurlijke conceptie. Mijn onderzoek laat zien dat een gebrek aan goede communicatie en informatie leidt tot deze overbehandeling. <beeld ShutterStock> <foto Mark van den Brink> agenda Een selectie uit cursussen, symposia, congressen, promoties en oraties. Cursussen/symposia 8 oktober 2013 Nascholing: Samenwerking medisch specialist en huisarts voor patiënten met cardiovasculaire aandoeningen Locatie: Zaal de IJssel VUmc Meer info: (agenda) 9 oktober 2013 Symposium Literatuur en Geneeskunde: 'Hersenziekten' Locatie: Amstelzaal VUmc Meer info: (agenda) 10 en 11 oktober 2013 Conferentie: Translational Neuroscience Network (TN2): Alzheimer's Disease and Related Disorders Locatie: Hoofdgebouw VU Meer info: oktober 2013 Symposium: Als elke minuut telt - acute topzorg in Amsterdam. Ter gelegenheid van de nieuwe spoed-eisende hulp van VUmc Locatie: Amstelzaal VUmc Meer info: (agenda) 18 oktober 2013 Symposium: 'Beter door Peter' en afscheidsrede van prof. dr. Peter Huijgens Locatie: Aula, Hoofdgebouw van de Vrije Universiteit Meer info: (agenda) 31 oktober 2013 Congres: Disability Studies International The art of belonging Locatie: Hotel Casa400, Amsterdam Meer info: (agenda) 9 oktober 2013 Promotie: B. Stringer Titel: Collaborative Care for patients with severe personality disorders. Challenges for the nursing profession Aanvang: uur, Aula Vrije Universiteit 17 oktober 2013 Promotie: M. Scherpenisse Titel: The humoral immune responses after HPV infection and prophylactic vaccination: Importance of serology Aanvang: uur, Aula Vrije Universiteit 22 oktober 2013 Afscheidcollege: prof.dr. Th.P.G.M. de Vries Titel: Farmacotherapeutisch redeneren. Verschillen tussen studenten en hun opleiders Aanvang: uur, Aula Vrije Universiteit 25 oktober 2013 Promotie: M. Pronk Titel: When your hearing fails you. Hearing loss determinants, psychosocial consequences, and possible interventions following screening in older adults Aanvang: uur, Aula Vrije Universiteit 31 oktober 2013 Promotie: E.C.P.M. Tak Titel: Reducing the impact of geriatric conditions by physical activity Aanvang: uur, Aula Vrije Universiteit Voor meer inschrijvingen, nascholingscursussen, congressen en symposia, kijk op: Voor actuele informatie over promoties en oraties kijk op: nieuws Nummer 82

10 18 19 Diastolisch hartfalen Viagra weer terug naar het hart? <tekst Rob Buiter beeld Mark van den Brink> Het geneesmiddel dat ooit werd ontworpen voor de behandeling van angina pectoris, maar dat uiteindelijk faam maakte als eerste hulp bij erectieproblemen, keert mogelijk weer terug naar hartpatiënten. Dat verwacht dr. Nazha Hamdani, onderzoeker bij ICaR-VU en de Ruhr University in Bochum, Duitsland. VUmc streeft naar samenwerking tussen disciplines en onderzoekers, tussen wetenschappers en andere partijen. In de Nationale Longitudinale Studie naar Horen werkt KNO/Audiologie van VUmc samen met Phonak, een Zwitserse ontwikkelaar van hoortoestellen. Een samenwerking die beide partijen verrijkt. Slechthorendheid: een stille ziekte samenwerking <tekst Barbara van Male beeld ShutterStock> Nazha Hamdani doet onderzoek naar de oorzaken van diastolisch hartfalen. Dat is de vorm die ongeveer de helft van alle patiënten met hartfalen treft, maar waar tot nu toe nog geen fundamentele oplossing voor is gevonden. Bij diastolisch hartfalen knijpt de hartspier wel goed samen, maar ontspant hij niet goed, waardoor de pompfunctie tekortschiet. Ontspanning van de spiervezels In het verleden heeft het meeste onderzoek naar diastolisch hartfalen zich gericht op de overmatige bindweefselvorming in de hartspier. De groep van Hamdani vond evenwel dat de ware oorzaak waarschijnlijk ligt bij een slechter functioneren van het eiwit titine in de hartspiercellen (zie kader). concluderen dat alle patiënten met diastolisch hartfalen dus maar aan de Viagra moeten, gaat te ver Bindweefselvorming lijkt eerder een gevolg dan een oorzaak van dit probleem, zegt Hamdani. Wij hebben ontdekt dat mensen met diastolisch hartfalen onder andere een tekort hebben aan een specifiek enzym dat de ontspanning van de spiervezels reguleert. In diermodellen zagen wij vervolgens dat het geneesmiddel sildenafil, dat bekend is geworden onder de merknaam Viagra, dat enzym kan activeren. Om daarmee te concluderen dat alle patiënten met diastolisch hartfalen dus maar aan de Viagra moeten gaat te ver, waarschuwt Hamdani. Collega s van de Sleutelrol voor reuzeneiwit Mayo Clinic in de VS vonden in een klinische studie geen effect van Viagra op deze patiënten. Ik denk dat dat komt omdat zij alleen naar mensen met een vergevorderd stadium van hartfalen en daarmee relatief veel bindweefselproblemen hebben gekeken. Dit najaar hopen wij samen met cardiologen van het OLVG een klinische studie te starten met een kleine groep patiënten. Naast sildenafil dat de ontspanning van de spiervezels stimuleert willen wij dan ook middelen testen die tegelijk de chemische omzetting van het eiwit titine reguleren. De sleutel in het onderzoek van Hamdani is het eiwit titine, het grootste eiwit in het menselijk lichaam. Hamdani: Van titine bestaan veel verschillende vormen, waaronder een lange en soepele versie en ook een korter en stijver molecuul. De verhouding tussen die twee is cruciaal voor het goed functioneren van de hartspier. Patiënten met diastolisch hartfalen hebben relatief teveel van de korte, stijve versie. Dat titine zo lekker groot is, maakt het onderzoek er niet per se eenvoudiger op, zegt Hamdani. Er is maar een beperkt aantal groepen op de wereld met dit eiwit bezig. Mijn werk is uiteindelijk mogelijk gemaakt door de samenwerking met professor Wolfgang Linke in Bochum. Die werkt al twintig jaar aan dit lastige eiwit en heeft voor onze groep binnen onderzoeksinstituut ICaR-VU deze innovatieve lijn van onderzoek geopend. Sophia Kramer, Ulrike Lemke, Associate Professor KNO/Audiologie psycholoog, Ph.D., onderzoeksleider en neuropsycholoog VUmc bij Phonak 'Bij heel veel gehooronderzoek ligt de nadruk Ook al is dit een hoortoestellenbedrijf, ons op de techniek heeft iemand een hoortoestel nodig, en welk? In de Nationale die een toestel gebruikt, bedient. En als ik werk gaat over mensen. Want het is een mens Longitudinale Studie naar Horen kijken we weer met Sophia Kramer gesproken heb, laat juist naar leefstijl, gezondheid, persoonlijkheid, werk, omgeving. Dat geeft inzicht in de gieafdeling: het gaat over de manier waarop je ik haar visie duidelijk horen op onze technolo- psychosociale gevolgen van slechthorendheid, en in wat slechthorenden nodig hebben. Dit hooronderzoek onderstreept dat juist. We slechthorendheid benaderd. Inzichten die aan de aanpak voorafgaan: moet kunnen zien welke ontwikkeling slechthorendheid én slechthorenden door de jaren heen er een hoortoestel ontwikkeld worden, of is er een andere interventie of andere diagnostiek nodig? wat de invloed van slechthorendheid is op maken. En, belangrijker nog, erachter komen De industrie is een belangrijke speler in ons iemands welzijn, op kwaliteit van leven, op werkveld. En als wetenschapper vind ik het communicatie en dagelijkse sociale omgang. heel verrijkend om samen te werken met Want het is immers een stille ziekte, letterlijk, Phonak. Niet alleen om de financiering, maar je ziet t niet aan iemand. ook omdat het Phonaks onderzoeksteam veel De samenwerking tussen Phonak en VUmc expertise heeft, die de lijn tussen wetenschap bestaat sinds 2010, toen onze vice-president en toepassing korter maakt. Ons cohort is op een congres Sophia Kramer hoorde vertellen over dit langlopende onderzoek. En wij geen eenmalige meting, we volgen het al sinds 2006, met inmiddels bijna deelnemers tussen de 18 tot 70 jaar. Voor ons én dit soort longitudinale onderzoeken zijn grepen de kans om dit onderzoek te steunen voor hen een belangrijke bron voor ideeën die namelijk erg schaars. In Europa is dit de enige verder gaan dan hoortoestellen, die juist over waarin slechthorendheid niet als onderdeel kwaliteit van leven gaan. En dat verheugt me: van ouderdom wordt onderzocht, maar juist dat de industrie niet alleen maar geïnteresseerd is in commercie.' verloren mocht gaan. het centrale thema is. Een unieke bron die niet Resultaten bekijken? Meedoen? Ga naar Nummer 82

11 20 21 Lichttherapie voor Parkinsonpatiënten met depressie neuropsychiatrie Meer licht op de biologische klok Parkinsonpatiënten hebben naast hun bewegingsklachten ook vaak last van een depressie. De progressieve hersenaandoening veroorzaakt zo'n neurobiologische verstoring in het brein dat patiënten kwetsbaar voor somberheid worden. Hoe komt dit en wat valt er aan te doen? Onderzoekers van VUmc en GGZ ingeest proberen het mechanisme te ontrafelen door toepassing van een eenvoudig middel: lichttherapie. Deelnemers gezocht Patiënten met de ziekte van Parkinson die somber zijn, komen mogelijk in aanmerking om mee te doen aan het lopende onderzoek van VUmc en GGZinGeest. Parkinsonpatiënten zonder somberheidsklachten kunnen zich aanmelden als geïnteresseerde voor een internationaal onderzoek. Aanmelden bij Sonja Rutten: neuropsychiatrie of (020) Meer informatie: <tekst Wilma Mik Illustratie Rhonald Blommenstein> DDe gebruikelijke behandelmethoden bij een depressie medicatie en psychotherapie blijken ontoereikend voor patiënten met de ziekte van Parkinson. Sonja Rutten, psychiater in opleiding bij GGZ ingeest en één van de onderzoekers: Parkinsonpatiënten moeten al veel medicatie slikken. Antidepressiva met kans op bijwerkingen en interacties met de andere medicatie zijn niet ideaal voor deze patiëntengroep. Psychotherapie is ook niet altijd een optie, zeker niet in een later stadium van de ziekte als er cognitieve problemen ontstaan. Op de poli tref ik veel patiënten met vaak ernstige klachten, die we dus geen optimale behandeling kunnen bieden. We staan geregeld met lege handen. Lijdensdruk Neurowetenschapper en slaaponderzoeker Ysbrand van der Werf en psychiater Odile van den Heuvel bogen zich over dit probleem. Het lijkt erop dat ook de biologische klok wordt beïnvloed door de ziekte van Parkinson. Van der Werf: Die raakt echt verstoord door alles wat er gebeurt in het brein van een patiënt. Mensen worden om vier of vijf uur 's nachts wakker en kunnen niet meer inslapen. Slaapstoornissen en depressie zorgen voor een grotere lijdensdruk dan de bewegingsstoornissen. En dat geldt ook voor de mensen om hen heen. We zien dit ten onrechte nogal eens over het hoofd. Want wie aan Parkinson denkt, denkt vooral aan het trillen. Zetje Zou het kunnen dat een biologische klok die van slag is niet alleen een slechte invloed heeft op de slaap, maar ook op de stemming? En is lichttherapie dan een behandeloptie? Dit eenvoudige middel werkt niet alleen bij winterdepressies, waar het oorspronkelijk voor is uitgevonden, maar ook bij gewone depressies. En in het bijzonder bij ouderen, bleek uit een groot onderzoek van GGZ ingeest. En zo zette het onderzoeksteam neuropsychiatrie, waartoe ook promovendus Chris Vriend behoort, een dubbelblind onderzoek op. Gedurende drie maanden zitten de deelnemers 's ochtends en 's avonds voor een speciale lamp, gewoon bij hen thuis. De sessies markeren het begin en het einde van de dag. Daarmee krijgt de biologische klok weer een zetje in een gezonde richting met mogelijk een Het onderzoeksteam van GGZ ingeest en VUmc: promovendus Chris Vriend, neurowetenschapper en slaaponderzoeker Ysbrand van der Werf, psychiater Odile van den Heuvel en Sonja Rutten, psychiater in opleiding bij GGZ ingeest. Foto Dirk W de Jong positieve invloed op de slaap, de stemming en de bewegingsklachten. De onderzoekers blijven de deelnemers zes maanden daarna volgen om te zien of de effecten van zo'n eenmalige 'lichtkuur' aanhouden. Prettiger Het onderzoeksteam is inmiddels een jaar bezig en de reacties zijn enthousiast. Rutten: De deelnemers zijn er erg over te spreken. Het is makkelijk toe te passen en je krijgt er geen bijwerkingen van. Baat het niet, het schaadt ook niet. Na de onderzoeksperiode kopen deelnemers vaak zelf zo'n lamp om ermee door te gaan. Patiënten herkennen het werkingsmechanisme van lichttherapie ook. Vrijwel iedereen voelt zich prettiger in de zomer als de dagen langer zijn. Dan gaan de dingen makkelijker, is de stemming beter, ben je minder snel vermoeid. Van der Werf: Na een goede nachtrust zijn patiënten motorisch ook beter. Dat noemen we sleep benefit. Maar we gaan hiermee de ziekte zelf niet verhelpen. We behandelen mensen binnen de grenzen van hun ziekte en optimali- Na een goede nachtrust zijn patiënten motorisch ook beter. Dat noemen we sleep benefit seren ze binnen hun mogelijkheden. Daar valt nog veel te winnen. Huisartsen en psychiaters volgen het onderzoek met belangstelling. Want stel dat de uitkomsten positief zijn, dan is er eindelijk een goed, relatief goedkoop en eenvoudig toe te passen behandelalternatief. Overigens wordt ook voor andere aandoeningen de gunstige werking van lichttherapie onderzocht. Zo zijn collega s van GGZ ingeest en VUmc bezig met de toepassing van lichttherapie voor diabetespatiënten. Eervolle uitnodiging Het onderzoek gebeurt in nauwe samenwerking tussen VUmc en GGZ ingeest. Rutten: We kijken met een multidisciplinair team naar psychiatrische afwijkingen in een neurologische populatie. Iedereen brengt zijn specialiteit in en we leren heel veel van elkaar. Ik wist bijvoorbeeld niet dat het biologisch ritme zo belangrijk is, daar wordt amper aandacht aan besteed in de opleiding tot psychiater. Onlangs ontvingen de onderzoekers een eervolle uitnodiging om deel te nemen aan een groot internationaal onderzoek, met partners in de VS en Australië. Dit grootschalige onderzoek richt zich op het effect van lichttherapie op de motorische klachten bij de ziekte van Parkinson. Rutten: Dat is natuurlijk geweldig, voor ons, maar met name voor de patiënten. Want in ons onderzoek kunnen alleen mensen meedoen met de klinische diagnose depressie en daardoor moeten we veel patiënten afwijzen. Nu kunnen we ook de andere Parkinsonpatiënten, met bijvoorbeeld slaapproblemen, mildere somberheidsklachten, of een beperkt effect van de lopende behandeling op de motorische klachten iets bieden! Nummer 82

12 22 23 nieuws KortEen selectie uit opvallend nieuws vanuit GGZ ingeest Té kort door de bocht voor u? Meer informatie over deze onderwerpen: Hulp bij zelfdoding in de psychiatrie Durf en dilemma s psychiatrie Zuid, al ruim honderd jaar een begrip in de Nederlandse psychiatrie. De Nieuwe Valerius biedt onderdak aan poli- Een chronische depressie, een persoonlijkheids- GGZ ingeest opent locatie De Nieuwe Valerius De Nieuwe Valerius, academisch psychiatrisch centrum VUmc-GGZ ingeest, op de hoek De Boelelaan Amstelveenseweg is een feit. Op 10 september opende GGZ ingeest de deuren van de nieuwe locatie. De naam verwijst naar de Valeriuskliniek in Amsterdam- Kinderpsychiatrie en volwassenenpsychiatrie Op donderdag 14 november staat het negende Valeriussymposium van GGZ ingeest in het teken van de transgenerationele psychiatrie. Het accent ligt aan de ene kant op het verhoogde risico op een psychiatrische stoornis bij kinderen van psychiatrische patiënten. Veel volwassen patiënten hebben kinderen. Als daar geen aandacht voor is, kunnen deze kinderen de patiënten van de toekomst zijn. Aan de andere kant zijn volwassen patiënten ooit kind geweest. Wanneer zijn hun psychiatrische klachten begonnen, en is dat toen tijdig herkend? Weet de behandelaar van nu <beeld ShutterStock> klinische en klinische zorg voor volwassenen en ouderen en opvang voor mensen met acute psychische problemen. Ook het wetenschappelijk onderzoek naar psychische problemen en de behandeling daarvan krijgt hier een nieuwe plek. Gebouw en omgeving zijn zo ontworpen dat ze bijdragen aan het welbevinden van de patiënt en een voorspoedige genezing. De Amsterdamse Valeriuskliniek stond in 1950 aan de wieg van de medische faculteit van de VU en VUmc. Nog steeds is de samenwerking tussen GGZ ingeest, VU en VUmc op het gebied van zorg, onderwijs en onderzoek, groot. Kijk voor meer informatie op: wat er toen is gezien en gedaan? In ons land zijn de kinderen volwassenenpsychiatrie nog steeds twee gescheiden vakgebieden. Het Valerius-symposium probeert deze kloof te overbruggen. De ontwikkeling en continuïteit van psychiatrische symptomen van de kindertijd tot in de volwassenheid staan daarbij centraal. Lees meer op Subsidies voor onderzoek naar blended care zorg Ruim 1 miljoen euro aan bijdragen van ZonMw en het Innovatiefonds en Europese subsidies euro maken onderzoek mogelijk naar blended care zorgprogramma s voor mensen met psychische klachten. GGZ ingeest, de afdeling psychiatrie van VUmc en de afdeling Klinische Het komt in de beste families voor Op 10 oktober besteedt GGZ ingeest samen met andere GGZ-instellingen, familie- en patiëntenverenigingen tijdens de Landelijke Dag Psychische Gezondheid uitgebreid aandacht aan naasten van mensen met psychische problemen. Het belang om goed op de hoogte te zijn van wat een psychiatrische ziekte voor familie en naasten kan betekenen en welke ondersteuning er is, is groeiende. De laatste jaren wordt steeds meer een beroep gedaan op familie en naasten van psychiatrische patiënten en steeds vaker kloppen familieleden met een hulpvraag bij hun huisarts aan. GGZ ingeest heeft een proactief familiebeleid geformuleerd met familievertrouwenspersonen, familieklachtrecht en een familieraad. Hiervoor won de organisatie in 2012 een Familiester van het Landelijk Platform GGZ. Prezens - onderdeel van GGZ ingeest verzorgt uitgebreide informatie, voorlichting en cursussen voor familieleden, familiespreekuren en familiebijeenkomsten. Meer informatie: en Psychologie van de VU gaan de komende jaren gezamenlijk optrekken in het ontwikkelen, evalueren en implementeren van blended care zorgprogramma s voor mensen met psychische klachten. Het gaat om klachten in de tweede en derdelijn waaronder unipolaire en bipolaire aandoeningen en angststoornissen. Lees meer op <beeld ShutterStock> De wet staat euthanasie alleen toe als iemand uitzichtloos en ondraaglijk lijdt, als een behandelperspectief ontbreekt, en als het verzoek vrijwillig en weloverwogen is. Daar heb je meteen de dilemma s te pakken van euthanasie in de psychiatrie, aldus Paulan Stärcke. Ondraaglijk en uitzichtloos lijden kun je niet langs de meetlat leggen. Daarnaast gaan, anders dan bij terminale somatische ziekten, psychiatrische patiënten niet dood aan hun ziekte. En of het euthanasieverzoek weloverwogen is, roept vaak vraagtekens op, bij psychiaters zelf en bij de buitenwereld. IJsberg Het moment dat een psychiatrische patiënt daadwerkelijk over euthanasie durft te praten, is als het topje van een ijsberg, weet Stärcke. Daaraan gaat meestal een langdurig innerlijk proces vooraf. Die wens moet dan ook grondig worden verkend. Ik wil dood, want ik ben niets waard is een gedachte die onderdeel is van de ziekte en geen grond voor euthanasie. Maar wil iemand dood omdat hij zijn leven ondraaglijk vindt met zijn chronische depressie, psychoses en waandenkbeelden, dan moet je het gesprek erover voeren. Psychiaters kunnen onderscheiden of de boodschap reëel en weloverwogen is, ook al verwoordt iemand dat ongelukkig, theatraal, boos. Onderkennen dat er geen of nauwelijks behandelopties meer zijn die succes bieden, is een precair en zwaarwegend vraagstuk, benadrukt Stärcke. Dat is een gewetensvraag, geen kwestie van een lijstje afvinken. Steungroep psychiaters stoornis, dwanggedachten, alle behandelingen gehad en een aanhoudende doodswens. Wat doe je dan als psychiater? Paulan Stärcke, een van de geneesheren-directeur bij GGZ InGeest, ontwikkelde het euthanasieprotocol voor de instelling. Het vraagt durf van een psychiater om een euthanasieverzoek diepgaand te onderzoeken. <tekst Barbara van Male foto Mark van den Brink> Steungroep Psychiaters geeft steun en consultatie aan collega s die een verzoek krijgen om hulp bij zelfdoding. Alle werkdagen is een dienstdoende psychiater beschikbaar voor het beantwoorden van vragen en het bieden van daadwerkelijke steun. Kijk op of bel (020) Fantasie De euthanasiewet is van meet af aan ook bedoeld voor psychiatrische patiënten. De beroepsgroep van psychiaters spreekt er, na jaren huiverig te zijn geweest, langzaamaan vrijmoediger over, ziet Stärcke. Ik heb wel eens de fantasie dat er in onze wachtkamer een folder over euthanasie ligt. Bij GGZ InGeest neemt ze euthanasieverzoeken over als psychiaters het niet aandurven. Maar als ik denk dat er niet aan de wettelijke criteria is voldaan, doe ik niet mee. Uitgangspunt is: een verzoek om hulp bij zelfdoding nemen we in principe serieus. Soms werkt het ook de andere kant op. Een man met een euthanasieverzoek is juist intensieve psychotherapie gaan volgen. Want die laatste uitweg biedt hem ruimte. Door te bespreken hoe je naar je dood gaat, wat je nog moet regelen, wie je wilt spreken dan blijkt soms dat euthanasie niet de weg is. Nummer 82

13 24 Toen & Nu Oud en scherp <tekst Henne Holstege en Universiteitsmuseum Groningen> Deze afbeelding uit de jaren 30 en 40 uit de vorige eeuw werd gebruikt in het onderwijs om de principes van erfelijkheid weer te geven. Oude onderwijsplaten geven de huidige wetenschappers en medici een indicatie van de toenmalige stand van zaken in vakgebieden die ook nu nog volop in ontwikkeling zijn. Zo was veel van wat wij nu weten over de genetica nog verborgen voor de samenstellers van de afgebeelde plaat. De afgelopen paar jaar zijn er geweldige stappen gemaakt in het analyseren van erfelijk materiaal. In plaats van naar hele chromosomen te kijken onder de microscoop kunnen we nu DNA aflezen, molecuul voor molecuul, als de letters van een boek. Dat wil nog niet zeggen dat we de betekenis van al die letters begrijpen en in dat opzicht staan we met deze nieuwe techniek, het DNA sequencen, voor een nieuw tijdperk binnen de erfelijkheidsleer. Foto Universiteitsmuseum Groningen Voor het 100-plus onderzoek zijn we momenteel op zoek naar mensen die ouder zijn dan 100 en niet dement: voor meer informatie kunt u mailen met Dr. Henne Holstege, klinisch moleculair geneticus VUmc: Voor ons onderzoek naar de betrokkenheid van erfelijkheid binnen de ziekte van Alzheimer maken we graag gebruik van het DNA sequencen. We proberen te begrijpen wat er mis gaat in de hersenen, en daarom is het heel belangrijk te weten hoe het goed gaat. Een voorbeeld van iemand bij wie het heel goed ging is Hendrikje van Andel-Schipper: zij werd de oudste vrouw van de wereld, 115 jaar oud, zonder ook maar een enkel teken van dementie te vertonen. Haar moeder werd ook 100 jaar oud en ook zij vertoonde geen verschijnselen van dementie. We zien het vaker dat mensen uit één familie allemaal oud worden zonder last te hebben van dementie. Hieruit kunnen we afleiden dat erfelijke factoren een belangrijke rol kunnen spelen bij het beschermen tegen dementie. Om erachter te komen welke erfelijke factoren beschermend werken tegen dementie willen wij het erfelijk materiaal van Hendrikje van Andel- Schipper vergelijken met dat van andere mensen die ouder zijn dan 100 en ook helemaal scherp van geest zijn. Erfelijke factoren die overeenkomen bij deze 100-plussers kunnen belangrijke aanwijzingen bevatten over hoe dementie voorkomen zou kunnen worden. Uiteindelijk hopen we dat deze nieuwe inzichten leiden tot de ontwikkeling van een medicijn dat dementie tegengaat. <foto Mark van den Brink> Nummer 82

De ziekte van Alzheimer. Diagnose

De ziekte van Alzheimer. Diagnose De ziekte van Alzheimer Bij dementie is er sprake van een globale achteruitgang van de cognitieve functies, zoals het geheugen of de taalfuncties. Deze achteruitgang leidt tot functionele beperkingen in

Nadere informatie

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born-Bunge,

Nadere informatie

DEMENTIE EN HET GENETISCH ONDERZOEK

DEMENTIE EN HET GENETISCH ONDERZOEK DEMENTIE EN HET GENETISCH ONDERZOEK Prof. Dr. Julie van der Zee, PhD Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium Neurogenetica, Instituut Born Bunge, Universiteit

Nadere informatie

LICHTE COGNITIEVE STOORNISSEN

LICHTE COGNITIEVE STOORNISSEN LICHTE COGNITIEVE STOORNISSEN Wel of geen diagnostiek? Wel of geen diagnose? BrainAgingMonitor Hoe oud is jouw brein? Donderdag 26 april 2012 www.brainagingmonitor.nl Toelichting PAO Heyendael organiseert

Nadere informatie

Meer mensen met MS, beter helpen

Meer mensen met MS, beter helpen Meer mensen met MS, beter helpen De progressie van de zenuwslopende ziekte multiple sclerose (MS) stoppen door het voorkomen van beschadiging aan de hersencellen bij mensen MS. Achtergrond MS werd tot

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

Biobank Alzheimercentrum

Biobank Alzheimercentrum Informatiebrochure Biobank Alzheimercentrum Informatiebrochure Biobank VUmc Alzheimercentrum Amsterdam, september 2015 Geachte heer/mevrouw, U wordt bij het VUmc Alzheimercentrum onderzocht in verband

Nadere informatie

100-plus onderzoek: wel oud maar niet dement. informatiefolder

100-plus onderzoek: wel oud maar niet dement. informatiefolder 100-plus onderzoek: wel oud maar niet dement informatiefolder 1 Juist u, de 100-plusser die niet dement is Bent u ouder dan 100 jaar en helemaal helder, of kent u misschien iemand voor wie dit opgaat?

Nadere informatie

Algemene informatie kinderkanker

Algemene informatie kinderkanker Algemene informatie kinderkanker De behandeling van kinderen met kanker is in Nederland gecentraliseerd in 5 kinderkanker (kinderoncologische) centra en 2 beenmergtransplantatie centra. De 5 kinderkanker

Nadere informatie

Alzheimercentrum Belangrijk

Alzheimercentrum Belangrijk Alzheimercentrum U bent verwezen naar het Alzheimercentrum van VU medisch centrum (VUmc). In dit centrum wordt voor u op één dag al het onderzoek verricht dat nodig is voor het stellen van een diagnose.

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 2 NEDERLANDSE SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN In gezonde personen is er een goede balans tussen cellen die delen en cellen die doodgaan. In sommige gevallen wordt deze balans verstoord en delen cellen

Nadere informatie

DEMENTIE: HOEVER STAAT HET ONDERZOEK? Christine Van Broeckhoven. 2012-10-23 Lezing Davidsfonds Boom- Niel. Prof. Dr. Christine Van Broeckhoven PhD DSc

DEMENTIE: HOEVER STAAT HET ONDERZOEK? Christine Van Broeckhoven. 2012-10-23 Lezing Davidsfonds Boom- Niel. Prof. Dr. Christine Van Broeckhoven PhD DSc DEMENTIE: HOEVER STAAT HET ONDERZOEK? Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born Bunge, Universiteit

Nadere informatie

ALZHEIMER DEMENTIE: EEN GENETISCH INZICHT IN DE BIOLOGIE VAN DE ZIEKTE

ALZHEIMER DEMENTIE: EEN GENETISCH INZICHT IN DE BIOLOGIE VAN DE ZIEKTE ALZHEIMER DEMENTIE: EEN GENETISCH INZICHT IN DE BIOLOGIE VAN DE ZIEKTE Prof. Dr. Christine Van Broeckhoven PhD DSc Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Departement voor Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium

Nadere informatie

Nog geen geneesmiddel. Stand van zaken in het onderzoek: Wat hebben we al geleerd? Hoe het begon. De getallen. Goed nieuws: Deltaplan Dementie

Nog geen geneesmiddel. Stand van zaken in het onderzoek: Wat hebben we al geleerd? Hoe het begon. De getallen. Goed nieuws: Deltaplan Dementie Stand van zaken in het onderzoek: Wat hebben we al geleerd? Wiesje M. van der Flier 25 november 2013 Nog geen geneesmiddel Fatalisme: er komt nooit een geneesmiddel we weten nog bijna niets je kunt net

Nadere informatie

Samen komen we verder. Draag bij aan onderzoek naar kanker, steun stichting VUmc CCA

Samen komen we verder. Draag bij aan onderzoek naar kanker, steun stichting VUmc CCA Samen komen we verder Draag bij aan onderzoek naar kanker, steun stichting VUmc CCA Uw bijdrage zorgt voor vooruitgang Juan Garcia, onderzoeker bij VUmc CCA: Ik studeerde geneeskunde omdat ik mensen wilde

Nadere informatie

100 jaar neuro- en ouderen psychiatrie in de Valeriuskliniek:

100 jaar neuro- en ouderen psychiatrie in de Valeriuskliniek: Extra Valeriussymposium 3 november 2010 t.g.v. jubileum 100 jaar neuro- en ouderen psychiatrie in de Valeriuskliniek: samenhang tussen patiëntenzorg en onderzoek Inleiding Van oudsher bestaat in de Valeriuskliniek

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra Medische Publieksacademie UMCG Thema: Dikkedarmkanker Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra (moleculair geneticus). Dikkedarmkanker is één van de meest voorkomende

Nadere informatie

Plenaire opening. Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013

Plenaire opening. Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013 Plenaire opening Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013 Opening door Anke Leibbrandt Iedereen wordt van harte welkom geheten namens de BVN en de programmacommissie erfelijkheid (betrokken

Nadere informatie

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten In dit proefschrift werd de relatie tussen depressie en het risico voor hart- en vaatziekten onderzocht in een groep

Nadere informatie

U Hasselt 2015-01-22. Neurodegeneratieve Hersenziekten: een wetenschappelijke benadering. Inhoud Lezing

U Hasselt 2015-01-22. Neurodegeneratieve Hersenziekten: een wetenschappelijke benadering. Inhoud Lezing Neurodegeneratieve Hersenziekten: een wetenschappelijke benadering. Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica,

Nadere informatie

Medischwetenschappelijk onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon

Medischwetenschappelijk onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon Medischwetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon Inhoud Inleiding 3 Medisch-wetenschappelijk onderzoek 4 Wat is medisch-wetenschappelijk onderzoek? Wat zijn proefpersonen? Hoe

Nadere informatie

Focused on What Really Matters. Focused on What Really Matters. Gepersonaliseerde kankertherapie. Focused on What Really Matters 1

Focused on What Really Matters. Focused on What Really Matters. Gepersonaliseerde kankertherapie. Focused on What Really Matters 1 Focused on What Really Matters. Focused on What Really Matters. Gepersonaliseerde kankertherapie Focused on What Really Matters 1 Gepersonaliseerde kankertherapie - hoe het werkt nucleus met gezond DNA

Nadere informatie

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Succesvolle gentherapiestudie bij de ziekte van Parkinson geeft

Nadere informatie

Waarom doen sommige personen wel aan sport en anderen niet? In hoeverre speelt

Waarom doen sommige personen wel aan sport en anderen niet? In hoeverre speelt Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Waarom doen sommige personen wel aan sport en anderen niet? In hoeverre speelt genetische aanleg voor sportgedrag een rol? Hoe hangt sportgedrag samen met geestelijke

Nadere informatie

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek 100 jaar Antoni van Leeuwenhoek Onze toekomstdroom Het Antoni van Leeuwenhoek koos 100 jaar geleden al voor de grensverleggende weg door onderzoek en specialistische zorg samen te voegen met één scherp

Nadere informatie

Probleem 1 11-12-13. Ontwikkelingen bij Alzheimer. Dementie! Meer dan een hersenziekte! Dementie op Google afbeeldingen

Probleem 1 11-12-13. Ontwikkelingen bij Alzheimer. Dementie! Meer dan een hersenziekte! Dementie op Google afbeeldingen Dementie op Google afbeeldingen Dementie Meer dan een hersenziekte Prof Frans Verhey Maastricht University Medical Center Alzheimer Centrum Limburg Dementie: een hersenziekte Ziekte van Alzheimer Meest

Nadere informatie

Non Hodgkin lymfoom. Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113

Non Hodgkin lymfoom. Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113 Non Hodgkin lymfoom Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113 Uw hoofdbehandelaar is: hematoloog dr. Uw specialist is op werkdagen tussen 08.30 17.00 uur bereikbaar via de polikliniek Interne

Nadere informatie

Zit diabetes in de genen?

Zit diabetes in de genen? Zit diabetes in de genen? Samenvatting van de lezing door internist dr. Eric Sijbrands en arts-onderzoeker drs. Mandy van Hoek, beiden verbonden aan de polikliniek voor erfelijke hart- en vaatziekten van

Nadere informatie

de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer

de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer belofte Onze belofte aan mensen met MS Al meer dan drie decennia neemt Biogen Idec het voortouw in de strijd tegen multiple sclerose.

Nadere informatie

MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten

MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten Brengt medische en psychische kennis samen MedPsych Center (MPC) voor klinische patiënten 1. Welkom 3 2. Voor welke patiënten is de MPU bedoeld? 3 3. Wachtlijst

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY)

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY) NEDERLANDE AMENVATTING (DUTCH UMMARY) 189 Nederlandse amenvatting (Dutch ummary) trekking van proefschrift Patiënten met een chronische gewrichtsontsteking, waaronder reumatoïde artritis (RA), de ziekte

Nadere informatie

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Mollige muizen wijzen op het belang van de hypothalamus bij de ziekte

Nadere informatie

Onderzoeksgroep Neurodegeneratieve Hersenziekten

Onderzoeksgroep Neurodegeneratieve Hersenziekten WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK NAAR DE ROL VAN GENETICA IN JONGDEMENTIE: FAMILIES, MUTATIES EN GENETISCHE TESTEN. Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica,

Nadere informatie

Genetische testen en gezondheid

Genetische testen en gezondheid Genetische testen en gezondheid Genetische testen en gezondheid We hebben allemaal een unieke combinatie van genen van onze ouders geërfd. Onze unieke combinatie van genen en de invloed van onze omgeving

Nadere informatie

Patiënteninformatie locatie Blaricum. Diabetes mellitus bij kinderwens. Informatie over erfelijkheid en zwangerschap bij diabetes

Patiënteninformatie locatie Blaricum. Diabetes mellitus bij kinderwens. Informatie over erfelijkheid en zwangerschap bij diabetes Patiënteninformatie locatie Blaricum Diabetes mellitus bij kinderwens Informatie over erfelijkheid en zwangerschap bij diabetes Inhoudsopgave Bladzijde Welke soorten diabetes zijn er? 4 Is diabetes erfelijk?

Nadere informatie

ZONDER CELDELING GEEN KANKER

ZONDER CELDELING GEEN KANKER DE GEMENE DELER ZONDER CELDELING GEEN KANKER Naam: Klas: Datum: ZONDER CELDELING GEEN KANKER HAVO Celdeling is cruciaal voor het leven van organismen, en wordt dan ook heel nauwkeurig gereguleerd. Wanneer

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Mitochondriën en oxidatieve stress

Mitochondriën en oxidatieve stress Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Ons richten op oxidatieve stress bij de ziekte van Huntington Celschade

Nadere informatie

INFORMATIEFOLDER BIJ HET ONDERZOEK GETITELD. Tweelingfamilieonderzoek naar genetische invloeden op lichamelijke en geestelijke gezondheid

INFORMATIEFOLDER BIJ HET ONDERZOEK GETITELD. Tweelingfamilieonderzoek naar genetische invloeden op lichamelijke en geestelijke gezondheid VRIJE UNIVERSITEIT NERDERLANDS REGISTER TWEELINGEN INFORMATIEFOLDER BIJ HET ONDERZOEK GETITELD Tweelingfamilieonderzoek naar genetische invloeden op lichamelijke en geestelijke gezondheid 2 Tweelingfamilieonderzoek

Nadere informatie

Obductie na het overlijden

Obductie na het overlijden Obductie na het overlijden Samenvatting Een obductie is een uitgebreid uit- en inwendig onderzoek na het overlijden van een patiënt. Alle organen worden uit het lichaam genomen en na onderzoek teruggeplaatst,

Nadere informatie

Veelbelovend onderzoek van de afdeling Hematologie

Veelbelovend onderzoek van de afdeling Hematologie NIEUWE PERSPECTIEVEN Veelbelovend onderzoek van de afdeling Hematologie De diagnose leukemie, lymfklierkanker of multipel myeloom heeft een enorme impact op het leven van patiënten en hun omgeving. Vaak

Nadere informatie

Ervaring in palliatieve zorg

Ervaring in palliatieve zorg De psychologische invalshoek in de palliatieve zorg Wie doet wat? Dr. Judith Prins klinisch psycholoog Medische Psychologie Congres NPTN 2 november 2006 1 Ervaring in palliatieve zorg 1986-1990 1992-1996

Nadere informatie

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie en angstklachten tijdens de zwangerschap komen regelmatig voor. Toch wordt dit onderwerp nog vaak als taboe ervaren en is niet duidelijk welke

Nadere informatie

Niet meer depressief

Niet meer depressief Niet meer depressief Dit boek, Niet meer depressief; Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Dementie, ook u ziet het?! Hanny Bloemen Klinisch Geriater Elkerliek Ziekenhuis Helmond 22 mei 2013

Dementie, ook u ziet het?! Hanny Bloemen Klinisch Geriater Elkerliek Ziekenhuis Helmond 22 mei 2013 Dementie, ook u ziet het?! Hanny Bloemen Klinisch Geriater Elkerliek Ziekenhuis Helmond 22 mei 2013 Hoeveel mensen in Nederland hebben dementie? 16.5 miljoen Nederlanders; 2.5 miljoen hiervan is 65+ (15%)

Nadere informatie

Geachte heer/mevrouw,

Geachte heer/mevrouw, Geachte heer/mevrouw, Wij vragen u vriendelijk om mee te doen aan een medisch-wetenschappelijk onderzoek. Meedoen is vrijwillig. Om mee te doen is wel uw schriftelijke toestemming nodig. U ontvangt deze

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson

Ziekte van Parkinson Ziekte van Parkinson De ziekte van Parkinson is een chronische aandoening van de hersenen die progressief is. In deze folder leest u meer over deze ziekte en over de polikliniek Neurologie van het Havenziekenhuis.

Nadere informatie

Biofotonen en de regulering van het lichaam met Prof. Fritz-Albert Popp van het International Institute of Biophysics in Neuss, Duitsland.

Biofotonen en de regulering van het lichaam met Prof. Fritz-Albert Popp van het International Institute of Biophysics in Neuss, Duitsland. Biofotonen en de regulering van het lichaam met Prof. Fritz-Albert Popp van het International Institute of Biophysics in Neuss, Duitsland. In de andere twee testen werd duidelijk dat de stem de activiteit

Nadere informatie

Dementie. Havenziekenhuis

Dementie. Havenziekenhuis Dementie Uw arts heeft met u en uw naasten besproken dat er (waarschijnlijk) sprake is van dementie. Mogelijk bent u hiervan geschrokken. Het kan ook zijn dat u of uw omgeving hier al op voorbereid was.

Nadere informatie

Centrum voor Vroege Hart en Vaatziekten (CVHV)

Centrum voor Vroege Hart en Vaatziekten (CVHV) Centrum voor Vroege Hart en Vaatziekten (CVHV) Het Centrum voor Vroege Hart- en Vaatziekten (CVHV) is een multidisciplinaire spreekuur voor patiënten die al op jonge leeftijd (onder de 50 jaar) te maken

Nadere informatie

Een patiënt met stress en burnout

Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout in de huisartspraktijk Bart Verkuil Arnold van Emmerik Roelf Holtrop Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Waarom biomarkers nodig zijn

Waarom biomarkers nodig zijn Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Nieuwe studie toont aan dat voorgestelde ziekte van Huntington 'biomarker'

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

Behandel- en expertisecentrum Niet aangeboren hersenletsel (NAH)/ neuropsychiatrie

Behandel- en expertisecentrum Niet aangeboren hersenletsel (NAH)/ neuropsychiatrie Behandel- en expertisecentrum Niet aangeboren hersenletsel (NAH)/ neuropsychiatrie 20135014 PP bavo Neuro algemeen brochure.indd 1 24-09-13 13:48 Behandel- en expertise centrum NAH/neuropsychiatrie Het

Nadere informatie

Vermoeidheid & hartziekten

Vermoeidheid & hartziekten Vermoeidheid & hartziekten Menno Baars, cardioloog HartKliniek Nederland april 2014 Cardioloog van de nieuwe HartKliniek Nieuwe organisatie van eerstelijnscardiologiecentra Polikliniek & dagbehandeling

Nadere informatie

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Introductie onderzoeksproject De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer is een neurologische aandoening en is de meest voorkomende vorm van dementie.

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

Erfelijkheidsonderzoek: Exoomsequencing bij erfelijke slechthorendheid

Erfelijkheidsonderzoek: Exoomsequencing bij erfelijke slechthorendheid Erfelijkheidsonderzoek: Exoomsequencing bij erfelijke slechthorendheid Exoomsequencing is een techniek voor erfelijkheidsonderzoek, die kan worden gebruikt om de oorzaak van erfelijke slechthorendheid

Nadere informatie

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Prof. Dr. Brenda Penninx Vakgroep psychiatrie / GGZ ingeest Neuroscience Campus Amsterdam Mental Health EMGO+ Institute for Health and Care Research b.penninx@vumc.nl

Nadere informatie

Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek. Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest

Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek. Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest Directeur Onderzoek & Innovatie GGZ Ingeest Afdeling Psychiatrie Vumc Psychiatrie in getallen: wereldwijd in 2010

Nadere informatie

ALS Onderzoek. ALS biobank en database. ALS Onderzoek. Onderzoeksprojecten

ALS Onderzoek. ALS biobank en database. ALS Onderzoek. Onderzoeksprojecten ALS Onderzoek ALS Centrum Nederland doet onderzoek naar ALS, PLS en PSMA met als doel om zo snel mogelijk een behandeling voor deze ziektes te vinden. We verzamelen gegevens van zoveel mogelijk patiënten.

Nadere informatie

Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen

Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen Is biomedische wetenschappen studeren in Nijmegen misschien iets voor jou? Ik wil relevant zijn: bijdragen aan de gezondheid van mensen Gezondheidszorg heeft

Nadere informatie

I N F O R M A T I E. o v e r het spreekuur voor geheugenproblemen

I N F O R M A T I E. o v e r het spreekuur voor geheugenproblemen I N F O R M A T I E o v e r het spreekuur voor geheugenproblemen Op verzoek van uw huisarts of behandelend specialist werd een afspraak voor u gemaakt in het spreekuur voor geheugenproblemen van de polikliniek

Nadere informatie

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH Slide 5 Ik ga u een stukje van mijn oratie laten zien, die ik op 11-12-13 heb uitgesproken. Voor degenen die daar ook waren,

Nadere informatie

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker Kanker Inleiding Mijn spreekbeurt gaat over kanker patiënten. Ik hou mijn spreekbeurt hier over omdat er veel kinderen zijn die niet precies weten wat kanker nou eigenlijk is en omdat kanker heel veel

Nadere informatie

Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering

Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering Marian Maaskant Stg. Pergamijn Universiteit Maastricht / GKC Rianne Meeusen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven en De Kempen Marian Maaskant Casus Wat is

Nadere informatie

Hartfalen. Wat is het en hoe herken je het

Hartfalen. Wat is het en hoe herken je het Hartfalen Wat is het en hoe herken je het Hartfalen, onbekend en onderschat Hartfalen is de grote onbekende onder de hartziekten. Hartfalen klinkt misschien bekend in de oren. Het woord doet denken aan

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

SAMENVATTING VOOR DE NIET MEDISCH ONDERLEGDE LEZER

SAMENVATTING VOOR DE NIET MEDISCH ONDERLEGDE LEZER 9 SAMENVATTING VOOR DE NIET MEDISCH ONDERLEGDE LEZER In dit proefschrift zijn de eerste resultaten van de DECIBEL-study besproken. DECIBEL is het acroniem voor DEVELOPMENTAL EVALUATION OF CHILDREN: IMPACT

Nadere informatie

Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014

Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014 Charlotte Penders, Verpleegkundig Specialist Marc Kamps, Medisch Maatschappelijk Werker 17 december 2014 Zorgpad Casus Cervixcarcinoom Follow up Supportive care Soorten zorg in de psychosociale ondersteuning

Nadere informatie

Dominante Overerving. Informatie voor patiënten en hun familie. Illustraties: Rebecca J Kent www.rebeccajkent.com rebecca@rebeccajkent.

Dominante Overerving. Informatie voor patiënten en hun familie. Illustraties: Rebecca J Kent www.rebeccajkent.com rebecca@rebeccajkent. 12 Dominante Overerving Aangepaste informatie van folders geproduceerd door Guy s and St Thomas Hospital en Londen Genetic Knowledge Park, aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Juli 2008 Vertaald door

Nadere informatie

Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt?

Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt? Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt? Ies Nijman UMC Utrecht Dept of Genetics, Centre for Molecular Medicine Center for Personalized Cancer Treatment (CPCT), Hartwig Medical Foundation 1994 DNA sequenties,

Nadere informatie

Medicijnstudies en eindpunten

Medicijnstudies en eindpunten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. TRACK-HD toont belangrijke veranderingen bij pre-symptomatische

Nadere informatie

Klinische Genetica. Erfelijkheidsonderzoek en -voorlichting

Klinische Genetica. Erfelijkheidsonderzoek en -voorlichting Klinische Genetica Erfelijkheidsonderzoek en -voorlichting Klinische Genetica Inhoud Inleiding 3 Een verzoek om erfelijkheidsonderzoek en -voorlichting 3 Wachten op de uitslag 3 Kosten 4 Het doel van

Nadere informatie

Antonius College: Dementie

Antonius College: Dementie Antonius College: Dementie Sprekers Karel van Wieringen internist ouderengeneeskunde Doetie Visser verpleegkundig specialist geriatrie Polikliniek Klinische Geriatrie Specifiek gericht op ouderen, maar

Nadere informatie

NEDERLANDSE HERSENBANK. De oplossing zit in de hersenen

NEDERLANDSE HERSENBANK. De oplossing zit in de hersenen NEDERLANDSE HERSENBANK De oplossing zit in de hersenen Onderzoek doet leven Het wetenschappelijk onderzoek is de laatste jaren in een stroomversnelling geraakt. Nieuwe technieken maken het mogelijk om

Nadere informatie

Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer

Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer Achtergrond De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer (Alzheimer s disease - AD) is een neurodegeneratieve ziekte

Nadere informatie

Tia Service Radboud universitair medisch centrum

Tia Service Radboud universitair medisch centrum Tia Service Inleiding In overleg met uw behandelend arts bent u doorverwezen naar de TIA poli op de polikliniek Neurologie of Spoedeisende Hulp van het Radoudumc. Dit omdat u kortgeleden mogelijk kortdurend

Nadere informatie

nr 26 2013/2014 Twinfo

nr 26 2013/2014 Twinfo nr 26 2013/2014 Twinfo We kijken met heel veel plezier terug op het afgelopen jaar waarin we met NTR-deelnemers en collega s ons 25-jarig bestaan hebben gevierd. De aftrap was in januari met een bijeenkomst

Nadere informatie

Erfelijkheid & kanker. Titia Brouwer Maatschappelijk werker Afdeling Genetica 11 april 2016

Erfelijkheid & kanker. Titia Brouwer Maatschappelijk werker Afdeling Genetica 11 april 2016 Erfelijkheid & kanker Titia Brouwer Maatschappelijk werker Afdeling Genetica 11 april 2016 Erfelijkheidsonderzoek wegwijzer voor de praktijk Historie van de genetica Mendel 1822-1884 DNA, Watson & Crick,

Nadere informatie

SEPTEMBER 2013 - NUMMER 45

SEPTEMBER 2013 - NUMMER 45 SEPTEMBER 2013 - NUMMER 45 Vorige week is de pilot bevolkingsonderzoek darmkanker van start gegaan. Deze pilot is o.m. bedoeld om het gehele traject zoals dat nu vast staat, in de praktijk te toetsen.

Nadere informatie

Patiënten Informatie Brochure Erfelijkheidsonderzoek: Exoom Sequencing

Patiënten Informatie Brochure Erfelijkheidsonderzoek: Exoom Sequencing 2 Patiënten Informatie Brochure Erfelijkheidsonderzoek: Exoom Sequencing Algemene informatie Exoom Sequencing is een nieuwe techniek voor erfelijkheidsonderzoek. In deze folder vindt u informatie over

Nadere informatie

Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade

Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade Factsheet Nieren en nierschade deel 5 Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade In Nederland hebben 1,7 miljoen mensen chronische nierschade. Dit is in veel gevallen het gevolg van

Nadere informatie

KENNIS ALS FUNDAMENT

KENNIS ALS FUNDAMENT Ingeborg Verhoek, Cas, Erin en Lars Visser: Bob, mijn man en onze vader, is overleden aan darmkanker. Wij willen dat geen kind meer een ouder verliest aan deze ernstige ziekte. BELEIDSVISIE 2012 2015 MAAG

Nadere informatie

2009 over de Universit Feiten en cijfers air Medische Centra

2009 over de Universit Feiten en cijfers air Medische Centra In één oogopslag Feiten en cijfers over de Universitair Medische Centra 2009 Bronvermelding: voor deze uitgave zijn de meest recente gegevens gebruikt van Prismant, Price Waterhouse Coopers, VSNU en NFU.

Nadere informatie

Auteurs 1. Voorwoord 3

Auteurs 1. Voorwoord 3 Auteurs 1 Voorwoord 3 D E E L 1 A LG E M E N E A S P E C T E N 5 1 Ziekteconcept en classificatie 7 F.R.J. Verhey, C. Jonker, J.P.J. Slaets 1.1 Geschiedenis 7 1.2 Huidige gezichtspunten 8 1.3 Syndromale

Nadere informatie

Onderzoek naar de rol van ontsteking bij het ontstaan van bipolaire stoornissen

Onderzoek naar de rol van ontsteking bij het ontstaan van bipolaire stoornissen Onderzoek naar de rol van ontsteking bij het ontstaan van bipolaire stoornissen CAPRI Universiteit Antwerpen INFORMATIEBRIEF VOOR DEELNEMERS Versie voor patiënten Versie 3 22/04/2015 Geachte heer/mevrouw,

Nadere informatie

Medischwetenschappelijk. onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon

Medischwetenschappelijk. onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon Medischwetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon Inhoud Inleiding 5 Medisch-wetenschappelijk onderzoek 6 Wat is medisch-wetenschappelijk onderzoek? Wat zijn proefpersonen? Wie

Nadere informatie

Predictieve genetische tests

Predictieve genetische tests Predictieve genetische tests De ervaring bij de ziekte van Huntington Gerry Evers-Kiebooms (1) De genetica in de gezondheidszorg (2) Predictieve test voor de ziekte van Huntington (3) Predictief testen

Nadere informatie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie ggz voor doven & slechthorenden Schizofrenie Leven in een andere wereld Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie Herkent u dit? Denkt u wel eens dingen te zien

Nadere informatie

Als u naar aanleiding van deze informatie nog vragen heeft, kunt u deze altijd met uw arts of dokter de Vries bespreken.

Als u naar aanleiding van deze informatie nog vragen heeft, kunt u deze altijd met uw arts of dokter de Vries bespreken. Patiënten informatie en toestemmingsformulier voor hersenobductie en wetenschappelijk onderzoek bij SpinoCerebellaire Ataxie (SCA) en de ziekte van Huntington. 1 Achtergrond Spinocerebellaire ataxie (spino=

Nadere informatie

Wat zijn polyq ziektes?

Wat zijn polyq ziektes? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Zijn er genetische verbanden tussen neurodegeneratieve ziektes?

Nadere informatie

Workshop dementie diagnostiek

Workshop dementie diagnostiek Workshop dementie diagnostiek Bernard Prins, huisarts Medisch Centrum Gelderlandplein, lid Academisch Huisartsen Netwerk van het Vumc en Coöperatie Huisartsen in Amsterdam Zuid Karel Brühl, specialist

Nadere informatie

Stepped care, zelfmanagement en e-health bij het herstel na kanker: van hype naar trend

Stepped care, zelfmanagement en e-health bij het herstel na kanker: van hype naar trend Stepped care, zelfmanagement en e-health bij het herstel na kanker: van hype naar trend Prof dr Irma Verdonck-de Leeuw psycholoog, logopedist, taalkundige VU medisch centrum Cancer Center Amsterdam Vrije

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015245 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project De rol van Nucleaire Hormoon Receptoren in de regulatie van het glucose- en lipidemetabolisme en de ontwikkeling van type

Nadere informatie

Waarom we zout nodig hebben

Waarom we zout nodig hebben Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. High-power hersenscans laten natrium veranderingen zien bij ziekte

Nadere informatie

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae chapter 7 Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae 140 chapter 7 SAMENVATTING De bipolaire stoornis (of manisch-depressieve stoornis) is een stemmingsstoornis waarin episodes van (hypo)manie

Nadere informatie