Leidt voorlezen tot meer leesplezier?

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Leidt voorlezen tot meer leesplezier?"

Transcriptie

1 Leidt voorlezen tot meer leesplezier? Een quasi-experimenteel onderzoek in het zesde leerjaar van het basisonderwijs Annick De Vylder Peter Van Petegem

2 1

3 2

4 Belang van GRAAG lezen GRAAG lezen goed lezen 3

5 Belang van GRAAG lezen GRAAG lezen = leesplezier meer lezen positieve leeservaring beter lezen 4

6 Belang van GRAAG lezen Graag lezen leidt tot: Uitbreiding actieve woordenschat Hogere intelligentie Betere schoolprestaties Meer kans op slagen aan universiteit Ontwikkeling fantasie en empathie Als volwassene vaker culturele activiteiten 5

7 Belang van GRAAG lezen Kinderen moeten de kans krijgen meer leeskilometers te maken, het lezen moet gestimuleerd worden en dit moet zowel op school als thuis gebeuren. Netten & Verhoeven, 2007, p.36 6

8 Veranderend leesgedrag Achteruitgang van de leescultuur: - Kinderen lezen minder met het ouder worden - PIRLS 2006: Vlaanderen laagste score in West- Europa voor leesattitude (Vanhee, Baeten, & Van Damme, 2007) - Boeken lezen neemt de laatste decennia af (Otter, Schoonen & de Glopper, 1997) Beeldbuiskinderen lezen anders: - Meer non-fictie, minder fictie - Meer elektronisch, minder papier (Bonset & Hoogeveen, 2008) 7

9 Veranderend leesgedrag PISA 2009: - Betere resultaten begrijpend lezen voor jongeren die meest online lezen - Gevarieerde lezers beste resultaat Conclusie - Fictie én non-fictie én papier én elektronisch - Boeken lezen blijft belangrijk - Nood aan effectieve leesbevorderende programma s 8

10 Voorleeskriebels 9

11 Methodologie Quasi-experiment 6 de leerjaar 9 basisscholen leerlingen - 9 klassen experimentele groep (n= 169) - 8 klassen controlegroep (n= 151) Untreated Control Group Design with Pretest, Posttest and Retentiontest 10

12 Onderzoeksvragen 1 Invloed op het leesplezier van leerlingen in het zesde leerjaar van geslacht thuistaal SES cultureel kapitaal positieve leesomgeving 2 Kan deelname aan Voorleeskriebels het leesplezier positief beïnvloeden? 11

13 Leerlingkenmerken Positieve leescultuur thuis - Lees- en voorleesgedrag ouders - Kansen creëren om te lezen - Taalstimulatie - Praten over boeken Cultureel kapitaal - Culturele gezinsuitstappen - Buitenschools cultureel onderwijs - Educatieve bronnen thuis 12

14 Leerlingkenmerken Socio-economische status (SES): opleidingsniveau moeder - Ten hoogste lager secundair - Ten minste hoger secundair Thuistaal: - Nederlands - Turks/Marokkaans/Arabisch Geslacht 13

15 Leesplezier Meisje + Cultureel kapitaal + Positieve leesomgeving thuis + Socio-economische status Thuistaal Voorleeskriebels + Resultaten 14

16 Invloed van het geslacht Meisjes lezen liever dan jongens Meisjes en jongens die deelnamen aan voorleeskriebels lezen liever dan meisjes en jongens uit controlegroep 15

17 Invloed van een positieve leesomgeving thuis Hoe positiever de leesomgeving - hoe liever kinderen lezen - hoe groter het effect van voorleeskriebels Zelfde effect voor jongens en meisjes 16

18 Invloed van het Cultureel Kapitaal Hoe hoger het cultureel kapitaal - hoe liever kinderen lezen - hoe groter het effect van voorleeskriebels Zelfde effect voor jongens en meisjes 17

19 SES Wat is de invloed van...? - Geen significante invloed vastgesteld Thuistaal - Geen significante invloed vastgesteld Ook niet in interactie met andere variabelen 18

20 Invloed van Voorleeskriebels Leesplezier algemeen gedaald tussen nulmeting en laatste meting bij zowel voorlezers als niet-voorlezers Daling gelijk voor jongens en meisjes Daling in voorleesgroep is kleiner Hoe hoger cultureel kapitaal en leesomgeving thuis, hoe kleiner de daling, zowel bij voorlezers als niet-voorlezers 19

21 Conclusie Meisjes lezen liever dan jongens Positieve leesomgeving en cultureel kapitaal dragen bij tot leesplezier Geen invloed van thuistaal en SES op leesplezier gevonden Voorleeskriebels helpt tegen ontlezing Matheüseffect: wie graag leest, haalt meer voordeel uit programma 20

22 Conclusie Pos.leesomgeving Cultureel kapitaal Meisje GRAAG lezen = leesplezier meer lezen positieve leeservaring beter lezen 21

23 Aanbevelingen klasniveau Expliciete aandacht voor leesplezier Extra aandacht voor - jongens - leerlingen met weinig of geen leescultuur thuis - leerlingen met laag cultureel kapitaal Variatie in aanbod - werkvormen - materialen - aandacht voor het boek! 22

24 Aanbevelingen schoolniveau Nood aan leesbeleid binnen taalbeleid Nood aan een leescoördinator? - Schoolbibliotheek - Leesbevorderingswerkvormen en activiteiten - Professionalisering team - Leesbevorderingsnetwerk 23

25 Dank voor uw aandacht 24

peiling burgerzin en burgerschapseducatie in de derde graad aso, bso, kso en tso

peiling burgerzin en burgerschapseducatie in de derde graad aso, bso, kso en tso peiling burgerzin en burgerschapseducatie in de derde graad aso, bso, kso en tso colloquium 7 juni 2017 dr. Eef Ameel overzicht de peiling burgerzin en burgerschapseducatie beschrijving van de steekproef

Nadere informatie

Leidt voorlezen tot een betere leesattitude?

Leidt voorlezen tot een betere leesattitude? Leidt voorlezen tot een betere leesattitude? Een quasi-experimenteel onderzoek in het zesde leerjaar van het basisonderwijs Afstudeerscriptie voorgelegd met het oog op het behalen van de graad van Master

Nadere informatie

Resultaten leesmonitor 2015 De Bieb op School. maart 2016

Resultaten leesmonitor 2015 De Bieb op School. maart 2016 Resultaten leesmonitor 2015 De Bieb op School maart 2016 Inleiding Eind 2014 ging in het kader van de structurele samenwerking tussen het bovenschoolse management van het basisonderwijs in de Zaanstreek

Nadere informatie

de Bibliotheek op school: effecten voor kinderen met een niet-westerse achtergrond

de Bibliotheek op school: effecten voor kinderen met een niet-westerse achtergrond de Bibliotheek op school: effecten voor kinderen met een niet-westerse achtergrond Ellen Kleijnen Universiteit van Amsterdam Frank Huysmans Universiteit van Amsterdam Ed Elbers Universiteit Utrecht Rudy

Nadere informatie

Het Vlaams lager onderwijs in PIRLS 2016

Het Vlaams lager onderwijs in PIRLS 2016 Het Vlaams lager onderwijs in PIRLS 2016 Begrijpend lezen in internationaal perspectief en in vergelijking met 2006 5 december 2017 Kim Bellens, Bieke De Fraine, Kelly Tielemans, Jan Van Damme & Margo

Nadere informatie

Monitor de Bibliotheek op school Landelijke analyse basisonderwijs

Monitor de Bibliotheek op school Landelijke analyse basisonderwijs Monitor de Bibliotheek op school Landelijke analyse basisonderwijs Lezende leerlingen: weinig ontwikkelingen, veel verschillen Bij de analyse van drie opeenvolgende metingen van de Monitor de Bibliotheek

Nadere informatie

Utrechts Kunst van Lezen / de bibliotheek op de basisschool. Isolde Vega/ Nicolien de Pater. 10 april 2012

Utrechts Kunst van Lezen / de bibliotheek op de basisschool. Isolde Vega/ Nicolien de Pater. 10 april 2012 Utrechts Kunst van Lezen / de bibliotheek op de basisschool Isolde Vega/ Nicolien de Pater 10 april 2012 Uitgangspunt voor leesbevordering Plezier en interesse in kinderboeken zorgen voor de motivatie

Nadere informatie

Juf, er staat geen leuk boek in de kast!

Juf, er staat geen leuk boek in de kast! Taal Gemotiveerd stillezen Juf, er staat geen leuk boek in de kast! Betrokken zijn tijdens stillezen hoe vaak is dit zichtbaar in je klas? Er zijn altijd een paar boekenwurmen, die graag lezen. Daar hoef

Nadere informatie

Monitor de Bibliotheek op school Landelijke analyse basisonderwijs

Monitor de Bibliotheek op school Landelijke analyse basisonderwijs Monitor de Bibliotheek op school Landelijke analyse basisonderwijs Leerlingen lezen iets minder vaak en iets minder graag, maar halen vaker leesboeken uit de bibliotheek op school Bij de analyse van vier

Nadere informatie

Lezen in het PRO en BBL. Wat is PRO? Wat lezen leerlingen in PRO? Wat helpt hen om het lezen te verbeteren? Wat kunnen bibliotheken nog meer doen?

Lezen in het PRO en BBL. Wat is PRO? Wat lezen leerlingen in PRO? Wat helpt hen om het lezen te verbeteren? Wat kunnen bibliotheken nog meer doen? Lezen in het PRO en BBL Wat is PRO? Wat lezen leerlingen in PRO? Wat helpt hen om het lezen te verbeteren? Wat kunnen bibliotheken nog meer doen? Stand van zaken 1. Wat is succesvol in contact met de scholen?

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2014 : Socio-demografische gegevens

Jongeren en Gezondheid 2014 : Socio-demografische gegevens Resultaten HBSC 14 Socio-demografische gegevens Jongeren en Gezondheid 14 : Socio-demografische gegevens Steekproef De steekproef van de studie Jongeren en Gezondheid 14 bestaat uit 9.566 leerlingen van

Nadere informatie

PIRLS-2011. Het leesniveau in Nederland. Ludo Verhoeven. In samenwerking met Andrea Netten en Mienke Droop

PIRLS-2011. Het leesniveau in Nederland. Ludo Verhoeven. In samenwerking met Andrea Netten en Mienke Droop PIRLS-2011 Het leesniveau in Nederland Ludo Verhoeven In samenwerking met Andrea Netten en Mienke Droop Presentatie PIRLS-feiten Internationale ranglijst Leesdoelen, begripsprocessen en referentiepunten

Nadere informatie

Totaalrapportage Nul- en éénmeting leesattitude vragenlijst. Kunst van Lezen de Bibliotheek op school

Totaalrapportage Nul- en éénmeting leesattitude vragenlijst. Kunst van Lezen de Bibliotheek op school Totaalrapportage Nul- en éénmeting leesattitude vragenlijst Kunst van Lezen de Bibliotheek op school Cubiss, 2012 0 Inhoudsopgave Inleiding pagina 3 Samenvatting pagina 5 Theoretisch kader pagina 6 Hoofdstuk

Nadere informatie

Figuur 1. Intelligentiescores (numerieke, spatiale, verbale en algemene) per geslacht

Figuur 1. Intelligentiescores (numerieke, spatiale, verbale en algemene) per geslacht Tweede luik "Het verschil in schools presteren tussen jongens en meisjes" (literatuurstudie en emprirsche studie) (Jan Van Damme & Agnes De Munter- K.U.Leuven) 1. Welke sekseverschillen in prestaties?

Nadere informatie

Monitor de Bibliotheek op School een nieuw instrument voor beleid. Kees Broekhof Sardes

Monitor de Bibliotheek op School een nieuw instrument voor beleid. Kees Broekhof Sardes + Monitor de Bibliotheek op School een nieuw instrument voor beleid Kees Broekhof Sardes + Onderwerpen Vrij lezen en vrijetijdslezen als onderwerp van beleid De Monitor de Bibliotheek op school De monitor

Nadere informatie

Lezen: Het lijkt of je televisie kijkt, alleen dan zonder televisie, je maakt beelden in je hoofd.

Lezen: Het lijkt of je televisie kijkt, alleen dan zonder televisie, je maakt beelden in je hoofd. Aan de ontwikkeling van educatwise is menig brainstormsessie vooraf gegaan. Graag leid ik u vandaag in een Pecha Kucha, een korte presentatie met 20 beelden, langs een aantal belangrijke fundamenten en

Nadere informatie

Leesbevordering en literatuureducatie. Een doorgaande lijn

Leesbevordering en literatuureducatie. Een doorgaande lijn Leesbevordering en literatuureducatie Een doorgaande lijn lnhoudsopgave 1 Het belang van lezen 3 2 De leescirkel van Chambers 5 3 Leesbevordering in Station Zuid 7 4 Leerlijn literatuureducatie in Station

Nadere informatie

Welke klaspraktijken bevorderen begrijpend lezen bij kansarme leerlingen?

Welke klaspraktijken bevorderen begrijpend lezen bij kansarme leerlingen? Welke klaspraktijken bevorderen begrijpend lezen bij kansarme leerlingen? Gudrun Vanlaar, Machteld Vandecandelaere, Jan Van Damme en Bieke De Fraine 16-11-2012 Centrum voor onderwijseffectiviteit en -evaluatie

Nadere informatie

Gelijke onderwijskansen in het gewoon basisonderwijs

Gelijke onderwijskansen in het gewoon basisonderwijs Gelijke onderwijskansen in het gewoon basisonderwijs Vlaams Parlement, 37-A (2017-2018) Nr. 1 Uiteenzetting in de Commissie voor Onderwijs 12 oktober 2017 1 Situering van GOK-beleid Decreet van 28 juni

Nadere informatie

Vrij lezen. Wat is vrij lezen?

Vrij lezen. Wat is vrij lezen? Vrij lezen Vrij lezen in het Utrechts Taalcurriculum Vrij lezen is geen vanzelfsprekend onderdeel van het onderwijsprogramma op scholen. Het is geen vak en er zijn geen leerdoelen voor opgenomen in het

Nadere informatie

Leesplan maken? Introductie basisonderwijs

Leesplan maken? Introductie basisonderwijs Leesplan maken? Introductie basisonderwijs Op de www.leespan.nl kun je je eigen (school)leesplan schrijven en bewaren. Daarvoor moet je eerst inloggen. Voor scholen die niet meedoen aan de aanpak de Bibliotheek

Nadere informatie

Interactief werken aan woordenschat Onderzoek in groep 2 tot en met groep 4

Interactief werken aan woordenschat Onderzoek in groep 2 tot en met groep 4 Interactief werken aan woordenschat Onderzoek in groep 2 tot en met groep 4 OnderwijsBewijs-programma Femke Scheltinga Maud van Druenen Karin van Usen Waarom dit onderzoek? De aanleiding - Grote verschillen

Nadere informatie

Een krachtige leesomgeving via Veilig Thuis : een dubbel spoor

Een krachtige leesomgeving via Veilig Thuis : een dubbel spoor 2. Brussel grotere cohesie en enthousiasme binnen een team. Zeker in regio s waar scholen voor grote uitdagingen staan, is dit meer dan welkom. 2 Referenties De Hoogh, J. & E. de Groot-Yadgar (2005). Mag

Nadere informatie

Tendensen op het vlak van leesen luistervaardigheid aan het einde van het basisonderwijs: evidentie uit de peilingen in 2007 en 2013

Tendensen op het vlak van leesen luistervaardigheid aan het einde van het basisonderwijs: evidentie uit de peilingen in 2007 en 2013 Tendensen op het vlak van leesen luistervaardigheid aan het einde van het basisonderwijs: evidentie uit de peilingen in 2007 en 2013 Jo Denis Daniël Van Nijlen Rianne Janssen Overzicht De peiling lezen

Nadere informatie

Vrij lezen groep 4. Doelen eind groep 4

Vrij lezen groep 4. Doelen eind groep 4 Vrij lezen groep 4 Doelen eind groep 4 Leerlingen hebben plezier in voorgelezen worden hebben plezier in lezen en voorlezen hebben belangstelling voor verhalende teksten (waaronder poëzie) en informatieve

Nadere informatie

Educatieve diensten van de bibliotheek

Educatieve diensten van de bibliotheek Educatieve diensten van de bibliotheek voor basisscholen in de gemeenten Renkum, Rheden en Rozendaal 2015-2016 Lezen en voorlezen Omdat u en ik weten dat lezen en voorlezen goed zijn voor de taalontwikkeling

Nadere informatie

Overtuigingen van leerkrachten over taal in onderwijs. Reinhilde Pulinx, Universiteit Gent VFO SSL, Leuven, 18 september 2014

Overtuigingen van leerkrachten over taal in onderwijs. Reinhilde Pulinx, Universiteit Gent VFO SSL, Leuven, 18 september 2014 Overtuigingen van leerkrachten over taal in onderwijs When in Paris Reinhilde Pulinx, Universiteit Gent VFO SSL, Leuven, 18 september 2014 Onderwijs in Vlaanderen Vroege studiekeuze, sociale hiërarchie

Nadere informatie

Meer lezen, beter in taal SLO netwerkdag taalcoördinatoren 14 april 2016

Meer lezen, beter in taal SLO netwerkdag taalcoördinatoren 14 april 2016 Meer lezen, beter in taal SLO netwerkdag taalcoördinatoren 14 april 2016 Kees Broekhof, Sardes Lezen loont een leven lang S. Mol & A. Bus (2011) 4 Omvang van de woordenschat 18000 16000 14000 12000 10000

Nadere informatie

Schraalhans keukenmeester in het leesonderwijs

Schraalhans keukenmeester in het leesonderwijs 50 Tijdschrift Taal, jaargang 3, nummer 5 Schraalhans keukenmeester in het leesonderwijs Een oproep tot een actieplan leesmotivatie Auteur: René Berends Brainstormsessies met leerkrachten over wat zij

Nadere informatie

NAAR SCHOOL IN VLAANDEREN

NAAR SCHOOL IN VLAANDEREN NAAR SCHOOL IN VLAANDEREN Je leest een tekst over de organisatie en de structuur van het onderwijs in Vlaanderen. Wat moet je doen? 1. Kijk naar de woordenlijst op blad 1 (deze pagina) 2. Lees eerst de

Nadere informatie

Lezen hoort erbij. Bouwstenen voor leesbevordering

Lezen hoort erbij. Bouwstenen voor leesbevordering Lezen hoort erbij Aanvulling Competent in leesbevordering Docentengids voor opleidingen Pedagogisch Werk en Onderwijsassistent Auteur: Margriet Chorus Bouwstenen voor leesbevordering Colofon Auteur: Margriet

Nadere informatie

Rapportage de Monitor de Bibliotheek op School. Gemeente Heemstede Schooljaar 2013-2014

Rapportage de Monitor de Bibliotheek op School. Gemeente Heemstede Schooljaar 2013-2014 Rapportage de Monitor de Bibliotheek op School Gemeente eemstede Schooljaar 2013-2014 De monitor is een landelijk meetinstrument dat onder andere het leesplezier van kinderen, het leesbevorderende gedrag

Nadere informatie

DOET DE SCHOOL ERTOE? Jan Van Damme Marie-Christine Opdenakker

DOET DE SCHOOL ERTOE? Jan Van Damme Marie-Christine Opdenakker DOET DE SCHOOL ERTOE? Jan Van Damme Marie-Christine Opdenakker Leuven Februari 2003 Inhoud Probleemstelling Achtergrond Aanpak Resultaten Internationaal Vlaanderen Conclusies Doet de school ertoe? 2 Probleemstelling

Nadere informatie

Samenvattingen genomineerde scripties

Samenvattingen genomineerde scripties Max van der Kamp Scriptieprijs 2011 Samenvattingen genomineerde scripties Hieronder samenvattingen van de vijf genomineerde scripties: Aspecten van ethische fotografie. Onderzoek naar de mogelijkheden

Nadere informatie

Groep 7 en 8. Doelen. Waar werkt u aan in groep 7 en 8?

Groep 7 en 8. Doelen. Waar werkt u aan in groep 7 en 8? Groep 7 en 8 Doelen Leerlingen hebben plezier in voorgelezen worden hebben plezier in lezen en voorlezen hebben belangstelling voor verhalende teksten (waaronder poëzie) en informatieve teksten; lezen

Nadere informatie

Lezen met begrip: de sleutel tot schoolsucces

Lezen met begrip: de sleutel tot schoolsucces Lezen met begrip: de sleutel tot schoolsucces Mariët Förrer is Senior consultant CPS onderwijsontwikkeling en advies te Amersfoort. E-mail: m.förrer@cps.nl Dit artikel verkent, vanuit het perspectief van

Nadere informatie

Gewicht en leefstijl van kinderen in Nieuw-West

Gewicht en leefstijl van kinderen in Nieuw-West Amsterdamse Aanpak Gezond Gewicht juni 2017 Gewicht en leefstijl van kinderen in Nieuw- Minder overgewicht Het percentage kinderen * met overgewicht (inclusief obesitas) in Nieuw- is tussen en significant

Nadere informatie

Persvoorstelling Resultaten Europees Vreemdetalenonderzoek. 21 juni 2012

Persvoorstelling Resultaten Europees Vreemdetalenonderzoek. 21 juni 2012 Persvoorstelling Resultaten Europees Vreemdetalenonderzoek 21 juni 2012 1 Onderzoeksteam Hoofdpromotor: Rianne Janssen Co-promotoren: Piet Desmet, Sarah Gielen, Liesbet Heyvaert, Peter Lauwers, Ilse Magnus

Nadere informatie

PIRLS Wat is PIRLS? 1.1. Algemeen 1.2. PIRLS Vlaamse deelname. Bijlage: Voorbeeldvragen

PIRLS Wat is PIRLS? 1.1. Algemeen 1.2. PIRLS Vlaamse deelname. Bijlage: Voorbeeldvragen PIRLS 2006 1. Wat is PIRLS? 1.1. Algemeen 1.2. PIRLS 2006 1.3. Vlaamse deelname Bijlage: Voorbeeldvragen 2. De belangrijkste internationale resultaten van PIRLS 2006: Vlaanderen in de wereld 2.0. Samenvatting

Nadere informatie

Bibliotheek op School verbetert leesprestaties

Bibliotheek op School verbetert leesprestaties Bibliotheek op School verbetert leesprestaties Kees Broekhof is Senior adviseur bij Sardes. E-mail: k.broekhof@sardes.nl Vrij lezen en vrijetijdslezen hebben een positieve invloed op de taalontwikkeling

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2010 : Socio-demografische gegevens

Jongeren en Gezondheid 2010 : Socio-demografische gegevens Jongeren en Gezondheid 2010 : Socio-demografische gegevens Steekproef De steekproef van de studie Jongeren en Gezondheid 2010 bestaat uit 10772 leerlingen van het vijfde leerjaar lager onderwijs tot het

Nadere informatie

1c. Worden de onderdelen 'leesbevordering' ook uitgevoerd (naar uw inschatting)? Ja, die worden in het algemeen wel uitgevoerd.

1c. Worden de onderdelen 'leesbevordering' ook uitgevoerd (naar uw inschatting)? Ja, die worden in het algemeen wel uitgevoerd. Algemeen Titel: Voorbeeldleesplan basisonderwijs feb. 2013 Auteur: A.van Montfoort met dank aan de testgroep NB Dit is een voorbeeld, niet perse het ideale leesplan. Er is geen school hetzelfde dus zet

Nadere informatie

Onderwijs in beeld: Maastricht-heuvelland

Onderwijs in beeld: Maastricht-heuvelland Onderwijs in beeld: Maastricht-heuvelland Prestaties en verschillen naar sociale achtergrond bij overgang po-vo Trudie Schils Universiteit Maastricht Doel bijeenkomst Indruk Limburgse onderwijs: Maastricht-heuvelland

Nadere informatie

Strategiegebruik en prestaties bij vermenigvuldigen en delen in groep 8

Strategiegebruik en prestaties bij vermenigvuldigen en delen in groep 8 Strategiegebruik en prestaties bij vermenigvuldigen en delen in groep 8 Hoe kunnen ze worden beïnvloed? Proefschrift Marije Fagginger Auer Marije Fagginger Auer Universiteit Leiden - Cito - 1voordeleraar

Nadere informatie

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Feiten en cijfers Hebben laaggeschoolden een hoger risico om in armoede te belanden? Ja. Laagopgeleiden hebben het vaak

Nadere informatie

Sociale ongelijkheid bij de overgang van basisnaar secundair onderwijs. Simon Boone en Mieke Van Houtte Brussel, 8 juni 2011

Sociale ongelijkheid bij de overgang van basisnaar secundair onderwijs. Simon Boone en Mieke Van Houtte Brussel, 8 juni 2011 Sociale ongelijkheid bij de overgang van basisnaar secundair onderwijs Simon Boone en Mieke Van Houtte Brussel, 8 juni 2011 Verloop presentatie 1. Aanleiding voor het onderzoek 2. Onderzoeksvragen 3. Methoden

Nadere informatie

HET BLIKSEM ONDERZOEK

HET BLIKSEM ONDERZOEK HET BLIKSEM ONDERZOEK BLIKSEM Begrijpend Lees Instructie Kan Strategisch En Motiverend Aan de orde komt Wat houdt BLIKSEM-aanpak in? door: Willy van Elsäcker (HCO) Wat zijn de resultaten na twee jaar onderzoek

Nadere informatie

. weade.n o p het verkeerde p aard? (dea 2

. weade.n o p het verkeerde p aard? (dea 2 . weade.n o p het verkeerde p aard? (dea 2 do oor Rene Berends Over het belang van lezen en leesonderwijs bestaat nauwelijks discussie. "Lezen is een onmisbare vaardigheid in de samenleving... Lezen en

Nadere informatie

DE SOCIAAL-EMOTIONELE ONTWIKKELING VAN LEERLINGEN IN DE EERSTE GRAAD SECUNDAIR ONDERWIJS

DE SOCIAAL-EMOTIONELE ONTWIKKELING VAN LEERLINGEN IN DE EERSTE GRAAD SECUNDAIR ONDERWIJS DE SOCIAAL-EMOTIONELE ONTWIKKELING VAN LEERLINGEN IN DE EERSTE GRAAD SECUNDAIR ONDERWIJS Hoe evolueert het academisch zelfconcept, de motivatie, het schoolwelbevinden en de schoolse betrokkenheid van Vlaamse

Nadere informatie

Groep 5 en 6. Doelen. Waar werkt u aan in groep 5 en 6?

Groep 5 en 6. Doelen. Waar werkt u aan in groep 5 en 6? Groep 5 en 6 Doelen Leerlingen hebben plezier in voorgelezen worden hebben plezier in lezen en voorlezen hebben belangstelling voor verhalende teksten (waaronder poëzie) en informatieve teksten lezen en

Nadere informatie

Boys & Girls strategieën voor onderwijs aan jongens en meisjes in het basisonderwijs. Martijn Smoors Onderwijs Maak Je Samen

Boys & Girls strategieën voor onderwijs aan jongens en meisjes in het basisonderwijs. Martijn Smoors Onderwijs Maak Je Samen Boys & Girls strategieën voor onderwijs aan jongens en meisjes in het basisonderwijs Martijn Smoors Onderwijs Maak Je Samen Eindrapport MOOJ-onderzoek: Verschillen tussen meisjes en jongens bij het vak

Nadere informatie

Monitor verslag 2016 Haarlemmermeer

Monitor verslag 2016 Haarlemmermeer Monitor verslag 2016 Haarlemmermeer Door Hilde Eradus Samenvatting Kinderen in Haarlemmermeer vinden het leuker om een boek te lezen dan landelijk. Waar landelijk de oudere leerlingen het minder leuk gaan

Nadere informatie

LEZEN EN DYSLEXIE 19-5-2016. Nicole Verkerk

LEZEN EN DYSLEXIE 19-5-2016. Nicole Verkerk LEZEN EN DYSLEXIE 19-5-2016 Nicole Verkerk Dyslexie en lezen. 1 is geen lekkere combinatie: Weinig dyslecten lezen voor hun plezier Lezen kost veel moeite: leestempo laag, vaak stukken overlezen, snel

Nadere informatie

R A P P O R T A G E K E N N I S N E T

R A P P O R T A G E K E N N I S N E T R A P P O R T A G E K E N N I S N E T ONDERZOEK NAAR SNAPPET; GEBRUIK EN EFFECTIVITEIT Inge Molenaar Carolien van Campen Karly van Gorp Behavioural Science Institute, Radboud Universiteit Nijmegen INHOUDSOPGAVE

Nadere informatie

Leesattitudeonderzoek Kunst van Lezen Bibliotheek op de basisschool

Leesattitudeonderzoek Kunst van Lezen Bibliotheek op de basisschool onderzoek Kunst van Lezen Bibliotheek op de basisschool In het kader van de Bibliotheek op de Basisschool heeft Cubiss een onderzoek uitgevoerd naar de leesattitude bij 3235 kinderen van de groepen 5 en

Nadere informatie

Peiling natuurwetenschappen eerste graad A-stroom. dr. Daniël Van Nijlen Colloquium 16 juni 2016

Peiling natuurwetenschappen eerste graad A-stroom. dr. Daniël Van Nijlen Colloquium 16 juni 2016 Peiling natuurwetenschappen eerste graad A-stroom dr. Daniël Van Nijlen Colloquium 16 juni 2016 Overzicht De peiling natuurwetenschappen Beschrijving van de steekproef Resultaten van de peiling o Behalen

Nadere informatie

Steunpunt Gelijke Onderwijskansen. Diversiteit

Steunpunt Gelijke Onderwijskansen. Diversiteit Steunpunt Gelijke Onderwijskansen Diversiteit Diversiteit Omgaan met diversiteit Leren omgaan met diversiteit in de wereld begint in de klas: verschillende onderwerpen, invalshoeken, meningen, gewoontes,

Nadere informatie

Onderzoek Oriëntatiegedrag Studie- en Beroepskeuze September 2012

Onderzoek Oriëntatiegedrag Studie- en Beroepskeuze September 2012 Waarom dit onderzoek? Het jaarlijkse onderzoek oriëntatiegedrag Studie- en Beroepskeuze richt zich op de wijze waarop scholieren zich oriënteren op een toekomstige studie of beroep. Ook wordt er onderzocht

Nadere informatie

De uitdagingen van etnische diversiteit in het onderwijs. Prof. dr. Orhan Agirdag

De uitdagingen van etnische diversiteit in het onderwijs. Prof. dr. Orhan Agirdag De uitdagingen van etnische diversiteit in het onderwijs Prof. dr. Orhan Agirdag Uitdagingen Ongelijkheid Schoolsegregatie Multicultureel onderwijs Meertaligheid Uitdagingen Ongelijkheid Schoolsegregatie

Nadere informatie

Zomerlezen. De zomerdip voorbij

Zomerlezen. De zomerdip voorbij Zomerlezen De zomerdip voorbij Zomerlezen - De zomerdip voorbij Zomerlezen - De zomerdip voorbij De zomervakantie betekent voor kinderen in het basisonderwijs veel tijd om te spelen en zes weken geen school.

Nadere informatie

Lezers onder de loep studies naar leesgedrag, MLP en 4You! Cedric Stalpers

Lezers onder de loep studies naar leesgedrag, MLP en 4You! Cedric Stalpers Lezers onder de loep studies naar leesgedrag, MLP en 4You! Cedric Stalpers 1 Onderwerpen Waarom lezen kinderen en tieners? Waarom lezen ze niet? Wat kan de bibliotheek nu en in de toekomst verbeteren?

Nadere informatie

2.1.1. De leesattitude

2.1.1. De leesattitude 2. Theoretisch kader In dit hoofdstuk komt als eerste het belang van lezen aan bod, waarbij gekeken wordt naar de leesattitude en leesplezier van de leerling. Hierbij wordt de relatie gelegd tussen leesmotivatie

Nadere informatie

Commitment aan school

Commitment aan school Commitment aan school Anna Verkade GION, december 2010 Het opbouwen of aangaan van commitments (bindingen) met betrekking tot diverse domeinen wordt in de ontwikkelingspsychologie als een van de belangrijkste

Nadere informatie

Muiswerk: Taal en rekenen op z n best!

Muiswerk: Taal en rekenen op z n best! Artikel 7 Door: Eric Robbers en Stefan Robbers Muiswerk: Taal en rekenen op z n best! 1.Inleiding Er zijn zorgen over het niveau van het onderwijs, zowel binnen het onderwijs als ook daarbuiten. Binnen

Nadere informatie

De effectiviteit van technologie op verbetering van de leesprestaties: een meta-analyse Samenvatting voor onderwijsgevenden

De effectiviteit van technologie op verbetering van de leesprestaties: een meta-analyse Samenvatting voor onderwijsgevenden De effectiviteit van technologie op verbetering van de leesprestaties: een meta-analyse Samenvatting voor onderwijsgevenden Mei 2011 Nederlandse samenvatting door TIER op 28 juni 2011 Dit overzicht beoordeelt

Nadere informatie

Jongens scoren met lezen! Inspirerend en informatief congres over jongens en lezen

Jongens scoren met lezen! Inspirerend en informatief congres over jongens en lezen Presentatie van de voordracht Jongens en lezen door Dr. Gijsbert Stoet gehouden op de conferentie: Jongens scoren met lezen! Inspirerend en informatief congres over jongens en lezen Deze voordracht vond

Nadere informatie

Educatieve diensten van de bibliotheek voor basisscholen in de gemeenten Rheden en Renkum schooljaar

Educatieve diensten van de bibliotheek voor basisscholen in de gemeenten Rheden en Renkum schooljaar Educatieve diensten van de bibliotheek voor basisscholen in de gemeenten Rheden en Renkum schooljaar 2014-2015 1 De Bibliotheek op school De Bibliotheek op school is een landelijk ontwikkelde en ondersteunde

Nadere informatie

Genderspecifieke studiekeuze in het hoger onderwijs

Genderspecifieke studiekeuze in het hoger onderwijs Genderspecifieke studiekeuze in het hoger onderwijs Ilse Laurijssen & Ignace Glorieux Onderzoeksgroep TOR - Vrije Universiteit Brussel Studiedag SSL: 'Hoger onderwijs: kiezen en winnen? X www.steunpuntssl.be

Nadere informatie

Voorlezen is leuk! Handleiding leerkracht - Groep 1-2

Voorlezen is leuk! Handleiding leerkracht - Groep 1-2 Voorlezen is leuk! Handleiding leerkracht - Groep 1-2 Colofon Cubiss Tilburg, 2007 Rode Draad\\Handleiding leerkracht\voorlezen is leuk groep 1-2 leerkr\010808 Inhoudsopgave pagina 1. Inleiding 5 2. Project

Nadere informatie

L4 L5 L6 S1. Van het basis naar het secundair onderwijs: Evolutie in methodescholen en traditionele scholen.

L4 L5 L6 S1. Van het basis naar het secundair onderwijs: Evolutie in methodescholen en traditionele scholen. Van het basis naar het secundair onderwijs: Evolutie in methodescholen en traditionele scholen Jerissa de Bilde Medewerker CO&E / Nascholer VSKO SSL Studiedag Een sterk secundair onderwijs www.steunpuntssl.be

Nadere informatie

University of Groningen. Vrije en reguliere scholen vergeleken Steenbergen, Hilligje

University of Groningen. Vrije en reguliere scholen vergeleken Steenbergen, Hilligje University of Groningen Vrije en reguliere scholen vergeleken Steenbergen, Hilligje IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please

Nadere informatie

Kwalitatieve prestatieverschillen in de peiling wiskunde tweede graad algemeen secundair onderwijs Daniël Van Nijlen, Hanne Damen en Rianne Janssen

Kwalitatieve prestatieverschillen in de peiling wiskunde tweede graad algemeen secundair onderwijs Daniël Van Nijlen, Hanne Damen en Rianne Janssen Kwalitatieve prestatieverschillen in de peiling wiskunde tweede graad algemeen secundair onderwijs Daniël Van Nijlen, Hanne Damen en Rianne Janssen Inhoud Inleiding Theoretisch kader Methode Resultaten

Nadere informatie

OPGEPAST, IK LUST EEN HELE BOEKENKAST!

OPGEPAST, IK LUST EEN HELE BOEKENKAST! OPGEPAST, IK LUST EEN HELE BOEKENKAST! Onderzoek naar het verband tussen het leesklimaat thuis en de leesattitude & leesfrequentie van het kind. Bachelor afstudeeropdracht voor de opleiding Onderwijskunde

Nadere informatie

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Plezier beleven aan leren en lezen WWW.CPS.NL

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Plezier beleven aan leren en lezen WWW.CPS.NL Nationaal congres Taal en Lezen 15 oktober 2015 Plezier beleven aan leren en lezen WWW.CPS.NL Lezen is heerlijk Het kan heerlijk wezen om een boek te lezen: boom-roos-vis-vuur en een boek is heus niet

Nadere informatie

Onderzoek De Lee & De Volder -> schriftelijke vragenlijst voor BaO (L4-5-6)

Onderzoek De Lee & De Volder -> schriftelijke vragenlijst voor BaO (L4-5-6) Online welbevindenvragenlijst met 28 stellingen Onderzoek De Lee & De Volder -> schriftelijke vragenlijst voor BaO (L4-5-6) - Leerlingen een stem geven bij de doorlichtingen en kwaliteitsbeleid - Zicht

Nadere informatie

Aan de slag met vakdidactisch onderzoek: methodologische aspecten

Aan de slag met vakdidactisch onderzoek: methodologische aspecten Aan de slag met vakdidactisch onderzoek: methodologische aspecten Geraldine Clarebout 09-09-2010 Contact: geraldine.clarebout@kuleuven-kortrijk.be Inhoud Kiezen van methoden: verschillende types Steekproeftrekking

Nadere informatie

Referentieniveaus en leesbevordering voor zwakke lezers

Referentieniveaus en leesbevordering voor zwakke lezers Referentieniveaus en leesbevordering voor zwakke lezers Lezing voor studiedag Pro Biblio Guuske Ledoux Kohnstamm Instituut Universiteit van Amsterdam 15 september 2011 Inhoud Kenmerken referentieniveaus

Nadere informatie

Kunst van Lezen school, bibliotheek, lezen en taalontwikkeling. Kees Broekhof Sardes, KCBL, School aan Zet

Kunst van Lezen school, bibliotheek, lezen en taalontwikkeling. Kees Broekhof Sardes, KCBL, School aan Zet + Kunst van Lezen school, bibliotheek, lezen en taalontwikkeling Kees Broekhof Sardes, KCBL, School aan Zet + Centrale onderwerpen Taalachterstanden een zorg voor veel scholen (Vrij) lezen en taalontwikkeling

Nadere informatie

VERHALEN VERTELLEN, VERWONDEREN EN VERBEELDEN MET DE SCHOOLSCHRIJVER

VERHALEN VERTELLEN, VERWONDEREN EN VERBEELDEN MET DE SCHOOLSCHRIJVER VERHALEN VERTELLEN, VERWONDEREN EN VERBEELDEN MET DE SCHOOLSCHRIJVER Suzanne Mol, Inouk Boerma, Sanne Dekker & Jelle Jolles Centrum Brein & Leren, Vrije Universiteit Amsterdam INHOUD Contact en informatie

Nadere informatie

Management Summary. Auteur Tessa Puijk. Organisatie Van Diemen Communicatiemakelaars

Management Summary. Auteur Tessa Puijk. Organisatie Van Diemen Communicatiemakelaars Management Summary Wat voor een effect heeft de vorm van een bericht op de waardering van de lezer en is de interesse in nieuws een moderator voor dit effect? Auteur Tessa Puijk Organisatie Van Diemen

Nadere informatie

Werkplan schoolontwikkelthema. Algemene gegevens. Wilke Steenkamp. Gekozen onderwerp Korte beschrijving van het gekozen onderwerp

Werkplan schoolontwikkelthema. Algemene gegevens. Wilke Steenkamp. Gekozen onderwerp Korte beschrijving van het gekozen onderwerp Werkplan schoolontwikkelthema Algemene gegevens Naam Klas Begeleidend docent Gekozen onderwerp Korte beschrijving van het gekozen onderwerp Probleemstelling Wilke Steenkamp VR3C Wineke Blom Binnen mijn

Nadere informatie

Reading literacy achievement in the primary grades: The role of sociocultural and linguistic diversity Andrea Netten

Reading literacy achievement in the primary grades: The role of sociocultural and linguistic diversity Andrea Netten Reading literacy achievement in the primary grades: The role of sociocultural and linguistic diversity Andrea Netten Nederlandse samenvatting In de hedendaagse informatiemaatschappij is leesvaardigheid

Nadere informatie

GOESTING IN LEZEN! LEESMOTIVATIE ALS SLEUTEL VOOR LEESSUCCES? Hilde van Keer & Amélie Rogiers

GOESTING IN LEZEN! LEESMOTIVATIE ALS SLEUTEL VOOR LEESSUCCES? Hilde van Keer & Amélie Rogiers VAKGROEP ONDERWIJSKUNDE WWW.ONDERWIJSKUNDE.UGENT.BE ONDERZOEKSGROEP TAAL, LEREN, INNOVEREN WWW.TAALLERENINNOVEREN.UGENT.BE GOESTING IN LEZEN! LEESMOTIVATIE ALS SLEUTEL VOOR LEESSUCCES? Hilde van Keer &

Nadere informatie

Kinderen in West gezond en wel?

Kinderen in West gezond en wel? GGD Amsterdam Uitkomsten Amsterdamse gezondheidsmonitor basisonderwijs 13-14 Kinderen in West gezond en wel? 1 Wat valt op in West? Voor West zijn de cijfers van de Jeugdgezondheidsmonitor van schooljaar

Nadere informatie

Zomerlezen De zomerdip voorbij

Zomerlezen De zomerdip voorbij Zomerlezen De zomerdip voorbij Zomerlezen - De zomerdip voorbij Zomerlezen - De zomerdip voorbij De zomervakantie betekent voor kinderen in het basisonderwijs veel tijd om te spelen en zes weken geen school.

Nadere informatie

Meertaligheid Als Realiteit op School (MARS)

Meertaligheid Als Realiteit op School (MARS) Meertaligheid Als Realiteit op School (MARS) Commissie Onderwijs Vlaams Parlement 2 juni 2016 Promotoren: Prof. Dr. Piet Van Avermaet (UGent) Prof. Dr. Mieke Van Houtte (UGent) Prof. Dr. Stef Slembrouck

Nadere informatie

IEDEREEN TAALT Effectonderzoek naar implementatie van principes van krachtige taalleeromgeving door schoolinterne coaches

IEDEREEN TAALT Effectonderzoek naar implementatie van principes van krachtige taalleeromgeving door schoolinterne coaches F IEDEREEN TAALT Effectonderzoek naar implementatie van principes van krachtige taalleeromgeving door schoolinterne coaches Jozefien Loman Pandora Versteden Caroline Moons Promotor: Koen Van Gorp IEDEREEN

Nadere informatie

MARNIXSCHOOL SCHIMMELPENNINCKSTRAAT 2 2221 EP KATWIJK Tel.: 071-4080215 / E-mail: info@marnixschool.net / Website: www.marnixschool.

MARNIXSCHOOL SCHIMMELPENNINCKSTRAAT 2 2221 EP KATWIJK Tel.: 071-4080215 / E-mail: info@marnixschool.net / Website: www.marnixschool. MARNIXSCHOOL SCHIMMELPENNINCKSTRAAT 2 2221 EP KATWIJK Tel.: 071-4080215 / E-mail: info@marnixschool.net / Website: www.marnixschool.net NIEUWSBRIEF 15 JANUARI 2016 GEVRAAGD: RESERVE KLEDING Het komt wel

Nadere informatie

BoekStart maakt baby s slimmer. Heleen van den Berg Adriana G. Bus

BoekStart maakt baby s slimmer. Heleen van den Berg Adriana G. Bus BoekStart maakt baby s slimmer Heleen van den Berg Adriana G. Bus BoekStart: Wereldwijd project In: Groot-Brittanië (sinds 1992), Australië, Japan, Taiwan, België, Duitsland Met als doel: Een vroege start

Nadere informatie

Peiling wereldoriëntatie: natuur en techniek in het basisonderwijs. Voorstelling resultaten Werkseminarie 17 november 2016

Peiling wereldoriëntatie: natuur en techniek in het basisonderwijs. Voorstelling resultaten Werkseminarie 17 november 2016 Peiling wereldoriëntatie: natuur en techniek in het basisonderwijs Voorstelling resultaten Werkseminarie 17 november 2016 Overzicht De peiling wereldoriëntatie natuur en techniek Resultaten van de peiling:

Nadere informatie

Het belang van gender in het leerkrachtenteam

Het belang van gender in het leerkrachtenteam Het belang van gender in het leerkrachtenteam Sofie Lietaert, Dimitri Van Maele, Bieke De Fraine, Karine Verschueren, Ferre Laevers IWT SBOproject Gender op School www.steunpuntssl.be De feminizering van

Nadere informatie

Schoolloopbanen in het Amsterdamse voortgezet onderwijs

Schoolloopbanen in het Amsterdamse voortgezet onderwijs Schoolloopbanen in het Amsterdamse voortgezet onderwijs Amsterdamse leerlingen gestart in het VO in 2007/ 08, gevolgd tot in 2013/ 14 Foto: Amsterdams lyceum, fotograaf Edwin van Eis (2009) In opdracht

Nadere informatie

Lezen meten. een basis voor beleid. Monitor

Lezen meten. een basis voor beleid. Monitor Lezen meten een basis voor beleid Monitor meting 2012-2013 Colofon Auteurs Sardes, Kees Broekhof Sardes, Maryse Broek Met medewerking van Sardes, IJsbrand Jepma Eindredactie Kunst van Lezen, Anette Heideman

Nadere informatie

Leerjaar 1 en 2 vmbo-b/k. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind leerjaar 2

Leerjaar 1 en 2 vmbo-b/k. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind leerjaar 2 Leerjaar 1 en 2 vmbo-b/k Doelen Leerdoelen technisch lezen eind leerjaar 2 95 % van de leerlingen beheerst AVI-plus 95% beheerst A t/m D-niveau op de DMT leerlingen lezen vlot woorden en zinnen leerlingen

Nadere informatie

Visie leesbevordering

Visie leesbevordering Visie leesbevordering Leesbevordering zien we als basis van het totale leesonderwijs Zonder aandacht voor leesbevordering mist het technisch lezen een belangrijke stimulans. Leesbevordering is dus niet

Nadere informatie

Leesmotivatie stimuleren

Leesmotivatie stimuleren Taal Bibliotheek op School onder de loep Leesmotivatie stimuleren Niet of weinig lezen heeft op termijn grote negatieve gevolgen voor de ontwikkeling van lees- en taalvaardigheid en voor het schoolsucces

Nadere informatie

GROEPSSAMENSTELLINGS- EFFECTEN IN HET LAGER ONDERWIJS Een propensity score matching onderzoek. Barbara Belfi, Carla Haelermans & Bieke De Fraine

GROEPSSAMENSTELLINGS- EFFECTEN IN HET LAGER ONDERWIJS Een propensity score matching onderzoek. Barbara Belfi, Carla Haelermans & Bieke De Fraine GROEPSSAMENSTELLINGS- EFFECTEN IN HET LAGER ONDERWIJS Een propensity score matching onderzoek Barbara Belfi, Carla Haelermans & Bieke De Fraine GROEPSSAMENSTELLINGSEFFECTEN IN HET LAGER ONDERWIJS Een

Nadere informatie

Beter schrijven in de mens- en maatschappijvakken. Effecten van docentprofessionalisering

Beter schrijven in de mens- en maatschappijvakken. Effecten van docentprofessionalisering Beter schrijven in de mens- en maatschappijvakken. Effecten van docentprofessionalisering Jannet van Drie, Tanja Janssen & Talita Groenendijk VELON 2017 Professionalisering Verbeterde lespraktijk Betere

Nadere informatie

icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence,

icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence, icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence, en het Verband tussen Adherence en Effect icoach, a Web-based

Nadere informatie

De BLIKSEM-aanpak. Willy van Elsäcker (HCO) & Maud van Druenen (Expertisecentrum Nederlands)

De BLIKSEM-aanpak. Willy van Elsäcker (HCO) & Maud van Druenen (Expertisecentrum Nederlands) De BLIKSEM-aanpak Willy van Elsäcker (HCO) & Maud van Druenen (Expertisecentrum Nederlands) Aan de orde komt Waarom BLIKSEM en wat houdt het in? Wat zijn de resultaten na twee jaar onderzoek op 40 scholen?

Nadere informatie