Een levenlang digitaal leren. Drs. M.J.E. Veugelers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "7.10-8. Een levenlang digitaal leren. Drs. M.J.E. Veugelers"

Transcriptie

1 Een levenlang digitaal leren Drs. M.J.E. Veugelers

2 Inhud 1. Inleiding 2. Wat zijn digitale vaardigheden? 3. Digitale vaardigheden in Nederland 4. Waarm zijn digitale vaardigheden van belang? 4.1 Ecnmisch belang 4.2 Sciaal belang 5. He digitaal vaardig te wrden? 5.1 Wat det de verheid al? 5.2 Wat kunnen we ng meer den? 5.3 Infrmeel leren Literatuur Auteur Michelle Veugelers is pleidingskundig cnsultant bij CINOP. CINOP is een nafhankelijk, (inter)natinaal nderzeks- en adviesbureau p het gebied van pleiden en ntwikkelen. Afgelpen jaar participeerde Michelle in het Eurpese prject SPreaD Strategic Prject Management Tl-Kit fr Creating Digital Literacy Initiatives. Cntact:

3 It isn t just a matter f helping learners t surf the net but t make waves (Schneiderman, 1997, p.vii) 1. Inleiding Dat infrmatie- en cmmunicatietechnlgie (ICT) een mtr vrmt vr de mderne samenleving is vr velen een vanzelfsprekendheid. en, nline infrmatie zeken, internetbankieren en deelnemen aan internetfra vrmen niet langer activiteiten van de early adpters, maar zijn uitgegreid tt een dagelijkse tijdsbesteding van het merendeel van de bevlking (Van Ingen, De Haan en Duimel, 2007). Tch nemen minimaal 1,6 miljen Nederlanders niet deel aan deze mderne infrmatiesamenleving (Weda, Theeuwes en Nij, 2008). Een snelle cnclusie zu kunnen zijn dat het hier mensen betreft die niet ver een cmputer en internet beschikken. Wie echter het idee heeft niets te winnen met het gebruik van ICT, er bang vr is f denkt het nit te zullen leren, die heeft niets aan een cmputer. Het ntbreekt deze mensen aan de digitale vaardigheden én aan het besef he zij ICT kunnen inzetten m hun privé- en werkleven effectiever en efficiënter te maken (Warschauer, 2003). Met andere wrden: mensen meten niet alleen leren surfen, maar k ver glven beschikken m het geleerde prductief te te passen. Steyaert (2000) pleit daarm vr een grtere nadruk p het aanleren van digitale vaardigheden in plaats van p het aanschaffen van cmputers m het aantal digitale drenkelingen te verminderen. Wat zijn digitale vaardigheden? He is het gesteld met de digitale vaardigheden in Nederland? Waarm zijn digitale vaardigheden z van belang? En wat kunnen we den m digitaal vaardig te wrden? In dit artikel wrdt gezcht naar een antwrden p deze vragen. 2. Wat zijn digitale vaardigheden? Het is niet eenvudig aan te geven wat digitale vaardigheden inhuden. Steyaert (2000) geeft aan dat het cncept zelden de hfdrl speelt in nderzek. Bvendien wrdt het begrip vervangen dr een grt aantal andere termen, als ICT-vaardigheden, ICT-cmpetenties, e-vaardigheden en e-skils. Om beter grip te krijgen p het cncept maakt Steyaert een nderscheid tussen instrumentele, structurele en strategische vaardigheden. Instrumentele vaardigheden zijn een vereiste m überhaupt met technlgie te kunnen mgaan. Het betreft hier eenvudige handelingen, zals het gebruiken van de muis, maar het gaat k m cmplexe activiteiten, zals het p internet vinden en vervlgens installeren van nieuwe sftware. Bij de traditinele media daarentegen gaat het vral m leesvaardigheid. Structurele vaardigheden zijn vaardigheden die ndzakelijk zijn m te kunnen mgaan met de vrm waarin de infrmatie zich aandient. Deze vaardigheden verwijzen naar de nieuwe structuur waarin infrmatie wrdt aangebden. Daar waar men in een bek de inhudspgave f index gebruikt, meten nu nieuwe vaardigheden wrden verwrven m k m te gaan met hyperlinks, zekmachines en fra. Waar instrumentele en structurele vaardigheden zich met name richten p het efficiënt mgaan met infrmatie, gaat het bij strategische vaardigheden meer m de effectiviteit ftewel de tepassing en het gebruik van de infrmatie in de eigen leefsituatie, zdat men er prfijt van heeft. Tnneman (J. Tnneman, persnlijke mededeling, 23 januari 2009) vult hierbij aan dat een persn p dit niveau inzicht heeft he hij ICT strategisch kan inzetten m zijn werk f dat van anderen effectiever te maken. Van Deursen en Van Dijk (2008) hanteren p basis van Steyaert (2000) en Van Dijk (2005) een vierdeling. De structurele vaardigheden vallen bij hen uiteen in frmele vaardigheden en infrmatievaardigheden. Frmele vaardigheden zijn ndig m met de nieuwe structuur van digitale media m te gaan. Infrmatievaardigheden zijn de vaardigheden m infrmatie afkmstig uit

4 cmputer- en netwerkbestanden te kunnen zeken, verwerken, selecteren en gebruiken. In tegenstelling tt frmele vaardigheden zijn infrmatievaardigheden dus gerelateerd aan de inhud in plaats van aan het medium. Op basis van het bvenstaande kunnen we het geheel aan mgelijke digitale vaardigheden weergeven als in figuur 1. Figuur 1: Digitale vaardigheden vlgens Steyaert (2000) en Van Deursen en Van Dijk (2008) In aanvulling hierp meent Martin (2006) dat digitale vaardigheden niet statisch te frmuleren zijn, maar cntinu veranderen. Hij ziet hiervr drie aanleidingen: Verandering van persnlijke leefsituatie, bijvrbeeld een nieuwe baan waarvr andere vaardigheden vereist zijn. Verandering van de samenleving met vrtschrijdende ICT als belangrijk nderdeel. Denk bijvrbeeld aan de ntwikkeling van een nieuwe mbiele telefn. Verandering die ntstaat dr reflectie. Hierdr wrden de vaardigheden aangescherpt. Het aanleren van digitale vaardigheden zien we daarm als een spiraal. Een cntinu prces waarin mensen zich instrumentele (I), structurele (S1) en strategische (S2) vaardigheden eigen maken. Bij S2 kan men terugvallen in ntwikkeling, wanneer niet alle geleerde instrumentele en structurele vaardigheden tepasbaar zijn. Dit geheel aan vaardigheden kan wrden aangescherpt, maar is k nderhevig aan verandering dr de zich steeds vernieuwende persnlijke en technlgische cntext waarin ze wrden tegepast. Het leerprces begint dan pnieuw. Dit is weergegeven in figuur 2.

5 Figuur 2: Het aanleren van digitale vaardigheden als een cntinu prces:. Persnlijke ntwikkeling Technlgische ntwikkeling 3. Digitale vaardigheden in Nederland Zals we in paragraaf 2 schreven, is het is lastig aan te geven wat er nder digitale vaardigheden verstaan wrdt. Hierdr is het cncept meilijk meetbaar. Weda, Theeuwes en Nij (2008) stellen dat schattingen ver het aantal digibeten uiteenlpen van 10 tt 20 % van de bevlking. De nderzeken naar deze getallen namen tt vr krt vral de instrumentele vaardigheden p de krrel. Al geruime tijd wrdt echter verndersteld dat het in meerdere mate ntbreekt aan strategische vaardigheden (Weda, Theeuwes en Nij; 2008). Dat is zrgelijk. Immers de strategische vaardigheden zrgen ervr dat het geleerde duurzaam wrdt tegepast en individuele, maatschappelijke en ecnmische vrdelen ptreden. Is het prbleem dus niet veel grter? Deze vraag kn tt vr krt niet beantwrd wrden. Van Deursen en Van Dijk (2008) lpen vrp in hun nderzek dr vier categrieën van digitale vaardigheid te peratinaliseren en te meten (Weda, Theeuwes en Nij; 2008). In ttaal kregen 109 prefpersnen in dit experiment negen efeningen. De wervingsprcedure vlgde een zgenemde qutasteekpref waarbij prefpersnen evenredig zijn geselecteerd ver geslacht, leeftijd en pleidingsniveau. Dit geeft een redelijke indicatie van het niveau van vaardigheden van Nederlandse burgers bven de 18 jaar. De prefpersnen slaagden er in m gemiddeld 7.2 van de negen peratinele taken, 2.9 van de vier frmele vaardigheidstaken, 1.9 van de drie infrmatievaardigheidstaken en 0.5 van de twee strategische taken te vltien. Het aantal persnen dat er in slaagde alle pdrachten binnen een vaardigheidscategrie succesvl af te rnden ligt vr de eerste drie categrieën tussen de 39 en 21%. Vr de strategische taken was slechts 11% van de prefpersnen hierte in staat. Zie figuur 3.

6 Operatineel Frmeel Infrmatie Strategisch % persnen dat alle taken succesvl vltid Figuur 3: Scres p de vier categrieën van digitale vaardigheden vlgens Van Deursen en Van Dijk (2008). He ged men een bepaalde vaardigheid beheerst is vlgens het nderzek met name afhankelijk van het pleidingsniveau. Bij peratinele en frmele vaardigheden speelt leeftijd ng een rl, maar bij infrmatie- en strategische vaardigheden is dit niet het geval. Op deze vaardigheden scren uderen dus niet lager dan jngeren. De aanname dat met het uitsterven van de udere generaties het aantal digitale drenkelingen vermindert is dus njuist. Het prbleem lijkt dus inderdaad grter dan we denken. 4. Waarm zijn digitale vaardigheden van belang? Op dit mment blijven relatief veel uderen, inactieven, laagpgeleiden, maar k smmige grepen allchtnen ver achter bij hun surfende medeburgers. Dit rept de vraag p: he erg is dat? De mate waarin mensen ver vaardigheden beschikken varieert immers altijd. Smmige mensen kunnen ged pian spelen, anderen kunnen ged tennissen f kken. Over het algemeen maakt niemand zich druk ver deze verschillen. Digitale vaardigheden daarentegen zijn in de huidige kennissamenleving wel vr iedereen van belang (Steyaert, 2000). Digitale vaardigheden zijn zwel vanuit ecnmisch, als sciaal gpunt ndzakelijk 4.1 Ecnmisch belang Vanuit de plitiek wrdt al langere tijd het belang van digitale vaardigheden nderstreept. Effectief gebruik van ICT is een essentiële cmpetentie m het belangrijkste del van de Eurpese Lissabnstrategie te verwezenlijken. Dit del, de meest dynamische p kennis gebaseerde regi ter wereld te wrden, benadrukt de Eurpese cmmissie in haar prgramma van 2007: De infrmatie- en cmmunicatietechnlgie (ICT) kan een belangrijke tref zijn vr de prductiviteit, de grei en de werkgelegenheid. De EU en haar lidstaten meten snel aansluiting vinden bij de ICT - waar de ntwikkelingen elkaar heel snel pvlgen - m de achterstand in digitale vaardigheden in te halen en tt een èchte kennisecnmie te kmen. (Eurpese cmmissie:

7 Dit actiepunt vind k zijn weerslag in de natinale ICT-agenda Hierin geeft het kabinet aan: Om mee te kunnen blijven den en een exprteur van innvatieve prducten en diensten te blijven, zal nze maatschappij zich sneller dan de ns mringende landen meten ntwikkelen tt een maatschappij en ecnmie die vaardig is met, en vrp lpt in, digitale dienstverlening en het gebruik van ICT. [ ]. Van het grtste belang is een bevlking die kan mgaan met ICT en digitale diensten, deze vertruwt en gebruikt m eigen welvaart en welzijn te bevrderen en daardr bijdraagt aan duurzame ecnmische grei. Met DigiD kunnen burgers met één inlgcde bij steeds meer verheidsinstellingen terecht. Digitaal vaardige mensen blijven z Digitaal vaardige mensen zijn: Weerbaarder dr nline prduct vergelijkingssites, infrmatie en hulp via cnsumentenrganisaties, verheid en fra. Weda, Theeuwes en Nij (2008) drukken deze tename van welvaart in cijfers uit. Dr het aanleren van basale digitale vaardigheden aan digibeten, stijgt hun arbeidsprductiviteit beter p de hgte van actueel beleid en de mgelijkheden die de verheid biedt. Online deelnemen aan beleidsvering, teslagen aanvragen f je rijbewijs verlengen zijn slechts enkele vrbeelden van deze mgelijkheden. Beter geïnfrmeerd en ntwikkeld dr nline discussies, miljenen infrmatiebrnnen (nder andere verheidsinfrmatie, vacatures en nieuws) en kennisdeling via leermgevingen, weblgs, wiki s, fra f netwerksites. en hun belning in ttaal met 200 miljen (plus ng bijna 50 miljen vr ndernemers). Hierin is k het vrdeel pgenmen dat zij als cnsumenten ndervinden. Ongeveer 80% hiervan kmt terecht bij de werknemers zelf in de vrm van hger ln. Vr Eurpa als geheel zu dit in vijf jaar 35 à 85 miljard kunnen pleveren. Tt slt geeft de OECD (2006) aan dat digitaal vaardige werknemers van grt belang zijn vr prductiviteit, innvatie Scialer dr mails, nline deelname en werkgelegenheid. aan werk- en privé-netwerken, grepen en datingsites, chats met mensen ver de hele wereld. 4.2 Sciaal belang I2010 1, De ICT-pijler in de brede Lissabn-strategie, benadrukt naast het genemde ecnmische k het sciale belang. In Meer ntspannen dr het gemak van nline winkelen, snelle infrmatiebrnnen als Ggle en de Telefngids, (gezins)agenda s en datumprikkers heeft de Eurpese Cmmissie met dit actieplan een nieuw strategisch kader vr de infrmatiemaatschappij en media gepresenteerd. Ze spreekt in dit verband van e-inclusin, krtweg e-i ftewel het gebruik van ICT m sciale en ecnmische achterstelling en uitsluiting te verwinnen. (RMO, 2000) Na een evaluatie van het actieplan I2010 is dit jaar het einclusin initiative gelanceerd. Grepen die dreigen achterstand p te lpen, wrden hiermee gestimuleerd te participeren in de infrmatiemaatschappij en met ICT de levenskwaliteit te verbeteren. Ok het kabinet cnstateert dat het gebruik van ICT een psitieve invled heeft p sciale participatie en integratie van de bevlking. Dr de pkmst van , chat, netwerksites en fra, is de sciale functie van internet sterk gegreid. Rndm gemeenschappelijke interesse, gedeelde eigenschappen, belangen 1 I2010 verwijst naar 3 I s: Infrmatin Space, Innvatin in ICT en Inclusin.

8 en levenspatrnen ntstaan nline de meest uiteenlpende netwerken en grepen. Fysieke en materiële drempels spelen geen rl meer. De mderne mens heeft veel verschillende sciale relaties met meer persnen verspreid ver een grter gebied (RMO, 2000). Bij gebrek aan digitale vaardigheden liggen sciale uitsluiting en sciale ngelijkheid p de ler (Steyaert, De Haan, 2001). Deze ngelijkheid manifesteert zich p meerdere terreinen. Steyaert en De Haan (2001) hebben het in dit geval ver achterstand als e-surfende, e-werkende, e-cnsumerende, e- cmmunicerende en e-demcratische burger. 5. He digitaal vaardig te wrden? Zals in de vrige paragraaf duidelijk werd kan ICT mensen weerbaarder, beter geïnfrmeerd, scialer en meer ntspannen maken (RMO, 2000). Om deze mgelijkheden te benutten zijn digitale vaardigheden vereist. He wrden we digitaal vaardig? 5.1 Wat det de verheid al? Het kabinet heeft m de geschetste ambitie te behalen, evaardigheden als één van de vijf pririteiten p de ICT agenda vastgesteld 2. He de e-vaardigheid van digibeten, jngeren, uders, dcenten, MKB-ers, seniren en ambtenaren kan verbeteren, wrdt sinds februari 2009 bepaald dr het prgramma Digivaardig & Digibewust. Del van het prgramma is zveel mgelijk Nederlanders in staat te stellen m p een veilige manier de digitale mgelijkheden te benutten en deel te nemen aan de infrmatiemaatschappij. Een aantal maatregelen is al in ntwikkeling, zals de I-cach, Expertisecentrum Mediawijsheid, de DQ-test, Digibarmeter en de site digivaardigdigibewust.nl 3. Zwaartepunt van het prgramma wrdt echter gevrmd dr de werkgrepen p delgrep- f themaniveau, waarin deskundigen p het gebied van digitale vaardigheden participeren. Dit alles m een antwrd te geven p de vraag he het niveau van digitale vaardigheden in Nederland te verhgen?. 5.2 Wat kunnen we ng meer den? Zals we in de vrige paragraaf aangaven zijn er al meerdere maatregelen in ntwikkeling. Daarnaast zijn er al vele trajecten ntwikkeld m burgers digitaal vaardiger te maken. Deze activiteiten lijken met name gericht te zijn p de instrumentele en structurele vaardigheden. He kunnen we hier een vervlg aan geven en de infrmatie- en strategische vaardigheden vergrten? In paragraaf 3 lieten we immers zien dat het prbleem rndm infrmatie- en strategische vaardigheden ng grter is. Vr infrmatievaardigheden is dr Tnneman en Van Hek (2001) een zeven-stappenmdel uitgewerkt m deze vaardigheden aan te leren. Op basis van dit mdel is dr Van Hek en Reubzaet (2008) een training infrmatievaardigheden ntwikkeld vr lagerpgeleide vlwassenen. Hierbij is gebruik gemaakt van een blended learning -cncept dat bestaat uit nline cursusmateriaal, een frum en cntactbijeenkmsten. Dit cncept kan ged wrden vertaald naar andere delgrepen, zals jngeren met niveau 1 tt en met 4 (EQF, 2008). Ok kunnen dcenten via blendend learning wrden vrbereid p het begeleiden van lerenden, via een train-de-trainer die gebruik maakt van hetzelfde cncept. 2 Elektrnische dienstverlening dr de verheid; interperabiliteit en standaarden; maatschappelijke dmeinen en ICT en diensteninnvatie en ICT zijn de andere vier pririteiten. 3 Uitleg ver deze maatregelen is te vinden p ijfsleven_slaan_handen_ineen_m_digitale_klf_te_dichten/actieprgramma_digivaardig_digibewust

9 Vr strategische vaardigheden is het antwrd lastiger te geven. He leer je mensen immers he zij ICT in hun leven prductief kunnen tepassen? He weet ik bijvrbeeld dat ik een Ning 4 kan gebruiken m een nline discussie te starten en een vacaturesite m een baan te zeken? Een plssing zu gevnden kunnen wrden in het infrmele leren. 5.3 Infrmeel leren Met infrmeel wrdt het leren bedeld dat zich, min f meer tevallig, in cntexten vrdet die niet expliciet rnd leren gerganiseerd zijn, bijvrbeeld: de beginselen van het kken meekrijgen bij het helpen in de keuken, sciale vaardigheden aanleren dr het veren van gesprekken in het café, vaardigheden verwerven dr binnen het werk van anderen de kunst af te kijken (Onderwijsraad, 2003). Het leren is zelfgestuurd in plaats van dcentgestuurd. Om dit infrmele leren meer te rganiseren ntwikkelden Knwles, Hltn en Swansn (2005) het driedelige Andraggy in practice -mdel. Het eerste deel bestaat uit zes leerprincipes. Hiermee kunnen we analyseren in heverre infrmeel leren in een bepaalde (werk)situatie de plssing kan zijn afhankelijk van individuele en situatinele verschillen en de delen en het nut van het leren. Zie figuur 4. Figuur 4: De zes leerprincipes vlgens Knwles, Hltn & Swansn (2005) Kijken we naar digitale vaardigheden p strategisch niveau dan kunnen we p basis van dit mdel een aantal factren benemen die het infrmele leren kunnen belemmeren. Veel lerenden zijn p het strategische niveau nbewust nbekwaam; zij zijn ng blind vr het niet efficiënte gedrag. Het waarm van het leren is dus vaak nbekend. Zij hebben er geen last van. Het aanleren van strategisch digitale vaardigheden begint daarm bij bewustwrding. De DQ test van de verheid f eigen werkcases kunnen hierin een rl spelen. Leerriëntatie: dr deze nbewustheid, is het de vraag f een lerende prblemen in zijn dagelijks leven ndervindt waaraan hij het leren kan kppelen. Leermtivatie: behalve bewustwrding van het tekrt aan digitale vaardigheden, met er k een verlangen ntstaan naar leren. De lerende met echt het idee hebben iets te kunnen winnen dr gebruik van de cmputer. Op dat mment zal een lerende k delen stellen p dit gebied en zijn leertraject kunnen vlhuden. 4 Ning is een nline tl waarmee iedereen geheel nder eigen beheer een netwerksite kan starten m bijvrbeeld te discussiëren f infrmatie te delen.

10 Cndities: de lerende dient tt slt de beschikking te hebben ver een cmputer en internet. Stel dat aan deze vrwaarden vldaan zu zijn, dan zu een iemand die infrmeel leert de vier fasen drlpen zals weergegeven in figuur 5. Deze zijn ntleend aan het kennisdelingsmdel van Nnaka en Takeuchi (1995). Figuur 5: De vier fasen in het kennisdelingsmdel van Nnaka en Takeuchi (1995). 1. Scialisatie: een digitale drenkeling heeft er in het begin geen last van niet digitaal vaardig te zijn p een bepaald gebied. Ik weet niet wat ik met den (nbekwaam) en k niet waarm (nbewust). In mijn praktijk merk ik echter peens dr cntact met anderen dat ik vaardigheden mis. Om die vaardigheden te verkrijgen kan ik allereerst van anderen leren dr bij hen af te kijken en hen te imiteren en bserveren. Ik zie hen Skype, Ning f Yu Tube gebruiken. 2. Externalisatie: anderen prberen hun kennis ver he ICT-plssingen te te passen expliciet te maken. Lifehacking Waarm gebruiken zij Skype, Ning f Yu Tube? Dr 3. het stellen van vragen, discussie en samenwerking raak ik meer pgeleid, maar ik kan deze kennis niet direct tepassen. Ik ben ng bewust nbekwaam. Cmbinatie: vervlgens cmbineer ik deze kennis met kennis van andere vakgebieden f met prblemen die ik in mijn dagelijks leven tegenkm. Ik raak met iemand in gesprek f lees bij teval een tekst p een weblg ver Skype. Ik heb behefte m met een familielid in Zuid Amerika te bellen. Zu Skype daar mgelijk vr geschikt zijn? Ik pas het te en experimenteer ermee. Op Lifehacking.nl plaatsen blggers dagelijks tips m meer te den in minder tijd en met minder stress. Regelmatig spelen nieuwe ICT tls een belangrijke rl: Sneller ptellen in Excel znder frmules ; Mneybird een nline dienst m eenvudig prfessinele facturen te kunnen maken ; Ggle calender nu k ffline Ik ben bewust bekwaam. 4. Internalisatie: ik internaliseer deze kennis en ervaringen en pas deze nbewust te. Ik bel regelmatig met Skype en beheer mijn eigen discussies p Ning. Ik ben nbewust bekwaam gewrden. Wanneer er maatschappelijke f individuele ICT-veranderingen ptreden, wrden we gecnfrnteerd met nbekende terreinen. We kunnen daarbij terugvallen naar een nbewuste nbekwaamheid. De cyclus begint dan weer pnieuw. Op die manier blijft iedereen zijn vaardigheden aanscherpen en aanpassen aan de veranderende samenleving. We surfen niet alleen, maar hebben k de glven gecreëerd m al het geleerde te te passen. Met de zeewind in nze haren blijven we een levenlang digitaal.

11 Literatuur Eurpese cmmissie (2007): Kabinet (2008). ICT agenda _2008_2011 Knwles, M., F. Hltn & R. Swansn (2005). The Adult Learner. The definitive classic in adult educatin and human resurce develpment. Oxfrd: Butterwrth-Heinemann. Martin, A. (2006). Nnaka, I. & H. Takeuchi (1995). The knwledge creating cmpany. Hw Japanese Cmpanies create the Dynamics f Innvatin. Oxfrd: University Press. Onderwijsraad (2003). f Raad vr Maatschappelijke Ontwikkeling (2000)..Ver weg én dichtbij. Over he ICT de samenleving kan verbeteren. Den Haag: Sdu. Steyaert, J. (2000). Digitale vaardigheden: geletterdheid in de infrmatiesamenleving. The Hague: Rathenau Instituut. Steyaert, J. & J. de Haan (2001). Geleidelijk digitaal. Een nuchtere kijken p de sciale gevlgen van ICT. Den Haag: Sciaal en Cultureel Planbureau. Schneiderman, B. (1997). In: Syndr, L., A. Jnes, & J. L Bianc (2005). Using infrmatin and cmmunicatin technlgies in adult literacy educatin: new practices, new challenges. Adelaide: Natinal Centre fr Vcatinal Educatin Research. The Eurpean Qualificatins Framewrk (EQF, 2008) Tnneman, J. en F. van Hek (2000) De cmpetentie infrmatievaardigheid, TINFON, N. 2, Juni, pp Van Hek, F. & I. Reubzaet (2008). Blended Learning fr infrmatin skill. (part 2, page 360). Van Deursen, A. & J. van Dijk (2008). Digitale vaardigheden van Nederlandse burgers. Een prestatiemeting van peratinele, frmele, infrmatie en strategische vaardigheden bij het gebruik van verheidswebsites. Enschede: Universiteit van Twente. Van Dijk. J. (2005). The deepening divide. Inequality in the infrmatin sciety. Lndn: Sage Publicatins. Van Ingen, E., J. de Haan & M. Duimel (2007). Achterstand en Afstand: Digitale vaardigheden van lager pgeleiden, uderen, allchtnen en inactieven. The Hague: Sciaal en Cultureel Planbureau. Warschauer, M. (2003). Technlgy and scial inclusin: Rethinking the digital divide. Cambridge: MIT Press. Weda, J.N.T., J.J.M. Theeuwes, M. de Nij (2008). Maatschappelijke baten van evaardigheden. Een verkenning. Amsterdam: SEO.

Alle secundaire scholen, binnen de regio MidLim, met een klasgroep in de 2de of 3de graad waarin: o o o o o

Alle secundaire scholen, binnen de regio MidLim, met een klasgroep in de 2de of 3de graad waarin: o o o o o Klas-in-zicht Een negatieve grepsdynamiek, leerlingen die niet met elkaar vereen kunnen kmen, een vertrebelde relatie tussen leerlingen en leerkrachten, meilijk les kunnen geven dr strend gedrag, zijn

Nadere informatie

Huiswerk Informatie voor alle ouders

Huiswerk Informatie voor alle ouders Nummer 6 mei 2010 Huiswerk Infrmatie vr alle uders Huiswerk en efening Ged leren lezen en rekenen is belangrijk, want je hebt deze vaardigheden in het dagelijks leven veral ndig. Kinderen ged leren lezen

Nadere informatie

Coachend feedback geven. 2-daagse training rond feedback geven en ontvangen

Coachend feedback geven. 2-daagse training rond feedback geven en ontvangen 2-daagse training rnd feedback geven en ntvangen Wat is de kern van deze training? Tijdens deze intensieve praktijkpleiding zmen we in p een van de belangrijkste (én meilijkste) cmmunicatievaardigheden:

Nadere informatie

Cursussen CJG. (samenwerking tussen De Meerpaal en het onderwijs in Dronten) Voortgezet Onderwijs

Cursussen CJG. (samenwerking tussen De Meerpaal en het onderwijs in Dronten) Voortgezet Onderwijs Cursussen CJG (samenwerking tussen De Meerpaal en het nderwijs in Drnten) Vrtgezet Onderwijs 1 Faalangst (vrtgezet nderwijs) Faalangsttraining is vr jngeren die gespannen zijn en (te) veel nadenken ver

Nadere informatie

ICT IN HET BASISONDERWIJS?

ICT IN HET BASISONDERWIJS? OVERZICHT SESSIE DATAGEBRUIK BIJ HET VORMGEVEN VAN SCHOOLSPECIFIEK ICT-BELEID ICT in het nderwijs ICT-eindtermen 22 NOVEMBER 2012 Dr. Ruben Vanderlinde Vakgrep Onderwijskunde Meer inf: Ruben.Vanderlinde@UGent.

Nadere informatie

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen.

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen. 1 Leefbaarheid is een belangrijk, z niet hét thema van de laatste jaren. De wnmgeving wrdt vr mensen steeds belangrijker vr de ervaren wn. Ok vanuit het perspectief van sciale chesie, veiligheid en sciaal-ecnmische

Nadere informatie

Transmuraal Programma Management

Transmuraal Programma Management Transmuraal Prgramma Management Een prpsitie van Vitha versie 1 Inhudspgave 1 Inleiding... 3 2 Transmurale behandelpraktijken... 3 2.1 Transmurale zrg nader gedefinieerd... 3 2.2 Transmurale zrg in de

Nadere informatie

Chic, zo n gedragspatroongrafiek!

Chic, zo n gedragspatroongrafiek! Chic, z n gedragspatrngrafiek! Leerdelen: De leerlingen kunnen nder begeleiding de verwevenheid tussen ecnmische, sciale en eclgische aspecten in duurzaamheidsvraagstukken herkennen. De leerlingen krijgen

Nadere informatie

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar Maak van 2015 juw persnlijk prfessinaliseringsjaar en wrd Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Deze status wrdt bereikt na certificering dr het nafhankelijke

Nadere informatie

Projectaanvraag Versterking sociale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân

Projectaanvraag Versterking sociale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân 1 Prjectaanvraag Versterking sciale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân 1. Aanleiding Eind 2012 heeft Prvinciale Staten van de prvincie Fryslân keuzes gemaakt mtrent de 'kerntakendiscussie'.

Nadere informatie

Vooraf. Operationeel programma ESF. 01.01.2014 t/m 31.12.2020

Vooraf. Operationeel programma ESF. 01.01.2014 t/m 31.12.2020 Subsidieregeling ESF 2014-2020 De Subsidieregeling ESF 2014-2020 (ESF) is gericht p de ndersteuning van prjecten p het gebied van actieve inclusie en actief en geznd uder wrden. Algemene infrmatie Aanvraagtermijn:

Nadere informatie

Lokale subsidies voor energiebesparing en duurzame energie

Lokale subsidies voor energiebesparing en duurzame energie RETS RESpedia Lkale subsidie vr energieprjecten Ec Centre Wales Jake Hllyfield Lkale subsidies vr energiebesparing en duurzame energie Diverse lkale verheden in Wales hebben uiteenlpende maatregelen genmen

Nadere informatie

Evaluatierapport Scalda - Groep 3 29 januari 26 maart 2014

Evaluatierapport Scalda - Groep 3 29 januari 26 maart 2014 Evaluatierapprt Scalda - Grep 3 29 januari 26 maart 2014 1. Inleiding, deelnemers en activiteiten In dit dcument wrden de bevindingen weergegeven van begeleiders en deelnemers die betrkken waren bij de

Nadere informatie

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012 Veel gestelde vragen huurbeleid 18 ktber 2012 Algemeen: 1. Waarm kmt er een nieuw huurbeleid? Een aantal ntwikkelingen heeft ervr gezrgd dat wij ns huurbeleid hebben aangepast. Deze ntwikkelingen zijn:

Nadere informatie

V-ICT-OR begeleidt besturen in hun informatiehuishouding voor optimaal verloop van samenvoeging gemeente en OCMW

V-ICT-OR begeleidt besturen in hun informatiehuishouding voor optimaal verloop van samenvoeging gemeente en OCMW V-ICT-OR begeleidt besturen in hun infrmatiehuishuding vr ptimaal verlp van samenveging gemeente en OCMW De infrmatica in steden en gemeenten greide sinds de jaren 80 rganisch. Dat stapje bij stapje greien

Nadere informatie

Dromen met realiteitszin

Dromen met realiteitszin Platfrm Zrg, Welzijn en Onderwijs Digitaal verbnden Drmen met realiteitszin Een gedeelde kijk p de tekmst van prfessineel leren Gezamenlijk (In)frmeel (Les) material delen Actueel Leren en ntwikkelen Open

Nadere informatie

Pestprotocol Cazemierschool 2012

Pestprotocol Cazemierschool 2012 Pestprtcl Cazemierschl 2012 Vrwrd De Cazemierschl is een Prtestants Christelijke schl, die werkt vanuit de Jenaplanvisie. Dat betekent dat vr nze schl de algemeen menselijke waarden zals gemeenschapszin,

Nadere informatie

Koninklijke Nederlandse Algemene Schermbond

Koninklijke Nederlandse Algemene Schermbond KvK te s-gravenhage 40409378 Pstbus 600 Phne +31 (0)79 343 81 49 inf@knas.nl 2700 MD Zetermeer Fax +31 (0)79 343 81 50 www.knas.nl Kninklijke Van: KNAS Opleidingen Maitre AJ van der Weg Onderwerp: Tpcach

Nadere informatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie Duurzaam inzetbaar in een vitale rganisatie Vitaliteit en bevlgenheid vrmen sleutelbegrippen vr het ptimaal en duurzaam inzetten van medewerkers. Vitale medewerkers bruisen van energie, velen zich fit

Nadere informatie

Baan in Beeld. Outplacementprogramma Goud

Baan in Beeld. Outplacementprogramma Goud Baan in Beeld. Outplacementprgramma Gud De utplacementprgramma s van Baan in Beeld zijn bestemd vr medewerkers die een rganisatie gaan verlaten en nieuw werk zeken. Om aan de unieke behefte van uw medewerker

Nadere informatie

De Ultieme Sollicitatie Gids.

De Ultieme Sollicitatie Gids. De Ultieme Sllicitatie Gids. Ha Aanstaande Superheld! Hierbij een mie verzameling met nuttige infrmatie. Lees het dr en kijk wat je eruit kunt halen. Sms staan er bepaalde tips f acties dubbel in. Dat

Nadere informatie

Excellente werving, Excellente studenten. Studentenwerving

Excellente werving, Excellente studenten. Studentenwerving Excellente werving, Excellente studenten Studentenwerving Ondersteuningstraject werving Vraag vanuit de Centres en Centra Gebaseerd p ndersteuningsvraag Individuele benadering, inzichten vr iedereen 2

Nadere informatie

Beleidsnotitie 2013-2016. 100, uw welzijns- en zorgnetwerk. Vastgesteld op 26 april 2013

Beleidsnotitie 2013-2016. 100, uw welzijns- en zorgnetwerk. Vastgesteld op 26 april 2013 Beleidsntitie 2013-2016 100, uw welzijns- en zrgnetwerk Vastgesteld p 26 april 2013 1 1 Inleiding Begin 2012 maakte 100, uw welzijns- en zrgnetwerk een drstart, na vier jaar nder de naam Zwel NN vanuit

Nadere informatie

Start duurzame inzetbaarheid

Start duurzame inzetbaarheid Start duurzame inzetbaarheid Een praktijkcasus Dr: Rlf Weijers, Pauline Miedema Hewel duurzame inzetbaarheid een veelbesprken thema is, blijft het lastig m het cncreet te maken en er handen aan veten aan

Nadere informatie

PEST PROTOCOL. Prins Willem-Alexanderschool

PEST PROTOCOL. Prins Willem-Alexanderschool PEST PROTOCOL Prins Willem-Alexanderschl Wat is een pestprtcl? Een pestprtcl is een aantal vereenkmsten ver het tegengaan van pesten. Een afspraak tussen de schl, de kinderen en de uders. Waarm een pestprtcl?

Nadere informatie

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers Handreiking functinerings- en berdelingsgesprekken griffiers September 2014 Functineringsgesprek Als de griffier is aangesteld, is het verstandig m met elkaar te blijven reflecteren p het functineren.

Nadere informatie

Biontica Workshop Zelfredzaamheid & Zelfsturing

Biontica Workshop Zelfredzaamheid & Zelfsturing Bintica Wrkshp Zelfredzaamheid & Zelfsturing Visie p Zelfredzaamheid & Zelfsturing Lgica van het gevel, Arnld Crnelis, 1998, ISBN 90-72258- 02-9 Het verbrgen prgramma vr het menselijk leren is aangebren

Nadere informatie

Infovergadering algemene offerteaanvraag 2012/10252

Infovergadering algemene offerteaanvraag 2012/10252 Infvergadering algemene fferteaanvraag 2012/10252 Onderwerp: een samenwerking realiseren p het vlak van strategie en creatie vr de cmmunicatie van de VDAB, m tt eenvrmigheid te kmen in de interne en externe

Nadere informatie

CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014

CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014 CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014 Inhud Respns... 1 Samenvatting van de resultaten... 1 Vragen ver de pleiding... 2 Vragen ver de stagiair... 3 Wat ziet u als sterke punten van de pleiding CMD?... 4 Wat

Nadere informatie

Als u een toelichting wilt geven, op één van uw antwoorden, dan kunt u dat aan het einde van de vragenlijst doen.

Als u een toelichting wilt geven, op één van uw antwoorden, dan kunt u dat aan het einde van de vragenlijst doen. VRAGENLIJST Beste mantelzrger, Deze vragenlijst is bedeld vr u. Dr het invullen van bijgaande vragenlijst krijgt u inzicht in de rzaken van uw belasting. Het maakt u bewust van uw situatie. In de vragenlijst

Nadere informatie

De denkstijltest. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

De denkstijltest. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu De denkstijltest Wat is het? Uw manier van denken bepaalt in sterke mate he u zich velt en he u handelt. Dat geldt vr individuen, maar k vr teams en rganisaties. MindSnar is een methde waarmee denkstijlen

Nadere informatie

Handleiding. Het opstellen van een diaconaal beleidsplan

Handleiding. Het opstellen van een diaconaal beleidsplan Handleiding Het pstellen van een diacnaal beleidsplan Versie 1.0 Generale diacnale cmmissie Datum: augustus 2015 Generale diacnale cmmissie Vendelier 51-D 3905 PC VEENENDAAL Telefn (0318) 505541 Website:

Nadere informatie

6. Opleidingskader voor de procesopleiding Informatiemanagement

6. Opleidingskader voor de procesopleiding Informatiemanagement 6. Opleidingskader vr de prcespleiding Infrmatiemanagement In het prject GROOTER wrden nder andere een aantal pleidingskaders ntwikkeld vr prcessen nder Bevlkingszrg. Hiernder wrdt het pleidingskader vr

Nadere informatie

Themadag 'Agrocomplex Scheldemond: samen een wereld te winnen?!' Verslag

Themadag 'Agrocomplex Scheldemond: samen een wereld te winnen?!' Verslag Themadag 'Agrcmplex Scheldemnd: samen een wereld te winnen?!' 27 nvember 2009, IJzendijke Vr inleidingen zie handuts. Verslag Vragenrnde na inleidingen Langs beide kanten van de grens zijn verschillende

Nadere informatie

VISIE OP LEREN. De uitgangspunten van de samenwerking; Het opleiden binnen het partnerschap; Het leren binnen het partnerschap.

VISIE OP LEREN. De uitgangspunten van de samenwerking; Het opleiden binnen het partnerschap; Het leren binnen het partnerschap. VISIE OP LEREN Opleiden en leren in het partnerschap Apeldrn Zutphen Vr het welslagen van de missie is het van het grtste belang dat binnen het partnerschap gewerkt wrdt vanuit een gemeenschappelijke visie

Nadere informatie

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563 Inspectie Werk en Inkmen Tezicht Gemeentelijk Dmein De Gemeenteraad Pstbus 11563 2502 AN Den Haag Prinses Beatrixlaan 82 2595 AL Den Haag Telefn (070) 304 44 44 Fax (070) 304 44 45 www.lwiweb.nl Cntactpersn

Nadere informatie

ALLE DIENSTEN DIE U NODIG HEBT, WAAR U OOK BENT

ALLE DIENSTEN DIE U NODIG HEBT, WAAR U OOK BENT ALLE DIENSTEN DIE U NODIG HEBT, WAAR U OOK BENT De Dienstenrichtlijn met de cnsument een ruimere keuze bieden, meer waar vr zijn geld geven en een vlttere tegang tt diensten in de hele EU verzekeren WAAROM

Nadere informatie

AGE Algemene Vergadering 2013 Declaratie 17 May 2013

AGE Algemene Vergadering 2013 Declaratie 17 May 2013 AGE Algemene Vergadering 2013 Declaratie 17 May 2013 De Eurpese Unie is p een cruciaal mment gekmen en nderzekt de hervrming van haar visie en haar bij vrrang belangrijkste dmeinen, in het licht van de

Nadere informatie

Mediteren voor Musici

Mediteren voor Musici Het Sandelhut Meditatietechnieken, Caching en Training Mediteren vr Musici Lcatie: Het Beekse Bshuis Girlesedijk ngenummerd Hilvarenbeek Pst: Gildelaan 41 5081 PJ Hilvarenbeek Cntact: 06 155 77 510 infrmatie@hetsandelhut.nl

Nadere informatie

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid Samenvatting BEELDEN OVER COMMUNICATIE TEYLINGEN Bevindingen gesprekken ver Cmmunicatie, raad- en cllegeleden, rganisatie en samenleving In deze ntitie zijn de resultaten van zwel de gesprekken van 9 ktber

Nadere informatie

Pestprotocol. 1 Achtergrond. 1.1 Uitgangspunt. 1.2 Pesten in het cluster-4-onderwijs. Onderwijs. Pestprotocol Versie: 1.0 Datum: 20 mei 2014

Pestprotocol. 1 Achtergrond. 1.1 Uitgangspunt. 1.2 Pesten in het cluster-4-onderwijs. Onderwijs. Pestprotocol Versie: 1.0 Datum: 20 mei 2014 Pestprtcl Onderwijs Pestprtcl Versie: 1.0 Datum: 20 mei 2014 1 Achtergrnd 1.1 Uitgangspunt Beleid tegen pesten valt binnen het veiligheidsbeleid van Yulius Onderwijs. Ons uitgangspunt is dat nze schl een

Nadere informatie

Naam van de organisatie: Uw naam: Wat is uw functie? Tot welke sector behoort uw organisatie? Wat is de omvang van uw organisatie?

Naam van de organisatie: Uw naam: Wat is uw functie? Tot welke sector behoort uw organisatie? Wat is de omvang van uw organisatie? Naam van de rganisatie: Uw naam: Wat is uw functie? Directeur/hfd van een Academie Directeur/hfd afdeling Opleidingen Senir Learning Cnsultant/ Senir Onderwijskundige Learning cnsultant/ Onderwijskundige

Nadere informatie

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica Prgramma Welzijn en Zrg Nieuwe Zrg en Dmtica Aanleiding De mgelijkheden vr het langer zelfstandig thuis blijven wnen, meten wrden verbreed. Technlgische ntwikkelingen die zrg p afstand en het participeren

Nadere informatie

Rapport. Bekend maakt bemind Onderzoek naar de bekendheid van en waardering voor het Expertisecentrum Veilige Publieke Taak

Rapport. Bekend maakt bemind Onderzoek naar de bekendheid van en waardering voor het Expertisecentrum Veilige Publieke Taak Rapprt Bekend maakt bemind Onderzek naar de bekendheid van en waardering vr het Expertisecentrum Veilige Publieke Taak Over het CAOP Het CAOP is hét kennis- en dienstencentrum p het gebied van arbeidszaken

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Opleiding. Module. Lestijden 40

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Opleiding. Module. Lestijden 40 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Ondernemingscmmunicatie Mdule MarketingManagement Cde A2 Lestijden 40 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte ttale studiebelasting (in uren) 1 Mgelijkheid tt JA aanvragen

Nadere informatie

*** Enquête *** afstudeerscriptie over de huidige elektronische verbindingen*

*** Enquête *** afstudeerscriptie over de huidige elektronische verbindingen* *** Enquête *** Inleidend Als student van de Universiteit Twente de ik in het kader van mijn masterstudie Public Safety een (klik hier vr definitie) afstudeerscriptie ver de huidige elektrnische verbindingen*

Nadere informatie

Succesvol samenwerken met ouders. Onderzoek Ouderbetrokkenheid. Bundel in te kijken in de leraarskamer. http://flob.sint-niklaas.

Succesvol samenwerken met ouders. Onderzoek Ouderbetrokkenheid. Bundel in te kijken in de leraarskamer. http://flob.sint-niklaas. Onderzek Ouderbetrkkenheid V.U. : Lieve Van Daele, Grte Markt 1, 9100 Sint-Niklaas Succesvl samenwerken met uders Bundel in te kijken in de leraarskamer http://flb.sint-niklaas.be ONDERZOEK GOK-PROJECT

Nadere informatie

Verandertrajecten voor individuele medewerkers

Verandertrajecten voor individuele medewerkers Het Sandelhut Meditatietechnieken, Caching en Training Verandertrajecten vr individuele medewerkers Lcatie: Het Beekse Bshuis Girlesedijk ngenummerd Hilvarenbeek Pst: Gildelaan 41 5081 PJ Hilvarenbeek

Nadere informatie

Handleiding TechFinder: gebruikers

Handleiding TechFinder: gebruikers Handleiding TechFinder: gebruikers Wetenschap- en techniekaanbd p maat Inhud Wat is TechFinder?... 1 Vr wie?... 1 Registreren... 1 Inlggen... 2 Prduct zeken... 3 Resultaat zekpdracht... 6 Prduct aanvragen...

Nadere informatie

Planning. Week Les Thuis Af. Uitleg nieuwe opdracht Reclame en Campagnes Onderzoek Orange Baby s - NEE - -

Planning. Week Les Thuis Af. Uitleg nieuwe opdracht Reclame en Campagnes Onderzoek Orange Baby s - NEE - - Planning Week Les Thuis Af 4 Uitleg nieuwe pdracht Reclame en Campagnes Onderzek Orange Baby s - - - NEE 5 Afmaken nderzek Orange Babys Beginnen nderzek Plus supermarkten Afmaken nderzek Plus supermarkten

Nadere informatie

Masterclass SharePoint Online. in het onderwijs. APS IT-diensten, Utrecht

Masterclass SharePoint Online. in het onderwijs. APS IT-diensten, Utrecht Office 365 in het nderwijs Masterclass SharePint Online Masterclass Office 365 - SharePint Online in het nderwijs. APS IT-diensten, Utrecht Micrsft Office 365 in het nderwijs Micrsft Office 365 biedt nderwijsinstellingen

Nadere informatie

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen.

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen. Checklist berdeling adviesaanvraag 1. De adviesaanvraag Heeft de r een adviesaanvraag gehad? Let p: een rapprt is in principe geen adviesaanvraag. Met een adviesaanvraag wrdt bedeld: het dr de ndernemer

Nadere informatie

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR!

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR! Ontwikkeling van kinderen, stagnatie van de ntwikkeling en drverwijzen Wij prberen er vr te zrgen dat kinderen zich bij nze pvang plezierig velen en zich kunnen ntwikkelen. Om te kunnen berdelen f dit

Nadere informatie

Pedagogische Civil Society

Pedagogische Civil Society Pedaggische Civil Sciety Nieuwkmer in het cntinuüm van pvedndersteuning? 4 juni 2010 Drs. Cécile Winkelman Irene Sies, MSc Welkm Drs. Cécile Winkelman Irene Sies, MSc Werkzaam bij SO&T: kwaliteit in Opveden

Nadere informatie

MedewerkerMonitor Benchmark in de Zorg

MedewerkerMonitor Benchmark in de Zorg MedewerkerMnitr Benchmark in de Zrg Telichting pzet vragenlijst en invulinstructies U heeft een inlgcde ntvangen per brief f per e-mail. Mcht u geen inlgcde ntvangen hebben, dan kunt u terecht bij de benchmarkcördinatr

Nadere informatie

Stap 1. Wat wil jij?

Stap 1. Wat wil jij? Stap 1. Hi Iemand heeft het idee dat jij wel wat supprt kunt gebruiken. Dat kunnen je uders zijn, een vriend/vriendin een therapeut f iemand anders die ju ged kent. Die iemand wil graag dat jij hulp krijgt

Nadere informatie

VAN OUDERCOMITÉ NAAR OUDERRAAD

VAN OUDERCOMITÉ NAAR OUDERRAAD VAN OUDERCOMITÉ NAAR OUDERRAAD Sinds 1 september 2004 kan elke schl een uderraad prichten vlgens het participatiedecreet. Het schlbestuur is verplicht m een uderraad p te richten als 10% van de uders er

Nadere informatie

Ontdek wie je bent, wat je kan en wat je wilt!

Ontdek wie je bent, wat je kan en wat je wilt! Haarbrug 18, 3751 LM Bunschten inf@baaninbeeld.cm www.baaninbeeld.cm Baan in Beeld Lpbaanadvies Ontdek wie je bent, wat je kan en wat je wilt! Het lpbaanadvies van Baan in Beeld is bestemd vr: 1) Medewerkers

Nadere informatie

Het Grote Geldonderzoek: hoe ga je met je geld om?

Het Grote Geldonderzoek: hoe ga je met je geld om? Het Grte Geldnderzek: he ga je met je geld m? Natinaal Instituut vr Budgetvrlichting (Nibud) Tijdsduur: één les Werkvrm: individueel met een discussie in de klas Niveau: bedeld vr alle leerlingen van klas

Nadere informatie

Openbare raadpleging over de evaluatie van de Europese strategie inzake handicaps 2010/2020

Openbare raadpleging over de evaluatie van de Europese strategie inzake handicaps 2010/2020 Openbare raadpleging ver de evaluatie van de Eurpese strategie inzake handicaps 2010/2020 Er zijn in de EU ngeveer 80 miljen mensen met een handicap. Vr deze mensen is het, dr allerlei belemmeringen, vaak

Nadere informatie

Blended Learning Jos Fransen

Blended Learning Jos Fransen Blended Learning Js Fransen Inleiding Over het begrip 'blended learning' is al veel geschreven, maar altijd vanuit een specifieke invalshek. Dat leidt tt verschillende definities van het begrip 'blended

Nadere informatie

In de workshop is alleen een bijdrage geleverd met betrekking tot de theoretische onderbouwing/ het theoretisch kader van het curriculum.

In de workshop is alleen een bijdrage geleverd met betrekking tot de theoretische onderbouwing/ het theoretisch kader van het curriculum. Verslag wrkshp 1 en 2 : In de wrkshp is alleen een bijdrage geleverd met betrekking tt de theretische nderbuwing/ het theretisch kader van het curriculum. Een eerste reactie p de pzet van het curriculum:

Nadere informatie

Maatschappelijke Stage

Maatschappelijke Stage Maatschappelijke Stage 2 Inhud 1. Wat is MAS? 1.1 MAS algemeen. 1.2 MAS p het Gren van Prinstererlyceum 1.3 Deadlines 2. Stage zeken 2.1 De stage cördinatr p schl. 2.2 Masactief 3. De frmulieren 3.1 Aanvraagfrmulier

Nadere informatie

Visietekst BuO Type 3 Onderwijs en begeleiding aan kinderen met ernstige emotionele- en /of gedragsproblemen

Visietekst BuO Type 3 Onderwijs en begeleiding aan kinderen met ernstige emotionele- en /of gedragsproblemen Visietekst BuO Type 3 Onderwijs en begeleiding aan kinderen met ernstige emtinele- en /f gedragsprblemen Schljaar 2009-2010 Welkm jij. Jij, helemaal jezelf. Nieuw vr ns, nbekend, ged zals je bent. Wij

Nadere informatie

Otten, J Artikel ESAA, 2009 Risicomanagement: een geïntegreerde benadering

Otten, J Artikel ESAA, 2009 Risicomanagement: een geïntegreerde benadering Risicmanagement: een geïntegreerde benadering Cpyright: Alle rechten zijn vrbehuden aan de auteur(s) van dit dcument en Auditing.nl 1 Risicmanagement Een geïntegreerde benadering Auteur: Jan Otten 10 juli

Nadere informatie

Aanvraagformulier cofinanciering LEF

Aanvraagformulier cofinanciering LEF Aanvraagfrmulier cfinanciering LEF 1. Aanvraag vr delstelling: Welke delstellingen uit het Ecnmisch Actieprgramma 2016 2019 zijn delstellingen die u met uw prject gaat realiseren f aan bij gaat dragen?

Nadere informatie

Project Ad-Power: Van reclamewijsheid naar weerbaarheid

Project Ad-Power: Van reclamewijsheid naar weerbaarheid 2012 Prject Ad-Pwer: Van reclamewijsheid naar weerbaarheid Fnds Mediawijzer.net 2011 Esther Rzendaal Universiteit van Amsterdam 1-10-2012 Inhud Achtergrnd prject Ad-Pwer 2 Onderzek 1 4 Onderzek 2 8 De

Nadere informatie

Training Faciliteren door middel van de moderatiemethode

Training Faciliteren door middel van de moderatiemethode samen beslist beter besluiten Training Faciliteren dr middel van de mderatiemethde Training Techniek Resultaat Tepasbaar. Dynamisch. Interactief. Visueel. Zelfdcumenterend. Overzichtelijk. Betrkkenheid.

Nadere informatie

re-integratie jobcaoching praktijkleerwerktraject De Pastorie diverse branches social return

re-integratie jobcaoching praktijkleerwerktraject De Pastorie diverse branches social return jbcaching praktijkleerwerktraject De Pastrie scial return Stichting MatchWinners Rermnd jbcaching praktijkleerwerktraject De Pastrie scial return Stichting Matchwinners Rermnd 1. Intr Sinds 2009 biedt

Nadere informatie

Bijlage 4. Toetsingskader ontwerp levensloopbestendig Zeist-Oost

Bijlage 4. Toetsingskader ontwerp levensloopbestendig Zeist-Oost Bijlage 4 Tetsingskader ntwerp levenslpbestendig Zeist-Ost 1. Opzet Het tetsingskader Levenslpbestendig Zeist-Ost bestaat uit een aantel nderdelen. Een algemeen deel gaat ver de levenslpbestendige wijk:

Nadere informatie

Samenvatting Docentenhandleiding

Samenvatting Docentenhandleiding Samenvatting Dcentenhandleiding Cursus Selecteren znder vrrdelen: Vr de beste match! Mdule 4 Wettelijke kaders & Regelgeving: handreikingen vr tepassing in de praktijk Dit pleidingsaanbd is tt stand gekmen

Nadere informatie

Outplacementprogramma Zilver

Outplacementprogramma Zilver Haarbrug 18, 3751 LM Bunschten inf@baaninbeeld.cm www.baaninbeeld.cm Outplacementprgramma Zilver De utplacementprgramma s van Baan in Beeld zijn bestemd vr medewerkers die een rganisatie gaan verlaten

Nadere informatie

Wie verkoopt uw huis?

Wie verkoopt uw huis? Wie verkpt uw huis? Accuntnet Verkp Vertruwens Persn Service Accuntnet V V P Service Wie verkpt uw huis? Als u uw huis wilt verkpen, schakelt u k in Spanje een makelaar in. Echter in Spanje geeft men nrmaal

Nadere informatie

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2 Eenzaamheid Idske de Haan- de Jng> 1. Ter inleiding 2 2. Wat is eenzaamheid? 2 3. He ntstaat eenzaamheid 3 a. Externe factren 3 b. Persnlijkheidskenmerken f karakter 4 c. Gedragspatrnen

Nadere informatie

Kenneth Smit Consulting -1-

Kenneth Smit Consulting -1- Versneld en cntinu verbeteren van de perfrmance en de resultaten van uw medewerkers en rganisatie. Perfrmance en rendementsverbetering van uw rganisatie is de fcus waarp de activiteiten van Kenneth Smit

Nadere informatie

Criteria Plusklassen Samenwerkingsverband WSNS Kop van Noord-Holland

Criteria Plusklassen Samenwerkingsverband WSNS Kop van Noord-Holland Criteria Plusklassen Samenwerkingsverband WSNS Kp van Nrd-Hlland Er is sprake van hgbegaafdheid, blijkens uit: Een ttale intelligentie gelijk f hger dan 130 N.B.: bij een intelligentienderzek wrdt nrmaliter

Nadere informatie

Training Werken aan Welbevinden. Opleidingscurriculum. Facit, Velsen-Noord Februari 2011

Training Werken aan Welbevinden. Opleidingscurriculum. Facit, Velsen-Noord Februari 2011 Training Werken aan Welbevinden Opleidingscurriculum Facit, Velsen-Nrd Februari 2011 Inhudspgave Inleiding 3 1. Algemene beschrijving van de pleiding 4 1.1 Delgrep 4 1.2 Kwalificaties 4 1.3 Uitgangspunten

Nadere informatie

M A R I J E D E G R O O T G R O O T I N H R

M A R I J E D E G R O O T G R O O T I N H R Pauline Siebers Caching A A N M E L D I N G H E R F S T A C T I E 2 0 1 5 Dank vr je interesse in nze aanbieding! We willen startende ndernemers niet alleen fcus maar k slagkracht meegeven. Daarm wrdt

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan 2011-2013. Christelijke Peuterspeelzaal Lotje

Pedagogisch beleidsplan 2011-2013. Christelijke Peuterspeelzaal Lotje Pedaggisch beleidsplan 2011-2013 Christelijke Peuterspeelzaal Ltje Inhudspgave 1. Inleiding 2. Visie 3. Delen 4. Uitwerking van de delen 4.1 Liefdevlle benadering 4.2 Bijbelse waarden en nrmen 4.3 Emtinele

Nadere informatie

De bedrijfscultuur als ziel van de onderneming

De bedrijfscultuur als ziel van de onderneming De bedrijfscultuur als ziel van de nderneming Zin en nzin ver cultuurverandering Bek: Edgar Schein, 2004 ISBN-13: 9789055941872 ISBN-10: 9055941875 Samenvatting: Invlve Inhudspgave Hfdstuk 1 Het belang

Nadere informatie

Studeren zonder belemmeringen

Studeren zonder belemmeringen Studeren znder belemmeringen Bepalende factr: de dcent Eén p de tien Nederlandse studenten heeft dr een beperking last van belemmeringen tijdens zijn pleiding. Ze maken het zichzelf en hun dcenten sms

Nadere informatie

Boschveld on Tour. Herijking Sociale Visie Boschveld 2015-2019

Boschveld on Tour. Herijking Sociale Visie Boschveld 2015-2019 Bschveld n Tur Herijking Sciale Visie Bschveld 2015-2019 Inleiding Vr u ligt het verslag van de herijking van de sciale visie van Bschveld vr de peride 2015 2019. In 2007 is de sciale visie van Bschveld

Nadere informatie

Werkblad ontwikkelwijzer Gouden Standaard

Werkblad ontwikkelwijzer Gouden Standaard Werkblad ntwikkelwijzer Guden Standaard Beeld van de leerling Vraag Opmerkingen/antwrden Actie He brengen wij nze leerlingen in beeld? (met g p telating tt gymnasiumstrm) Op welke manier maken wij ptimaal

Nadere informatie

M200403. Het MKB en de BV. Achtergronden van de keuze van ondernemers. Ro Braaksma. Klaas Bangma

M200403. Het MKB en de BV. Achtergronden van de keuze van ondernemers. Ro Braaksma. Klaas Bangma M200403 Het MKB en de BV Achtergrnden van de keuze van ndernemers R Braaksma Klaas Bangma Zetermeer, 24 maart 2004 Het MKB en de BV Waarm kiezen ndernemers vr een bepaalde rechtsvrm? En in het bijznder:

Nadere informatie

Accountmanagers laten veel kansen liggen

Accountmanagers laten veel kansen liggen Vndelstraat 35e Accuntmanagers laten veel kansen liggen Sinds de crisis zijn de financiële markten structureel veranderd. Vr de crisis kregen de banken veel aanvragen, was het kapitaal veel gedkper en

Nadere informatie

Aan de hand van deze 3 lessen ontdekken de leerlingen dat er techniek in en om de Schelde, dus in onze regio, een erg belangrijke rol speelt.

Aan de hand van deze 3 lessen ontdekken de leerlingen dat er techniek in en om de Schelde, dus in onze regio, een erg belangrijke rol speelt. Techniek & de Schelde Aan de hand van deze 3 lessen ntdekken de leerlingen dat er techniek in en m de Schelde, dus in nze regi, een erg belangrijke rl speelt. Gerelateerde kerndelen Vlaanderen, Primair

Nadere informatie

Kenmerken en uitkomsten van professionele echtscheidingsbemiddeling in Vlaanderen

Kenmerken en uitkomsten van professionele echtscheidingsbemiddeling in Vlaanderen Kenmerken en uitkmsten van prfessinele echtscheidingsbemiddeling in Vlaanderen 20 nvember 2015 Prf. Dr. Sfie Vanassche Dr. An Katrien Sdermans Prf. dr. Ken Matthijs Family and Ppulatin Studies, KU Leuven

Nadere informatie

Voorbereidingsjaar hoger onderwijs voor anderstaligen. Functieprofiel: Leerondersteuner Voorbereidingsjaar Hoger Onderwijs voor Anderstaligen

Voorbereidingsjaar hoger onderwijs voor anderstaligen. Functieprofiel: Leerondersteuner Voorbereidingsjaar Hoger Onderwijs voor Anderstaligen Vrbereidingsjaar hger nderwijs vr anderstaligen Prvincieplein 1 Cntact: Functieprfiel: Leerndersteuner Vrbereidingsjaar Hger Onderwijs vr Anderstaligen Samenvatting Als leerndersteuner begeleid en ndersteun

Nadere informatie

Samenvatting Deelprojecten Ouderen Samen

Samenvatting Deelprojecten Ouderen Samen Samenvatting Deelprjecten Ouderen Samen Vughtse Ouderen aan het Wrd In januari 2007 zijn dr het Prject Ouderen Samen vier bijeenkmsten gerganiseerd waarvr alle Vughtse inwners van 55 jaar en uder waren

Nadere informatie

Genderloopbaankloof: enkele voorzetten vanuit Persephone vzw, organisatie van vrouwen met een handicap of invaliderende chronische ziekte

Genderloopbaankloof: enkele voorzetten vanuit Persephone vzw, organisatie van vrouwen met een handicap of invaliderende chronische ziekte Genderlpbaanklf: enkele vrzetten vanuit Persephne vzw, rganisatie van vruwen met een handicap f invaliderende chrnische ziekte De genderlpbaanklf verdient aandacht van de beleidsmakers en de sciale partners.

Nadere informatie

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs.

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht p Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Dia 1 Opmerking vr de presentatr: in het geval u tijd te krt kmt, kunt u de blauwe tekst als ptineel beschuwen

Nadere informatie

Grip op reclame Internet (cookies)

Grip op reclame Internet (cookies) DDMA PRIVACY AUTORITEIT - CONSUMENTEN HANDBOEK Grip p reclame Internet (ckies) PRAKTISCH ADVIES BIJ COMMERCIËLE COMMUNICATIE Vrwrd Aan de hand van cncrete infrmatie en handige checklists bieden wij u via

Nadere informatie

PESTEN. Deze folder is een hulpmiddel voor jou en je kind om samen te leren over pesten en hoe je dit kan stoppen.

PESTEN. Deze folder is een hulpmiddel voor jou en je kind om samen te leren over pesten en hoe je dit kan stoppen. PESTEN Deze flder is een hulpmiddel vr ju en je kind m samen te leren ver pesten en he je dit kan stppen. WAT IS PESTEN? Pesten is iemand anders bewust bedreigen, bang maken, uitdagen, uitschelden f pijn

Nadere informatie

.1-4- gemeente Eindhouen

.1-4- gemeente Eindhouen .1-4- gemeente Eindhuen Inleiding 3 3 Vr u ligt het Jaarverslag Leerplicht en Straks.nu 2008-2009. Qua vrm en pmaakeen ander jaarverslag dan u gewend bent. De vrij uitgebreide weergave van allerlei zaken

Nadere informatie

Contract gedragsverandering

Contract gedragsverandering Cntract gedragsverandering Stappenplan m je delen te bereiken Tips m je delen te bereiken Cntract vr gedragsverandering (vrbeeld) Del/gedrag Om deel te nemen aan de Dam tt Dam lp met mijn vriendengrep

Nadere informatie

Een profiel maken voor [onderwerp]

Een profiel maken voor [onderwerp] MPA MindSnar Een prfiel maken vr [nderwerp] Wat det MPA, de denkstijltest? MPA legt u vragen en keuzes vr. Z zekt het naar patrnen in he u denkt. Van die patrnen maakt het grafieken en rapprten. Bvendien

Nadere informatie

Samenvatting aanvraag Master of Music Hanzehogeschool Groningen d.d. 21 maart 2013

Samenvatting aanvraag Master of Music Hanzehogeschool Groningen d.d. 21 maart 2013 Samenvatting aanvraag Master f Music Hanzehgeschl Grningen d.d. 21 maart 2013 Algemeen Srt aanvraag: Nieuwe pleiding X Omzetting van een nbekstigde naar een bekstigde bestaande hb master (geaccrediteerd

Nadere informatie

Pedagogisch klimaat en autisme. Pedagogisch klimaat en de Klimaatschaal. Groepsprocessen bij jongeren: rol van de leerkracht.

Pedagogisch klimaat en autisme. Pedagogisch klimaat en de Klimaatschaal. Groepsprocessen bij jongeren: rol van de leerkracht. Pedaggisch klimaat en autisme dr Ad Dnkers Klimaatschaal SIGA Dinsdag 9 december 2014 Inleiding Even vrstellen.. Pedaggisch klimaat en de Klimaatschaal Grepsprcessen bij jngeren: rl van de leerkracht.

Nadere informatie

Inhoud. Pestprotocol basisschool Het Palet

Inhoud. Pestprotocol basisschool Het Palet Inhud Plagen f pesten?... 3 Del pestprtcl basisschl Het Palet... 3 Preventief pestbeleid... 4 Klimaat van het Palet... 4 Werkvrmen... 4 Indien er tch sprake is van pestgedrag?... 5 Tips aan de uders...

Nadere informatie