VISIE TRANSUMO OP DUURZAME MOBILITEIT 2040

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VISIE TRANSUMO OP DUURZAME MOBILITEIT 2040"

Transcriptie

1 VISIE TRANSUMO OP DUURZAME MOBILITEIT 2040 Een beeld van duurzame mobiliteit in 2040 en een transitiepad daar naar toe TRANSUMO

2 INHOUDSOPGAVE P.03 INLEIDING P VISIE TRANSUMO OP DUURZAME MOBILITEIT 2040 P DE SETTING VAN (DUURZAME) MOBILITEIT EN VERVOER P MOBILITEIT EN VERVOER P INFRASTRUCTUREN EN SYSTEMEN P VERKEER EN VOERTUIGEN P TRANSITIEPADEN P DE SETTING EN DE INVLOED OP MOBILITEIT EN VERVOER P MOBILITEIT EN VERVOER P INFRASTRUCTUREN EN SYSTEMEN P VERKEER EN VOERTUIGEN P.30 BRONNEN

3 INLEIDING Mobiliteit speelt een belangrijke rol in de Nederlandse economie. De groei van de Nederlandse economie leidt tot een toename in de vraag naar vervoer van mensen en goederen. Het tegemoet komen aan deze vraag door middel van een continue toename van het aantal voertuigbewegingen komt steeds meer op gespannen voet te staan met strenger wordende milieu- en duurzaamheiddoelstellingen met betrekking tot bereikbaarheid, ruimtegebruik, luchtkwaliteit, geluid en klimaatveranderingen. Schone en efficiënte voertuigen en alternatieve brandstoffen kunnen helpen om de nadelige effecten op het milieu te verminderen, maar met name met betrekking tot congestie en klimaatveranderingen zullen maatregelen met betrekking tot voertuigtechnologieën niet voldoende zijn om de meer ambitieuze duurzaamheiddoelstellingen op de langere termijn tegemoet te komen. Structurele veranderingen zijn nodig in de organisatie van het mobiliteitsysteem om de systeemefficiëntie te verbeteren, transport te verschuiven naar duurzame modaliteiten en de economische groei en groei in transportvolumes te ontkoppelen. Transumo heeft een visie ontwikkeld op hoe duurzame mobiliteit in 2040 er mogelijk uit kan zien en op het ontwikkelingspad daar naar toe. Transumo (TRANsition to SUstainable MObility) is een platform van meer dan 300 bedrijven, overheden en kennisinstellingen die gezamenlijk kennis ontwikkelen op het gebied van duurzame mobiliteit. Transumo streeft naar een transitie vanuit het huidige, inefficiënte Nederlandse mobiliteitssysteem naar een duurzaam systeem dat bijdraagt aan versterking van de economische concurrentiepositie, met aandacht voor mens en milieu. Transumo s activiteiten zijn gestart in 2005 en lopen tot eind Momenteel wordt binnen Transumo gewerkt aan meer dan 35 projecten. Duurzame mobiliteit 2040 De Transumo visie Duurzame mobiliteit 2040 schetst een mogelijk beeld van mobiliteit en goederenvervoer in een periode rond 2040 die als duurzaam betiteld kan worden, in de zin dat: er ten opzichte van de situatie nu een zeer significante daling van (netto) CO2 uitstoot plaatsvindt, andere vervuilende emissies sterk zijn gereduceerd, geluidhinder van verkeer en vervoer is verminderd, en doorsnijding/barrièrewerking niet verder is toegenomen ( planet ); het personenvervoersysteem (in combinatie met de ruimtelijke inrichting) zorgdraagt voor het efficiënt, betrouwbaar en betaalbaar accommoderen van de mobiliteitsbehoefte, waarbij het vervoersysteem voor eenieder toegankelijk is (geen sociale uitsluiting) ( people ); het goederenvervoersysteem zodanig is ingericht dat het benodigde goederenvervoer efficiënt, betrouwbaar en betaalbaar kan worden afgewikkeld ( people ); de bereikbaarheid van, in economische zin, belangrijke concentraties van activiteiten (steden, mainports, industriële centra, logistieke centra) voor personen- en goederenvervoer goed op orde is ( prosperity/profit ); de aan internationale handel en logistieke processen gerelateerde goederenstromen (o.a. mainports achterland) efficiënt worden afgewikkeld ( prosperity/profit ), en de (strategische) afhankelijkheid van niet-hernieuwbare brandstoffen aanmerkelijk verminderd is. Om tot een dergelijke situatie te komen, is een fundamentele verandering van culturen, gebruiken, werkwijzen en instituties noodzakelijk een transitie zal moeten optreden. Daarom schetst Transumo in het verlengde van de visie ook een mogelijk transitiepad, waarin stappen zijn beschreven die de transitie naar duurzame mobiliteit begeleiden zodanig dat de transitie zich met zo min mogelijk negatieve effecten kan voltrekken en er op bepaalde 3

4 DUURZAME MOBILITEIT IS ONDERDEEL VAN EEN DUURZAME SAMENLEVING. EISEN TEN AANZIEN VAN EMISSIES, ENERGIE- GEBRUIK EN VEILIGHEID ZIJN SCHERP EN DE MAATSCHAPPIJ HECHT GROOT BELANG AAN BETROUWBAARHEID EN ROBUUSTHEID VAN HET MOBILITEITSYSTEEM. 01 4

5 punten zelfs maatschappelijke voordelen te behalen zijn indien voor een voortrekkersrol gekozen wordt. Naast het streven naar duurzame mobiliteit, reflecteren de geschetste visie en transitiepad twee andere kernwaarden van Transumo, namelijk dat: voor een ( geleide ) transitie naar duurzame mobiliteit private partijen, publieke partijen én kennisinstellingen samen op moeten trekken (tripartiete aanpak) en er niet slechts één oplossingsrichting is om tot duurzame mobiliteit te komen, maar dat daarvoor technologische én ruimtelijke/fysieke én organisatorische én economische (incl. fiscale) én juridische en op sommige punten zelfs sociale/maatschappelijke innovaties in samenhang noodzakelijk zijn. Doelen Transumo visie De doelen van de Transumo-visie zijn drieledig: 1. de projecten binnen Transumo van een integraal, langetermijnkader voorzien; 2. de Transumo-activiteiten plaatsen binnen een breder kader, waarin dus ook ontwikkelingen aan de orde komen die niet in Transumo-projecten worden behandeld; 3. de eerste stap zetten naar een kennisagenda voor een transitie naar duurzame mobiliteit. Achtergrond Gedurende de looptijd van Transumo zijn rond 2003 en 2006 aanzetten gegeven tot visies op duurzame mobiliteit, met als belangrijkste doelen het vinden van geschikte onderwerpen voor het Transumo programma (2003) respectievelijk het plaatsen in een kader van lopende projecten en herschikken van de projectenportfolio (2006). Die visies bevatten belangrijke inzichten, maar blijken toch een onvolledig kader te bieden: ze zijn teveel gericht op Transumo zelf en omvatten nog te weinig de nieuwste inzichten rondom klimaatuitdagingen. Ook boden de visies onvoldoende handvatten voor het opstellen van een nationale kennisagenda. Daarom is in 2008 gestart met het visietraject Transumo. Onderdeel daarvan is het vision capturing traject waarin AT Osborne bij belangrijke actoren in de mobiliteit- en vervoerwereld ideeën over duurzame mobiliteit heeft verzameld. Daarnaast heeft Actors Procesmanagement/DRIFT een aantal workshops met respectievelijk Transumo themaleiders, Transumo-betrokkenen en bezoekers van Transumo-evenementen georganiseerd, en in samenwerking met AT Osborne ook met medewerkers van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat. Voorts waren voor de Transumo-thema s en voor veel projecten al (partiële) visies ontwikkeld, die een belangrijke bron van ideeën leverden. Belangrijkste conclusie uit deze activiteiten is dat er heel interessante denkbeelden zijn over wat elementen van duurzame mobiliteit zouden kunnen zijn, maar dat er eigenlijk geen integrale, veelomvattende, intern consistente visies op duurzame mobiliteit zijn. Ook valt op dat veel van de interessante denkbeelden gebaseerd zijn op impliciete maar dus niet uitgesproken of omschreven veronderstellingen over maatschappelijke normen, waarden, gedragspatronen etc. Vandaar dat in deze brochure wél wordt getracht een integrale, samenhangende en consistente visie te ontvouwen 1. Daarbij is er relatief veel ruimte ingenomen voor de beschrijving van de omgeving / het landschap van het eigenlijke domein van mobiliteit, vervoer en verkeer. Opzet De indeling in hoofdthema s van de visie is grofweg afgeleid uit het lagenmodel verkeer en vervoer 2 dat ook enige gelijkenis vertoont met het zogeheten marktenmodel verkeer en vervoer. De modellen zijn voor deze visie uitgebreid met een sterke omgevingscomponent 1 Voor een uitgebreide versie van deze visiebrochure wordt verwezen naar de achterliggende visierapportage. 2 Het lagenmodel voor verkeer en vervoer: Een model voor een functionele systeembeschrijving, December 2001, R2001/05, TRAIL Reports in Transportation Planning, Delft University Press, The Netherlands 5

6 die in transitietermen is aangeduid als landschap en zijn verder gebruikt als een systematische kapstok. De schets van het landschap is gebaseerd op de normatieve veronderstelling dat er in de toekomst een maatschappelijke wens is om te leven in een duurzame samenleving. Voor het overige zijn de omgevingscomponenten zoveel mogelijk consistent en globaal trendextrapolerend beschreven. socio-economic & spatial structure societal/economical interaction mobility management supply chain management transport policy passenger mobility freight transport mobility/transport need (demand) mobility/transport services (supply) public transport services logistics services transport information services passenger flows freight flows physical transport needs (demand) transport means provision (supply) transport means vehicles infrastructure use (demand) infrastructure provision (supply) physical infrastructures (line, terminals, interchanges) car lease / car ownership / car rental truck / rail / vessel services transport means development drive train development in-vehicle technology development information technology developments traffic management slot allocation driving behaviour network development policy intelligent roads terminal development infrastructure development resource management resources Figuur 1: Lagenmodel voor verkeer en vervoer: een model voor een functionele systeembeschrijving Verantwoording De visie Transumo poogt een consistent beeld te formuleren van vanuit het nu geredeneerd één mogelijk beeld van duurzame mobiliteit in een bepaalde maatschappelijke, ruimtelijke, economische context en één mogelijk transitiepad daar naartoe. Transumo beoogt met de visie inzichtelijk te maken dat duurzame mobiliteit onder bepaalde niet al te vergaande condities en veronderstellingen denkbaar is, hoe met elkaar samenhangende aspecten van dat toekomstbeeld kunnen samenhangen en schetst enkele mogelijke stappen hoe de transitie naar dat specifieke beeld zou kunnen plaatsvinden. De Transumo-visie is géén voorkeursbeeld en ook niet het enige, het meest logische of het meest waarschijnlijke beeld van duurzame mobiliteit (of het transitiepad daar naar toe). De visie dient ter inspiratie en als element in een discussie over wat duurzame mobiliteit nu eigenlijk kan zijn. De visie is opgebouwd uit elementen die uit interviews, themavisies, projectresultaten, en diverse documentatie zijn ontleend (zie ook onder bronmateriaal ), maar is niet de enig mogelijke compilatie van die elementen: bij het opstellen van de visie zijn interpretaties en 6

7 keuzes gemaakt die ook op een andere manier gemaakt hadden kunnen worden. De hier gepresenteerde visie is ook niet alomvattend in de zin dat alle gedachten, ideeën uit het bronmateriaal overgenomen zijn. De visie is op het bronmateriaal wel een aanvulling: ze geeft integraliteit, consistentie en samenhang tussen de vele suggesties die in interviews en tijdens workshops gegeven zijn. Basismateriaal Bij de samenstelling van dit document is gebruik gemaakt van eerdere visiedocumenten van Transumo (geschreven ten behoeve van de nulmeting en bij de herziening van het programma in 2006), documentatie met verslaglegging van workshops en interviews en commentaren van Wim Gideonse (AT Osborne), Henk Diepenmaat (Actors Procesmanagement), Julia Wittmayer en Nanny Bressers (EUR-FSW/DRIFT), Richard Smokers (CE/TNO), Teije Gorris en Jan Klinkenberg (Transumo); verder is inspiratie opgedaan gedurende de verschillende Transumo visie-workshops, waarvan de laatste medio 2009 is georganiseerd. Het document is opgesteld door Arjan van Binsbergen (Transumo/TRAIL). Leeswijzer In het onderstaande komen achtereenvolgens aan de orde de eigenlijke visie (deel I) met daarbij genoemd een aantal kernbegrippen, elementen van het transitietraject (deel II) met diezelfde kernbegrippen en een toelichting van Transumo-projecten die die transitieelementen hebben opgepakt. 7

8 DE MAATSCHAPPIJ IS PLURIFORM EN KENT EEN GROTE VARIËTEIT AAN LEEFSTIJLEN EN MOBILITEITS-PREFERENTIES. ER IS EEN STERK GESPREIDE MOBILITEITS- BEHOEFTE IN RUIMTE EN TIJD ( KRIS-KRAS RELATIES). DE FACTOR GELD BLIJFT DAARBIJ EEN BELANGRIJK ZELFSTURINGS- EN BEÏNVLOEDINGS INSTRUMENT. 02A 8

9 01.00 VISIE TRANSUMO OP DUURZAME MOBILITEIT DE SETTING VAN (DUURZAME) MOBILITEIT EN VERVOER 8 1 Duurzame mobiliteit kan alleen bestaan binnen het kader van een op duurzaamheid gerichte samenleving; energietransitie en concepten als cradle to cradle zijn daar onderdelen van. Er is in planet termen zowel aandacht voor mitigatie als adaptatie. Met betrekking tot mitigatie, zijn scherpe milieudoelen ten aanzien van mobiliteit en vervoer maatschappelijk aanvaard: CO2 reductie (-80%), NO2 en PM10 (zero-effect), verkeersveiligheid, geluid (- 10 db(a)). Veiligheid is een belangrijk thema, zowel in termen van safety en security, als bijvoorbeeld in termen van externe en verkeersveiligheid. In relatie tot adaptatie wordt veel belang gehecht aan de robuustheid van het mobiliteitsysteem voor verstoringen door bijvoorbeeld weersinvloeden en calamiteiten. Met betrekking tot de people doelstelling zijn welzijn en welvaart van belang, en daarmee in het verlengde een goede toegankelijkheid van voorzieningen en een goede beschikbaarheid aan fysieke goederen. De kwaliteit van leven en leefomgeving worden hoog gewaardeerd; het kunnen ondergaan van plezierige ervaringen en het kunnen benutten van diensten en faciliteiten wordt meer gewaardeerd dan het bezit van fysieke goederen. Een goed economisch functioneren ( profit/prosperity ) is een randvoorwaarde om planet en people doelstellingen te kunnen realiseren. Niet-duurzame diensten, processen en goederen worden maatschappelijk als inferieur beschouwd; het is vanzelfsprekend dat kosten voor onduurzaamheid in rekening worden gebracht. Kwaliteit van het leven en van de leefomgeving zijn belangrijker dan welvaart. Hoewel globalisering en de uitbreiding en versterking van de economische machtsblokken (o.a. de Europese Unie) voortschrijdt, is er ook sprake van decentralisatie, specialisatie en een grotere gebruiksoriëntatie: dichter naar de mens / menselijke maat. Er is daardoor oog voor lokale en regionale oplossingen (o.a. energievoorziening, mobiliteit). De maatschappij kent verder een grote variëteit aan leefstijlen en daaruit voortvloeiende activiteiten-, bestemmings- en vervoerwijzekeuzen; huishoudens beschikken veelal over een tweede of zelfs derde woon- of verblijfplaats, zodat hun verplaatsingenpatroon meerdere bases heeft. Hoewel duurzaam gedrag met de meeste lifestyles vervlochten is, blijven individuen inconsistent in hun (mobiliteits-) gedrag door de tijd heen. Veruit het grootste deel van de dagelijkse verplaatsingen vindt plaats binnen verstedelijkte gebieden, in Nederland zijnde de Randstad met de aansluitende lobben naar respectievelijk 9

10 5 3 Almere, Amersfoort, Arnhem-Nijmegen, Brabantse stedenrij en verder naar Maastricht/Aken/Keulen/ Heerlen/Luik en naar het zuiden Antwerpen en Brussel. Dit maatschappelijk/ economisch cruciale deltagebied is tegelijkertijd kwetsbaar in relatie tot de effecten van klimaatverandering. Voor de economische activiteiten is deze conurbatie, waarbinnen de mainports liggen, van cruciaal belang. Voor hoogwaardige landbouw en recreatieve activiteiten (die steeds belangrijker worden) zijn juist de aanliggende buitengebieden interessanter: Groene Hart en kuststrook, Friesland, Drenthe/Overijssel, Limburg, Ardennen, Zeeland en West Vlaanderen. Gebieden hebben scherpe, onderscheidende profielen ten aanzien van omgevingskwaliteit, aanwezige functies, functiedichtheid en bereikbaarheidskwaliteit. Er valt daardoor in ruimtelijke zin echt wat te kiezen als het gaat om de vestigingsplaats- en bestemmingskeuze. Er zijn sterk verstedelijkte gebieden met internationaal aansprekende metropolitaanse allure, rurale bijna autarkische leefgemeenschappen, parksteden en drijvende / watersteden. In bijvoorbeeld waterrijke gebieden wordt (ook) voor mobiliteit dit medium veel ingezet, in meer landelijke gebieden zijn infrastructurele oplossingen gevonden die de natuurlijke leefomgeving ontzien; in verstedelijkte gebieden staan (stedelijke) belevingswaarde en efficiënt ruimtegebruik centraal. Binnen de conurbatie neemt de bevolkingsomvang toe; de dichtheidsverschillen nemen af: er heeft bevolkings- en functieverdichting plaatsgevonden in de juist wat minder geconcentreerde gebiedsdelen van de conurbatie. Buiten de conurbatie worden grote gebieden geconfronteerd met een netto bevolkingskrimp, hetgeen leidt tot een relatief minder groot draagvlak voor voorzieningen. Daarnaast treedt vergrijzing op, waarvan het effect buiten de conurbatie aanmerkelijk sterker is dan daarbinnen. Demografische ontwikkelingen hebben geleid tot een verdere toename van kris kras relaties (spreiding vervoerpatroon in de ruimte) en tot grote spreiding in tijd, en tot speciale eisen aan fysieke toegankelijkheid/ gebruiksmogelijkheden van het vervoersysteem. Bedrijven en instellingen zijn zich bewust van hun maatschappelijke verantwoordelijkheid waar het duurzaamheid betreft, en dus ook waar het duurzame mobiliteit en bereikbaarheid betreft ze ontwikkelen arrangementen waarmee hun operaties, hun medewerkers en eventueel hun bezoekers geprikkeld worden duurzaam mobiel te zijn. Hergebruik van afval en componenten (recycling, cradle to cradle, closed loop supply chains), efficiëntere voortbrengingsketens in relatie tot grondstoffen, energie, hulpstoffen en transport worden als normaal gezien. Een significant aandeel in de energievoorziening is gebaseerd op hernieuwbare bronnen (zonne-, wind-, water-, geothermische energie). Individuele vrijheid en zelfsturing zijn in de maatschappij van 2040 kernwaarden, maar internationale concurrentie en grote globale uitdagingen hebben ertoe geleid dat de zeggenschap en slagvaardigheid van de collectieve sector zijn toegenomen. Daarbij is sprake van gelijkwaardige partnerships tussen de publieke en private sector. 10

11 DE INDIVIDUELE VRIJHEID IS KERNWAARDE, MAAR ONDUURZAME KEUZES ZIJN ONAAN- TREKKELIJK. NIET-DUURZAME PROCESSEN WORDEN ALS INFERIEUR BESCHOUWD. MAATSCHAPPELIJK VERANTWOORD ONDER- NEMEN LEIDT TOT ANDER BEDRIJFSGERELA- TEERD PERSONEN- EN GOEDERENVERVOER 02B 11

12 DE BEVOLKING VERGRIJST; STEDELIJKE GEBIEDEN VERDICHTEN VERDER, LANDELIJKE GEBIEDEN VERDUNNEN. ER IS EEN RIJKE VARIATIE AAN SAMEN- LEVINGS-/RUIMTELIJKE INRICHTINGS- VORMEN - ER VALT ECHT IETS TE KIEZEN. DE RANDSTAD MET MAINPORTS EN UIT- STRALINGSGEBIEDEN ZIJN BELANGRIJKE ECONOMISCHE CENTRA, DE GEBIEDEN DAARBUITEN ZIJN STEEDS BELANG- RIJKER T.B.V. RECREATIE, NATUUR EN HOOGWAARDIGE LANDBOUW

13 4 2 De gebruikersoriëntatie respecterend, is er ten aanzien van het mobiliteit- en vervoersysteem daarom meer aandacht voor coördinatie, samenwerking en afstemming in de ontwikkeling, exploitatie en gebruik. De factor geld blijft een belangrijke drijfveer voor actorengedrag en blijft de centrale verrekeningseenheid. Betalen voor onduurzaam mobiliteitsgedrag en belonen voor duurzaam mobiliteitsgedrag zijn daarom geaccepteerd. De centrale overheid stimuleert duurzame mobiliteit via fiscale maatregelen en hanteert strikte regelgeving ten aanzien van emissieplafonds, geluidoverlast en natuurwaarden. Op decentraal niveau stuurt de overheid met structuurmaatregelen (Ruimtelijke Ordeningsingrepen, OV-concessies, weg- en fietspadeninfrastructuur), stimuleert het gedragsverandering van mobilisten (door bv. mobiliteitsmanagement), zorgt het voor een goede informatievoorziening en faciliteert het vernieuwende initiatieven van het bedrijfsleven. Individuen hechten in 2040 meer waarde aan de functionaliteit van het mobiliteits- en goederenvervoersysteem dan aan bijvoorbeeld de imagowaarde van het eigen autobezit MOBILITEIT EN VERVOER De ruimtelijke configuratie van activiteitenplaatsen blijft een belangrijke determinant in keuzegedrag ten aanzien van mobiliteit. Met name in de verstedelijkte gebieden is de ruimtelijke inrichting zodanig van aard, dat de mobiliteitsbehoefte prima kan worden geaccommodeerd met lopen, fietsen (eventueel elektrisch) en collectief personenvervoer. Op de hoofdverbindingsassen tussen verstedelijkte gebieden (zowel binnen Nederland als internationaal) is het collectief personenvervoer de meest aantrekkelijke optie. In gebieden met lagere (functie-) dichtheden is individueel gemotoriseerd vervoer dominant, maar toegankelijkheid tot het vervoersysteem voor niet autogebruikers is gegarandeerd door een effectief collectief vervoeraanbod. Via ICT diensten (ondersteund door hoogwaardige ICT infrastructuren) wordt er veel thuisgewerkt ook vanuit tweede woningen of gewerkt in openbare, kleinschalige kantoren in de woonomgeving (werken op afstand). Deze ontwikkelingen worden ondersteund door passende arrangementen met werkgevers. Het grote relatieve aandeel van thuiswinkelen/teleshoppen wordt gefaciliteerd door efficiënte thuisbezorgdiensten en kleinschalige (lokale) afhaalcentra. De logistieke en personenvervoerdiensten werken zeer efficiënt door de inzet van zelfsturingmechanismen en door de inzet van nieuwe coördinatie-mechanismen in de logistiek. Ten opzichte van de huidige situatie is er eerder sprake van méér dan van minder vervoer, maar wel tot een (in termen van capaciteitsbenutting) gunstiger spreiding over de dag, een meer evenwichtige verdeling in reisrichting, en daar waar zinvol ook in meer gebundelde vorm. Intermodale informatie- en mobiliteitsdiensten vervullen een belangrijke rol in het accommoderen van de mobiliteit- en goederenvervoerbehoefte. Infrastructurele, technische, 13

14 organisatorische en financiële voorzieningen faciliteren de uitvoering van die diensten. Het dienstenaanbod in mobiliteit en vervoer kenmerkt zich door een hoge mate van individualisering van diensten, gekoppeld aan energie/ecologisch efficiënte vervoerwijzen. Dit wordt vooral gerealiseerd door inzet op intermodaliteit en (vracht-) uitwisseling- en bundelingconcepten. De mainports Amsterdam/Schiphol en Rotterdam zijn belangrijke centra voor de economie met een sterke nadruk op de regierol in globale logistieke en transportketens, op het bewerkstelligen van toegevoegde waarde en op aan logistiek en handel gerelateerde diensten. De regierol wordt niet alleen benut om goederenstromen in economische termen efficiënter, maar ook duurzamer en veiliger te laten verlopen. Bovendien wordt de regierol aangewend om gesloten voortbrengingscycli te accommoderen, waardoor veel meer hergebruik van componenten en materialen kan plaatsvinden en onnodig leeg vervoer wordt gereduceerd INFRASTRUCTUREN EN SYSTEMEN Naadloos functionerende intermodale mobiliteitsdiensten vergen passende fysieke overstap- /overslagvoorzieningen zoals transferia voor personenvervoer of geavanceerde terminals voor goederenvervoer. Deze voorzieningen moeten zorgvuldig in de ruimtelijke omgeving zijn ingepast en zijn relatief snel gerealiseerd. Ten behoeve van een grotere robuustheid ( resilience ) van het mobiliteit- en vervoersysteem is redundantie van wegverkeer- en OV-netwerken gerealiseerd. Dit vermindert de kwetsbaarheid van de systemen voor extremer weersomstandigheden en calamiteiten. Nieuwe partijen, zoals investeerders (waaronder pensioenverzekeraars), zijn betrokken in investeringen in fysieke infrastructuren, omdat ze gekoppeld zijn aan bijvoorbeeld de exploitatie van die infrastructuren, ander vastgoed of complete gebieden. Vooral in de sterk verstedelijkte gebieden vullen nieuwe concepten specifieke niches in het collectief personenvervoersysteem, zoals Personal Rapid Transitsystemen voor de ontsluiting van kantorenlocaties, grootschalige onderwijsfaciliteiten, ziekenhuizen en bedrijvenlocaties. Peoplemoversystemen dragen, in de daarvoor in aanmerking komende verstedelijkte gebieden, bij aan de gebiedsontsluiting. Binnenvaartshuttles, (geautomatiseerde) railshuttles of (geautomatiseerde) wegvoertuigen verzorgen in het goederenvervoer intra- en interterminal transport VERKEER EN VOERTUIGEN Verkeersmanagement is helemaal ingericht op het kunnen omgaan met meervoudige doelstellingen op netwerken en (stedelijke) gebieden. Doorstroming/bereikbaarheid, emissies, geluid en veiligheid zijn als regeldoelen nevengeschikt, het bijbehorende monitoring- en beïnvloedinginstrumentarium en het informatie-dienstenaanbod zijn daar 14

15 EEN AANGEPASTE RUIMTELIJKE INRICHTING EN ANDERE ARBEIDS-, EN LOGISTIEKE PROCESSEN ZIJN DE SLEUTELS VOOR NIEUW MOBILITEIT- EN VERVOERGEDRAG. INTEGRALITEIT VAN DUURZAAMHEID- UITDAGINGEN STAAT CENTRAAL BIJ GEBIEDS(HER)ONTWIKKELING

16 ONDERSTEUND DOOR HOOGWAARDIGE ICT-INFRASTRUCTUREN EN DIENSTEN, KUNNEN MEER ACTIVITEITEN VANUIT (EEN TWEEDE) HUIS WORDEN VERRICHT 05 16

17 op afgestemd. Er wordt volop gebruik gemaakt van de in voertuigen aanwezige ICT; de technieken worden ingezet om een aanmerkelijk veiliger, betrouwbaarder, comfortabeler, efficiënter en emissiearmer verkeerssysteem te realiseren. Onderdeel van de mobiliteitsrevolutie is dat (geïntegreerde) informatie over de huidige en toekomstige status van het (intermodale) mobiliteitsysteem overal en op ieder moment voorhanden is. De informatiediensten zijn gekoppeld aan betaling/tariferingsystemen en waar zinvol reserveringssystemen. De mobiliteitsdiensten maken veelal deel uit van een breder pakket van diensten (werknemersvoorwaardenpakketten, combinatietickets reizen en recreatieve voorzieningen) Door de aangepaste ruimtelijke structuur en het grotere belang van verstedelijkte gebieden, is het aandeel langzaam vervoer heel behoorlijk; naast het traditionele lopen en fietsen heeft het gebruik van elektrisch gemotoriseerde persoonlijke vervoersystemen ( Segway, elektrische fiets/brommer) een enorme vlucht genomen. Voor zowel het individuele personenvervoer als het kortere-afstand goederen-vervoer zijn voertuigen goeddeels geëlektrificeerd of voorzien van motoren die rijden op synthetische brandstoffen (GTL, ethanol, syngas en waterstof ). De systemen voor energievoorziening en -opslag van elektrische voertuigen (Full Electric Vehicles en Plug-in Hybrides) zijn volledig geïntegreerd en verweven met systemen voor decentrale opwekking en opslag van elektrische energie. De aanzienlijke reductie van verkeersgeluid en van lokale emissies maakt dat een veel grotere verscheidenheid van activiteiten in de directe omgeving van verkeersaders is gealloceerd. 17

18 DE COLLECTIEVE SECTOR IS SLAGVAARDIG, NIEUWE ACTOREN PARTICIPEREN BIJVOORBEELD IN INVESTERINGS- PROGRAMMA S VOOR INFRASTRUCTUUR 06 18

19 02.00 TRANSITIEPADEN DUURZAAMHEID MOBILITEIT 3a: Waar willen we wel naartoe? ( mandje van eindbeelden ) 5: Wat zijn potentiële eerste stappen? altijd goed analyse 2: Waar komen we vandaan? 3b: Waar willen we niet naartoe? 1: Waar staan we nu? 4: Hoe ziet de weg daar naartoe eruit? Wat zijn belangrijke gebeurtenissen? (Transitiepaden) 6: Wat is de bijdrage van TRANSUMO daaraan? TIJD 1, 2 : probleemdefinitie, probleemperceptie 3, 4 : visie (zie hoofdstuk I) 5, 6 : experimenten, zoals projecten in Transumo Figuur 2: Lagenmodel voor verkeer en vervoer: een model voor een functionele systeembeschrijving Figuur 2: Transitiepaden De concrete rol van Transumo projecten en andere relevante initiatieven zijn in de tekst in blauw opgenomen. Indien het een Transumo project of een aan Transumo gerelateerde activiteit betreft staat deze vet gedrukt DE SETTING EN DE INVLOED OP MOBILITEIT EN VERVOER De in de visie geschetste maatschappelijke setting van mobiliteit die op duurzaamheid gericht is, vergt een omslag in denken die waarschijnlijk niet vanzelf zal gaan: triggers lijken nodig om die omslag te doen plaatsvinden. Voorbeelden van dergelijke triggers zijn een scherpe stijging van de olieprijs bijvoorbeeld door een samengaan van economisch herstel en de voortdurende enorme consumptievraag uit China, India en andere in ontwikkeling zijnde landen, die niet kan worden bijgehouden door (tijdige) productiestijgingen. Regionale conflicten (Midden-Oosten, Venezuela, voormalige Sovjet-Unie) kunnen leiden tot haperingen in de toevoer van fossiele brandstoffen, waardoor een gevoel van afhankelijkheidsrisico s kan toenemen. Crises buiten het eigenlijke mobiliteitssysteem (voedsel, financieel, water-beschikbaarheid) kunnen leiden tot het inzicht dat de huidige westerse leefwijze niet duurzaam is en aan herijking toe is. Tenslotte kunnen milieurampen en aan de verandering van klimatologische omstandigheden toe te schrijven extreme weersomstandigheden bijdragen aan een verandering in het denken over duurzaamheid. Triggers kunnen ook zijn mensen, individuen of organisaties, die eigenlijk al bestaande uitdagingen met gezag en inzichtelijk op de agenda weten te zetten (a la Gore) of met aanlokkelijke oplossingsrichtingen komen (William McDonough en Michael Braungart 19

20 met het Cradle-to-Cradle concept, Clinton met duurzame steden). Of bedrijven die een voortrekkersrol wensen te spelen en daarmee uiteindelijk toch een grote impact op de maatschappij weten te bewerkstelligen (IKEA, Nike, Rabobank). > Floriade Venlo / Klavertje vier initiatief gebaseerd op het Cradle to Cradle concept Het thema CO 2 emissiereductie staat sinds de Kyoto-akkoorden op de agenda, voor Transumo zijn de consequenties voor de mobiliteit en vervoersector uitgewerkt. > Planet traject duurzaamheid De scherpe planet doelstellingen (CO 2 emissies, geluid, ruimtebeslag) onder de randvoorwaarden van behoud en/of versterking van people (toegankelijkheid) en profit (bereikbaarheid) aspecten, vergen een ingrijpende aanpassing van mobiliteit en vervoer in de komende decennia. > Gebiedsgericht Integraal Veilig: volwaardige aandacht voor verkeersveiligheid Hoewel elektrisch vervoer veel potentie heeft, is duidelijk dat technology fix die alle problemen afdoende oplost, zonder dat we gedrag etc. hoeven aan te passen, niet bestaat. Aandacht voor safety en security is als direct effect van de aanslagen op het WTC in New York op de agenda gekomen, en daar gebleven vanwege de aanhoudende terreurdreiging. > Project Beveiliging in de logistieke keten (PROTECT): hoe aandacht voor safety en security de efficiëntie van logistieke processen kunnen verbeteren. Aandacht voor adaptatie, het leren omgaan met klimaatveranderingen, komt de laatste jaren steeds prominenter op de onderzoeks- en beleidsagenda s, en is bijvoorbeeld een belangrijk thema in het NWO DBR programma (NWO Duurzame Bereikbaarheid van de Randstad) en het nieuwe Fonds Economische Structuurversterking (FES) programma rond ruimte, klimaat, water, mobiliteit en bouw. > Project Adaptatie transport klimaatveranderingen De ruimtelijke structuur en de wijze waarop mensen die ruimtelijke structuur gebruiken, wordt al decennia gezien als een belangrijke factor die de mobiliteitsbehoefte beïnvloed. Op de langere termijn wordt een (her)inrichting van de ruimtelijke structuur dan ook wel gezien als middel om duurzame mobiliteit te ondersteunen: fysieke nabijheid maakt meer inzet van langzaam vervoer mogelijk, kan sommige verplaatsingen overbodig maken (co-siting) of tenminste verplaatsingsafstanden verkorten en kan ook bijdragen aan een bundeling van stromen waardoor railvervoer en voor goederen ook binnenvaartvervoer aantrekkelijker worden. > NWO-DBR project The value of recreation: Now, and in a completely different future > Project DESigning SUStainable accessibility (DESSUS): naar nieuwe arrangementen voor integratie van ruimtelijke ordening en mobiliteit / bereikbaarheid in de praktijk Ruimtelijke aanpassingen vergen veel tijd en de positieve effecten op de mobiliteit kunnen deels teniet gedaan worden door zogeheten rebound effecten. Niettemin lijkt een netto positief effect realiseerbaar, waarbij de ervaring inmiddels leert dat een herinrichting van de ruimtelijke structuur altijd slechts een deel van de verduurzaming van mobiliteit en vervoer kan bewerkstelligen. > Project Bereikbaarheid en vastgoedwaarde: inzichtelijk maken waardevermeerdering vastgoed door betere bereikbaarheid die meerwaarde terugploegen in verbeteren van bereikbaarheid. Van belang is dat bij gebieds(her)ontwikkeling de integraliteit van duurzaamheidopgaven, de noodzaak tot sectoroverstijgende aanpakken van ruimtelijke duurzaamheidvraagstukken (ruimtelijke inrichting, verkeersvoorzieningen, wateropgaven) centraal dienen te staan. 20

21 ER IS GROOT BELANG VAN GEÏNDIVIDU- ALISEERDE / OP SPECIFIEKE MARKTEN GERICHTE, DUURZAME (INTERMODALE) VERVOERDIENSTEN. ER ZIJN NIEUWE PERSONEN- EN GOEDERENVERVOER- SYSTEMEN VOOR SPECIFIEKE NICHES. 07A 21

22 DIENSTEN WORDEN STEEDS BELANGRIJKER, TERWIJL HET BEHANDELEN VAN FYSIEKE STROMEN AAN RELATIEF (ECONOMISCH) BELANG IN BOET. GEAVANCEERDE TRANSFERPUNTEN FACILITEREN NAADLOOS KETEN-VERVOER VOOR PERSONEN EN GOEDEREN. 07B 22

23 Planning, financiering, realisatie en exploitatie van infrastructuren (voor mobiliteit/vervoer, informatie, energie), vastgoed en daaraan gerelateerde diensten moeten integraal in beschouwing genomen. > Project Waarde vastgoed en bereikbaarheid (onderdeel Value capturing): bij ruimtelijke en infrastructuurplanning wordt de private sector uitdrukkelijk betrokken. Zo ontstaat er een grotere drive om tot integrale oplossingen te komen. Er is een betere afstemming nodig tussen de (te beïnvloeden) ontwikkeling van de ruimtelijke inrichting en de (te beïnvloeden) ontwikkeling van het mobiliteit- en vervoersysteem. Die afstemming zou moeten plaatsvinden binnen de publieke sector op verschillende ruimtelijke schaal-niveaus, maar ook tussen actoren uit private en publieke sector. Daarbij is er niet sprake van één centraal, over heel Nederland uitgerold concept. Er ontstaat een rijke variatie aan woon-/leefgebieden met bij elkaar passende samenlevingsvormen, ruimtelijke inrichtingsvormen en bijpassende/ondersteunende vervoersystemen. Betere afstemming zal leiden tot een ruimtelijke inrichting en een daarbij behorende vervoervraag die in duurzaamheidtermen efficiënter kan worden afgewikkeld dan het geval zou zijn in een ongecoördineerde ontwikkeling. Dit komt doordat stromen evenwichtiger zijn (efficiënter gebruik van infrastructuren en daardoor betrouwbare bereikbaarheidskwaliteit), beter kunnen worden gebundeld (efficiëntere voertuiginzet en inzet van efficiëntere modaliteiten met als resultaat lagere kosten en minder emissies), en voor bepaalde typen activiteiten kortere afstanden behoeven te worden afgelegd waar licht- of ongemotoriseerd vervoer een belangrijke rol kan spelen. Dit alles vergt belangrijke aanpassingen in beleid, bestuur, organisatie, regelgeving en financiering en financieringvoorwaarden. Het vergt ook een veel inniger en gelijkwaardiger samenwerking tussen de publieke en de private sector. > Project De ecologie van Infrastructuur: sommige gebieden worden sterk zelfvoorzienend door allerhande functies te koppelen aan de woonomgeving. Co-siting en functiemenging en verdichting vormen ruimtelijke randvoorwaarden voor transportbesparing en gebruik van langzaam vervoer en gebundeld-vervoer faciliteiten. Om co-siting en functiemenging te kunnen bewerkstelligen is (bestendige) samenwerking tussen vele partijen nodig, is onderling vertrouwen van groot belang en zijn vernieuwende (financiële) arrangementen noodzakelijk. > Project Transumo A15: Van Maasvlakte naar achterland; duurzaam vervoer als uitdaging: in een multi-actor en multi-objective omgeving samen leren werken bij het vinden van oplossingen voor bereikbaarheidsproblematiek. Tot een inniger samenwerking tussen private en publieke partijen en een effectiever optreden van de collectieve sector (bestuur) komt het niet vanzelf. Maar internationale concurrentie en grote globale uitdagingen stellen ons wel voor een steeds grotere uitdaging: ook de OESO constateert dat de economische ontwikkeling in Nederland achterblijft, ondermeer door trage besluitvorming. We kunnen wegen vinden om daarmee om te gaan (van polderen tot dansen tussen de schalen ), maar wellicht komt het op enige wijze tot herstructurering. Bijvoorbeeld omdat externe uitdagingen dat nodig maken, nieuwe initiatieven (Olympische Spelen, WK) daarom vragen of omdat het succes van regio s waar daadkrachtige gezamenlijke aanpak werkt, inspireert tot soortgelijke aanpak elders. > Essays Mobiliteitsaanpak > Project Fresh Corridor: met een stimulerende rol regio rond Venlo. Succesvolle lobby Breda rond Topinstituut Supply Chains. 23

24 Ruimtelijke (her-) ontwikkeling is een zaak van lange adem - zelfs in een periode van 30 jaar verandert er in essentie niet heel veel - en lost zeker niet alle duurzaamheidproblemen rond mobiliteit op. De Nederlandse bevolking vergrijst, maar in die ontwikkelingen zijn er verschillen per regio. Landelijke gebieden - met name die gebieden die wat verder weg liggen van stedelijke agglomeraties (in Nederland of in buurlanden) - verdunnen, zowel in termen van bevolkingsdichtheid als in termen van voorzieningendichtheid. Verstedelijkte gebieden verdichten, maar op een Nederlandse manier, dus zonder extreme bevolkingdichtheidsconcentraties. Door deze demografische ontwikkelingen, maar ook door ontwikkeling en lifestyles neemt kris-kras verkeer in tijd en ruimte toe. Veel huishoudens hebben meerdere bases (tweede huis) of zijn door complexere gezinsrelaties verspreid over verschillende locaties. Veel werkplekken in de steeds meer op diensten gerichte economie zijn footloose en ook de diversiteit aan sociaal, recreatieve en andersoortige bestemmingsplekken neemt toe. > NWO DBR, Randstad 2030: Randstad weer helemaal in beeld als motor en zwaartepunt voor de Nederlandse economie Vooral de mainport bedrijven zoals (lucht-) havenbedrijven zijn zich bewust van de noodzakelijke maatschappelijke licence to operate. Dat heeft onder meer te maken met het feit dat hun activiteiten merkbaar zijn in een zeer groot gebied en er voor de facilitering van die activiteiten significante maatschappelijke offers noodzakelijk zijn (denk alleen al aan realisatie van infrastructuren). Deze bedrijven ontwikkelen daarom nu al strategieën om te verduurzamen. Dat doen ze door de eigen (vervoer-) processen te verduurzamen, door werknemersfaciliteiten, door eisen te stellen aan hun leveranciers en door faciliteiten te bieden aan hun klanten. Daarnaast zijn er bedrijven die om redenen van maatschappelijke betrokkenheid of soms ook vanwege ingeschatte marktkansen duurzaam wensen te opereren, en daar eveneens actief zijn naar eigen processen, werknemers, leveranciers en klanten. Binnen logistiek en goederenvervoer vormt daarnaast ook de marktwaarde van restmaterialen en componenten naast internationale regelgeving een belangrijke incentive om het duurzaamheidgehalte van voortbrengingsketens inclusief de transportactiviteiten door te lichten. > Project Effective Closed loop supply chain Optimization (ECO): op vernieuwende wijze aandacht voor closed-loop-supply chains. > Project Europese Netwerken: waste paper casus: leerervaring hoe wet/regels en machtsverhoudingen efficiënt hergebruik van materialen in de weg kunnen staan. > Project Transitie naar duurzame mainportontwikkeling (TRANSPORTS): Transitie naar duurzame MainPortontwikkeling door gezamelijke aanpak (mobiliteits-) uitdagingen door betrokken actoren. > Project Duurzame Bereikbaarheid Rotterdam (DuBRo) / Cost-effective And Sustainable Employer (CASE): actieve betrokkenheid werkgevers bij spreiden vervoervraag over de dag en reduceren onnodige mobiliteit door financiële prikkels medewerkers via het cafetariamodel arbeidsvoorwaarden. Internationale concurrentie uit o.a. China, India en Rusland, en grote globale uitdagingen (veiligheid, energie, water, financiële crises) maken dat het westerse marktdenken niet langer onomstreden en wereldwijd geaccepteerd is. Toch blijven in onze wereld de westerse waarden en normen van belang. Wel hebben de ontwikkelingen genoodzaakt tot een slagvaardiger collectieve sector en bijvoorbeeld processen, wetten en regelgeving die besluitvormingsprocessen versnellen. > Project NETwork for the dissemination of knowledge on the management and organisation of Large Infrastructure ProjectS in Europe NL (NETLIPSE NL, voorheen DYNAMIPS): realiseren van nieuwe infrastructuren binnen tijd- en geldbudgetten. > Project Verzekeren per kilometer: op weg naar volledig gebruiksafhankelijk beprijzen mobiliteitssysteem. > Project Spits mijden: nieuwe manier van verrekenen maatschappelijke baten en kosten. 24

25 LANGZAAM EN GEËLEKTRIFICEERD VERVOER WORDEN VAN GROOT BELANG, NAAST VOERTUIGEN DIE RIJDEN OP SYNTHETISCHE BRANDSTOFFEN 08 25

26 VERKEERSMANAGEMENT STREKT ZICH UIT OVER ALLE WEG BEHEERDERS EN IS MULTI-OBJECTIVE. DE INFORMATIEVOOR- ZIENING EN BEPRIJZING VORMEN INTEGRAAL ONDERDEEL VAN VERKEERSMANAGEMENT. VERVOERINFORMATIE IS OP IEDER MOMENT EN OVERAL BESCHIKBAAR 09 26

27 > Project C,mm,n 2.0 en project De Integratie van Elektrische Mobiliteit In de Gebouwde Omgeving (DIEMIGO): ontwikkelen van een nieuw geïntegreerd vervoerconcept waar elektrische auto onderdeel van is MOBILITEIT EN VERVOER Er circuleren theorieën die erop duiden dat de wereld rijp zou zijn voor een nieuw vervoersysteem (na trein, auto, vliegtuig). Er zijn echter geen sterke indicaties welke vorm dat nieuwe systeem zou moeten hebben. Wellicht zit het vernieuwende niet zozeer in de vervoertechniek, maar veel meer in de toepassing van nieuwe diensten die gebruik maken van (bestaande en verbeterde) informatieen communicatietechnieken. In vervoer geïntegreerde ICT zou dan als die nieuwe (inter)modaliteit kunnen worden gezien. Op verschillende vlakken binnen en buiten Transumo wordt gewerkt aan modaliteitdiensten die modaliteiten aan elkaar verknopen of vervoerstromen zo beïnvloeden dat ze beter gebundeld kunnen worden, zowel in het personen als in het goederenvervoer. > Project DIstributed PLanning and Optimization with Multi-Agents (DIPLOMA): naar nieuwe instrumenten ten behoeve van ladinguitwisseling en bundeling, om te komen tot in efficiënter goederenvervoer in termen van kosten en milieudruk. > Projecten Nationale en Europese netwerken: ontwikkeling naar samenwerkings/ bundelingsmodellen voor goederenvervoer met ontwikkeling fysieke lading-uitwisselingsfaciliteiten in publiek-private parnerships. Door middel van ICT lijkt het mogelijk collectieve/gezamenlijke vervoerdiensten in personen en goederenvervoer te personificeren door op maat gesneden informatievoorziening, aanvullende faciliteiten en tarifering. De daar achterliggende vraag of behoefte komt enerzijds voort uit de wens van (mobiliteit-) consumenten om gepersonificeerde diensten aangeboden te krijgen en anderzijds met de tendens om diensten van groter belang te achten dan de fysieke middelen waarmee die diensten worden uitgevoerd (met andere woorden: mobiel kunnen zijn wordt belangrijker geacht dan een auto bezitten). > Project Ketensynchronisatie in logistieke netwerken: herontwerp distributielogistiek met focus op reductie onnodige verplaatsingen. > Project Betrouwbaarheid TransportKetens: opstap naar verbeteren betrouwbaarheid openbaar vervoerketens om zodoende volwaardiger alternatief voor individueel personenvervoer te vormen. > Project Regierol Knooppunten in supply chains: naar nieuwe economische verdienmodellen voor Nederland met meer aandacht voor diensten en relatief minder voor het eigenlijke vervoeren. > Project C,mm,n 2.0 en Project Carsharing: niet zozeer het voertuig, of het voertuigbezit, maar het kunnen gebruik maken mobiliteitsdiensten staat centraal in de mobiliteit van de toekomst. > Projectonderdeel Individuele deur-tot-deur reisinformatie en geleiding (TRANSPORTS) en Project Individuele benadering: bewust mobiel, bewust bereikbaar: de eerste stappen in openbaar vervoer dienstconcepten zijn al gezet INFRASTRUCTUREN EN SYSTEMEN Ook voor het realiseren van duurzame mobiliteit zal nog veel infrastructuur ontwikkeld moeten worden. Maar ook dat moet op een duurzame wijze gebeuren: behalve kostenefficiëntie en het minimaliseren van overlast voor bijvoorbeeld overig verkeer, spelen ook emissies, ruimtegebruik en ecologische randvoorwaarden een rol. Al bij het ontwerpen van voorzieningen moet met deze aspecten rekening gehouden worden. De noodzaak om infrastructurele voorzieningen binnen vooraf geschatte tijd- en geldbudgetten te realiseren neemt toe; ook of misschien juist - duurzame infrastructuurprojecten moeten aan die voorwaarden voldoen. 27

28 Daarnaast is het van belang nieuwe bronnen aan te boren om infrastructurele voorzieningen te financieren; in nieuwe arrangementen spelen ook infrastructuur- en vastgoedexploitatie alsmede het aanbieden van diensten een rol. > Project Transitie naar hindervrij en duurzaam bouwen: aandacht voor infrastructurele bouwprocessen die omgeving ontzien en doorstroming zo min mogelijk verstoren. > Project NETwork for the dissemination of knowledge on the management and organisation of Large Infrastructure ProjectS in Europe NL (NETLIPSE NL, voorheen DYNAMIPS): naar procedures en processen om binnen tijd- en geldbudgetten infrastructuurprojecten realiseren. > Project Publiek Private Samenwerking-Projectversneller (PPS-Projectversneller): nieuwe arrangementen voor het betrekken van investeerders in mobiliteit/transport/infra-structuur. De introductie van vernieuwende systemen in het personen- en in het goederenvervoer is niet alleen een technologisch vraagstuk: ook bedrijfseconomische, juridische/wettelijke en ruimtelijke inpassingvraagstukken moeten worden opgelost. Vooral bij automatische systemen speelt ook het belang van maatschappelijke acceptatie. > Project Peoplemovers op Weg (PoW): bewerkstelligen maatschappelijke en juridisch draagvlak voor introduceren automatische voertuigen in gemengd verkeersituatie. > Project Nieuwe VervoersSystemen (NiVeS): vernieuwende concepten voor collectief personenvervoer die het gat tussen massaal en individueel vervoer dichten VERKEER EN VOERTUIGEN Traditioneel wordt verkeersmanagement uitgevoerd met het hoofddoel doorstroming en met als achterliggend doel het zoveel mogelijk benutten van beschikbare infrastructuurcapaciteit. Veelal vond verkeersmanagement plaats op het niveau en binnen het beïnvloedingsgebied van de wegbeheerder. Doordat het uitnutten van wegcapaciteit de kwetsbaarheid voor verstoringen vergroot, is er meer aandacht aan het komen voor betrouwbaarheid; bij o.m. het railvervoer was dit al langer een aandachtspunt. Vooral binnen stedelijke gebieden wordt ook al gedacht aan het inzetten van verkeersmanagement om redenen van milieukwaliteit en verkeersveiligheid. Zo langzamerhand dringt het besef door dat er verschillende doelstellingen zijn voor verkeersmanagement en dat het management zich ook niet langer kan beperken tot het beïnvloedingsgebied van één wegbeheerder. Ontwikkelingen in de voertuiggerelateerde ICT alsmede ontwikkelingen op het gebied van beprijzen (Anders Betalen voor Mobiliteit) betekenen dat er meer aandacht wordt gegeven aan de interacties tussen informatievoorziening, verkeersmanagement en beprijzing. > Project TRAnsitie naar DUurzaam VErkeersManagement (TRADUVEM): op weg naar nieuwe vormen van multi-objective, gebiedsgericht verkeersmanagement. > Project Advanced Traffic MAnagement (ATMA): nieuwe informatiesystemen voor wegvervoer én openbaar vervoer. > Project Intelligent Vehicles (IV): ICT in voertuigen voor voertuig-voertuig en voertuig-wegcommunicatie, op weg naar geheel nieuwe vormen van verkeersbeheersing. > Project Transitie naar duurzame stedelijke distributie: naar nieuwe regels, stuur-instrumenten en concepten voor reguleren toegankelijkheid van stedelijke gebieden voor goederenvervoer. Weg- en spoorwegbeheerders verzamelen via weg-/railkantsystemen informatie over de systeemstatus en geven informatie direct of via intermediairs door aan reizigers. Met name in het wegvervoer zijn er echter verschillende wegbeheerders die informatie inzamelen en pas sinds relatief kort komt dergelijke informatie samen (Nationale Databank Wegverkeersgegevens). Het is vanwege redenen van reeds gedane investeringen, onderlinge verhoudingen, informatietechnische en verkeerskundige redenen op het moment niet heel vanzelf- 28

29 sprekend om al die informatie met reizigers te delen. Door o.a. TomTom komt er nu een nieuwe speler op de reizigersinformatiemarkt. Langzamerhand moeten wegbeheerders en informatieproviders gaan nadenken over samenwerking: de uiteindelijke afnemer (reizigers) is immers gebaat bij correcte, consistente informatie. Via de lijn van bestuurlijke samenwerking (wegbeheerders), publiek-private samenwerking (wegbeheerders, railnetwerkbeheerder, OV-exploitanten, informatieverstrekkers) kan uiteindelijk gekomen worden tot een integraal aanbod van intermodale verkeers-/reisinformatie. In sommige gevallen moeten nieuwe inwintechnieken en algoritmiek ingezet worden om correcte informatie en vooral voorspellende informatie te genereren. Voorspellende informatie is onder andere nuttig in relatie tot de (ervaren) betrouwbaarheid van het vervoersysteem. > Project Advanced Traffic MOnitoring (ATMO): methoden en technieken voor intelligente informatie-inwinning en met name prognostistiek. > Project Prognostic Integrated LOgisTics (PILOT): nieuwe vormen van prognostische logistiek om betrouwbaarheid van systemen te bevorderen. > Project DIstributed PLanning and Optimization with Multi-Agents (DIPLOMA): door inzet van intelligent agents wordt noodzakelijke informatie uitgewisseld, maar blijft vertrouwelijke en bedrijfsgevoelige informatie geheim. Voor de marktintroductie van elektrisch vervoer is niet alleen de ontwikkeling van elektrische voertuigen (en in het bijzonder efficiënte accusystemen) van groot belang. Ook de inbedding van elektrische voertuigen in het bredere mobiliteitsaanbod, aandacht voor energievoorziening en zelfs consequenties voor ruimtelijke inrichting spelen een belangrijke rol. Technische ontwikkelingen richten zich vooral op het in de markt zetten van een elektrische variant van de huidige verbrandingsmotor aangedreven voertuigen (actieradius, prestatieniveau). Andere, bijvoorbeeld intermodale, marktmodellen zouden echter kunnen resulteren tot andersoortige eisen aan vervoermiddelen: voertuigen bijvoorbeeld voor specifieke doeleinden. De energietransitie van centrale naar decentrale opwekking van elektrische energie wordt versneld en ondersteund door de introductie van elektrische voertuigen: deze kunnen in tijden van dalbelasting worden opgeladen. De capaciteit van accu s in voertuigen kan zo ingezet worden als tijdelijke opslagcapaciteit voor overproductie. Scholen en woningen herbergen kwetsbare functies die in termen van geluidbelasting en emissies moeten worden ontzien; de komst van elektrische aandrijving (auto s, brommers ) maakt dat geluidproductie en de productie van lokale emissies enorm teruglopen, waardoor ook rond hoofdvervoerassen meer functies kunnen worden gerealiseerd. Dit is van grote positieve invloed op de uitnutting van ruimte in gebieden met hoge dichtheden. > Project C,mm,n 2.0 en project De Integratie van Elektrische Mobiliteit In de Gebouwde Omgeving (DIEMIGO): ontwikkelen van een nieuw geïntegreerd vervoerconcept waar elektrische auto onderdeel van is. 29

Boekpresentatie De Nederlandse Mainports Onder Druk: Speuren naar Ontwikkelkracht

Boekpresentatie De Nederlandse Mainports Onder Druk: Speuren naar Ontwikkelkracht Transumo Kennismiddag Bestuurlijke Processen Boekpresentatie De Nederlandse Mainports Onder Druk: Speuren naar Ontwikkelkracht LEF, Utrecht, 16 juni 2009 Marcel Hertogh, Themaleider Bestuurlijke Processen

Nadere informatie

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Satish K. Beella, René van Someren september 2008 Inhoudsopgave Introductie 3 Schematisch overzicht transportpreventie (goederen)

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

Workshop Afstemmen van ruimte en mobiliteit 23/11/15. Technologische innovatie

Workshop Afstemmen van ruimte en mobiliteit 23/11/15. Technologische innovatie Workshop Afstemmen van ruimte en mobiliteit 23/11/15 Technologische innovatie Strategische visie BRV over Technologische innovatie 20/11/2015 2 Technologische innovatie, een kans Meer te doen met minder

Nadere informatie

Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie

Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie Overseas Logistics Multimodal Inland Locations Supply Chain Solutions Advanced logistics for a smaller world Als het gaat om het optimaal beheersen

Nadere informatie

1/29/2016 Future Mobility. Essay. Roald Brink Lectoraal Vraagstuk B. Egeter / A. Westerduin IGOLIT01C

1/29/2016 Future Mobility. Essay. Roald Brink Lectoraal Vraagstuk B. Egeter / A. Westerduin IGOLIT01C 1/29/2016 Future Mobility Essay Roald Brink Lectoraal Vraagstuk B. Egeter / A. Westerduin IGOLIT01C Een autonoom verkeerssysteem is geen nabije toekomst Dagelijks maken miljoenen reizigers gebruik van

Nadere informatie

Any color so long as it is green

Any color so long as it is green Any color so long as it is green Duurzame mobiliteit op lokaal niveau Richard Smokers Attero Minisymposium, Duurzame mobiliteit, Wijster, 2 Any color so long as it is green Inhoud Uitdagingen Wat valt

Nadere informatie

Spitsmijden 1; Bijdragen aan Transities naar Duurzame Mobiliteit Teije Gorris, Transumo 24 november 2008

Spitsmijden 1; Bijdragen aan Transities naar Duurzame Mobiliteit Teije Gorris, Transumo 24 november 2008 Spitsmijden 1; Bijdragen aan Transities naar Duurzame Mobiliteit Teije Gorris, Transumo 24 november 2008 Inhoud Doel presentatie Resultaten Spitsmijden 1 Transumo Van Spitsmijden 1 naar Spitsmijden 2x

Nadere informatie

DUURZAME INFRASTRUCTUUR

DUURZAME INFRASTRUCTUUR DUURZAME INFRASTRUCTUUR wisselwerking van stad, spoor, snelweg en fietspad TON VENHOEVEN VENHOEVENCS architecture+urbanism Krimp werkgelegenheid Percentage 65+ Woon-werkverkeer Grondprijzen 2007, Toegevoegde

Nadere informatie

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Geïntegreerde netwerken en knooppunten: veranderingen in de maatschappij Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Project uitwerking en planvoorbereiding Advies verkenningen Onderzoek duurzame stedenbouw

Nadere informatie

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN Dick van Damme Lector Logistiek Hogeschool van Amsterdam Terneuzen 3 september 2015 AGENDA 1. Ontwikkelingen lucht- en zeehaven 2. Uitdagingen en strategierichtingen

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Paul de Vos. paul.de.vos@rhdhv.com. in voor in relatie tot

Paul de Vos. paul.de.vos@rhdhv.com. in voor in relatie tot Trends en ontwikkelingen Paul de Vos paul.de.vos@rhdhv.com in voor in relatie tot railvervoer Bruggen bouwen Bruggen bouwen voor de toekomst van het spoor Page 2 Is of wordt het beter op het spoor? Dienstverlening?

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Duurzame mobiliteit: visie op 2050. Symposium Duurzame Mobiliteit, 27 januari 2011 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft

Duurzame mobiliteit: visie op 2050. Symposium Duurzame Mobiliteit, 27 januari 2011 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft Duurzame mobiliteit: visie op 2050 Symposium Duurzame Mobiliteit, 27 januari 2011 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft Voorspellen is lastig 2 zeker de toekomst 3 Vele uitdagingen mobiliteitsbeleid

Nadere informatie

Werkplan Centrum XL 2015/2016

Werkplan Centrum XL 2015/2016 Werkplan Centrum XL 2015/2016 Maart 2015, Amsterdam Inleiding: toekomstperspectief Centrum XL Er zijn veel ontwikkelingen gaande in Amsterdam op het gebied van economie, logistiek en duurzaamheid die van

Nadere informatie

Technologie & Maatschappij

Technologie & Maatschappij Technologie & Maatschappij 2 november 2015 Voorlopige Resultaten Technologie & Maatschappij Doel en werkwijze Inventariseren welke technologische en maatschappelijke ontwikkelingen zich de komende periode

Nadere informatie

Reconnecting Rotterdam Port Samenvatting

Reconnecting Rotterdam Port Samenvatting Reconnecting Rotterdam Port Samenvatting Aart de Koning, april 2010 De aanleiding: de concurrentiepositie van de haven van Rotterdam staat onder druk De haven van Rotterdam is altijd sterk verankerd geweest

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

MIRT onderzoek Noordwestkant Amsterdam. Regiomarkt

MIRT onderzoek Noordwestkant Amsterdam. Regiomarkt MIRT onderzoek Noordwestkant Amsterdam Regiomarkt 10-3-2016 1 Brede Aanpak Aanleiding Eerder onderzoek: knelpunten A9 Achterliggende ontwikkelingen: toenemende verstedelijking, vergrijzing, technologische

Nadere informatie

Management van retour-logistieke ketens

Management van retour-logistieke ketens Management van retour-logistieke ketens Erwin van der Laan RSM Erasmus Universiteit EVO dag 30 mei 2006 Duurzame Supply Chains Meet the needs of the present without compromising the ability of future generations

Nadere informatie

Wat wordt de Randstad er beter van?

Wat wordt de Randstad er beter van? Wat wordt de Randstad er beter van? Afronding DBR Arie Bleijenberg I&M, Den Haag, 3 juni 2015 Verantwoording DBR: 10,6 M, 100 onderzoekers, 14 programma s, 6 jaar Betere Randstad? Gebaseerd op: 9 artikelen

Nadere informatie

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Logistiek Netwerk. Partnerforum Gent 18 oktober 2016

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Logistiek Netwerk. Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Logistiek Netwerk Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Ruimtebeslag in Vlaanderen 33% Prognose VITO: kan oplopen tot 50% in 2050 Ruimtebeslag = Ruimte ingenomen door

Nadere informatie

Duurzame mobiliteit in de stad Klimaatavond Eindhoven Klimaatavond Eindhoven

Duurzame mobiliteit in de stad Klimaatavond Eindhoven Klimaatavond Eindhoven Duurzame mobiliteit in de stad TNO Sustainable Transport & Logistics 2 Inhoud De uitdaging Veel om uit te kiezen: het palet aan mogelijke oplossingen Niet of-of maar en-en: bijdragen van heel veel oplossingen

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

BIJLAGE EEN CONCEPT VOOR DUURZAME STEDELIJKE MOBILITEITSPLANNING. bij de

BIJLAGE EEN CONCEPT VOOR DUURZAME STEDELIJKE MOBILITEITSPLANNING. bij de EUROPESE COMMISSIE Brussel, 17.12.2013 COM(2013) 913 final ANNEX 1 BIJLAGE EEN CONCEPT VOOR DUURZAME STEDELIJKE MOBILITEITSPLANNING bij de MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD,

Nadere informatie

Bruggen bouwen voor het spoor van de toekomst 29 januari 2013

Bruggen bouwen voor het spoor van de toekomst 29 januari 2013 Bruggen bouwen voor het spoor van de toekomst 29 januari 2013 Joke van Veen Manager Business Development NS Reizigers Dimitri Kruik Manager Veranderprogramma 2012-2015 ProRail De NS strategie De NS strategie

Nadere informatie

Op weg naar Duurzaam Breda!

Op weg naar Duurzaam Breda! Een initiatief van betrokken burgers Op weg naar Duurzaam Breda! De belangrijkste uitdaging voor de samenleving is weer binnen de draagkracht van de aarde te gaan leven. We leven al lang niet meer van

Nadere informatie

Bereikbaarheidsagenda Zuid-Oost Brabant:

Bereikbaarheidsagenda Zuid-Oost Brabant: BEREIKBAARHEIDSAGENDA ZUID OOST BRABANT BEREIKBAARHEIDSAKKOORD ZUID OOST BRABANT Bereikbaarheidsagenda Zuid-Oost Brabant: Bereikbaarheidsagenda als basis voor een bereikbaarheidsakkoord De directe aanleiding

Nadere informatie

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote

Nadere informatie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie. Ellen Naaykens

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie. Ellen Naaykens De Rotterdamse haven en het achterland Havenvisie 2030 en achterlandstrategie Ellen Naaykens Havenbedrijf Rotterdam N.V. Movares symposium 29 november 2011 Inhoud Profiel haven Rotterdam Ontwerp Havenvisie

Nadere informatie

De invloed van de residentiële mismatch op het verplaatsingsgedrag in Vlaanderen

De invloed van de residentiële mismatch op het verplaatsingsgedrag in Vlaanderen De invloed van de residentiële mismatch op het verplaatsingsgedrag in Vlaanderen De laatste decennia is het autogebruik sterk toegenomen. Het toenemende gebruik van de wagen brengt echter negatieve gevolgen

Nadere informatie

Werken en Mobiliteit: Hoofdlijnen van een kennisagenda rond Mobiliteitsmanagement

Werken en Mobiliteit: Hoofdlijnen van een kennisagenda rond Mobiliteitsmanagement Werken en Mobiliteit: Hoofdlijnen van een kennisagenda rond Mobiliteitsmanagement Opgesteld in het kader van het CASE project 1 Vrije Universiteit, Erasmus Universiteit November 2009 1. Introductie Al

Nadere informatie

Duurzaam groeien. Agro, fresh, food en logistics

Duurzaam groeien. Agro, fresh, food en logistics Nota Ruimte budget Klavertje 25,9 miljoen euro (waarvan 3 miljoen euro voor glastuinbouwgebied Deurne) Planoppervlak 908 hectare (waarvan 150 hectare voor glastuinbouwgebied Deurne) (Greenport Trekker

Nadere informatie

Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en

Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en India, heeft de wereld in veel opzichten in hoog tempo veranderd. Voor veel bedrijven betekent dit een strategische herbezinning op

Nadere informatie

Economie, innovatie en duurzaamheid zijn van

Economie, innovatie en duurzaamheid zijn van Inter-Steunpunten Transitieplatform Economie, innovatie en duurzaamheid zijn van belang in transport Hilde Meersman, Cathy Macharis, a Christa Sys, Eddy Van de Voorde, Thierry Vanelslander, Ann Verhetsel

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Management Samenvatting

Management Samenvatting / werldo Management Samenvatting Inleiding en belangrijkste hoofdconclusies In deze studie naar de strategische toegevoegde waarde van het Port Community Systeem (PCS) van Portbase wordt inzicht gegeven

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Utrecht, 21 oktober 2015 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 RACE programma 6 Sectoranalyse

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Mobiliteit & flexibiliteit Medewerkers en hun vervoerskeuze. www.alphabet.com

Mobiliteit & flexibiliteit Medewerkers en hun vervoerskeuze. www.alphabet.com Mobiliteit & flexibiliteit Medewerkers en hun vervoerskeuze www.alphabet.com Onderzoek Behoefte van zakelijke rijders aan variatie in vervoersmiddelen Flexibele mobiliteit Keuzevrijheid vooral voor jongeren

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

Mobiliteitsmanagement en fiscaliteit

Mobiliteitsmanagement en fiscaliteit Mobiliteitsmanagement en fiscaliteit Professor Jos van Ommeren, Vrije Universiteit Amsterdam, Februari 2013 Mobiliteitsmanagement gaat over de relatie tussen werkgever en werknemer met betrekking tot mobiliteit.

Nadere informatie

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Stakeholderdialoog VNCI Pieterstraat 11 3512 JT Utrecht T +31 (0) 30 234 00 31 info@vbdo.nl www.vbdo.nl Samenvatting Op 14 oktober 2013 heeft de Vereniging van de Nederlandse

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Overijssels Ontwikkelmodel

Overijssels Ontwikkelmodel Overijssels Ontwikkelmodel Inzicht in duurzaamheid geeft toekomst met uitzicht! Door Egbert Dijk op 20 oktober 2011 Inhoud Wat is duurzame ontwikkeling? Omgevingsvisie Overijssel Processtappen duurzame

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken Expertmeeting HDR-De Bijenkorf

Het Nieuwe Werken Expertmeeting HDR-De Bijenkorf Het Nieuwe Werken Expertmeeting HDR-De Bijenkorf Performa-beurs 13-10-2010 Thijs Edelkoort en Maaike Korenstra Het Nieuwe Werken Definitie volgens AT Osborne: Door maatschappelijke ontwikkelingen en de

Nadere informatie

5. Typologieën voor bebouwing

5. Typologieën voor bebouwing 5. Typologieën voor bebouwing Met de eerder genoemde landschappelijke nrichting als basis is tijdens workshops gediscussieerd over geschikte vormen van bebouwing in het gebied. Belangrijke conclusie daarin

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie regionaal beleid, vervoer en toerisme. Voorstel voor een besluit (COM(2001) 94 C5-0087/2001 2001/0053(COD))

EUROPEES PARLEMENT. Commissie regionaal beleid, vervoer en toerisme. Voorstel voor een besluit (COM(2001) 94 C5-0087/2001 2001/0053(COD)) EUROPEES PARLEMENT 1999 2004 Commissie regionaal beleid, vervoer en toerisme 9 oktober 2001 PE 301.826/comp.1 COMPROMISAMENDEMENT 1 Ontwerpadvies (PE 301.826) Pierre Jonckheer over het meerjarenkaderprogramma

Nadere informatie

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Programma 15.15 uur: Inleiding duurzaam toerisme door Dr. Anja de Groene 15.35 uur: Cradle to Cradle

Nadere informatie

Smart Mobility - Big Data voorspellingen. Bjorn Heijligers Bjorn.Heijligers@tno.nl +31620106733

Smart Mobility - Big Data voorspellingen. Bjorn Heijligers Bjorn.Heijligers@tno.nl +31620106733 voorspellingen Bjorn Heijligers Bjorn.Heijligers@tno.nl 31620106733 TNO Smart Mobility Mobilist aan roer van eigen mobiliteit! verleiden waar mogelijk Slim Meten Slimme Diensten Slim regelen Overlap tussen

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Van verbruik naar gebruik Pagina 1 van 5 Inleiding: Voor u ligt het MVO beleid van ABIRD Industrial Rental Services. Maatschappelijk Verantwoord en Duurzaam

Nadere informatie

Nederlandstalige samenvatting (summary in Dutch language)

Nederlandstalige samenvatting (summary in Dutch language) Nederlandstaligesamenvatting 145 Nederlandstaligesamenvatting (summaryindutchlanguage) Reizen is in de afgelopen eeuwen sneller, veiliger, comfortabeler, betrouwbaarder, efficiënter in het gebruik van

Nadere informatie

praktijkcase groene aanbesteding stadsregio Arnhem Nijmegen

praktijkcase groene aanbesteding stadsregio Arnhem Nijmegen praktijkcase groene aanbesteding stadsregio Arnhem Nijmegen 1. ambitie en aanbesteding als middel idee / visie / proces / conclusie 2. model de Groene Cockpit ontwikkeling / structuur / toepassingsgebieden

Nadere informatie

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving Voorzichtig herstel bedreigde soorten Verdere achteruitgang functioneren van ecosystemen en biodiversiteit Meer aandacht voor natuur als basisvoorwaarde

Nadere informatie

SMART MOBILITY: INNOVATIES IN STEDELIJKE MOBILITEIT. ir. Bart Vuijk

SMART MOBILITY: INNOVATIES IN STEDELIJKE MOBILITEIT. ir. Bart Vuijk SMART MOBILITY: INNOVATIES IN STEDELIJKE MOBILITEIT ir. Bart Vuijk TNO: MISSIE TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn van de samenleving

Nadere informatie

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer Plantijnweg 32, 4104 BB Culemborg / Postbus 141, 4100 AC Culemborg Telefoon (0345) 47 17 17 / Fax (0345) 47 17 59 / www.multiconsultbv.nl info@multiconsultbv.nl Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid

Nadere informatie

Actieplan Goederenvervoer en Actieplan Schoon Vervoer

Actieplan Goederenvervoer en Actieplan Schoon Vervoer StadsOntwikkeling Actieplan Goederenvervoer en Actieplan Schoon Vervoer Raadsinformatieavond 4 januari 2011 6-1-2011 1 Schoon vervoer en goederenvervoer in Collegeprogramma 2010 2014 OV én fiets Zo schoon

Nadere informatie

Suriname: een potentiële outsourcing

Suriname: een potentiële outsourcing Suriname: een potentiële outsourcing en offshoring bestemming Business process outsourcing in de financiële sector 27 October 2009, Banquet Hall Hotel Torarica Drs. J.D. Bousaid, CEO Hakrinbank N.V. Overzicht

Nadere informatie

Een simpel en robuust spoorsysteem. Naar een koersvaste ontwikkeling op het spoor

Een simpel en robuust spoorsysteem. Naar een koersvaste ontwikkeling op het spoor Een simpel en robuust spoorsysteem Naar een koersvaste ontwikkeling op het spoor Grote groei transport verwacht in de hele Europese Unie Europa staat voor grote uitdagingen op het gebied van transport:

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

De impact van elektrisch vervoer op het elektriciteitsnet. Femke Hulsbergen

De impact van elektrisch vervoer op het elektriciteitsnet. Femke Hulsbergen De impact van elektrisch vervoer op het elektriciteitsnet Femke Hulsbergen 7 januari 2011 Inhoud TNO Oplaadmogelijkheden elektrisch vervoer Belasting op het netwerk De kosten om overbelasting te voorkomen

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Blik op Leidschendam-Voorburg 2020

Blik op Leidschendam-Voorburg 2020 Blik op Leidschendam-Voorburg 2020 Een toekomstvisie voor Leidschendam-Voorburg De voormalige gemeenten Leidschendam en Voorburg kennen elk een eeuwenlange historie. Als gefuseerde gemeente gaat Leidschendam-Voorburg

Nadere informatie

Naar een schoner wagenpark. Auto voor Auto

Naar een schoner wagenpark. Auto voor Auto Naar een schoner wagenpark Auto voor Auto Gestart in 2010 234.000 auto s in 2013 besparen 258.000 ton CO 2 -emissie, 82 mio liters brandstof en 129 mio euro Die wij niet hoeven te betalen Cleaner Car Contracts

Nadere informatie

Minder emissies, betere bereikbaarheid. Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft

Minder emissies, betere bereikbaarheid. Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft Minder emissies, betere bereikbaarheid Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft CE Delft Onafhankelijk, not-for-profit consultancy, opgericht in 1978 Ca. 40 medewerkers

Nadere informatie

Mobiliteit & duurzaamheid Leaserijder wordt steeds duurzamer. www.alphabet.com

Mobiliteit & duurzaamheid Leaserijder wordt steeds duurzamer. www.alphabet.com Mobiliteit & duurzaamheid Leaserijder wordt steeds duurzamer www.alphabet.com Duurzame mobiliteit. Onderzoek naar gedrag en keuzes van leaserijders op gebied van duurzaamheid. Leaserijders steeds milieubewuster.

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

Mobiliteit en het MINA-plan 4. Axel Verachtert Planningsgroep MINA-plan

Mobiliteit en het MINA-plan 4. Axel Verachtert Planningsgroep MINA-plan Mobiliteit en het MINA-plan 4 Axel Verachtert Planningsgroep MINA-plan Overzicht 1. Inleiding 2. Milieuproblemen door vervoer 3. Beleidscyclus, MINA-plan 4, MOB-plan 4. raakvlak Omgevingskwaliteit 5. raakvlak

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

OV-knooppunt met P+R bij De Punt. Analyse van nut en noodzaak

OV-knooppunt met P+R bij De Punt. Analyse van nut en noodzaak OV-knooppunt met P+R bij De Punt Analyse van nut en noodzaak Inhoud Aanleiding & doel van het onderzoek Probleemanalyse Oplossingsrichtingen Advies Aanleiding & doel van dit onderzoek Omgevingsvisie Drenthe:

Nadere informatie

Almere en Amsterdam Hyperbereikbaar via de Hollandse Brug. Samenvatting van een onderzoek naar de regionale OV-bereikbaarheid van Almere

Almere en Amsterdam Hyperbereikbaar via de Hollandse Brug. Samenvatting van een onderzoek naar de regionale OV-bereikbaarheid van Almere Pagina 1 Almere en Amsterdam Hyperbereikbaar via de Hollandse Brug Samenvatting van een onderzoek naar de regionale OV-bereikbaarheid van Almere Milieufederatie Flevoland Milieufederatie Noord- Holland

Nadere informatie

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Dr. ir. Émile J. L. Chappin Challenge the future 1 Mondiale uitdagingen Spanning tussen toename

Nadere informatie

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90 Hoe ziet dat er on de praktijk uit? (per sector / organisatie / afdeling / functie) Natuurlijke hulpbronnen en mensen zullen schaars zijn en de beschikbaarheid van kapitaal is niet te voorspellen. Met

Nadere informatie

Corina den Besten Arnold Monshouwer

Corina den Besten Arnold Monshouwer Corina den Besten Arnold Monshouwer Wie zijn wij? Wie zijn wij? 1. Beter, eerder & sneller innoveren 2. Onafhankelijk klankbord voor MKB-ondernemers 3. Specialist in vernieuwing in alle bedrijfsaspecten

Nadere informatie

Duurzaamheid.. the key for future success!

Duurzaamheid.. the key for future success! Duurzaamheid.. the key for future success! 2 Visie op duurzaamheid o Noodzakelijk voor onze license to operate en groei mogelijk te maken. o Creëren van toegevoegde waarde voor bedrijvigheid, klanten en

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

DWSI Trendalert S E P T E D

DWSI Trendalert S E P T E D Dutch Water Sector Intelligence Vier Scenario's voor de Circulaire Economie DWSI Trendalert Vier Scenario's voor de Circulaire Economie Inleiding Het KIDV is op 1 januari 2013 opgericht naar aanleiding

Nadere informatie

De auto als actuator

De auto als actuator De auto als actuator Martie van der Vlist Goudappel Coffeng BV mvdvlist@goudappel.nl Rolf Krikke Quest-TC rolf@quest-tc.nl Samenvatting De auto als actuator Communicatiemiddelen in de auto worden gebruikt

Nadere informatie

www.nl2040.nl Taak en plaats in 2040 26-9-2011 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 Tijden veranderen Tijden veranderen Scenariostudies

www.nl2040.nl Taak en plaats in 2040 26-9-2011 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 Tijden veranderen Tijden veranderen Scenariostudies 26-9-2011 Tijden veranderen Taak en plaats in 2040 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote investeringen: bv wegen, dijken

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

Strategisch document Ambulancezorg Nederland

Strategisch document Ambulancezorg Nederland Strategisch document Ambulancezorg Nederland 1 Inleiding: relevante ontwikkelingen 2 Missie en visie AZN 3 Kernfuncties: profiel en kerntaken AZN 4 Strategische agenda AZN vastgesteld: woensdag 23 mei

Nadere informatie

Vervoer over goede banen

Vervoer over goede banen Vervoer over goede banen Onderweg naar Morgen Den Haag 14/10/2010 Mobiliteitsontwikkeling in Nederland 1000 900 autokm 800 700 BNP OV-km inwoners 600 500 400 300 200 100 0 1960 1965 1970 1975 1980 1985

Nadere informatie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie De Rotterdamse haven en het achterland Havenvisie 2030 en achterlandstrategie Ellen Naaykens Havenbedrijf Rotterdam N.V. ALV ELC, Venlo 30 november 2011 Inhoud Profiel haven Rotterdam Ontwerp Havenvisie

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

Informational Governance

Informational Governance Story Informational Governance Juli 2013 Nog niet zo heel lang geleden voltrokken veranderingen in de maatschappij zich volgens logische, min of meer vaste patronen. Overheden, bedrijven, wetenschappers,

Nadere informatie

m o n t e f e l t r o

m o n t e f e l t r o m o n t e f e l t r o Van stammenstrijd naar kansen voor jonge professionals op het raakvlak tussen RO en verkeer dr Daan H. van Egeraat (www.montefeltro.nl) was initiatiefnemer en projectleider van de

Nadere informatie

TenT corridors. Adriaan Roest Crollius 22 januari 2014

TenT corridors. Adriaan Roest Crollius 22 januari 2014 TenT corridors Adriaan Roest Crollius 22 januari 2014 Panteia NEA, EIM, RVB, Stratus Transport onderzoek & advies (spoor/wegtransport, binnenvaart) Beleidsvragen/kosten/CBA,s/research Een van de grootste

Nadere informatie

IPIN Proeftuin Lochem

IPIN Proeftuin Lochem IPIN Proeftuin Lochem Inleiding, samenwerking, uitdaging Oktober 2013 Ben Tubben Opzet programma IN4Energy Het consortium IN4Energy maakt het mogelijk dat deelnemers aan de proeftuin daadwerkelijk richting

Nadere informatie

Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen

Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen Fijn stof kost de Vlaming tot 3 gezonde levensjaren. Vlaanderen zal ook in de toekomst moeite hebben om aan de Europese fijn

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

EEN NIEUWE HOOFDSTRUCTUUR VOOR VERVOER VAN GOEDEREN PER SPOOR IN ONZE STAD EN REGIO. Vervoer gevaarlijke stoffen buiten de woonwijken om

EEN NIEUWE HOOFDSTRUCTUUR VOOR VERVOER VAN GOEDEREN PER SPOOR IN ONZE STAD EN REGIO. Vervoer gevaarlijke stoffen buiten de woonwijken om EEN NIEUWE HOOFDSTRUCTUUR VOOR VERVOER VAN GOEDEREN PER SPOOR IN ONZE STAD EN REGIO Vervoer gevaarlijke stoffen buiten de woonwijken om Inleiding Ontwikkelingen binnen Sittard-Geleen Ministerie van Verkeer

Nadere informatie

Het maken van een duurzaamheidsbeleid

Het maken van een duurzaamheidsbeleid Het maken van een duurzaamheidsbeleid Workshop Lekker Betrokken! Phyllis den Brok Projectleider Lekker Betrokken! phyllis@phliss.nl 06-22956623 hhp://www.phliss.nl/lb.html Duurzaamheid Definitie duurzaamheid:

Nadere informatie