Onderzoek & Innovatie 2013

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderzoek & Innovatie 2013"

Transcriptie

1 Onderzoek & Innovatie 2013 Jaarrapportage Datum 19 februari 2014 Auteur(s) Kees van der Lugt André Struker (Energie & Grondstoffen uit Water) Eljakim Koopman (Water in de Stad) Alex van der Helm (IT & Water) Manon Bechger (Watercyclus in de Regio) Cor Verkerk (Afvalwater) Leon Kors (Drinkwater) Winnie Rip (Watersysteem) Peter Beemsterboer Corsanummer Korte Ouderkerkerdijk 7 Amsterdam Postbus GJ Amsterdam T (lokaal tarief) F KvK

2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 5 2 Onderzoeksprogramma s & prioriteiten Topsector en innovatie in Europees verband 7 4 Innovatieprijzen, symposia, artikelen en pers Media en prijzen Symposia en workshops Artikelen 10 5 Programma s Energie & Grondstoffen uit Water Evaluatie werkwijze Water in de stad Watercyclus in de regio IT & Water Afvalwater Drinkwater Watersysteem februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

3 1 Inleiding Voor u ligt de Jaarrapportage Onderzoek & Innovatie 2013, vastgesteld op 10 februari 2014 door de Stuurgroep Onderzoek & Innovatie (SG O&I), die verantwoordelijk is voor de onderzoeksprogramma s. De rapportage beschrijft de behaalde resultaten van het programma Onderzoek & Innovatie van Waternet in het jaar Hiermee informeren we het waterschap Amstel, Gooi en Vecht, de gemeente Amsterdam, de directie van Waternet, de partners waar we mee samenwerken en verdere belangstellenden over onze resultaten. Naast deze rapportage is op de innovatiewebsite veel meer informatie beschikbaar over de resultaten en actualiteiten bij onderzoek en innovatie. 2 Onderzoeksprogramma s & prioriteiten 2013 Waternet werkt in 2013 met vier watercyclusthema s en drie sectorspecifieke programma s. De vier watercyclusthema s zijn Energie & Grondstoffen uit Water, Water in de Stad, IT & Water en Watercyclus in de Regio. De drie sectorspecifieke programma s zijn Afvalwater, Drinkwater en Watersysteem. De projecten zijn opgenomen in de programma s over de periode , die rekening houden met lopende (inter)nationale onderzoeken en uitgaan van de samenwerking met andere partners. De resultaten worden verderop in deze rapportage toegelicht. Voor Onderzoek & Innovatie zijn voor 2013 vier prioriteiten gesteld. Deze worden hieronder toegelicht met daarbij de behaalde resultaten. 1) Energie en Grondstoffen uit Water van denken naar doen Energie en grondstoffen uit water is het terrein waarbinnen we op korte termijn de duurzame potenties al van ons kunnen laten zien. Daarom is in 2013 prioriteit gegeven aan het vertalen van dit thema van denken naar doen (zie ook paragraaf 5.1). De resultaten bestaan uit de bouw van een struvietreactor op de rwzi Amsterdam West en het verwerken van urine, afkomstig van de Heineken Music Hall, tot fosfaat, de voorgenomen plaatsing van grinders (groente/fruitvermalers) in Gaasperdam, douchewarmtewisselaars in het studentencomplex Uilenstede en mede vanwege een subsidie uit een projectversnelling van de winning van koude uit drinkwater voor de klimaatbeheersing van de bedrijfsgebouwen van Schiphol. 2) Operationele knelpunten innovatief oplossen Ook bij de dagelijkse uitvoering van onze kerntaken bestaat een grote behoefte om te verbeteren en knelpunten op te lossen. Zijn er innovatieve oplossingen die minder investeringen vergen of zorgen voor minder overlast? In het eerste halfjaar heeft het accent gelegen op het inventariseren van mogelijkheden, waarbij veel Waternet-medewerkers zijn betrokken. Een voorbeeld daarvan is de workshop Hunt for Cash waarin, binnen de volgende thema s, is gezocht naar verdere besparingsmogelijkheden in de bedrijfsvoering: Chemicaliën en grondstoffen, Transport, Energie, Monitoring en analyses, Hergebruik, Automatisering en procesbewaking, Personeel, Buitencategorie. Een aantal acties is of wordt uitgevoerd. Deze acties zijn gericht op: plaatsen zonnecellen (foto), uitwisseling personeel, monitoren onderhoud en beheer, verkopen van struviet, hergebruiken van kalkkorrels hergebruiken. Een ander voorbeeld is de workshop Alle registers 4 Klimaat waar binnen de thema s Directe emissie, Elektriciteit, Inkoopproces en Elders in de 19 februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

4 watercyclus is gezocht naar aanvullende mogelijkheden om Waternet in 2020 klimaatneutraal te maken. De potentie is direct op de workshop doorgerekend, waarvoor per idee een certificaat kon worden verkregen. Op de projectenmarkt werden certificaten verstrekt met een totale omvang van 90 kiloton CO 2 per jaar. Na de workshop zijn alle ideeën nauwkeuriger doorgerekend en de meest kansrijke ideeën worden nader uitgewerkt. Ook heeft een TEDx Waternet plaatsgevonden met als thema Samen innoveren. 3) Proeftuinen optimaal inzetten Waternet wil als innovatief watercyclusbedrijf het verschil maken door theorie te vertalen naar de praktijk. We leggen in proeftuinen slim verbinding met kennis- en opleidingsorganisaties, met gebruikers en met de kennis en ervaring van Waternet zelf om te (laten) zien wat mogelijk is. Smart City Amsterdam met Nieuw-West, IJburg en Zuidoost als specifieke proefgebieden en de Cleantech Playground (afbeelding), waar kringloopsluitingen worden onderzocht met nieuwe decentrale technieken in een proeftuin in Noord. Het project wordt getrokken door Metabolic. Dit zijn voorbeelden van proeftuinen waarin Waternet nu participeert. Het voordeel van het gezamenlijk opereren in proeftuinen is dat de zichtbaarheid groter is, dat de kosten kunnen worden gedeeld en dat de kans op succes wordt vergroot. Toegewerkt wordt naar een focus op een aantal proeftuinen waarin meerdere partijen bereid zijn om te participeren. Het gaat om technologische innovaties, maar evenzeer om institutionele, economische en sociale (culturele) innovaties. De proeftuinen dienen de gehele watercyclus af te dekken. In een creatieve denksessie, gericht op het watersysteem, is met een multidisciplinair team gezocht naar operationele knelpunten die in aanmerking komen voor aanpak. De volgende onderwerpen zijn besproken: Peilbesluiten in relatie tot ruimtelijke ontwikkeling door derden, Vergunningverlening lozingen, Bezetting van personeel jaarrond, Baggertransport (met name het koppelen van transportboten). 4) Actief participeren in de Topsector Waternet heeft een actieve participatie in het uit 2011 stammende topsectorbeleid in 2013 prioriteit gegeven, om optimaal te profiteren van de samenwerking van publieke, private en onderzoeksorganisaties waaronder KWR, STOWA en Stichting Rioned - in zogenaamde Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI s). In hoofdstuk 3 worden de resultaten hiervan beschreven. Voor 2014 zet Waternet in op participatie in nieuwe onderzoeksvoorstellen in het programma van TKI Watertechnologie. Eén project betreft het hierboven genoemde Clean Tech Playground (punt 3) met als specifiek onderwerp de inventarisatie van waardevolle (afval)stoffen/-stromen voor behandeling in Amsterdam (Urban Mining). Een tweede project betreft een onderzoek naar de mogelijkheden en haalbaarheid van het pharmafilter-concept in het ziekenhuis Tergooi Hilversum. Dit betreft een totaaloplossing voor de behandeling van ziekenhuisafval. Het project zal worden uitgevoerd in samenwerking met KWR Watercycle Research Institute. Een derde project is Met Hollandse kalkpellets de markt op, dat wordt uitgevoerd met zowel KWR als de ReststoffenUnie. 19 februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

5 3 Topsector en innovatie in Europees verband Het Rijk levert met het Topsector-beleid tot 2015 een oplopende financiële bijdrage om Nederland in 2020 weer te laten behoren tot de top vijf van de kenniseconomieën in de wereld. Ondernemers en wetenschappers werken samen in negen Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI s). Waternet participeert actief door onderzoeksvoorstellen in te brengen en constructief mee te denken met het formeren van geschikte coalities voor het uitvoeren ervan. Het Innovatieprogramma van Waternet vormt het uitgangspunt voor participatie in de Topsector Water. Binnen het TKI Watertechnologie wordt samen met KWR en Geodan gewerkt aan het project Soil Mechanics & Dynamics met als doel het assetmanagement van ondergrondse infrastructuur voor drinken afvalwater (leidingen, vrijvervalriolen en persriolen) te verbeteren (zie paragraaf 5.4). Het project Calorics is gericht op het zoeken naar oplossingen voor een klimaatbestendig leidingnet als gevolg van klimaatverandering. Op hoofdlijnen blijken de oplossingen te liggen bij het actief koelen, het dieper leggen, het isoleren en verkorten van de verblijftijd. Binnen Deltatechnologie wordt geparticipeerd in Digitale Delta met de digitale proeftuin Open boezem open data, waarin we met het Hoogheemraadschap van Rijnland, het Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden, Rijkswaterstaat en het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier werken aan het project Open Waterbeheer Rijn-West. Het project is gericht op doelmatiger beheer van een deel van het Rijn-Westgebied door data over de grenzen van de eigen organisatie heen met elkaar te delen (zie paragraaf 5.4). Het uitrollen van sensordijken is nog als projectvoorstel beschikbaar om in te dienen bij Deltatechnologie Flood Control. Om de tijd van onderzoek naar de implementatie van innovaties te verkorten en de export van Europese innovaties te vergroten heeft de Europese Commissie in het eerste deel van 2012 ingestemd met de instelling van het European Innovation Partnership (EIP) on Water. Het betreft Europees innovatiebeleid dat vergelijkbaar is met de nationaal gerichte Topsector Water. Waternet heeft onder andere samen met de grondstoffenfabriek en KWR meegewerkt aan een Nederlandse participatie vanuit het thema Energie & Grondstoffen uit Water (Cellulose en Struviet). Het ingediende KP7-voorstel is niet geaccepteerd maar de erop gebaseerde Action Group ARREAU (Accelerating Resource Recovery from the Watercycle) is aangemoedigd om het voorstel begin 2014 opnieuw in te dienen. De Action Group is gepresenteerd tijdens de International Water Week Amsterdam van 4 tot 8 november. 4 Innovatieprijzen, symposia, artikelen en pers 4.1 Media en prijzen De inzamelactie Green Urine van Waterschap Amstel, Gooi en Vecht trok zondag 3 november veel bekijks. Met een ludieke actie op het Beursplein liet het waterschap zien hoe uit urine fosfaat wordt gewonnen. Een grondstof voor kunstmest die gebruikt kan worden in de land- en tuinbouw. Doel van deze concrete actie was om één hectare Daknatuur in Amster- 19 februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

6 dam te realiseren. Amsterdammers konden ter plekke hun bijdrage leveren door hun blaas te legen in een van de plaskruizen. Dagelijks Bestuurder van het waterschap Peer Rooijmans en BNN-er Ruben Nicolai gaven het startsein voor de inzamelactie. Peer Rooijmans, dagelijks bestuurder van het waterschap, overhandigde tijdens de International WaterWeek (IWW) de opbrengst van de actie Green Urine aan de partijen die deze Daknatuur gaan realiseren. Met deze actie is veel publiciteit behaald, zowel online als offline. Er stonden onder andere artikelen in dagbladen als Het Parool, Metro, De Telegraaf, NRC en er op televisie ook aandacht besteed aan de actie bij onder andere AT5, RTVNH. Ook werden online veel filmpjes gedeeld van het evenement (zie foto). Het scheiden van papier met een fijnzeef voordat het in het zuiveringsproces komt levert voordelen op in het afvalwaterzuiveringsproces: minder slib en een grotere verwerkingscapaciteit van de zuivering. Met marktpartijen wordt onderzocht op welke wijze de cellulose nuttig kan worden ingezet. In de media, onder meer in Trouw en Binnenlands Bestuur, is hier aandacht aan besteed. In het Parool is een artikel verschenen naar aanleiding van het Project City-Zen, dat door de EU is gehonoreerd. Het gaat om een forse subsidie voor de koeling van bedrijfsgebouwen van Schiphol met drinkwater, riothermie en het toepassen van de vermaler voor de afvoer van groenteen fruitafval via de riolering naar de rwzi. De oproep van de gemeente Amsterdam om met Amsterdam Metropolitan Solutions een internationaal georiënteerd topinstituut voor toegepaste technologie op te richten heeft veel publiciteit gekregen en geresulteerd in een winnende coalitie van TU Delft, Universiteit Wageningen en het MIT (Boston, USA). Onderzocht wordt op welke wijze Waternet hier een bijdrage aan kan leveren. Zowel de WATERgraafsmeer door minister Schultz van Haegen als de Waterbestendige stad zijn in diverse media genoemd als goede voorbeelden en concepten voor klimaatbestendige inrichtingen. WATERgraafsmeer communiceert onder meer via haar eigen website en in 2013 zijn vier nieuwsbrieven uitgezonden naar geïnteresseerden. Een publiciteitsmoment was in april 2013 de overdracht van het onderhoud van het succesvolle Slag op het Watergraafsmeer, een kunstwerk in park Frankendael dat bestaat uit gevlochten wilgenbootjes. In 2013 is gestart met het optekenen van de resultaten van vier jaar WATERgraafsmeer programma in een aantrekkelijk tijdschrift. De smartphone-applicatie VaarWater heeft op de jaarlijkse Mobile Convention, georganiseerd door vakblad Emerce en de Telegraaf Media Groep in de Beurs van Berlage, de belangrijkste prijs gewonnen, de Mobile Media and Marketing Award. In de categorie Best Mobile Consumer Platform versloeg de VaarWater-app de andere genomineerden, te weten ING, ABN AMRO en de Bijenkorf. Ook heeft Vaarwater-app de European Excellence Award gewonnen voor de beste app van Europa. Door het samen met TNO ontwikkelde verkeersmodel op de vaarkaart weer te geven, kunnen klanten zelf rekening houden met 19 februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

7 drukte of stremmingen en met de routeplanner gemakkelijk andere routes kiezen. Waternet heeft zelf ook wat aan de app, want de informatie die gebruikers anoniem versturen wordt onder andere gebruikt om het effect van tijdelijke verkeersmaatregelen te kunnen toetsen. 4.2 Symposia en workshops Integrated Water Solutions for a Green Economy was het thema van de 2e International Water Week Amsterdam (IWW) die plaatsvond van 4 t/m 8 november 2013 in de RAI. Met een integraal programma en aandacht voor de nieuwste innovaties zijn ongeveer bezoekers naar Amsterdam gekomen, waarvan tweederde bestond uit internationale gasten. Met een Leaders Forum, prijzen (Sarphati Sanitation Award, Innovation Award, Poster Award, Wetskills, Movie Challenge) en een jongerenprogramma is een (inter)nationaal zeer gewaardeerd concept neergezet om met bestaande en nieuwe netwerken kennis te delen, zaken te doen, relevante thema s te bespreken en internationaal te agenderen. Specifieke bijdragen van Waternet waren de inbreng van artikelen ( Amsterdam as a Sustainable Metropolis: Integration of Water, Energy and Material Flows ), sprekers op de IWW-Conference voor de thema s Energy and raw material recovery, Optimizing delta management with free flowing data, een High Level Round Table met Amsterdamse Partnersteden en het verzorgen van excursies (rwzi- West/Afval Energie Bedrijf, 1-stepfilter & Nered, Flood protection, History of Amsterdam Water cycle). Ook heeft Waternet bijgedragen aan onderdelen van het jongerenprogramma zoals de Moviechallnge en de Studentchallenge waarbij de plastic soep in de Amsterdamse grachten onderwerp van onderzoek was. Stefan Mol heeft de prijs gewonnen voor beste poster. De titel van zijn poster is Shower heat exchangers significantly reduce CO 2 emissions in the Watercycle. Burgemeester van der Laan heeft tot slot de eerste Sarphati Sanitation Award uitgereikt aan Sanergy. De organisatie van deze eerste prestigieuze internationale prijs was in handen van Wereld Waternet en Aqua for All. Waternet heeft in maart het symposium Amsterdam Rainproof georganiseerd, met onder andere workshops van 3Di-Watercyclus Watergraafmeer (plus een plenaire presentatie). Tijdens het symposium is tweemaal een workshop gehouden over WATERgraafsmeer aan de zogenaamde poldertafel, waarbij de keynote spreker Mark Maimone deelnam. Hierbij werden waardevolle (internationale) lessen gedeeld. Ook is er een workshop Philadelphia meets Watergraafsmeer georganiseerd over implementatiebarrières in de praktijk. De Waterbestendige stad, Proeftuin Zaan-IJ-oevers en Waterbestendig Westpoort. Het in opdracht van Waternet opgestelde rapport Decentrale kansen in de watercyclus, leren en experimenteren vanuit een visie vormde de basis voor het KNW Voorjaarscongres in april. Op de Kennisdag Ruimtelijke Sector in juni zijn de bronaanpakmaatregelen voor de Sloterplas en De Waterbestendige stad gepresenteerd en is samen met het stadsdeel Nieuw-West een workshop georganiseerd over de implementatie van klimaatbestendigheid in het project Open hemelwaterafvoer Eenhoorn. 19 februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

8 Binnen Stadlab Amsterdam worden veel zaken georganiseerd, zoals bijeenkomsten over verschillende thema s. Het WATERgraafsmeer-project heeft hier op enkele bijeenkomsten actief inbreng gegeven, zoals bij Talk of the Town Oost op 22 januari WATERgraafsmeer is ook gepresenteerd op de Conferentie Klimaatbestendige Stad, die is georganiseerd door het Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering. WATERgraafsmeer heeft twee workshops georganiseerd tijdens de conferentie Duurzaam Oost. Samen met de Hogeschool van Amsterdam werd een piekbui gesimuleerd via een tochtabel en de zogenaamde WOLK software; samen met hoveniersbedrijf Van der Tol werd een praktische workshop georganiseerd voor bewoners om in de eigen tuin aan de slag te gaan met waterberging en infiltratie. Op de werkconferentie Bestuurlijk Akkoord Water is aan de hand van diverse voorbeelden samen met KWR, STOWA en Stichting Rioned een lezing gegeven over innovatie binnen de watercyclus. Tijdens de Business Challenge Climate Adaptation van Kennis voor Klimaat in mei zijn samen met de gemeente Rotterdam de marktpartijen uitgedaagd om met producten te komen voor de klimaatbestendige woonstraat van de toekomst. De tussenresultaten van het project Sloterplas, beating the blues (aanpak blauwalgenplaag) zijn gepresenteerd op het Platform Ecologisch Herstel Meren (PEHM) en op het Platform Blauwalgen. Tijdens de Lizard Experience is een presentatie gehouden getiteld De klant vraagt informatie over ons watercyclusbedrijf. Diverse presentaties zijn gehouden over het 1-STEP -filter, dat eind 2013 op de rwzi Horstermeer is geopend. Over het ontgravingsmodel en de XRF-meter zijn onder meer presentaties gehouden voor de Hydrographic Society Benelux (HSB), tijdens het symposium CEDA (Central European Dredging Association) en voor Baggernet tevens over het baggeren van de Vecht. De pilots van De Waterbestendige Stad zijn ook gepresenteerd in het ROER (Regie Overleg Economische en Ruimtelijke ontwikkeling) Amsterdam, op de Dijkgravendag 2013, voor de American Planning Association en voor diverse delegaties uit New York, waaronder de Amerikaanse minister van Volkshuisvesting en Stedelijke ontwikkeling. Tijdens het congres van de Metropoolregio Amsterdam is een workshop georganiseerd over De Waterbestendige Stad. Tijdens de European Climate Change Adaptation Conference in maart in Hamburg is met waterbedrijven uit Hamburg, Kopenhagen en Stockholm en met wetenschappelijke bijdragen een workshop georganiseerd over het omgaan met extreme neerslag. Het project Kringloop Amstelveen is gepresenteerd tijdens het seminar in Sao Paulo Water Reuse. Een presentatie over struvietproductie is gehouden op een IWA-congres in Zweden en tijdens een congres in Spanje is een poster gepresenteerd over Sewer Mining, Anaerobic digestion. Op het BestuursAkkoord Water congres is een presentatie gehouden over innoveren in de Watercyclus. Op het H209 congres in New York is een presentatie gehouden over de terugwinning van energie en grondstoffen uit ons afvalwater. 4.3 Artikelen In de onderstaande tekst hebben Waternetters als eerste auteur of als co-auteur een bijdrage geleverd voor Op de website zijn deze artikelen ook terug te vinden: 19 februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

9 Over de Raad van Inspiratie WATERgraafsmeer, waarin bewoonster en Raad van Inspiratie-lid Baukje Kothuis en Maarten Claassen zijn geïnterviewd (H 2 O, juni 2013). In de nieuwsbrief (juni) van het Deltaprogramma Deltanieuws noemt minister Schultz van Haegen WATERgraafsmeer als voorbeeld van de manier waarop de waterbestendige stad op de lokale agenda komt. De eerste stadsdeelkrant van Oost in 2014 bevat een artikel gepubliceerd door WATERgraafsmeer over piekbuien: Werken aan droge voeten. Publicatie over het ontgravingsmodel en de XRF-meter (Land+Water, maart). Haalbaarheidsstudie urineopslag HMH (LeAF, 2013). Visie fosfaatmijn ArenA Boulevard (LeAF, 2013.) Over de visie van Waternet op de drinkwatervoorziening (H 2 O, juli 2013). Over gebruik van geneesmiddelen in de watercyclus (Nederlands Tijdschrift voor geneeskunde, januari 2013). Voor het gebruik van het TTC concept (Treshold of technological Concern) voor drinkwaterverontreinigingen (Waterresearch, 2013). Dijken optimaliseren met sensoring. Geotechniek 2013(5), The use of process simulation models in virtual commissioning of process automation software in drinking water treatment plants. Water Sci. Technol.: Water Supply, 13(5), Assessment of calculation methods for calcium carbonate saturation in drinking water for DIN compliance. Drinking Water Eng. Sci., 6(2), Over onderzoek naar Flexibel peilbeheer in het Naardermeer zijn, naast diverse onderzoeksrapporten, onder meer ook de films Flexibel peil Van denken naar doen! en Behoud van bijzondere natuurwaarden Natura 2000 gemaakt (http://www.youtube.com/watch?v=re0suahf0_w). 5 Programma s 5.1 Energie & Grondstoffen uit Water In 2013 hebben ruim twintig projecten gelopen, gerelateerd aan het programma Energie & Grondstoffen uit Water. De onderstaande tabel toont hiervan een overzicht. 19 februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

10 De belangrijkste resultaten van een aantal projecten worden hieronder samengevat. Energiek Zuid Oost (uitgemond in AMC Pharmafilter en HMH struviet) Binnen Energiek Zuid Oost als onderdeel van Amsterdam Smart City wordt Waternet als betrouwbare partner gezien. Het academisch ziekenhuis AMC heeft Waternet gevraagd om mee te denken bij het onderzoeken naar de haalbaarheid van het Pharmafilter concept. Hiermee ontstaat voor Waternet de mogelijkheid om de effecten van het afkoppelen van een belangrijke puntbron van prioritaire stoffen te onderzoeken en mee te beslissen over het nuttig hergebruik van m 3 zeer schoon effluent. In hetzelfde gebied wordt samen met de Heineken Music Hall gewerkt aan een veelbelovend project om ingezamelde urine op de RWZI-west om te zetten in struviet. Op de RWZI-west is een nieuwe struvietreactor gebouwd (foto). Het product wordt als nieuw mestproduct vermarkt met de naam Fos vaatje. Verstoppingsmateriaal Verstoppingsmateriaal is een combinatie van vet en vezels die in het totale rioolsysteem (riolering, gemaal en zuivering) voor problemen zorgen. Samen met het Afval Energie Bedrijf is naar verwerkingsmogelijkheden gekeken. De eerste resultaten zien er goed uit. Het vet vergist goed en door slimme logistiek kan potentieel tot per jaar worden bespaard. In 2015 moet praktisch vervolgonderzoek worden gedaan naar het inzamelen en scheiden van verstoppingsmateriaal. Schiphol: energiewinning van koude uit drinkwaterleiding Koeling van Schiphol met koude uit de WRK-leiding. Het project is veelbelovend, op basis van de haalbaarheidsstudie en een mogelijk verdienmodel. De partners willen graag en daarom worden vervolgstappen gezet (afronding in 2014). Tevens is een grote EU-subsidie van enkele miljoen beschikbaar voor dit project. Realisatie douchewarmtewisselaars (wtw s) Uilenstede Eigenaar gebouwen DUWO gaat studentenwoningencomplex realiseren in Amstelveen. Samen met Waternet worden douche-wtw s geplaatst. Waternet draagt bij aan investering en gaat energieverbruik monitoren. De realisatie is gaande. De komende jaren wordt gemonitord. De communicatie geschiedt samen met DUWO en de gemeente Amstelveen. Cleantech Playground Proeftuin met verschillende decentrale oplossingen op duurzaam kantorenpark De Ceuvel in Amsterdam-Noord. Vijftien opgeknapte oude woonboten worden op land gezet (foto) en uitgerust met een individueel grijswatersysteem en composttoilet. Het terrein krijgt geen riolering, wel een centrale afvalwaterzuivering (de D-SARR) waar de vloeistoffen uit de 19 februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

11 composttoiletten en enkele scheidingstoiletten zullen worden behandeld. Hiermee wordt in ieder geval biogas en struviet geproduceerd. In 2014 zal het onderzoek daadwerkelijk starten, waarbij volop mogelijkheden zijn om nieuwe technieken te testen Evaluatie werkwijze De themagroep Energie & Grondstoffen uit Water heeft als pilotgroep geoefend met de samenstelling van de groep en met een innovatiecoach. Een kleine sterke trekkersgroep blijkt goed te werken. De trekkersgroep kon snel beslissingen nemen en vrij goed het overzicht over de projecten krijgen. Het idee van innovatiecoaches bleek in de praktijk niet goed te werken. De coaches blijken naast de projectleiders te weinig toegevoegde waarde te hebben. Om de innovatieportfolio in 2014 beter te kunnen managen, wordt gefocust op drie ketens (bijvoorbeeld fosfaat, biomassa en thermische energie) die van onderzoek tot implementatie worden gevolgd. Voor het indienen van projectideeën wordt duidelijk gemaakt wat het idee bijdraagt aan de desbetreffende keten en wat het eindresultaat is. Aan het einde van een project vindt een evaluatie plaats met de projectleider en minstens één trekker. Tijdens deze evaluatie wordt besproken of het project doorgaat naar een volgende fase in de innovatietrechter of stopt (bijvoorbeeld door onvoldoende resultaat). De themagroep gaat ook de regie voeren over relevante (externe) netwerken en platforms waar Waternet aan deelneemt. 5.2 Water in de stad Sloterplas De Sloterplas (80 hectare) vormt met het omliggende Sloterpark een prachtig gebied midden in Amsterdam Nieuw-West. Helaas maken de jaarlijks terugkerende blauwalgbloeien in de plas het recreëren minder aantrekkelijk. Ook de ecologische kwaliteit voldoet nog niet aan de doelen die zijn gesteld voor de Kaderrichtlijn Water (KRW). De eerste helft van 2013 heeft voor de Sloterplas in het teken gestaan van de presentatie van en de interactie over de bronaanpak-maatregelen. Deze zijn beschreven in een aparte businesscase. Bestuurlijk is gekozen voor de bronaanpak van de Sloterplas. In 2013 zijn een aantal innovatieve pilots gestart, die in 2014 in ieder geval t/m juli nog doorlopen. Het gaat om: Pliko: het defosfateren van inlaatwater met een nieuwe defosfateringsmethode; in 2013 is gebleken dat het filterbed te snel verstopt raakt. In 2014 wordt een Filtomat-installatie als voorfilter geplaatst. De werking hiervan wordt getest. 19 februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

12 Puridrain: het binden van fosfaat in grindkoffers met ijzerzand, een restproduct uit de drinkwaterproductie. In 2013 is gebleken dat te weinig water door het filter stroomt. In 2014 wordt het proefsysteem aangepast door het aanbrengen van meer beluchting. Om de werking van de beide proefopstellingen vast te stellen is wekelijkse monitoring en analyse nodig. Het onderzoek naar de toediening van PAC om de fosfaatbinding van de waterbodem te vergroten wordt begin 2014 afgerond. Met leveranciers wordt contact gezocht voor de verdere ontwikkeling van zogenaamde flappenstuwen. Dit zijn doorvaarbare stuwen met een flappenconstructie, die tijdens het openen en sluiten van de stuw de uitwisseling van water zoveel mogelijk tegengaan. De resultaten van deze onderzoeken worden gebruikt om in de tweede helft van het jaar een projectplan op te stellen voor de maatregelen die in het kader van de bronaanpak worden uitgevoerd. Amstelveen Met een positief besluit in 2012 over de haalbaarheidsstudie is in mei 2013 een aangepast plan van aanpak vastgesteld in de projectgroep Mooi Amstelland. Een inrichtingsontwerp is gemaakt dat past bij het beeldkwaliteitsplan Amstelscheg. Daarbij zijn (buiten het plangebied) extra maatregelen geformuleerd waarvan is geconstateerd dat ze landschappelijke meerwaarde hebben. Het Bestuurlijk Overleg Amstelscheg (BOA) heeft in februari 2013 geconcludeerd dat het project past in de omgeving, een toegevoegde waarde heeft voor landschap en recreatie en bestuurlijk wordt ondersteund. Afspraken zijn en worden gemaakt over wie verantwoordelijk is voor de extra maatregelen en wie de regie voert over het totaal. Onderzocht wordt of (en welke) afspraken moeten worden vastgelegd in een samenwerkingsovereenkomst en wat de consequenties zijn voor de waterkringloop als niet alle extra maatregelen kunnen worden uitgevoerd. De eerste voorbereidingen voor op te stellen beheersovereenkomsten tussen AGV en Groengebied Amstelland en AGV en Landschap Noord-Holland hebben plaatsgevonden. De uitwerking van het functioneel ontwerp is min of meer klaar, de aandachtspunten bij de besluitvorming, de aanbesteding en de uitvoering zijn in beeld gebracht en oplossingen zijn uitgewerkt. Op verzoek van het Dagelijks Bestuur van AGV is een tussenstand opgesteld inclusief een nieuwe begroting. Daaruit bleek dat de realisatiekosten 50% hoger zijn dan de oorspronkelijke raming. Alle partners zijn evengoed nog steeds enthousiast over het project en op bestuurlijk niveau zoeken ze nu naar aanvullende financiële middelen. De communicatie met de omgeving is uitgesteld, totdat er meer zekerheid is over de financiële dekking voor het project. 19 februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

13 Decentrale kansen in de watercyclus Stadlab In de eerste helft van 2013 is Stadlab Amsterdam van start gegaan. Een nieuw platform en netwerk van actieve mensen en organisaties die de stad maken. Stadlab brengt in dit netwerk verbindingen aan, organiseert bijeenkomsten en programma s waar kennis wordt gedeeld en de dialoog wordt gevoerd. Waternet is één van de organisaties die hierin participeert. Stadlab Amsterdam is er voor bewoners, ondernemers, professionals, ambtenaren, bestuurders en wetenschappers. En ook voor burgerinitiatieven, MKB, bedrijfsleven, maatschappelijk middenveld, creatieve sector, overheden, kennisinstituten, onderwijsinstellingen. Waternet is initiatiefnemer van de in 2013 gestarte programmalijn De Circulaire Stad. Nieuwe aanpak WATERgraafsmeer 2013 Begin 2013 was begonnen met een nieuwe aanpak voor het WATERgraafsmeerprogramma, zodat de betrokken partijen zich beter in het programma herkennen. Deze aanpak is meer resultaatgericht, zodat WATERgraafsmeer beter zichtbaar is en als voorbeeld kan dienen voor duurzaamheidsmaatregelen. Een kernteam met medewerkers van stadsdeel Oost en Waternet voerde in 2013 het WATERgraafsmeerprogramma uit. De werkzaamheden bestaan uit het agenderen, faciliteren en coördineren van duurzaamheidsopgaven. Projecten: belangrijkste resultaten Een belangrijke activiteit in 2013 was het faciliteren van de Raad van Inspiratie (RvI), een (lokale) klankbordgroep van de verantwoordelijke bestuurders (Waterschap AGV en Stadsdeel Oost) die is gericht op versnelling van een aantal projecten. Daarmee is een succesvolle brug geslagen naar het activeren van bewoners. Een belangrijk project van de Raad van Inspiratie is de verduurzaming van bestaande woonblokken in de wijk Jeruzalem. Door de onbezoldigde inzet van de RvI en met ambtelijke steun via WATERgraafsmeer wordt nu met private investeerders een business case ontwikkeld voor woningverbetering en isolatie van huurhuizen. Door een bijdrage aan de besluitvorming rondom het oplossen van drijfvuil in de Ringvaart neemt Stadsdeel Oost de locatie op in het beheersprogramma verwijderen vuil en overbegroeiing en Waternet de begroeiing van het bodemoppervlak. Een concreet plan van Stadsdeel Oost, Waternet en Ingenieursbureau Amsterdam is om de eerste Amsterdamse waterbergende weg te realiseren in de Burmanstraat. De opgedane kennis vanuit WATERgraafsmeer bepaalt mede de uitvoering. Samen met Tauw en een groot aantal lokale stakeholders zijn drie sessies georganiseerd om te komen tot een integrale aanpak voor duurzame hemelwaterverwerking in Betondorp. De uitvoering van de eerste fase start in WATERgraafsmeer is actief deelnemer aan de ontwikkeling van 3Di-waterbeheer via Climate Proof Cities, een consortium binnen het nationale onderzoeksprogramma Kennis 19 februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

14 voor Klimaat. De specifiek op ons gerichte 3Di-werksessie is gericht op Betondorp, omdat het daar meerwaarde had voor het lopende project en waardevolle input gaf voor de verdere ontwikkeling van het computerprogramma. In het herstructureringsproject Eenhoorn heeft WATERgraafsmeer klimaatbestendigheid hoog geagendeerd en is geprobeerd om de laatste barrières voor uitvoering te slechten. Een duurzaamheidsconvenant voor de gebiedsontwikkeling is mede door Waternet ondertekend en gestart wordt met nadere uitwerking van de businesscase voor klimaatbestendigheid. Vanuit het Kennis voor Klimaat-thema Climate Proof Cities is begin 2013 onderzoek opgeleverd waarvoor WATERgraafsmeer als proeftuin is gebruikt voor het omgaan met extreme neerslag (voorkomen schade, kengetallen, oplossingen), voor het thema Energie uit water. Ook is onderzoek afgerond over de gezondheidsrisico s van water op verschillende locaties in de Watergraafsmeer. Verder wordt gekeken naar mogelijkheden voor schaalvergroting van het communicatieproces rondom de bestuurlijk gevoelige baggerwerkzaamheden in de Molenwetering. WATERgraafsmeer organiseerde een bijeenkomst voor de vrijwilligers van bewonersvereniging Amsteldorp Actief. De vrijwilligers knappen tuintjes op van ouderen in Amsteldorp die zelf het onderhoud niet kunnen regelen. De bijeenkomst gaf informatie over de wateropgave in Amsteldorp en was een belangrijke stap naar bewonersparticipatie op het gebied van goede infiltratie en het voorkomen van wateroverlast. Schone grachten en slim voorspellen In het project Slim meten, Slim doorspoelen Amsterdamse grachten (KRW-project) wordt onderzocht of er andere en meer effectieve maatregelen dan doorspoelen met IJmeerwater mogelijk zijn. Hetzij met een andere bron, een ander doorspoelregime, of het inzetten van lokale maatregelen. In alle gevallen is het van belang om de maatregel te kunnen inzetten juist dan wanneer het nodig is. Het is dan belangrijk om dit niet te laat te doen, want tussen de uitvoering van de maatregel en het beoogde effect kan het zuurstofgehalte verder dalen dit niet te vroeg te doen, gezien (1) de eerdergenoemde nadelen van bijvoorbeeld de huidige praktijk van doorspoelen en (2) aangezien een dalend zuurstofgehalte niet wil zeggen dat die dalende trend ook gaat doorzetten naar zuurstofloosheid. Als zijspoor van het KRW-project is het voorspellen van het zuurstofgehalte in de Lijnbaansgracht (foto) opgepakt. Projecten: belangrijkste resultaten: De zuurstofvoorspelling is via twee methodieken aangepakt: tijdreeksanalyse en een neuraal netwerk. De invoer bestaat naast meteorologische variabelen onder andere ook uit overstorten, waterstand, debiet ARK. Het neurale netwerk komt tot goede, en significant betere resultaten als het gaat om reproductie van zuurstofconcentraties dan de 19 februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

15 tijdreeksanalyse. Bij het voorspellen zijn de resultaten echter redelijk. Dit is het gevolg van de onzekerheid in voorspellingen en het feit dat dan het aantal variabelen waarmee gerekend wordt afneemt. Dat maakt de toepasbaarheid geringer. De techniek van de neurale netwerken is gedeeld met adviseurs van TOP die voor de sector AW en DW werken. Microplastics in stedelijk oppervlaktewater Macro- en microplastics vormen een belangrijk onderdeel van het probleem van marien afval, dat veel aandacht krijgt onder de Europese Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM). Op dit moment bestaan nauwelijks data over microplastics in oppervlaktewater. Samen met het Instituut voor Milieuvraagstukken (IVM) van de Vrije Universiteit Amsterdam is een empirische verkenning uitgevoerd naar de microplastics in de Amsterdamse grachten en in enkele rioolwaterzuiveringen (Amstelveen, Blaricum en Horstermeer). 5.3 Watercyclus in de regio Beating the Blues De eindconceptversie van het onderzoeksrapport is verzonden naar Stowa en de provincie Noord-Holland. Het rapport wordt in de tweede helft van 2013 afgerond. Stowa heeft de intentie uitgesproken een webtoepassing te maken van het onderzoek. Vanuit het EU-project CyanoCost WG3 (http://www.cyanocost.com/page.php?14) is gevraagd een hoofdstuk te schrijven voor het handboek Blauwalgbestrijding. Hiervoor is een abstract ingeleverd. Watersysteemanalyse: grip op KRW-doelen in het Naardermeer Deelproject 1: Karakteriseren defosfateringsinstallatie Dit deelproject is in 2012 uitgevoerd en afgerond. Het onderdeel optioneel ijzerslibhergebruik bij rioolwaterzuivering is in dit deelproject slechts zijdelings belicht. Resultaten zijn: Het rapport:" Defosfateringsinstallatie Naardermeer Karakterisering en toekomstscenario bij "flexibel peil", Jan Willem Voort, Eric Baars. De factsheet: GEWE Lamellen separator (Naardermeer) ter aanvulling van de factsheets, reeds opgesteld bij het project "Zuiverende gemalen". Er liggen kansen om wellicht op een andere, meer duurzame manier met de installatie om te gaan. Nader onderzoek en implementatie van deze duurzamere manier worden, gezien de geplande werkzaamheden rond de verbreding van de A1, de verlegging van het uitwateringskanaal en het baggeren van de Vecht, op de lange baan geschoven. Na afronding van het deelproject is in overleg met het team Watersysteembesturing, het team Zuiveringsbeheer (sector Afvalwater) en de afdeling Onderzoek & Advies beslist de installatie de komende vijf en wellicht de komende tien jaar te handhaven in zijn huidige vorm en functie. Dit heeft tot gevolg dat kosten moeten worden gemaakt om de installatie te laten voldoen aan de geldende wet- en regelgeving, zeker omdat hij al bijna dertig jaar oud is. 19 februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

16 Deelproject 2: Actualiseren waterbalans Dit deelproject is in 2012 gestart en nadert zijn afronding. Onder meer vindt nog afstemming plaats met de sector Afvalwater over de inlaatdebieten van de defosfateringsinstallatie. De afronding van dit deelproject wordt in 2013 verwacht. Binnen dit deelproject wordt momenteel ook al voorgesorteerd op het derde deelproject Waterkwaliteitsmodellering (Sobek WQ). Nieuw deelproject: stageonderzoek Kwaliteit kwelwater Bovenste Blik De deelplas Bovenste Blik in het Naardermeer staat nauwelijks onder invloed van de defosfateringsinstallatie, heeft als enige deelplas nog aanvoer van kwel en wijkt qua waterkwaliteit af van de overige deelplassen in het Naardermeer. Van februari tot en met augustus werkt een Masterstudent Limnology and oceanography van de Universiteit van Amsterdam aan het beantwoorden van de vraag of, en zo ja in welke mate, het fosfaat in de Bovenste Blik wordt aangevoerd door het kwelwater en of er mogelijkheden zijn tot bronaanpak om de fosfaatvracht van het kwelwater te verminderen. Het antwoord op deze vraag is direct gerelateerd aan de onderzoeken naar een meer flexibel peilbeheer in het Naardermeer en de karakterisering van de defosfateringsinstallatie Naardermeer. Partners in dit onderzoek zijn Onderzoekscentrum B- ware, dat een deel van de begeleiding van de student op zich heeft genomen, de Universiteit van Amsterdam, de Universiteit Utrecht, de Vereniging Natuurmonumenten en de Stichting Waterproef. De resultaten zullen in september 2013 beschikbaar zijn. Slim monitoren & KRW-spagaat Bij deze projecten wordt onderzoek gedaan naar het gedrag en de risico s van het totale mengsel van organische microverontreinigingen. Bij Slim monitoren ligt het accent vooral op de milieueffecten via oppervlaktewater, terwijl de KRW-spagaat meer gericht is op de mogelijke effecten voor de mens via drinkwater. Slim monitoren De slim-monitoringstrategie wordt ontworpen aan de hand van de meest relevante wetenschappelijke ontwikkelingen op het gebied van waterkwaliteitsbeoordeling. In 2011 en 2012 zijn proeven uitgevoerd om de slim-monitoringstrategie te toetsen bij de Waternet-projecten Sanering Vecht, Waterkringloop Amstelveen, KRW-spagaat en Chemische monitoring kaderrichtlijn water. In de zomer van 2012 werd een eerste prototype van de monitoringstrategie geleverd, mede ontwikkeld door UvA-stagiaire Bianca Pricope. Doordat in de eerste fase uitsluitend gebruik zal worden gemaakt van snelle, eenvoudig uitvoerbare en gemakkelijk implementeerbare tests zullen de monitoringskosten lager zijn dan van een uitgebreid analytisch-chemisch onderzoek. De kosten van het totale pakket analyses (inclusief chemische analyses zware metalen, PCB s en PAK s) komen op circa per monster, wat ongeveer 50% bedraagt van de kosten van de reguliere KRW-monitoring van 33 prioritaire stoffen. Als de effectmonitoring wordt gecombineerd met passive sampling kan de 19 februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

17 monitoringfrequentie van 12x per jaar worden teruggebracht tot 4x per jaar (een maand blootstelling per seizoen), zodat de jaarlijkse besparing per waterlichaam circa bedraagt (75%). Een deel van deze besparing kan worden gebruikt om de locaties met een potentieel microchemisch risico (oranje in het stoplichtschema) nader te onderzoeken. Een zeer belangrijk aspect van dit onderzoek vormt het ontwerpen van effectgerichte normen voor bioassays, waarmee een onderscheid kan worden gemaakt tussen een laag en een potentieel risico. Deze normstelling wordt ontwikkeld in nauwe samenwerking met het Europese DEMEAU-project (met KWR, BDS en EAWAG). Giulia Sileno, stagiaire van de UvA, werkt aan een eerste ontwerp van effectgerichte normen voor verschillende bioassays. Zie ook de presentatie Smart monitoring of the water quality, gehouden tijdens Pollutant Responses in Marine Organisms (PRIMO 17-conference), Faro, Portugal, 5-8 mei In glastuinbouwgebieden wordt een sterke toxiciteit waargenomen (sterfte van watervlooien), zowel in een veldtest (in situ) als met passive sampling -extracten in een laboratoriumtest (in vivo); PRIMO 17-presentatie KRW-spagaat De in KRW-spagaat-fase 1 vastgestelde tabel met geïdentificeerde stoffen in drinkwater, drinkwaterbronnen en intrekgebieden (boven de normen) is door het onderzoek van fase 2AB uitgebreid met bijna 50 stoffen, waarvan ruim de helft in het Waterleidingkanaal werd aangetroffen. De meeste van de nieuw aangetroffen stoffen lijken afkomstig uit rioolwater (rwzi-effluenten of overstorten). Met bioassays werd op alle locaties een sterke anti-androgene werking aangetoond, waarvan de oorzaak nog onbekend is. Omdat in fase 2A geen metingen in drinkwater zijn gedaan is het nog onbekend welke van de nieuw aangetroffen stoffen hierin kunnen doordringen. Naar aanleiding van het fase 2AB-onderzoek werd aanbevolen nader onderzoek uit te voeren naar: 1. De oorzaak van de sterke anti-androgene werking in en rond de Bethunepolder (ook op andere locaties waargenomen). Dit zal worden onderzocht op de Vrije Universiteit (Instituut voor Milieuvraagstukken). 2. Chemische analyses in het drinkwater van Weesperkarspel om te zien of de extra stoffen en effecten die in fase 2A werden gevonden daarin aantoonbaar zijn. Dit zal in een later stadium worden onderzocht. 3. Massabalansen van relevante stoffen opstellen om meer over de herkomst te weten te komen. Dit zal in KRW-spagaat-fase 2C worden onderzocht. 4. Analyse van de risico s van de organische microverontreinigingen voor het watermilieu. Dit zal worden onderzocht in het project Slim monitoren. 19 februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

18 Voor het project KRW-spagaat fase 2C wordt aan de hand van massabalansen de herkomst van een selectie van 11 drinkwaterrelevante stoffen onderzocht. Met bestaande gegevens is een beeld verkregen van de concentraties van deze stoffen in de relevante oppervlaktewateren. In april zijn extra monsters genomen op locaties waarvan de gegevens ontbraken. Ook zijn de stromen in kaart gebracht van respectievelijk het oppervlaktewater en het grondwater dat naar de Bethunepolder stroomt. Nu zullen massabalansen worden bepaald. Hiermee wordt een indruk gekregen van de herkomstgebieden van de stoffen die voor drinkwater een mogelijk probleem vormen. Om te voorkomen dat de stoffen in ons drinkwater komen, zal een analyse worden gemaakt van de meest efficiënte maatregelen. HTEDA (High-throughput Effect-Directed Analysis) In het HTEDA-project wordt een methode ontwikkeld waarmee toxische stoffen sneller, gevoeliger en met veel hogere resolutie kunnen worden geïdentificeerd. Het project heeft drie doelstellingen: 1. De ontwikkeling van een spotter -technologie om pieken van een chemische analyse direct te kunnen testen met bioassays, zodat stoffen met giftige effecten meteen kunnen worden aangetoond. 2. Miniaturisering van bestaande bioassays voor hormoonverstoring en genotoxiciteit naar hoge-resolutieformaat voor toepassing in de apparatuur. 3. De ontwikkelde techniek in samenwerking met de eindgebruikers in de praktijk testen op milieumonsters met onbekende toxische stoffen. Op de Vrije Universiteit van Amsterdam is promotieonderzoek gestart om afzonderlijk de deelprojecten 1 en 2 te onderzoeken, waarna het derde deel wordt opgepakt. De afgelopen maanden is gewerkt aan de ontwikkeling van een fractioneringsplatform, met aangepaste software. Belangrijk onderdeel hierbij is om het effluent van de HPLC te splitsen, zodat een deel naar de detector gaat voor chemische analyse en een deel wordt verzameld voor de bioassays (foto links). Bij de eerste optimaliseringsproeven wordt het mengsel nog in 50 fracties gescheiden, maar uiteindelijk is het de bedoeling om er ruim 1500 fracties van te maken. De proeven met eenvoudige mengsels van een aantal stoffen met estrogene activiteit vertoonden redelijk goede overeenkomsten tussen de gehalten aan stoffen die werden gedetecteerd en de effecten van de ER-Luc estrogene bioassay. Er zal nog wel wat werk nodig zijn om de resolutie te verhogen, maar de resultaten zien er veelbelovend uit. Ook wordt eraan gewerkt om de bioassays (ER-Luc en Amestests) in een miniatuurformaat op te zetten en de respons te versnellen. Randvoorwaarde is dat de gevoeligheid wordt gehaald van de oorspronkelijke bioassays, die hoger is dan met chemische detectie. Een aio (assistent in opleiding) van de VU is begonnen met een poging om de Amestest voor genotoxiciteit aan te passen, zodat die in één vaatje kan worden uitgevoerd in plaats van in 48 vaatjes met de huidige test. Hiervoor moeten de cellen genetisch zodanig worden gemodificeerd dat bij blootstelling aan genotoxische stoffen een bepaalde stof wordt geproduceerd die zichtbaar kan worden gemaakt met fluorescentie of met een enzymreactie. Hij is er in geslaagd de cellen zodanig te modificeren dat ze kunnen worden voorzien van de juiste stukjes DNA om deze reacties in gang te zetten. 19 februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

19 Afvoer en hergebruik biomaaisel Het gaat goed met de verbetering van de waterkwaliteit in Nederland. Het water wordt helderder en de natuur keert weer meer terug. Dat is goed nieuws. Het minder goede nieuws is dat het water en de bodem nog niet helemaal schoon zijn en dat daardoor de waterplantengroei buitengewoon uitbundig kan worden. De watersport kan er flink last van hebben. Die waterplantenoverlast zal tijdelijk zijn, uiteindelijk wordt de waterkwaliteit zo goed dat de plantengroei beperkt wordt. Ondertussen is het oplossen van knelpunten, door de waterplanten te maaien, een goede optie. Maar hoe maai je een meer van een paar honderd hectare op een slimme manier? Er zijn inmiddels slimme maaimachines: grote maaiverzamelboten. In dit project wordt samengewerkt met de firma Mobarn, die zo n grote boot inzet op het Gooimeer en het Eemmeer. Waar een slimme oplossing voor gevonden moet worden is de afzet van de gemaaide planten. Er komen bij het maaien in meren tonnen schoon plantenmateriaal vrij. Die worden nu gestort of gecomposteerd. Duur en niet duurzaam. Het project Afvoer en hergebruik biomaaisel onderzoekt duurzame toepassingen als biogasproductie en veevoer. Daarbij worden gangbare landbouwtechnieken ingezet. De eerste uitdaging is de opslag van de planten. Want die komen in een korte tijd massaal beschikbaar, terwijl biogasproductie en veehouderij continue prosessen zijn. Waterplanten zijn echter zeer bederfelijk. In de landbouw worden planten op zeer grote schaal geconserveerd door ze in te kuilen, waarbij melkzuurbacteriën zorgen voor een zeer lange houdbaarheid. Wordt nu zowel op laboratorium- als op praktijkschaal uitgeprobeerd. Bij proefboerderij Zegveld wordt het verzuringsproces in zogenaamde labsilo s getest onder gecontroleerde omstandigheden. Bij biologische melkveehouderij en composteringsbedrijf Hartstocht in Abcoude worden partijen waterplanten uitgestrooid, gedroogd en in ronde balen geperst. De foto s tonen het laden van de strooier, het uitstrooien van de waterplanten en het resultaat daarvan Hoe groot de biogasproductie kan zijn uit de op verschillende manieren bewerkte planten wordt onderzocht door de planten op kleine schaal te vergisten. Daarvoor wordt een gestandaardiseerde methode bij de firma Opure gebruikt. De resultaten kunnen worden omgerekend naar kubieke meters biogas per ton en vervolgens naar euro s. Of het product geschikt is als veevoer wordt ook onderzocht door de proefboerderijen. Belangrijk is de voederwaarde als maat voor energie, eiwit en verteerbaarheid. Maar ook een simpele smaaktest maakt onderdeel uit van het onderzoek. De varkens vonden het heel lekker. In de tweede helft van 2013 komen de eerste resultaten beschikbaar. TAPES In het Europese TAPES-project (Transnational Action Program on Emerging Substances) wordt onderzoek uitgevoerd naar de integrale aanpak van emerging substances in de 19 februari Onderzoek & Innovatie Corsa-nummer /39

Onderzoek & Innovatie 2013

Onderzoek & Innovatie 2013 Onderzoek & Innovatie 2013 Voortgangsrapportage Datum 25 september 2013 Auteur(s) Kees van der Lugt Andre Struker (Energie & Grondstoffen uit Water) Eljakim Koopman (Water in de Stad) Alex van der Helm

Nadere informatie

Innovatiethema s. Pagina! 1 van! 5

Innovatiethema s. Pagina! 1 van! 5 Innovatiethema s MIT 2016 Pagina 1 van 5 Innovatiethema s MIT 2016 Innovatieve MKB-ers kunnen subsidie aanvragen binnen de MKB Innovatiestimuleringsregeling Topsectoren (MIT). Daarin zijn de volgende instrumenten

Nadere informatie

Waterschappen en Energieakkoord

Waterschappen en Energieakkoord Waterschappen en Energieakkoord Energiekansen in het Waterbeheer Hennie Roorda/Rafaël Lazaroms Unie van Waterschappen mei 5, 2014 1 Waar staan de waterschappen voor? Waterveiligheid (veilig wonen en werken

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WM/MIW/RGo/7977 OPSTELLER : R. Gort, 0522-276805 FUNCTIE

Nadere informatie

Samen op weg naar een Smart City

Samen op weg naar een Smart City Samen op weg naar een Smart City Amsterdam Smart City (ASC) is een uniek samenwerkingsverband tussen bedrijven, overheden, kennisinstellingen én de Amsterdammer. ASC loopt voorop in de ontwikkeling van

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN AKKOORDEN EN GREEN DEALS Rafaël Lazaroms Coördinator Energie en duurzaamheid Unie van Waterschappen 1. Duurzaamheid en taken waterschappen 2. Duurzame ambities in akkoorden

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking

Nadere informatie

Jaarverslag 2014 en. jaarprogramma 2015. Rekenkamercommissie AGV. Hoogheemraadschap Amstel, Gooi en Vecht Rekenkamercommissie

Jaarverslag 2014 en. jaarprogramma 2015. Rekenkamercommissie AGV. Hoogheemraadschap Amstel, Gooi en Vecht Rekenkamercommissie Hoogheemraadschap Amstel, Gooi en Vecht Rekenkamercommissie Jaarverslag 2014 en jaarprogramma 2015 Rekenkamercommissie AGV Korte Ouderkerkerdijk 7 Amsterdam Postbus 94370 1090 GJ Amsterdam T 0900 93 94

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL Algemeen Innovation Concepts B.V. is bijna twee jaar geleden opgezet door Pol Knops en Keesjan Rijnsburger. We zijn al ruim twee jaar bezig met het onderzoeken van diverse toepassingen van CO 2 binding

Nadere informatie

Waterkwaliteit verbeteren!

Waterkwaliteit verbeteren! Waterkwaliteit verbeteren! Erwin Rebergen Beheerder grond- en oppervlaktewater 6 juni 2013 1 Onderwerpen Waarom spant zich in om de waterkwaliteit te verbeteren? Wat willen we bereiken? Hoe willen we een

Nadere informatie

Samen voor een goede waterkwaliteit in de Utrechtse gemeenten

Samen voor een goede waterkwaliteit in de Utrechtse gemeenten Samen voor een goede waterkwaliteit in de Utrechtse gemeenten Bas Spanjers (hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden), Erwin Rebergen (gemeente Utrecht), Laurens van Miltenburg (gemeente Nieuwegein), Pim

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen SMART CITY UTRECHT Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen Brigitte Hulscher Program Manager Smart Cities, Marketing & Innovation Utrecht Jong en hoog opgeleid 334.862 inwoners, 20 % < 17, 18% 18-26,

Nadere informatie

AGENDAPUNT 9 ONTWERP. Onderwerp: Krediet renovatie rwzi De Meern Nummer: 568495. Voorstel. Het college stelt u voor om

AGENDAPUNT 9 ONTWERP. Onderwerp: Krediet renovatie rwzi De Meern Nummer: 568495. Voorstel. Het college stelt u voor om VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR AGENDAPUNT 9 Onderwerp: Krediet renovatie rwzi De Meern Nummer: 568495 In D&H: 16-07-2013 Steller: Tonny Oosterhoff In Cie: BMZ 03-09-2013 Telefoonnummer: (030) 6345726

Nadere informatie

DB-vergadering 07-06-2011 Agendapunt 7

DB-vergadering 07-06-2011 Agendapunt 7 DB-vergadering 07-06-2011 Agendapunt 7 Onderwerp Intentieovereenkomst Gebiedsontwikkeling Middelsgraaf e.o. Portefeuillehouder(s) J.H.J. van der Linden Afdeling Beleid, Onderzoek en Advies Bestuursprogramma

Nadere informatie

Jansen Venneboer te Wijhe. Ondernemende partner in techniek. Jaar 2015. CO2 -prestatieladder keteninitiatieven

Jansen Venneboer te Wijhe. Ondernemende partner in techniek. Jaar 2015. CO2 -prestatieladder keteninitiatieven Jansen Venneboer te Wijhe Ondernemende partner in techniek CO2 -prestatieladder keteninitiatieven Jaar 2015 Auteur: Sosan Payanda Eindverantwoordelijke: Klaas. Huisman Jansen Venneboer Datum: Juni 2015

Nadere informatie

Onderzoek & Innovatie 2014

Onderzoek & Innovatie 2014 Onderzoek & Innovatie 2014 Voortgangsrapportage Datum 13 oktober 2014 Auteur(s) Kees van der Lugt André Struker & Enna Klaversma (Energie & Grondstoffen uit Water) Eljakim Koopman (Water in de Stad) Alex

Nadere informatie

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE In kort bestek Rafael Lazaroms INHOUDSOPGAVE 1. Wat houdt het in? 2. Motieven, doelstellingen en ambities 3. Organisatiestructuur GELOOFWAARDIGE BOODSCHAP Waterschappen hebben

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Zie het Deltaprogramma als een flexibele verzekering. Nieuwsbrief 3 2014. Aan- of afmelden voor deze nieuwsbrief?

Inhoudsopgave. Zie het Deltaprogramma als een flexibele verzekering. Nieuwsbrief 3 2014. Aan- of afmelden voor deze nieuwsbrief? Binnen de IJssel-Vechtdelta werken zes overheidspartners samen aan een waterveilige en klimaatbestendige toekomst. De provincie Overijssel, Waterschap Groot Salland, Veiligheidsregio IJsselland en de gemeenten

Nadere informatie

Geachte gasten, beste collega s

Geachte gasten, beste collega s Geachte gasten, beste collega s Ik heet u allen van harte welkom bij de officiële ingebruikname van de volledig nieuwe voorzuivering voor ons Productiebedrijf Andijk. In het bijzonder wil ik verwelkomen,

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Pharmafilter. april 2012

Pharmafilter. april 2012 Pharmafilter Resultaten DEMONSTRATIEPROJECT IN HET Reinier de Graaf Gasthuis Delft april 2012 Pharmafilter een schoner ziekenhuis, een schoner milieu Afval door de riolering afvoeren, voor een schoner

Nadere informatie

Focus 2014 - Onderzoek & Innovatie

Focus 2014 - Onderzoek & Innovatie Focus 2014 - Onderzoek & Innovatie Datum 28 februari 2014 Auteur(s) Kees van der Lugt André Struker, Enna Klaversma (Energie & Grondstoffen uit Water) Eljakim Koopman (Water in de Stad) Alex van der Helm

Nadere informatie

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011 Valorisatie Technosprong Paul Althuis, 10-10-2011 Visie Op regionaal niveau heeft Technosprong over 2010-2016 bijgedragen aan de realisatie van een optimaal starterklimaat in een regio vol open innovatie

Nadere informatie

Factsheet Vertex - Pilot Slim Waterbeheer ten behoeve van de Waterinfodag.

Factsheet Vertex - Pilot Slim Waterbeheer ten behoeve van de Waterinfodag. Factsheet Vertex - Pilot Slim Waterbeheer ten behoeve van de Waterinfodag. Tijdens de bijeenkomst voor de Fysieke Digitale Delta bij onze samenwerkingspartner het Hoogheemraadschap van Delfland zijn de

Nadere informatie

Innovatie in afvalwaterketens en watersystemen

Innovatie in afvalwaterketens en watersystemen 100 miljoen besparen op investeringen 15% minder overstorten door integrale sturing Innovatie in afvalwaterketens en watersystemen De afgelopen jaren hebben de waterschappen Hollandse Delta en De Dommel

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater Warm afvalwater verliest een groot deel van zijn warmte in de afvoer en het riool. Als we deze warmte weten terug te winnen, biedt dat grote mogelijkheden

Nadere informatie

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden Afvalwater als grondstof? Energie winnen uit afvalwater Om energie uit afvalwater te winnen wordt het water van het toilet, eventueel gemengd met groente en fruitafval, vergist. Daarvoor worden een vacuümsysteem,

Nadere informatie

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s Ondergrondse opslag Kansen en dilemma s Nut en noodzaak? 2 Historisch perspectief Aanname alles is optimaal geregeld, water volgt functie; Nu voldoende water door externe aanvoer; Weinig urgentie voor

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Utrecht, 21 oktober 2015 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 RACE programma 6 Sectoranalyse

Nadere informatie

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat?

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad Klimaatadaptatie van stedelijk gebied staat sinds kort prominent op de publieke agenda. Op Prinsjes dag heeft het kabinet de Deltabeslissing

Nadere informatie

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s In vogelvlucht Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s watersysteem De afvalwaterketen Wij beschouwen de afvalwaterketen als één geheel,

Nadere informatie

VERKLARING Green Deal tussen Unie van waterschappen en Rijksoverheid

VERKLARING Green Deal tussen Unie van waterschappen en Rijksoverheid VERKLARING Green Deal tussen Unie van waterschappen en Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder

Nadere informatie

Kenniscentrum Duurzaam Verpakken

Kenniscentrum Duurzaam Verpakken Kenniscentrum Duurzaam Verpakken 1. Aanleiding In de Raamovereenkomst 2013-2022 is in Artikel 4 afgesproken een Kennisinstituut op te richten (verder te noemen Kenniscentrum Duurzaam Verpakken [KCDV]).

Nadere informatie

Nieuwe sanitatie in Nederland. Bert Palsma

Nieuwe sanitatie in Nederland. Bert Palsma Nieuwe sanitatie in Nederland Bert Palsma Conventioneel is fantastisch! Drinkwater; 125 l/p/dag 180 /jr Riolering 125/ jr RWZI 135/ jr 440,- / huishouden /jr 1 toilet spoeling (5 l) ~ 0,025 1 toilet spoeling

Nadere informatie

Denk mee met Rijnland

Denk mee met Rijnland Denk mee met Rijnland weergave conferentie 2 juni ten behoeve van waterbeheerplan 5 IJMUIDEN AMSTERDAM WEST WASSENAAR GOUDA Droge voeten, schoon water Inhoudsopgave: Inleiding 3 Een nieuw waterbeheerplan

Nadere informatie

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020 Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Overzicht succesvolle waterprojecten Vanaf 2000 wordt in Fryslân gewerkt aan de ontwikkeling van het watertechnologiecluster

Nadere informatie

Bestuursrapportage 2014 waterschap Vechtstromen Versie 24 november 2015

Bestuursrapportage 2014 waterschap Vechtstromen Versie 24 november 2015 Bestuursrapportage 204 Vechtstromen Versie 24 november 205 Deze rapportage bevat een overzicht op hoofdlijnen van de voortgang van de uitvoering van het waterbeleid en dient als basis voor jaarlijks bestuurlijk

Nadere informatie

Forum relinen 2014. "Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid" Huidige situatie. Opbouw. Visitatiecommissie.

Forum relinen 2014. Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid Huidige situatie. Opbouw. Visitatiecommissie. Forum Relinen & Rioolbeheer 2014 Datum: 20 november 2014 in Hotel Vianen Organisatie: Stichting Kenniscentrum Rioolrenovaties "Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid" Wat is doelmatigheid?

Nadere informatie

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3)

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3) Bouwlokalen INFRA Innovatie onder het maaiveld / renovatie van rioolstelsels Het riool in Veghel Jos Bongers Beleidsmedewerker water- en riolering Gemeente Veghel 21 juni 2006 Veghel in cijfers en beeld

Nadere informatie

Notitie. 1. Beleidskader Water

Notitie. 1. Beleidskader Water Notitie Ingenieursbureau Bezoekadres: Galvanistraat 15 Postadres: Postbus 6633 3002 AP Rotterdam Website: www.gw.rotterdam.nl Van: ir. A.H. Markus Kamer: 06.40 Europoint III Telefoon: (010) 4893361 Fax:

Nadere informatie

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan Inleiding Het RBO Rijn- West heeft procesafspraken gemaakt

Nadere informatie

Omslag notitie. Datum aanvraag 1 februari 2012. Naam aanvrager VGB Trade Services. Naam ontvanger van de bijdrage VGB

Omslag notitie. Datum aanvraag 1 februari 2012. Naam aanvrager VGB Trade Services. Naam ontvanger van de bijdrage VGB Omslag notitie Vergadering van de sectorcommissie Bloemkwekerijproducten Datum vergadering 5 maart 2012 Agendapunt 7b Voorbereid door Jerre de Blok Totaal aantal pagina s 5 17 februari 2012 1. Project

Nadere informatie

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Martin Bakker, 18 februari 2014 Eind 2014 gaan twee nieuwe Europese samenwerkingsverbanden van start. Verspreid over Europa zullen universiteiten, kennisinstellingen,

Nadere informatie

Naar een kennisprogramma Bodem & Ondergrond

Naar een kennisprogramma Bodem & Ondergrond Naar een kennisprogramma Bodem & Ondergrond Douwe Jonkers Directoraat-Generaal Ruimte & Water COB-congres 30 oktober 2014 Inhoud Aanleiding Thema s Werkwijze Start Kennisprogramma Bodem & Ondergrond Vandaag:

Nadere informatie

Intentieverklaring Opstart Digitale Delta. 16 mei 2012

Intentieverklaring Opstart Digitale Delta. 16 mei 2012 Intentieverklaring Opstart Digitale Delta 16 mei 2012 1 Intentieverklaring Opstart Digitale Delta ambitie De Digitale Delta heeft als ambitie om een open platform, gebaseerd op open standaarden, te realiseren

Nadere informatie

Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00

Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00 Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00 Thema: Leven met water in de stad Speech: - Geweldig om zoveel professionals bezig te zien met groen en water in stedelijk gebied! - In het Deltaprogramma

Nadere informatie

TKI - Topconsortium Kennis en Innovatie EnerGO - Energie in de Gebouwde Omgeving

TKI - Topconsortium Kennis en Innovatie EnerGO - Energie in de Gebouwde Omgeving TKI - Topconsortium Kennis en Innovatie EnerGO - Energie in de Gebouwde Omgeving Gezocht: Multifunctionele energie renovatie Multifunctionele energie renovatie kunnen we samen versnellen Programma TKI

Nadere informatie

Wereldwijd vindt de economische groei steeds meer plaats in delta s. Deze groei leidt enerzijds tot een onhoudbare ecologische druk en anderzijds tot

Wereldwijd vindt de economische groei steeds meer plaats in delta s. Deze groei leidt enerzijds tot een onhoudbare ecologische druk en anderzijds tot AQUA DOCK Wereldwijd vindt de economische groei steeds meer plaats in delta s. Deze groei leidt enerzijds tot een onhoudbare ecologische druk en anderzijds tot een toenemende creativiteit om de leefbaarheid

Nadere informatie

Werkplan Centrum XL 2015/2016

Werkplan Centrum XL 2015/2016 Werkplan Centrum XL 2015/2016 Maart 2015, Amsterdam Inleiding: toekomstperspectief Centrum XL Er zijn veel ontwikkelingen gaande in Amsterdam op het gebied van economie, logistiek en duurzaamheid die van

Nadere informatie

Onderzoek & Innovatie 2014

Onderzoek & Innovatie 2014 Onderzoek & Innovatie 2014 Jaarrapportage Datum 26 februari 2015 Versie Corsa-nummer 15.023634 Datum 26 februari 2015 Auteur(s) Kees van der Lugt André Struker (Energie & Grondstoffen uit Water) Eljakim

Nadere informatie

Startnotitie procedure bestemmingsplan Brediusgronden

Startnotitie procedure bestemmingsplan Brediusgronden Startnotitie procedure bestemmingsplan Brediusgronden Startnotitie procedure bestemmingsplan Brediusgronden 1. Inleiding Het college heeft op 17 juli 2013 besloten om een intentieoverkomst met Rijkswaterstaat

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Water in Bebouwd gebied

Water in Bebouwd gebied Presentatie 20-06 - 2007 1 Water in Bebouwd gebied (relatie gemeente en waterschap) Judith Calmeyer Meijburg-Van Reekum Wat wil ik u vertellen? 2 Status Quo Aa en Maas De stip op de horizon Voorbeeld Geerpark

Nadere informatie

Prins Carlos de Bourbon de Parme

Prins Carlos de Bourbon de Parme Prins Carlos de Bourbon de Parme Prins Carlos de Bourbon de Parme is directeur van INSID, Institute for Sustainable Innovation & Development. Een onafhankelijke stichting die als doel heeft het versnellen

Nadere informatie

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe-

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- Vallei & Eem Veluwe Oost Veluwe Noord WELL DRA Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- februari 2015 concept De aanpak handelingsperspectieven Ontwikkelingen maatschappij

Nadere informatie

Voorstel 2: Creëer grondstoffenhubs en recycle bedrijfsafval

Voorstel 2: Creëer grondstoffenhubs en recycle bedrijfsafval Gemeenteblad Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van.. Jaar 2015 Nummer Publicatiedatum Agendapunt initiatiefvoorstel Onderwerp Initiatiefvoorstel van het raadslid

Nadere informatie

Pilot Vergelijking Waternood & KRW-Verkenner

Pilot Vergelijking Waternood & KRW-Verkenner Pilot Vergelijking Waternood & KRW-Verkenner iov STOWA Ws Brabantse Delta Peter de Koning Kees Peerdeman Frans Jorna Piet van Iersel Roel Knoben Waternoodmiddag, Amersfoort, 2 maart 2010 Vraagstelling

Nadere informatie

Afvalwaterbeleidsplan BMWE/NZV

Afvalwaterbeleidsplan BMWE/NZV Afvalwaterbeleidsplan BMWE/NZV Afvalwaterteam BMWE/NZV, 27 november 2013 Inhoud Aanleiding Ketenbenadering Maatregelen Kosten en Baten Specificatie Bedum Organisatie Aanleiding BMWE samenwerking Vier nieuwe

Nadere informatie

Bermgras Inzamelstructuur. Innovatief & Ondernemend

Bermgras Inzamelstructuur. Innovatief & Ondernemend Bermgras Inzamelstructuur Innovatief & Ondernemend AGENDA Ondernemerschap en Duurzame samenwerking in Provincie Utrecht Arbor Project Bermgras Inzamelstructuur Waarom? Wat? Hoe? Samenwerkingsovereenkomst

Nadere informatie

Visie Stichting RIONED. Waardevol stadswater slim realiseren

Visie Stichting RIONED. Waardevol stadswater slim realiseren Visie Stichting RIONED Waardevol stadswater slim realiseren Waardevol stadswater slim realiseren De aanpak van stadswater moet breder. Beschouw de omgeving, de functies, de vormgeving én de kwaliteit van

Nadere informatie

Wat is voor ons duurzaam bouwen? Hoe kunnen wij daaraan bijdragen? Wat kunnen wij daaraan bijdragen?

Wat is voor ons duurzaam bouwen? Hoe kunnen wij daaraan bijdragen? Wat kunnen wij daaraan bijdragen? Wat is voor ons duurzaam bouwen? Duurzaam bouwen is het op milieubewuste wijze ontwikkelen van de gebouwde omgeving, die de wensen van gebruikers en veranderingen in tijd kan verwerken. Hoe kunnen wij

Nadere informatie

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR december 2013

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR december 2013 ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR december 2013 Titel van het project (Kort en krachtige weergave van het onderwerp) Floating life, drijvend bouwen Drijvend paviljoen Rotterdam en waddendobber regio Groningen Zie

Nadere informatie

LIPSS LIPSS LIPSS LIPSS 21-9-2011. Inhoud van de presentaties. Inhoud van de presentaties. De sprekers. DOEL & RESULTAAT voor U

LIPSS LIPSS LIPSS LIPSS 21-9-2011. Inhoud van de presentaties. Inhoud van de presentaties. De sprekers. DOEL & RESULTAAT voor U Open ICT ketenplatform voor naadloze informatievoorziening in het logistieke systeem van de groothandelaar in bloemen en planten. De sprekers Kenlog : de bedrijfskunde Coena : de IT technologie DOEL &

Nadere informatie

Zacht drinkwater: Minder hard, meer profijt

Zacht drinkwater: Minder hard, meer profijt Zacht drinkwater: Minder hard, meer profijt 26 mei 2015 Arjen Grent PWN HHNK Samenwerking Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier en PWN werken samen alsof ze één bedrijf zijn Calamiteitenuitrusting

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

agendapunt 04.01 Aan Commissie Watersystemen - kwaliteit en kwantiteit WATERKWALITEITSRAPPORTAGE GLASTUINBOUWGEBIED

agendapunt 04.01 Aan Commissie Watersystemen - kwaliteit en kwantiteit WATERKWALITEITSRAPPORTAGE GLASTUINBOUWGEBIED agendapunt 04.01 910789 Aan Commissie Watersystemen - kwaliteit en kwantiteit WATERKWALITEITSRAPPORTAGE GLASTUINBOUWGEBIED Voorstel Commissie Watersystemen - kwaliteit en kwantiteit 1-2-2011 Kennis te

Nadere informatie

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor duurzame stedelijke ontwikkeling in Amsterdam. HET PROJECT

Nadere informatie

Inleiding KNAG 7 december 2012. Dijkgraaf Herman Dijk

Inleiding KNAG 7 december 2012. Dijkgraaf Herman Dijk Inleiding KNAG 7 december 2012 Dijkgraaf Herman Dijk WATERSCHAPPEN IN NEDERLAND 25 GEBIED GROOT SALLAND oppervlakte: 120.000 ha, inwoners: 360.000 26% onder zeeniveau Wanneer geen dijken/duinen: 66% regelmatig

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater 15 november 2011 Giel Geraeds en Ad de Man Waterschapsbedrijf Limburg is een samenwerkingsverband van Waterschap Peel en Maasvallei en Waterschap Roer en Overmaas Onderwerpen Introductie

Nadere informatie

Aantal bijlagen: 1 Agendapunt: 11

Aantal bijlagen: 1 Agendapunt: 11 Adviescommissie 12 oktober 2010 Dagelijks bestuur 21 oktober 2010 Algemeen bestuur 11 november 2010 Aantal bijlagen: 1 Agendapunt: 11 Onderwerp Beleidskader evenementen Groengebied Amstelland Het algemeen

Nadere informatie

Perspectief voor de Achterhoek

Perspectief voor de Achterhoek Perspectief voor de Achterhoek 1 Perspectief voor de Achterhoek Aanleiding Op 23 september organiseerde De Maatschappij met Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek een interactieve bijeenkomst met als doel

Nadere informatie

Integraal Waterplan Haarlem. Erhard Föllmi afd. OGV/SZ 17 sept. 2014

Integraal Waterplan Haarlem. Erhard Föllmi afd. OGV/SZ 17 sept. 2014 Integraal Waterplan Haarlem Erhard Föllmi afd. OGV/SZ 17 sept. 2014 Inhoud presentatie 1. Enkele begrippen 2. Waterplan Haarlem Aanleiding en doel Gerealiseerde maatregelen Actualisatie Geplande maatregelen

Nadere informatie

NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS

NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS LEARNING FROM LOWLANDS Dank voor je interesse in Learning from Lowlands. In dit document vind je meer informatie over de Expeditie; waarom we het organiseren,

Nadere informatie

voorstel aan dagelijks bestuur Onderwerp Deelname van WPM in projecten voor 2 e tender innovatieprogramma KRW

voorstel aan dagelijks bestuur Onderwerp Deelname van WPM in projecten voor 2 e tender innovatieprogramma KRW voorstel aan dagelijks bestuur routing met data: overleg portefeuillehouder : Jan Classens dagelijks bestuur : 9 september algemeen bestuur adviserend : algemeen bestuur besluitvormend : steller : Vivian

Nadere informatie

planning Artikelen in vakbladen voorbereiden

planning Artikelen in vakbladen voorbereiden planning Februari 2012 Maart 2012 April 2012 Mei - Juni 2012 April Sep 2012 Juli 2012 Augustus 2012 September 2012 September 2012 Deelnames staan vast Informatie op website Nieuwsbrief Artikelen in vakbladen

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Page 1 of 5 Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Auteur: Anne Bosma, Tony Flameling, Toine van Dartel, Ruud Holtzer Bedrijfsnaam: Tauw, Waterschap De Dommel Rioolwaterzuiveringen

Nadere informatie

Selectie van Meer met Minder -proefprojecten

Selectie van Meer met Minder -proefprojecten Selectie van Meer met Minder -proefprojecten Versie 10 maart 2008 Inhoudsopgave 1 Inleiding 4 2 Wat is een Meer met Minder-proefproject? 4 2.1 MmM-uitgangspunten 4 2.2 MmM-aanpak 5 2.2.1 Verleiden 5 2.2.2

Nadere informatie

Tussenstand OP EFRO Noord-Nederland 2014 2020. SNN PS bijeenkomst 25 juni Yvonne van Mastrigt

Tussenstand OP EFRO Noord-Nederland 2014 2020. SNN PS bijeenkomst 25 juni Yvonne van Mastrigt Tussenstand OP EFRO Noord-Nederland 2014 2020 SNN PS bijeenkomst 25 juni Yvonne van Mastrigt Noordelijke specialisatie in beeld Samengestelde behoeften Samengestelde oplossingen Achtertuin als proeftuin/

Nadere informatie

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012 Kennis Platform Water Samenvatting advies 2012 Samenvatting advies 2012 Voor u ligt het eerste advies van het kennisplatform water Nieuwe Stijl over strategisch wateronderzoek. Dit (informele) platform

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015

Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015 Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015 1. Inleiding De laatste maanden is er hard gewerkt aan enkele SEFIRA werkpakketten. Onder de leiding van de universiteit van Urbino werd een theoretisch en

Nadere informatie

KWR Watercycle Research Institute

KWR Watercycle Research Institute KWR Watercycle Research Institute Introductie KWR en activiteit team IAH Danny Traksel 1 1 Historie KWR Watercycle Research Institute 1948 Keurings Instituut Waterleiding Artikelen (Rijswijk) o Certificering

Nadere informatie

Decentrale productie drinkwater

Decentrale productie drinkwater Decentrale productie drinkwater Relevante wet- en regelgeving Wim Heiko Houtsma Projectleider Drinkwater voor later (IenM) Opbouw Decentraal? Prioriteiten drinkwatervoorziening: I. Drinkwater moet gegarandeerd

Nadere informatie

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013 Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT RvT maart 2013 Het topsectorenbeleid Overheid, Rijksdient voor ondernemend Nederland Tenders voor Demo, pilot en Early adapter projecten Topcluster voor

Nadere informatie

Impact van rwzi s op geneesmiddelconcentra5es in kwetsbaar oppervlaktewater

Impact van rwzi s op geneesmiddelconcentra5es in kwetsbaar oppervlaktewater Impact van rwzi s op geneesmiddelconcentra5es in kwetsbaar oppervlaktewater Lieke Coppens (KWR; Copernicus Ins4tuut Universiteit Utrecht), Jos van Gils (Deltares), Thomas ter Laak (KWR; Wageningen Universiteit),

Nadere informatie

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges Clean Tech Delta Innovative solutions to climate and energy challenges De New Green Deal voor innovatie en schone technologie in de regio Rotterdam-Delft Clean Tech Delta gezamenlijk innovatie en schone

Nadere informatie

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR 2015

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR 2015 ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR 2015 Titel van het project: Onderzoek waterkwaliteit en ecologie met drones Onderzoek waterkwaliteit of toestand bouwwerken met (aquatic) drones Korte omschrijving van de onderzoeksopdracht

Nadere informatie

BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN

BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN Aanpak De opdracht Afstemmen investeringen is voortvarend opgepakt door de werkgroep, bestaande uit vertegenwoordigers van de Gelderse waterschappen en

Nadere informatie

: *14IT026339* Aanvraag uitvoeringskrediet maatregelen in het Markdal

: *14IT026339* Aanvraag uitvoeringskrediet maatregelen in het Markdal Behandelend ambtenaar: P.A.M. Janssen Beleidsveldbeheerder: A. Meuleman Portefeuillehouder: J. van der Aa Ambtenaar aanwezig bij het DT: Ja Zaaknr. : 14.ZK08934/14.B0287 Kenmerk : 14IT026339 Barcode :

Nadere informatie

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Green Deal 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Inhoud presentatie Overheidsbeleid Green Deal Green Deal Aanpak Voorbeelden van Green Deals Green Deal initiatief

Nadere informatie

Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum

Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum Versie: 0.0 Datum: 21-4-2015 Auteur: Vrijgave: M.J.A. Rijpert T. Crum 1 IKN (Innovatie Kenniscentrum Nederland) Copier is de initiatiefnemer

Nadere informatie

Restwarmte en riothermie

Restwarmte en riothermie Restwarmte en riothermie Early Morning Toast Bijeenkomst Stichting kiemt, netwerk Arnhem Hoenderloo, 26 maart 2014 Rada Sukkar gfs@tauw.nl 06-15945727 Tauw introductie TAUW BV In Top 10 van Nederlandse

Nadere informatie