Opportunisme bij aanbestedingen inhuur ICT personeel Overheidsinkoper staat goed inkoopresultaat in de weg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Opportunisme bij aanbestedingen inhuur ICT personeel Overheidsinkoper staat goed inkoopresultaat in de weg"

Transcriptie

1 Opportunisme bij aanbestedingen inhuur ICT personeel Overheidsinkoper staat goed inkoopresultaat in de weg Master Thesis Procurement MBA Nyenrode J.M. Haverkate Datum van verdediging: 27 september 2011

2 Master Thesis Opportunisme bij aanbestedingen inhuur ICT personeel Overheidsinkoper staat goed inkoopresultaat in de weg Opleiding Procurement MBA Auteur Joost Haverkate Contactgegevens auteur / Onderwerp Master Thesis Opdrachtgever Combined Business Power B.V. Bedrijfsbegeleider Sjoerd Oskam Academisch begeleider Prof.dr.ing. Jacques J.A.M. Reijniers MBA 2e beoordelaar Prof. Peter Doeve PhD Datum van verdediging 27 september 2011 Status Definitief

3 Voorwoord Tweeënhalfjaar geleden stond ik aan de vooravond van een groot avontuur. Ik had besloten dat ik weer wilde gaan studeren en had gekozen voor de Procurement MBA van Nyenrode. Deze opleiding bood mij de ideale mix tussen inkoop en bedrijfskunde en paste goed in het toekomstplaatje wat ik voor ogen had. Na een lang weekend Dublin zei ik mijn sociale leven gedag en stortte ik mij volledig op mijn studie. Dit probeerde ik zo goed mogelijk te combineren met mijn werk, met als gevolg dat ik vele weekenden en avonden met de neus in de boeken zat of werkte aan één van de vele opdrachten. Het moment is daar om het avontuur waardig af te sluiten. Hiervoor ben ik een half jaar geleden gestart met een onderzoek naar een fenomeen waar ik als inkoopadviseur in de dagelijkse praktijk mee te maken heb. Het betreft hier opportunisme bij Europese aanbestedingen van inhuur ICT personeel. Het proces van onderzoeken is een proces geweest van vallen en opstaan. Echter, mijn fascinatie voor het onderwerp is gedurende het proces alleen maar gegroeid. Het resultaat van dit onderzoek is verwoord in de scriptie die nu voor u ligt. Dit voorwoord wil ik graag gebruiken om een aantal mensen te bedanken. Zonder deze mensen zou ik niet staan waar ik nu sta. Allereerst wil ik mijn scriptiebegeleider Prof.dr.ing. Jacques J.A.M. Reijniers MBA bedanken voor zijn begeleiding, kritische blik en adviezen. Ook wil ik mijn directeur Sjoerd Oskam hartelijk danken voor zijn steun en vertrouwen. Sjoerd heeft mij de kans geboden om deze MBA te volgen en heeft mij op vele manieren geholpen, zowel gedurende de opleiding als bij het schrijven van de scriptie. Daarvoor ben ik hem zeer dankbaar. Verder wil ik iedereen bedanken die een bijdrage hebben geleverd aan deze scriptie. De geïnterviewden wil ik bedanken voor de interessante en open gesprekken. Daarnaast wil ik mijn collega s bedanken voor hun hulp, geduld en goede ideeën. Als laatste wil ik mijn vriendin bedanken voor haar steun tijdens de afgelopen tweeënhalfjaar. Zij heeft voor een situatie gezorgd waarin ik studie, werk en privé optimaal kon combineren. Astrid, bedankt voor je onvoorwaardelijke steun! Zonder jouw steun was het een ondoenlijke opgave geweest. Nu, tweeënhalfjaar later, is het avontuur ten einde. Al het harde werken heeft een berg aan kennis, inzichten, werkwijzen en ervaringen opgeleverd waar ik de rest van mijn leven profijt van zal hebben. Het is een unieke kans geweest en ben blij dat ik deze met beide handen heb gegrepen. Joost Haverkate Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 3 van 122

4 Inhoudsopgave MANAGEMENTSAMENVATTING INLEIDING Aanleiding voor het onderzoek Onderzoeksdoel Onderzoeksvragen Onderzoeksveld Relevantie van het onderzoek Opbouw van de scriptie LITERATUURVERKENNING Zoekmethode Het begrip opportunisme Bepalende factoren van opportunisme Vormen van opportunisme Gevolgen van opportunisme Oplossingen om opportunisme te beperken Centrale observatie Onderzoeksmodel HYPOTHESEN Bepalende factoren van opportunisme Vormen van opportunisme Gevolgen van opportunisme Oplossingsrichtingen om opportunisme te beperken Overzicht hypothesen ONDERZOEKSONTWERP ONDERZOEKSRESULTATEN Bepalende factoren van opportunisme Vormen van opportunisme Gevolgen van opportunisme Oplossingsrichtingen om opportunisme te beperken CONCLUSIES & DISCUSSIE Conclusies Discussie Suggesties voor verder onderzoek AANBEVELINGEN LITERATUURLIJST Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 4 van 122

5 BIJLAGE A: ANALYSE AANBESTESTEDINGSKALENDER BIJLAGE B: SAMENVATTING ARTIKELEN OPPORTUNIME IN KOPER-LEVERANCIER RELATIES.. 88 BIJLAGE C: SAMENVATTING ARTIKELEN OPPORTUNISME IN PUBLIEKE AANBESTEDINGEN BIJLAGE D: NADERE ONDERBOUWING ONDERZOEKSONTWERP BIJLAGE E: INTERVIEW TOPIC LIJST BIJLAGE F: OVERZICHT GEÏNTERVIEWDEN BIJLAGE G: RELEVANTE CITATEN TER ILLUSTRATIE VAN DE HYPOTHESEN Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 5 van 122

6 Managementsamenvatting De aanleiding en het probleem Als inkoopadviseur constateer ik in de dagelijkse praktijk dat er in offertes steeds vaker beloften worden gedaan, waarvan de aanbestedende dienst vermoedt dat deze hoogstwaarschijnlijk niet worden nagekomen. Het is mijn overtuiging dat door dit fenomeen het voor aanbestedende diensten steeds moeilijker wordt om daadwerkelijk te kunnen kiezen voor de beste aanbieding. Het doel van het inkoopproces, namelijk het vergroten van de value for taxpayers money, wordt daardoor in gevaar gebracht. Het risico bestaat dat deze ontwikkeling een sneeuwbaleffect heeft, met als gevolg dat er bij aanbestedingen een soort schijnwerkelijkheid ontstaat. Het is mijn overtuiging dat dit voor zowel aanbestedende diensten als inschrijvende partijen geen wenselijke ontwikkeling is en daarom gekeerd moet worden. Deze overtuiging is voor mij de aanleiding geweest om dit fenomeen nader te onderzoeken, waarbij ik mij richt op het specifieke gebied van Europese aanbestedingen van inhuur ICT personeel. Op basis van een eerste globale literatuurverkenning ben ik tot de conclusie gekomen dat het hierboven beschreven fenomeen een vorm van opportunisme is. Opportunisme wordt in de literatuur gedefinieerd als gedrag dat is gericht op het vergroten van het eigenbelang door actief of passief te handelen in strijd met expliciete en impliciete overeenkomsten. Om het probleem te kunnen oplossen en het inkoopresultaat te kunnen beïnvloeden is inzicht nodig in het fenomeen opportunisme. De doelstelling De doelstelling van het onderzoek is dan ook het verkrijgen van kennis en inzicht in de factoren die leiden tot opportunistische inschrijvingen bij Europese aanbestedingen van inhuur ICT personeel, de verschillende vormen hiervan en de gevolgen. Daarnaast dient het onderzoek oplossingsrichtingen te identificeren om opportunistische inschrijvingen zo veel mogelijk te beperken. Het onderzoek is er op gericht om de betrokkenen inzichten aan te dragen die hen in staat stellen om het probleem op te lossen. De literatuur en de hypothesen Bij de start van het onderzoek is er een literatuurverkenning uitgevoerd en zijn per onderzoeksvraag de meest relevante elementen in kaart gebracht. Hierbij is vooral gekeken naar de literatuur die specifiek betrekking heeft op koper-leverancier relaties en publieke aanbestedingen, omdat die het beste aansluit bij het onderwerp van dit onderzoek. Het resultaat hiervan is dat er: 1. zes bepalende factoren in kaart gebracht die leiden tot opportunisme; 2. twee hoofd vormen van opportunisme zijn geïdentificeerd; 3. twee categorieën van gevolgen benoemd zijn; 4. vier strategieën in kaart zijn gebracht als mogelijke oplossingsrichting. Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 6 van 122

7 Het resultaat van de literatuurverkenning is vertaald in een onderzoeksmodel (zie afbeelding hiernaast). Voor elk element van het onderzoeksmodel is een hypothese opgesteld. Bepalende factoren van opportunisme Incomplete contracten Onvolmaakt handhaven contracten Kwaliteit niet contracteerbaar Informatie asymmetrie Vormen van opportunisme Prijs Kwaliteit Oplossingen om opportunisme te beperken Monitoren Beloning Selectie Het onderzoek en de resultaten De hypothesen zijn getoetst als onderdeel van het kwalitatief survey onderzoek. De Europese aanbestedingen inhuur ICT personeel vormen de centrale onderzoekseenheid. Deze te onderzoeken situatie kent twee actoren, namelijk de aanbestedende diensten en de inschrijvende partijen. Beide actoren zijn als informant betrokken in het onderzoek. Voor de selectie van de informanten is voor beide actoren gebruik gemaakt van een gerichte steekproef (ook wel beredeneerde steekproef). Als dataverzamelingsmethode is gebruik gemaakt van het interview op basis van een topiclijst. De data die de interviews hebben opgeleverd zijn geanalyseerd op fragment niveau, zodat de verschillende factoren, vormen, gevolgen en oplossingen gedetailleerd in beeld gebracht worden. De resultaten worden hieronder per onderzoeksvraag weergegeven. Lock-in Verstoring van de beloningen Gevolgen van opportunisme Laag vertrouwen Tegenvallende kwaliteit Stijgende kosten Onmogelijk beste aanbieding te selecteren Socializatie De bepalende factoren die leiden tot opportunisme Uit de onderzoeksresultaten blijkt dat het onvolledig controleren en handhaven van contracten, het feit dat de kwaliteit van dienstverlening niet contracteerbaar is ten tijde van de aanbesteding en het ontstaan van een lock-in situatie de belangrijkste factoren zijn. Daarnaast blijkt uit de data dat de moeilijkheid om opportunisme te detecteren en een verstoring van de beloningstructuur ook belangrijke factoren zijn die leiden tot opportunisme. Contractuele incompleetheid wordt eveneens als een belangrijke factor gezien, echter wordt niet door alle informanten onderschreven. Bewuste sturing Contractuele incompleetheid Verder geeft de data inzicht in nog vier factoren die mogelijk leiden tot Onvolledig controleren en handhaven opportunisme in aanbestedingen van inhuur ICT personeel en welke niet Sneeuwbaleffect Kwaliteit niet contracteerbaar Mate van opportunisme Lock-in situatie Informatie asymmetrie direct uit de literatuurverkenning naar voren zijn gekomen. Zo wordt het onvoldoende belang hechten aan een goede aanbesteding gezien als een Onvoldoende belang Verstoring van de belangen bepalende factor. Verder blijkt dat naïviteit aan de kant van de aanbestedende dienst een bepalende Naïviteit factor kan zijn. Ook blijkt uit de data Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 7 van 122

8 dat het sneeuwbaleffect een belangrijke factor kan zijn, waarbij de ene inschrijver reageert op het opportunisme van een ander, om zodoende kans te blijven maken op opdrachten binnen de overheid. Tot slot blijkt uit de data dat de mogelijkheid tot opportunistisch inschrijven bewust wordt geboden om zodoende te kunnen sturen richting de gewenste partij. De vormen van opportunisme De onderzoeksresultaten laten zien dat het bieden van lage uurtarieven op functies, waarvan verwacht wordt dat deze weinig gevraagd of geleverd gaan worden, gezien wordt als een vorm van opportunistisch inschrijven. Duidelijk is gebleken dat het offreren van uurtarieven in aanbestedingen inhuur ICT personeel een rekenkundig spel is geworden waarbij geselecteerd worden centraal staat. De andere vorm van opportunistische inschrijvingen die blijkt uit de onderzoeksresultaten is op het gebied van kwaliteit. Uit de data is gebleken dat de kwaliteit die wordt aangeboden in offertes vaak hoger is dan de kwaliteit die daadwerkelijk geleverd wordt. Hierbij moet wel een onderscheid gemaakt worden in de kwaliteit van de daadwerkelijke dienstverlening en de antwoorden op de kwalitatieve vragen. Vooral de inschrijvers gaan in op de antwoorden op de kwalitatieve vragen, waarbij zij constateren dat deze vaak afwijken van de werkelijkheid en erop gericht zijn om geselecteerd te raken. De gevolgen van opportunisme Uit de onderzoeksresultaten blijkt dat vooral een laag vertrouwen als voornaamste gevolg wordt gezien in geval van opportunisme in aanbestedingen inhuur ICT personeel. Door met name de contractmanagers wordt ook tegenvallende kwaliteit als gevolg van opportunistische inschrijvingen ervaren. Verder blijkt als gevolg dat het voor aanbestedende diensten moeilijker wordt om daadwerkelijk voor de economisch meest voordelige inschrijving te kiezen, omdat de inschrijving vaak afwijkt van de werkelijkheid. Oplossingsrichtingen om opportunisme te beperken Uit de onderzoeksresultaten blijkt een meer gedifferentieerd beeld ten aanzien van de hypothesen. De oplossingsrichting waarbij de kwalitatieve beoordeling en de prijsbeoordeling wordt gescheiden, wordt breed gesteund door de verzamelde data. Dit betekent dat zowel contractmanagers, inkopers als inschrijvers voorstander zijn om prijs niet mee te nemen in de boordeling van de aanbesteding, maar om deze prijs in concurrentie tot stand te laten komen in de vorm van een mini-competitie. Uit de onderzoeksresultaten blijkt ook dat monitoring als goede oplossingsrichting wordt gezien, echter dient zich dit wel te beperken tot een klein aantal en goed meetbare KPI s. Daarnaast wordt dit niet als oplossing gezien voor op korte termijn, omdat een aanbestedende dienst als het ware een reputatie moet opbouwen die uitstraalt dat zij consequent controleert en handhaaft. De onderzoeksresultaten laten verder zien dat een oplossing, in de vorm van het geven van een voordeel in mini-competities aan partijen die goed scoren op de KPI s, met enthousiasme wordt ontvangen. Wel moet nog goed worden nagedacht over de praktische invulling en de juridische haalbaarheid, maar de oplossingsrichting zet in ieder geval aan tot nadenken over een andere manier van belonen. De oplossingsrichting die maar door een deel van de informanten wordt ondersteund is de oplossing waarbij in de aanbesteding wordt gestreefd naar verenigbare doelen. Dit zou zich Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 8 van 122

9 moeten vertalen in het onderkennen van elkaars doelen en het gebruiken van zeer functionele specificaties. Hiervan wordt door de informanten de meerwaarde ingezien, maar als op zichzelf staand onvoldoende om opportunisme daadwerkelijk te beperken. Twee andere oplossingsrichtingen die nauw met elkaar samenhangen hebben tot veel discussie geleid in de interviews. Dit heeft een gedifferentieerd beeld opgeleverd waarbij veel informanten het eens zijn met de hypothesen, maar wel een aanvulling hebben. Daarnaast waren er informanten die het niet eens waren met de hypothesen. De eerste oplossingsrichting is die van het belonen door het halfjaarlijks verlengen van de contracten. Veel informanten zijn het eens met deze oplossing, maar enkelen geven wel aan dat de periode van een half jaar te kort is. Daarbij is één van de inkopers niet gecharmeerd van de oplossing, omdat hij van mening is dat een raamovereenkomst niet langer dan vier jaar mag duren. De andere oplossingsrichting is het regelmatig aanbesteden om ook nieuwe partijen de kans te geven preferred supplier te worden. Een groot deel van de informanten onderkent dat deze oplossing opportunisme kan tegengaan, maar zien nog wel enkele praktische problemen. Eén daarvan is het beperkt houden van de kosten van de regelmatig aanbestedingen en de kosten van het managen van de vele leveranciers. Bij de invulling van deze oplossingsrichting zou dus nadere aandacht moeten zijn voor de praktische en juridische haalbaarheid. De discussie en de aanbevelingen Uit de conclusie blijkt dat de betrokkenen zich bewust zijn van het probleem en de oorzaken herkennen. Dus we weten het met elkaar wel, maar we krijgen het niet voor elkaar om het probleem te verhelpen. Op basis van de onderzoeksresultaten geef ik in een antwoord op de vraag hoe dat kan en wat we moeten doen om het wel te verhelpen. Het probleem is dus dat een goed inkoopresultaat in gevaar wordt gebracht. De oorsprong van dit probleem ligt in de aanbesteding en de wijze waarop wordt ingeschreven. Het is echter een valkuil om de oplossing van het probleem te zoeken in de aanbesteding zelf, omdat daar ook de oorsprong van het probleem ligt. Desondanks is dit de valkuil waar veel overheidsinkopers (inkopers die vooral aanbestedingsspecialist zijn) instappen. Mijn conclusie is dat de overheidsinkoper Huidige focus overheidsinkoper Opportunisme inschrijvers gericht is op het behalen van een goed aanbestedingsresultaat en zich niet verantwoordelijk voelt voor het 2) Aanbesteding 3) Contractmanagement inkoopresultaat. Het probleem kan dan ook alleen verholpen worden wanneer 1) Doel en Strategie Aanbestedingsresultaat 4) Inkoopresultaat zowel de interne klant, de contractmanager als de inkoper zich realiseren dat een goed inkoopresultaat het resultaat is van het gehele Noodzakelijke focus overheidsinkoper voor goed inkoopresultaat inkoopproces. Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 9 van 122

10 Door de focus te richten op het gehele inkoopproces is opportunisme in aanbestedingen te beperken en ligt de nadruk op het behalen van een goed inkoopresultaat. Hoe de focus moet zijn wordt hiernaast schematisch afgebeeld. Kortom, wil je het probleem van opportunistische inschrijvingen voorkomen en streven naar een goed inkoopresultaat, dan moet de focus op alle fasen van het inkoopproces zijn gericht. De inkoper die handelt als een aanbestedingsspecialist en alleen gefocust is op een goed aanbestedingsresultaat staat een goed inkoopresultaat in de weg. Om het probleem te verhelpen is behoefte aan een inkoper die zichzelf ziet als regisseur van het inkoopproces en niet alleen als aanbestedingsspecialist. De verandering in focus vormt de noodzakelijke basis voor het reduceren van opportunisme bij aanbestedingen. Het onderzoek wordt daarnaast afgesloten met enkele concrete aanbevelingen om specifiek op het gebied van inhuur ICT personeel een goed inkoopresultaat te realiseren: 1. Focus op inkoopresultaat en niet op aanbestedingsresultaat; 2. Laat prijs buiten de aanbesteding en vraag geen onzin; 3. Maak de mini competitie belangrijker dan de aanbesteding; 4. Focus op monitoren, belonen en straffen. Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 10 van 122

11 1 Inleiding Deze inleiding start met een beschrijving van de aanleiding van het onderzoek gevolgd door de doelstelling die ik met het onderzoek wil bereiken. Daarna volgt de vraagstelling die centraal staat in het onderzoek. Vervolgens wordt een korte beschrijving gegeven van het onderzoeksveld. Tot slot wordt de relevantie van het onderzoek nader onderbouwd en wordt beschreven hoe de thesis is opgebouwd. 1.1 Aanleiding voor het onderzoek Als inkoopadviseur begeleid ik vele aanbestedingen van diensten. Bij deze aanbestedingen constateer ik dat er in offertes steeds vaker beloften worden gedaan, waarvan de aanbestedende dienst vermoedt dat deze hoogstwaarschijnlijk niet worden nagekomen. Het lijkt er zelfs op dat deze beloften enkel worden gedaan met als doel om het contract gegund te krijgen. Echter, ten tijde van de aanbesteding is (vaak) niet objectief vast te stellen dat de beloften daadwerkelijk niet worden nagekomen en dus is de aanbestedende dienst genoodzaakt de offertes sec te beoordelen op wat er op papier beloofd wordt. Het is mijn overtuiging dat door dit fenomeen het voor aanbestedende diensten steeds moeilijker wordt om daadwerkelijk te kunnen kiezen voor de beste aanbieding. Het doel van het inkoopproces, namelijk het vergroten van de value for taxpayers money, wordt daardoor in gevaar gebracht. Immers, de aanbestedende dienst kiest voor de aanbieding met de beste beloften, maar heeft nog geen zekerheid over de mate waarin deze beloften worden nagekomen. Het risico is dat deze ontwikkeling een sneeuwbaleffect heeft, met als gevolg dat er een soort schijnwerkelijkheid ontstaat. In deze schijnwerkelijkheid winnen de partijen die het meeste durven te beloven de aanbestedingen, los van de feitelijke prestatie. De aanbesteding komt hiermee steeds verder weg te staan van de werkelijkheid. Het is mijn overtuiging dat dit voor zowel aanbestedende diensten als inschrijvende partijen geen wenselijke ontwikkeling is en daarom gekeerd moet worden. Deze overtuiging is voor mij de aanleiding geweest om dit fenomeen nader te onderzoeken. Dit fenomeen zie ik onder andere in toenemende mate voorkomen bij Europese aanbestedingen van inhuur ICT personeel. In de vele gesprekken die ik voorafgaand aan het onderzoek met aanbestedende diensten en inschrijvende partijen heb gehad, is mij duidelijk geworden dat dit niet alleen mijn ervaring is, maar dat vele aanbestedende diensten en inschrijvende partijen deze ervaring delen. Dit onderzoek richt zich specifiek op Europese aanbestedingen van inhuur ICT personeel, maar de resultaten kunnen ook zeker van belang zijn in geval van Europese aanbestedingen van andere diensten. Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 11 van 122

12 Op basis van een eerste globale literatuurverkenning ben ik tot de conclusie gekomen dat dit fenomeen een vorm van opportunisme is. Opportunisme wordt in de literatuur gedefinieerd als gedrag dat is gericht op het vergroten van het eigenbelang door actief of passief te handelen in strijd met expliciete en impliciete overeenkomsten. Centraal in dit onderzoek staat dan ook het begrip opportunisme. Dit begrip wordt in hoofdstuk 2 nader uiteengezet. 1.2 Onderzoeksdoel In de vorige paragraaf wordt de aanleiding beschreven voor het onderzoek en wordt het probleem geschetst. Het probleem is kortweg dat de aanbesteding een schijnwerkelijkheid creëert, met als resultaat dat het doel van de aanbesteding steeds vaker niet behaald wordt. Om dit probleem te kunnen oplossen en het resultaat te kunnen beïnvloeden is inzicht nodig in het fenomeen opportunisme. Onderstaand figuur geeft de scope van het onderzoek aan. Aanbesteden creëert een schijnwerkelijkheid Probleem Scope onderzoek Factoren die leiden tot opportunisme Vormen van opportunisme Oplossingensrichtingen Gevolgen van opportunisme Doel bereikt? Resultaat Figuur 1: Scope onderzoek Het onderzoek is gericht op het verkrijgen van kennis en inzicht in de factoren die leiden tot opportunistische inschrijvingen bij Europese aanbestedingen van inhuur ICT personeel, de verschillende vormen hiervan en de gevolgen. Daarnaast dient het onderzoek oplossingsrichtingen te identificeren om opportunistische inschrijvingen zo veel mogelijk te beperken. Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 12 van 122

13 1.3 Onderzoeksvragen Op basis van de aanleiding en de doelstelling van het onderzoek zijn de volgende onderzoekvragen geformuleerd: 1. Welke factoren leiden tot opportunistische inschrijvingen? 2. Welke vormen van opportunistische inschrijvingen zijn er? 3. Wat zijn de gevolgen van opportunistische inschrijvingen? 4. Wat zijn oplossingsrichtingen om opportunistische inschrijvingen zo veel mogelijk te beperken? 1.4 Onderzoeksveld Zoals gezegd richt dit onderzoek zich op het gebied van Europese aanbestedingen van inhuur ICT personeel. Om een beeld te geven van het onderzoeksveld wordt hieronder: 1. kort ingegaan op inkoop binnen de overheid in zijn algemeenheid; 2. het fenomeen Europees aanbesteden behandeld; 3. in beeld gebracht hoe de wereld van Europees aanbesteden van inhuur ICT personeel er in Nederland uitziet. 1. Inkoop binnen de overheid Om een beeld te kunnen schetsen van inkoop binnen de overheid is het noodzakelijk om te weten wat wordt bedoeld met inkoop. Inkoop wordt op verschillende manieren gedefinieerd. De meest eenvoudige is de definitie van Telgen (1994): Inkoop is alles waar een factuur tegenover staat. Gelderman & Albronda (1999) definiëren inkoop als het geheel van alle activiteiten die in organisaties worden vervuld om producten (goederen en diensten) van alle externe bronnen te betrekken. Van Weele (2001) hanteert een soortgelijke definitie: het van externe bronnen betrekken van alle goederen en diensten die noodzakelijk zijn voor de bedrijfsuitoefening, de bedrijfsvoering en de instandhouding van de organisatie tegen de voor de organisatie meest gunstige voorwaarden. Uitgaande van de eerder genoemde definities omvat inkopen dus een breed scala aan activiteiten. Van Weele (2005) heeft deze activiteiten inclusief veel gebruikte definities samengevat in een model. Dit is een model dat door veel inkopers wordt gebruikt. Ook Reijniers & Van de Meent (2010) gebruiken dit model en vullen deze aan met nog een andere belangrijke fase, namelijk de fase van strategie bepaling. Onderstaand model is gebaseerd op beide modellen. Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 13 van 122

14 Inkoopfunctie Strategische inkoop Tactische Inkoop Bestel functie Interne klant Bepalen strategie Specificeren Selecteren Contracteren Bestellen Bewaken Nazorg Leverancier Sourcing Supply Buying Procurement Figuur 2: Inkoopproces gebaseerd op de modellen van Van Weele (2005) en Reijniers & Van de Meent (2010) Bovengenoemde definities worden veelvuldig gebruikt binnen de private sector. Binnen de overheid kom je deze definities minder vaak tegen. Echter, het inkoopproces in de publieke sector is in beginsel identiek aan het inkoopproces in de private sector (Reijniers & Van de Meent, 2010). Het grote verschil zit hem in het feit dat een deel van het inkoopproces gereguleerd is. Het betreft hier het deel dat door Van Weele (2005) Sourcing wordt genoemd (zie figuur 2). Binnen de overheid wordt dit deel aanbesteden genoemd. De overheid heeft zich bij dit deel van het inkoopproces te houden aan bepaalde wet- en regelgeving (zie verder onder kopje 2. Europees aanbesteden). Echter, zoals ook uit figuur 2 blijkt, betreft het aanbesteden (sourcing) maar een deel van het gehele inkoopproces. Het is dan ook opmerkelijk dat binnen de overheid de termen inkoop en aanbesteden regelmatig door elkaar gebruikt worden, terwijl ze een andere betekenis hebben. Dit zegt iets over de manier waarop in Nederland wordt gekeken naar inkopen en naar aanbesteden. Reijniers & Van de Meent (2010) observeren dan ook dat de focus ligt op de correcte naleving van de aanbestedingsregels (rechtmatigheid) in plaats van adequate inzet van de aanbestedingsregels (doelmatigheid). Een tekenend voorbeeld van deze definitie verwisseling is de website van de Rijksoverheid. Op de pagina Inkopen door de overheid (zie figuur 3) verwacht je als lezer een visie van de Rijksoverheid op de wijze waarop zij inkopen. Echter, het artikel gaat volledig over aanbesteden. Datzelfde geldt voor de website van PIANOo, expertisecentrum aanbesteden. Dit expertisecentrum is opgericht met als doel: professionalisering van inkoop bij alle overheden. De naam van het expertisecentrum suggereert echter dat aanbesteden hetzelfde is als inkopen, terwijl de inhoud van de site wel breder is dan enkel de deelactiviteit aanbesteden. Mijn conclusie is dan ook dat binnen de overheid velen de perceptie hebben dat aanbesteden hetzelfde is als inkopen. Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 14 van 122

15 Inkopen door de overheid Aanbesteden is een specifieke manier van inkopen. Het is een manier om de meest geschikte contractpartner te vinden met het beste product tegen de beste prijs. Als de overheid goederen of diensten inkoopt, dan moet ze zich bij de keuze van een leverancier houden aan Europese aanbestedingsregels. Deze regels moeten zorgen voor eerlijke concurrentie en gelijke behandeling van ondernemingen. Er mag geen discriminatie zijn en de besluitvorming moet voor iedereen duidelijk zijn. Drempelbedragen Onder bepaalde bedragen kan de overheid binnen Nederland aanbesteden. Boven die bedragen moeten opdrachten opengesteld worden voor bedrijven uit de hele Europese Unie. Deze drempelbedragen worden elke twee jaar vastgesteld. Diensten, leveringen en werken Er worden aanbestedingen gedaan voor: diensten: uitvoering van diensten, bijvoorbeeld door diensten van architecten of schoonmaakdiensten; leveringen: producten, bijvoorbeeld computers of schoolboeken; werken: bouwkundige of civieltechnische objecten, zoals gebouwen of tunnels. Diensten die moeten aanbesteden De regels voor aanbesteden gelden voor: ministeries, rijksdiensten en alle diensten en instellingen die daaronder vallen; provincies, gemeenten, waterschappen en samenwerkingsverbanden van deze overheidsinstanties; publiekrechtelijke instellingen zoals ziekenhuizen en universiteiten. Meer over aanbesteden PIANOo is het expertise centrum van de overheid over aanbesteden. Op de website staat algemene informatie over inkopen en aanbesteden, met het laatste nieuws. De website Aanbestedingskalender.nl publiceert (voor)aankondigingen en gunningen van aanbestedingen van de Nederlandse overheid. Kabinetsbeleid en aanbesteden Het kabinetsbeleid is erop gericht de Europese regels zo goed mogelijk in te passen in de Nederlandse situatie. Er is een nieuwe Aanbestedingswet in de maak die dit moet doen. Een voorbeeld zijn de regels voor nationale aanbestedingen. Die moeten eenvoudiger worden, zodat de drempel om mee te doen aan aanbestedingen lager wordt voor kleine bedrijven. Figuur 3: weergave pagina website Rijksoverheid (bron: Zoals eerder geconcludeerd is het inkoopproces in de publieke sector in beginsel identiek aan het inkoopproces in de private sector met als verschil dat de publieke sector zich bij een deel van het inkoopproces (het deel wat Van Weele Sourcing noemt) te houden heeft aan aanbestedingsregels. Een belangrijke overeenkomst is dat inkoop zowel in de private als publieke sector een economische activiteit is en als doel heeft om een bijdrage te leveren aan het behalen van de organisatiedoelstellingen. 2. Europees aanbesteden Ondanks het feit dat aanbesteden maar een onderdeel is van het gehele inkoopproces, heeft het wel veel impact op het al dan niet behalen van de organisatiedoelstellingen. De uitkomst van de aanbesteding (het contacteren van een leverancier) legt namelijk de basis voor het verdere proces. Het is daarom van belang dat de aanbesteding zo wordt ingericht en doorlopen dat dit het gehele inkoopproces ondersteunt. Bij het inrichten en doorlopen van aanbestedingen hebben Nederlandse overheden zich te houden aan bepaalde wet- en regelgeving. Deze vloeit voort uit richtlijnen die door Europa zijn opgesteld. Zo zijn overheden verplicht om opdrachten boven een bepaalde waarde aan te Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 15 van 122

16 besteden volgens de Europese richtlijn (2004/18/EG). Deze richtlijn is in Nederland geïmplementeerd door middel van het Besluit aanbestedingsregels voor overheidsopdrachten (Bao). Het aanbesteden van opdrachten conform het Bao wordt ook wel Europees aanbesteden genoemd. De Europese richtlijn 2004/18/EG is dus zeer bepalend bij de wijze waarop overheden in Nederland hun aanbestedingen inrichten en doorlopen. Om deze reden behandel ik kort het doel van de Europese richtlijn en de belangrijkste bepalingen. De Europese richtlijn is onder andere opgesteld met als doel om een interne markt tot stand te brengen en om vrije en eerlijke concurrentie te stimuleren. Daarnaast streven overheden naar doelmatig inkopen, wat inhoud dat overheden streven naar maximale value for taxpayers money. De bepalingen omtrent aanbesteden moet hierbij dus aansluiten. Dit volgt ook uit de visie van de Europese commissie, onder andere verwoord in de Green Paper Public Procurement in the European Union: Exploring the Way Forward zoals in 1996 gepubliceerd: (1996), Binnen deze context past de communautaire actie in het domein waarvan de fundamentele doelstellingen ongewijzigd blijven: de mededingingsvoorwaarden scheppen die nodig zijn opdat de overheidsopdrachten zonder discriminatie worden gegund, opdat het beoogde rationele gebruik van de staatsgelden door de keuze voor de voordeligste offerte wordt bereikt, opdat de leveranciers toegang krijgen tot een eengemaakte markt met belangrijke afzetmogelijkheden en opdat het concurrentievermogen van de Europese ondernemingen erop vooruitgaat. Deze Green Paper heeft de basis gelegd voor de nu geldende Europese richtlijn 2004/18/EG. Deze Europese richtlijn moet de kaders bieden die nodig zijn om de genoemde doelstellingen te behalen. In de huidige Europese richtlijn zijn richtlijnen uitgewerkt voor verschillende aanbestedingsprocedures, te weten: de openbare procedure, de niet-openbare procedure, de concurrentiegerichte dialoog, de onderhandelingsprocedure (met en zonder voorafgaande bekendmaking), het dynamisch aankoopsysteem en de prijsvraag. Europa onderschrijft het feit dat overheidsopdrachten een cruciale rol kunnen spelen bij het behalen van beleidsdoelstellingen. Zo spelen overheidopdrachten een cruciale rol bij het behalen van de doelstellingen van de Europa 2020-strategie 1. Omdat overheidopdrachten hierin een belangrijke rol spelen is het van belang de bestaande instrumenten en methoden worden gemoderniseerd en beter worden toegesneden op de veranderende politieke, sociale en economische context. Om die reden is er in 2011 een nieuwe Green Paper gepubliceerd. 1 De Europa 2020-strategie voor slimme, duurzame en inclusieve groei biedt een visie op de concurrerende Europese sociale markteconomie voor de komende tien jaar, die op drie samenhangende en elkaar versterkende prioriteiten berust: het ontwikkelen van een op kennis en innovatie gebaseerde economie; het bevorderen van een koolstofarme, concurrerende economie waarin zuinig wordt omgesprongen met hulpbronnen; en het stimuleren van een economie met veel werkgelegenheid en sociale en territoriale cohesie. Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 16 van 122

17 In deze Green Paper worden de doelen van de Europese richtlijn nogmaals verwoord: Het eerste doel is de efficiëntie van de overheidsbestedingen te vergroten. Dit houdt allereerst in dat wordt gestreefd naar het best mogelijke aanbestedingsresultaat (beste prijskwaliteitverhouding). Een andere, complementaire doelstelling bestaat erin inkopers in staat te stellen om beter gebruik te maken van overheidsopdrachten om gemeenschappelijke maatschappelijke doelen te bereiken, zoals bijvoorbeeld: milieubescherming, een efficiënter gebruik van hulpbronnen en energie alsmede bestrijding van de klimaatverandering, bevordering van innovatie en sociale insluiting, alsmede het scheppen van de best mogelijke voorwaarden voor het vestrekken van publieke diensten van hoge kwaliteit. Kortom, de doelstelling van de Europese richtlijn sluit aan op het doel van het inkoopproces, namelijk het bijdragen aan de organisatiedoelstellingen. 3. Europese aanbestedingen inhuur ICT personeel Dit onderzoek heeft specifiek betrekking op Europese aanbestedingen inhuur ICT personeel. In dit deel wordt een beeld geschetst van hoe deze omgeving eruit ziet. Hiertoe heb ik een analyse gemaakt van alle Europese aanbestedingen inhuur ICT personeel welke in 2009/2010 door Nederlandse overheidsorganisaties zijn gegund. Voor de analyse heb ik alle aankondigingen van gegunde opdrachten op het gebied van inhuur ICT personeel, zoals in 2009 en 2010 gepubliceerd op geanalyseerd. Voor een volledige beschrijving van de analyse, zie bijlage A. De belangrijkste bevindingen uit de analyse worden hierna samengevat. Ten eerste wordt een beeld gegeven van de aanbestedende diensten en de kenmerken van de aanbestedingen die ze hebben gedaan. Ten tweede wordt een beeld geschetst van de inschrijvers op dergelijke aanbestedingen. Aanbestedende diensten Uit de analyse blijkt dat in Nederland in de periode 2009/2010 in totaal 25 aanbestedingen, specifiek op het gebied van inhuur ICT personeel, zijn gegund. Deze 25 aanbestedingen vertegenwoordigen een totale geschatte contractwaarde van minimaal ,-- (gebaseerd op 17 van de 25 aanbestedingen, van de overige is de geschatte waarde niet openbaar). De 25 aanbestedingen zijn uitgevoerd door in totaal 21 aanbestedende diensten. Deze aanbestedende diensten bestaan uit rijksoverheden, regionale overheden en lokale overheden. Hieronder een overzicht van de overheidsdiensten die in 2009 of 2010 een Europese aanbesteding op het gebied van inhuur ICT personeel hebben gegund. Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 17 van 122

18 Rijksoverheden Centraal Justitieel Incasso Bureau Immigratie- en Naturalisatiedienst Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Ministerie van Defensie/IVENT Ministerie van Economische Zaken Ministerie van Financiën vertegenwoordigd door de Belastingdienst Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) Raad voor de Kinderbescherming Voorziening tot samenwerking Politie Nederland Regionale Provincie Noord-Brabant overheden Provincie Overijssel en Drenthe Provincie Utrecht Lokale Gemeente Amsterdam, Bestuursdienst overheden Gemeente Leidschendam-Voorburg Gemeente Lelystad Gemeente Maastricht Gemeente Purmerend Gemeente Utrecht, Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling Tabel 1 Aanbestedende diensten in 2009/2010 op gebied van aanbestedingen inhuur ICT personeel In de aankondigingen van gegunde opdrachten worden ook de belangrijkste kenmerken van een aanbesteding opgenomen. Een analyse van de kenmerken van de 25 eerder genoemde aanbestedingen levert een interessant beeld op. Uit deze analyse blijkt onder andere dat 60 procent van de aanbestedingen is uitgevoerd volgens de Europees openbare procedure (zie figuur 4). Opvallend is dat vooral lokale en regionale overheden kiezen voor een openbare procedure terwijl vooral de rijksoverheden kiezen voor een niet-openbare procedure. 40% Europees 60% Openbaar Europees Niet Openbaar 32% 68% Economisch meest voordelige inschrijving Laagste prijs Figuur 4 Gehanteerd procedure en gehanteerd gunningscriterium Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 18 van 122

19 Verder blijkt uit de analyse dat in 68 procent van de aanbestedingen gegund is op basis van het gunningscriterium economisch meest voordelige inschrijving en dat 32% gegund is op basis van het gunningscriterium laagste prijs (zie figuur 4). Ook hier is een opvallend verschil te constateren tussen lokale en regionale overheden en rijksoverheden. Geen van de rijksoverheden hebben het gunningscriterium laagste prijs gehanteerd, wat betekent dat het gunningscriterium alleen wordt gebruikt door de lokale en regionale overheden. Een andere opvallende bevinding uit de analyse is dat in 84% van de aanbestedingen een contractsduur wordt gehanteerd van 2 jaar plus 2 opties voor een jaar (zie figuur 5). Daarnaast is in 2 aanbestedingen een contractsduur van 4 jaar gehanteerd. Dit betekent dat in 92% van alle aanbestedingen er een contractsduur van maximaal 4 jaar wordt gehanteerd. 4% 8% 4% 2 jaar + 2x1 jaar optie 84% 3 jaar + 2x1 jaar optie 4 jaar 5 jaar 24% 76% Verdeling in percelen Geen verdeling in percelen Figuur 5 Contractsduur, contractwaarde en verdeling in percelen Tot slot heb ik bij de kenmerken van de aanbestedingen gekeken naar het feit of de aanbesteding is opgedeeld in percelen of niet. Uit deze analyse blijkt dat 76% van de aanbestedingen is opgedeeld in percelen (zie figuur 5). Ook hier is het opvallend dat alle rijksoverheden de opdracht hebben opgedeeld in percelen. Dit kan mogelijk verklaard worden door de omvang van de opdracht. Inschrijvende partijen Op basis van de analyse van de aankondigingen van gegunde opdrachten is ook een beeld te schetsen van belangrijke spelers in de markt. Dit geeft een goed beeld van de partijen welke regelmatig inschrijven op aanbestedingen van inhuur ICT personeel. Uit de analyse blijkt dat in totaal 81 partijen 1 of meerdere percelen hebben gewonnen bij de 25 aanbestedingen. Hierbij hebben 29 partijen bij 2 of meerdere aanbestedingen gewonnen. De andere 52 partijen hebben slechts bij 1 van deze 25 aanbestedingen gewonnen. Ik doe hierbij de aanname dat een partij die 2 keer of vaker bij een aanbesteding heeft gewonnen, een structurele speler is bij aanbestedingen inhuur ICT personeel. Immers, de kans dat een inschrijver elke aanbesteding wint waarop hij inschrijft is zeer gering. Hieronder volgt een overzicht van de 29 spelers die regelmatig inschrijvingen op aanbesteding inhuur ICT personeel en daarmee de belangrijkste spelers in deze markt zijn: Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 19 van 122

20 Accenture DNC Ordina Pecoma Informatica Fujitsu Services OVSoftware Atos Origin Geodan IT Paxton IT Services Brunel Getronics Sogeti BT Professional Services Inter Access Source Automation Caesar Jenrick CPI VKA Capgemini Lanscape VX Company IT services Centric Logica Yacht Cimsolutions M&I Partners Zeppelin Conclusion Operator Groep Delft - Tabel 2 Inschrijvers op aanbestedingen inhuur ICT personeel 1.5 Relevantie van het onderzoek In de literatuur wordt onderscheid gemaakt tussen verschillende soorten relevantie. Baarde, De Goede & Teunissen (2009) onderscheiden de theoretische relevantie en de praktische relevantie. Het doel van theoretische relevantie is om de wetenschappelijke kennis rondom een onderwerp te vergroten. Praktische relevantie is gericht op het verzamelen van informatie waarmee de betrokkenen een probleem kunnen oplossen. Dit onderzoek maakt gebruik van de kennis die reeds in de literatuur aanwezig is en gaat deze kennis toetsten in een specifieke praktijk situatie (Europese aanbestedingen inhuur ICT personeel). Het doel is dus niet zozeer om de wetenschappelijke kennis rondom een onderwerp te vergroten. Het onderzoek is er namelijk op gericht om de betrokkenen inzichten aan te dragen die hen in staat stellen een praktisch probleem op te lossen. In dit onderzoek is er dan ook voornamelijk sprake van praktische relevantie. Dit onderzoek heeft dus een praktische relevantie voor de betrokkenen. De belangrijkste spelers hierbij zijn de aanbestedende diensten en de partijen die inschrijven op Europese aanbestedingen inhuur ICT personeel. Deze scriptie moet beide spelers voldoende inzicht verschaffen om gezamenlijk het probleem van opportunistische inschrijvingen te kunnen aanpakken. Dit is nodig om de negatieve spiraal van wantrouwen te doorbreken, zodat aanbesteden eerlijker en rechtvaardiger wordt en het beoordelen van een schijnwerkelijkheid wordt voorkomen. Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 20 van 122

21 1.6 Opbouw van de scriptie Deze scriptie is het resultaat van het onderzoek dat ik de afgelopen maanden heb uitgevoerd. Het onderzoek is begonnen met het probleem zoals beschreven in hoofdstuk 1. Om het probleem op te lossen zijn vier onderzoeksvragen geformuleerd. De onderzoeksvragen zoals verwoord in paragraaf 1.3 vormen de rode draad in het onderzoek en bepalen voor een groot deel de structuur binnen de hoofdstukken. Hieronder wordt schematisch weergegeven hoe de scriptie is opgebouwd. Daarna volgt een korte toelichting. Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 Hoofdstuk 6 Hoofdstuk 7 Probleem Inleiding Literatuur verkenning Hypothesen Resultaten Conclusie & discussie Onderzoeksontwerp Aanbevelingen Resultaat Figuur 6 Opbouw van de scriptie In hoofdstuk 2 wordt allereerst gestart met een literatuurverkenning. In dit hoofdstuk wordt een analyse gemaakt van de relevante literatuur, waarbij het begrip opportunisme centraal staat. De analyse is opgedeeld aan de hand van de onderzoeksvragen en wordt afgesloten met het onderzoeksmodel. Op basis van deze literatuurverkenning en op basis van mijn eigen praktijkervaringen worden in hoofdstuk 3 per onderzoeksvraag meerdere hypothesen gepresenteerd. Vervolgens wordt in hoofdstuk 4 het onderzoeksontwerp nader toegelicht. Toegelicht wordt waarom is gekozen voor een kwalitatief survey onderzoek en waarom gebruik is gemaakt van een gerichte steekproef, gericht op het selecteren van gevallen met een maximum variatie. Tevens wordt toegelicht waarom is gekozen voor het houden van interviews op basis van een topiclijst en hoe deze data is geanalyseerd. In hoofdstuk 5 worden vervolgens de daadwerkelijke resultaten van het onderzoek gepresenteerd per onderzoeksvraag. Daarbij zal per hypothese worden aangegeven of deze al dan niet wordt ondersteund door de verzamelde data. In hoofdstuk 6 wordt met behulp van de onderzoeksresultaten een antwoord gegeven op de onderzoeksvragen. Daarnaast worden de onderzoeksresultaten en de conclusies bediscussieerd en volgen enkele suggesties voor vervolgonderzoek. De scriptie wordt afsloten met hoofdstuk 7, waarin ik meerdere aanbevelingen doe om het probleem te verhelpen. Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 21 van 122

22 2 Literatuurverkenning Voor dit onderzoek ben ik begonnen met een literatuurverkenning. Tijdens een eerste globale literatuurverkenning ben ik tot de conclusie gekomen dat het te onderzoeken fenomeen een vorm van opportunisme is. Om meer inzicht te krijgen in het fenomeen heb ik ervoor gekozen om mij nader te verdiepen in het concept opportunisme. Het concept opportunisme kan mij helpen om de oorzaken van het probleem en de mogelijke oplossingsrichtingen in kaart te brengen. Om deze reden heb ik ervoor gekozen om in dit onderzoek opportunisme als centraal begrip te hanteren. Opportunisme is een concept dat in vele onderzoeken, op verschillende niveaus en terreinen, centraal staat. In dit hoofdstuk geef ik allereerst een algemeen overzicht van de stand van zaken van het concept opportunisme in de literatuur. Daarna staan de onderzoeksvragen centraal. In de literatuur is namelijk nadrukkelijk gezocht naar factoren die leiden tot opportunisme, vormen en gevolgen van opportunisme en mogelijkheden om opportunisme te voorkomen of te beperken. Per onderzoeksvraag worden in dit hoofdstuk de resultaten van de literatuurverkenning gepresenteerd. Dit hoofdstuk wordt afgesloten met een centrale observatie voortvloeiend uit de literatuurverkenning en wordt het onderzoeksconcept gepresenteerd. Het resultaat van dit hoofdstuk geldt als basis voor de hypothesen zoals verwoord in hoofdstuk Zoekmethode Bij de start van mijn onderzoek heb ik via Google Scholar op vele zoektermen gezocht die betrekking hadden op mijn oorspronkelijke probleemstelling. Echter, daarbij kwam ik tot de conclusie dat er weinig literatuur te vinden was op het gebied van valse beloften. Na vele artikelen te hebben gevonden en gescand kwam ik tot de conclusie dat opportunisme een centraal begrip is in mijn probleemstelling. Opnieuw heb ik via Google Scholar op vele zoektermen, gerelateerd aan mijn onderzoeksvraag, gezocht (waaronder opportunisme, maar ook bijvoorbeeld public tender, strategic bidding, TCE, overly optimistic bids, public procurement etc.). Op basis van de omschrijving van de artikelen heb ik een eerste ruwe selectie gemaakt. Van deze ruwe selectie heb ik de samenvatting gescand om te bepalen of de artikelen relevant zijn voor mijn onderzoeksvraag. Indien ja, dan heb ik ze toegevoegd aan mijn short list voor het literatuur onderzoek. Alle artikelen op de short list heb ik gelezen. Op basis van relevantie heb ik bij enkele artikelen gekeken door welke artikelen zij zijn geciteerd. Zo heb ik op de belangrijkste onderwerpen de meest recente artikelen weten te achterhalen. Verder heb ik artikelen, die in de door mij gelezen artikelen vaak werden geciteerd, opgezocht. Om te beoordelen of de inhoud van een artikel relevant is voor mijn onderzoek heb ik gekeken of de inhoud betrekking heeft op de conceptuele onderbouwing/uitleg van het concept opportunisme. Daarna heb ik de artikelen geanalyseerd op basis van de onderzoeksvragen. Dit betekent dat ik bij het lezen en analyseren van de artikelen specifiek gelet heb op factoren die leiden tot opportunisme, vormen van opportunisme, gevolgen van opportunisme en oplossingen om opportunisme te beperken. Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 22 van 122

23 Vooral de artikelen die specifiek ingaan op opportunisme in koper-leverancier relaties en opportunisme in publieke aanbestedingen sluiten goed aan bij dit onderzoek. Op dit gebied heb ik de acht meest relevante artikelen voor mijn onderzoek geselecteerd. Deze vormen de kern van de literatuurverkenning en de basis voor het onderzoeksmodel. Het betreft hier artikelen die goed aansluiten bij mijn onderzoeksvragen, relatief recent zijn en regelmatig geciteerd zijn. Een nadere analyse van deze meest relevante artikelen is opgenomen in bijlage B en bijlage C. 2.2 Het begrip opportunisme Opportunisme is een belangrijk begrip in de Transactiekosten theorie (Rindfleisch, Anita, Bercovitz, Brown, Cannon, Carson, Ghosh, Helper, Robertson & Wathne, 2010; Williamson, 1979). Een ander belangrijk element in de Transactiekosten theorie is governance (Rindfleish et al., 2010). Volgens Rindfleish et al. (2010) stelt de Transactiekosten theorie dat economische actoren governance structuren selecteren (wijzen om het handelen te organiseren) die de transactiekosten, die gepaard gaan met opportunisme, minimaliseren. De belangrijkste dogma s van de Transactiekosten theorie zijn ontwikkeld door nieuwe institutionele economen zoals Ronald Coase en Oliver Williamson (Rindfleish et al., 2010). Rindfleish et al. (2010) stellen dat de essentie van de Transactiekosten theorie draait om het verklaren van de manier waarop economische transacties zijn georganiseerd. Volgens Williamson (1979) is de Transactiekosten theorie een interdisciplinaire theorie, die een link legt tussen aspecten van organisatietheorie en economie en overlap vertoont met contractrecht. Tegenwoordig is de Transactiekosten theorie één van de meest dominante theorieën binnen het hedendaagse business-to-business onderzoek (Rindfleish et al., 2010). Dit wordt geïllustreerd door het feit dat er meer dan 900 wetenschappelijke artikelen over de Transactiekosten theorie zijn gepubliceerd in de academische literatuur (Richman & Macher, 2008). Het concept opportunisme is oorspronkelijk gedefinieerd door Williamson (1975, 1979) als: zoekend naar verrijking van het eigenbelang door bedrog. Maar deze definitie heeft zich gedurende de tijd ontwikkeld (Wathne & Heide, 2000). Volgens Hawkins, Knipper & Strutton (2009) was het aandeel van bedrog gelimiteerd tot het schenden van een contract, maar tegenwoordig omvat het ook het schenden van expliciete en impliciete afspraken. Volgens Macneil (1981) kunnen handelingen opportunistisch zijn wanneer zij getoetst worden aan het volgende: zij zijn tegengesteld aan de principes van de relatie waarin zij plaatsvinden. In andere woorden, een gegeven handeling of gedrag, zelfs wanneer deze plaatsvindt onder omstandigheden van ongelijke onderhandelingsmacht, kan een conventionele zaak van zoeken naar verrijking van het eigenbelang zijn (Wathne & Heide, 2000). In het algemeen kan dus gesteld worden dat opportunisme betekent dat geobserveerd gedrag inconsistent is met eerdere contracten of overeenkomsten, zowel expliciet als relationeel (Wathne & Heide, 2000). Master Thesis Procurement MBA Nyenrode Joost Haverkate pagina 23 van 122

Hoe benaderen we de inkoop van begeleiding en hoe voorkomen we opportunistisch inschrijven CBP

Hoe benaderen we de inkoop van begeleiding en hoe voorkomen we opportunistisch inschrijven CBP Hoe benaderen we de inkoop van begeleiding en hoe voorkomen we opportunistisch inschrijven CBP Combined Business Power B.V. Zonnedauw 3, 7322 EA Apeldoorn Postbus 4350, 7320 AJ Apeldoorn Tel: +31 (0)55

Nadere informatie

De top 10 aanbestedingsvragen. Brigitte Faber-de Lange, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen

De top 10 aanbestedingsvragen. Brigitte Faber-de Lange, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen De top 10 aanbestedingsvragen Brigitte Faber-de Lange, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Antwoord op de top 10 basisvragen 1. Waarom gelden er regels voor aanbesteden? 2. Wat zijn de belangrijkste wetten

Nadere informatie

Europese aanbesteding netwerkapparatuur en diensten

Europese aanbesteding netwerkapparatuur en diensten Europese aanbesteding netwerkapparatuur en diensten Agenda Voorstellen Aanleiding van de aanbesteding Scope IGEA Deelnemende ROC s Ondersteuning Beginselen Europees aanbesteden Aanbestedingsstrategie Planning

Nadere informatie

Graafschap College Welkom!

Graafschap College Welkom! Welkom! Even voorstellen: Lianne te Winkel, inkoopadviseur bij het Graafschap College Jean-Paul Roegies, inkoopadviseur bij InkoopMeesters in het kort Verzorgt jaarlijks (beroeps)opleidingen voor circa

Nadere informatie

Inkoop en aanbesteden, geen spanningsveld! Goed organiseren i.p.v. procederen: een kans

Inkoop en aanbesteden, geen spanningsveld! Goed organiseren i.p.v. procederen: een kans Inkoop en aanbesteden, geen spanningsveld! Goed organiseren i.p.v. procederen: een kans Prof.dr.ing. Jacques J.A.M. Reijniers MBA PIANOo-congres 2009 Utrecht, 4 juni 2009 Agenda Introductie Strategisch

Nadere informatie

Eisen conform artikel 10 inzake aanbesteding en marktconformiteit. Inkoop en aanbesteding. Marktconformiteit

Eisen conform artikel 10 inzake aanbesteding en marktconformiteit. Inkoop en aanbesteding. Marktconformiteit Bijlage 2 Behorend bij artikel 10, vijfde lid van de Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 5 maart 2006, nr. PO/ZO-2006/10847, houdende voorschriften van OCW inzake dagarrangementen

Nadere informatie

Leveranciersbijdrage voor realisatie doelstellingen Ondernemende inkooprol nodig!

Leveranciersbijdrage voor realisatie doelstellingen Ondernemende inkooprol nodig! Leveranciersbijdrage voor realisatie doelstellingen Ondernemende inkooprol nodig! Executive Platform Supply Chain Excellence Prof.dr.ing. Jacques J.A.M. Reijniers MBA Breukelen, 27 februari 2013 Leadership

Nadere informatie

Inkoop- & Aanbestedingsbeleid. Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting

Inkoop- & Aanbestedingsbeleid. Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting Inkoop- & Aanbestedingsbeleid Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting 1 INLEIDING De SEV stimuleert de ontwikkeling van praktische, innovatieve oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken op het gebied

Nadere informatie

Aanbestedingswet. Jeroen Zegveld/Marcel Stuijts Bureau Inkoop en Aanbestedingen Zuidoost-Brabant j.zegveld@bizob.nl/m.stuijts@bizob.

Aanbestedingswet. Jeroen Zegveld/Marcel Stuijts Bureau Inkoop en Aanbestedingen Zuidoost-Brabant j.zegveld@bizob.nl/m.stuijts@bizob. Hoe stelt u uw (inkoop)organisatie in op de Jeroen Zegveld/Marcel Stuijts Bureau Inkoop en Aanbestedingen Zuidoost-Brabant j.zegveld@bizob.nl/m.stuijts@bizob.nl 6 DECEMBER 2012 Agenda Inleiding Inkooporganisatie?

Nadere informatie

Nota Inkoop- en Aanbestedingsbeleid gemeente Druten

Nota Inkoop- en Aanbestedingsbeleid gemeente Druten 2013 Nota Inkoop- en Aanbestedingsbeleid gemeente Druten Besluit B&W d.d. 10-9-2013 Inhoudsopgave Inleiding... 2 1. Definities... 3 2. Gemeentelijke doelstellingen... 4 3. Uitgangspunten... 5 3.1 Algemeen

Nadere informatie

Inkoop- en aanbestedingsbeleid. Versie 2016

Inkoop- en aanbestedingsbeleid. Versie 2016 Inkoop- en aanbestedingsbeleid Versie 2016 Inhoudsopgave 1. INLEIDING 3 2. DOEL VAN HET INKOOP- EN AANBESTEDINGSBELEID 3 3. ETHISCHE UITGANGSPUNTEN & DUURZAAMHEID 3 4. KADERS VAN INKOPEN EN AANBESTEDEN

Nadere informatie

Aanbestedingen zo zit dat!

Aanbestedingen zo zit dat! D A T U M 17-2-2009 P A G I N A 0 White paper Serie Acquisitie in Re-integratie deel 3 Aanbestedingen zo zit dat! Versie december 2008 D A T U M 17-2-2009 P A G I N A 1 Wat kunt u er wel en niet van verwachten?

Nadere informatie

Het nieuwe aanbestedend inkopen Een omwenteling met l de gebruiker als basis

Het nieuwe aanbestedend inkopen Een omwenteling met l de gebruiker als basis r Het nieuwe aanbestedend inkopen Een omwenteling met l de gebruiker als basis Prof.dr.ing. Jacques J.A.M. Reijniers MBA o o o k a l e Symposium Het nieuwe werken, een schone taak Kaatsheuvel, 6 oktober

Nadere informatie

Aanbestedingsregeling Bestuurskantoor

Aanbestedingsregeling Bestuurskantoor Aanbestedingsregeling Bestuurskantoor aangepast op 1 juni 2013 Aanbestedingsregeling 2013 1 Inhoudsopgave INLEIDING... 3 A) INKOOP- EN AANBESTEDINGSBELEID NADER OMSCHREVEN... 4 Het specificeren van werken,

Nadere informatie

Succesvol contractmanagement: start inkoop Strategische beleidsprioriteiten als basis

Succesvol contractmanagement: start inkoop Strategische beleidsprioriteiten als basis Succesvol contractmanagement: start inkoop Strategische beleidsprioriteiten als basis Prof.dr.ing. Jacques J.A.M. Reijniers MBA Congres 2012 inkoop+beleid=meerwaarde Datum: 7 juni 2012 Leadership Entrepreneurship

Nadere informatie

Selectieprocedure Onderhandse aanbestedingen/ local sourcing (Uitvoeringsrichtlijn behorende bij het Inkoop- en Aanbestedingsbeleid Wetterskip

Selectieprocedure Onderhandse aanbestedingen/ local sourcing (Uitvoeringsrichtlijn behorende bij het Inkoop- en Aanbestedingsbeleid Wetterskip Selectieprocedure Onderhandse aanbestedingen/ local sourcing (Uitvoeringsrichtlijn behorende bij het Inkoop- en Aanbestedingsbeleid Wetterskip Fryslân) Pagina 2 van 10 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 3

Nadere informatie

Strategische inkoop. a. De behoefte en vraag van gebruikers is leidend bij de levering van. Door Henk Rietveld en Leon-Paul de Rouw Augustus 2004

Strategische inkoop. a. De behoefte en vraag van gebruikers is leidend bij de levering van. Door Henk Rietveld en Leon-Paul de Rouw Augustus 2004 Strategische inkoop Door Henk Rietveld en Leon-Paul de Rouw Augustus 2004 1. Inleiding Vanuit vraaggericht facility management streeft de facilitaire organisatie naar een optimale aansluiting tussen facilitaire

Nadere informatie

mr. Madeleine Broersen juridisch adviseur Eylem Koseoglu senior kennismanager Europese aanbestedingen en overheidsinkoop

mr. Madeleine Broersen juridisch adviseur Eylem Koseoglu senior kennismanager Europese aanbestedingen en overheidsinkoop mr. Madeleine Broersen juridisch adviseur Eylem Koseoglu senior kennismanager Europese aanbestedingen en overheidsinkoop Nieuwe aanbestedingsrichtlijnen Maart 2014 3 nieuwe Europese aanbestedingsrichtlijnen:

Nadere informatie

Praktijk inkopen inhuur externen

Praktijk inkopen inhuur externen Praktijk inkopen inhuur externen Copyright AdviseurMakelaar BV 2008 Monique Lippens, Gemeente Almere 1 Agenda Persoonlijk profiel Huidige situatie gemeente Almere t.a.v. inhuur externen Europees aanbesteden

Nadere informatie

Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Eersel

Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Eersel Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Eersel Kenmerk: Versie: Status: Bizob2012MVI 1.01 Definitief Opdrachtgever: Datum: Gemeente Eersel 12-07-2013 1 Inleiding De gemeente spant zich continu

Nadere informatie

PROCEDURES AANBESTEDINGEN

PROCEDURES AANBESTEDINGEN PROCEDURES AANBESTEDINGEN Achtergrond Artikel 9, eerste lid van de Subsidieregeling ESF-3 en artikel 12, eerste lid van Subsidieregeling ESF-EQUAL gaan over subsidiabele kosten. Beide vermelden dat Verordening

Nadere informatie

Aanbestedingen winnen en klanten behouden

Aanbestedingen winnen en klanten behouden Aanbestedingen winnen en klanten behouden Duurzaamheid als onderscheidend vermogen Scherpenzeel, 12 december 2014 Alexander Reuvers Agenda Opening & introductie Aanbesteden (30 minuten) Eerste workshop

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Inkoopbeleid Gemeente Uden 2013

Inkoopbeleid Gemeente Uden 2013 Inkoopbeleid Gemeente Uden 2013 28-08-2013 INKOOPBELEID GEMEENTE UDEN 2013 PAGINA 1 28-08-2013 INKOOPBELEID GEMEENTE UDEN 2013 PAGINA 2 Inhoudsopgave Inhoud Inhoudsopgave... 3 Inleiding... 4 1. Doelstellingen

Nadere informatie

Circulaire inkoop: van droom naar werkelijkheid Inkoop heeft sleutel in handen

Circulaire inkoop: van droom naar werkelijkheid Inkoop heeft sleutel in handen Circulaire inkoop: van droom naar werkelijkheid Inkoop heeft sleutel in handen Green Deal Circulaire Inkoop Prof.dr.ing. Jacques J.A.M. Reijniers MBA Utrecht, 16 januari 2014 Leadership Entrepreneurship

Nadere informatie

Vaststelling aangepast aanbestedingsbeleid inclusief klachtenregeling aanbesteden voor de gemeenten en Servicepunt71.

Vaststelling aangepast aanbestedingsbeleid inclusief klachtenregeling aanbesteden voor de gemeenten en Servicepunt71. MEMO Aan: Van: CC: Dagelijks Bestuur SP71 SE JZ Priscilla Langerak, senior Juridisch Adviseur Marjolein Scheuer Datum: 17 mei 2013 Doorkiesnummer: 7914 Betreft: Vaststelling aangepast aanbestedingsbeleid

Nadere informatie

H E T I N K O O P P R O C E S B E K E K E N D O O R E E N L E A N B R I L

H E T I N K O O P P R O C E S B E K E K E N D O O R E E N L E A N B R I L H E T I N K O O P P R O C E S B E K E K E N D O O R E E N L E A N B R I L H o e k o m t h e t d a t g r o t e e n c o m p l e x e p r o j e c t e n v a a k u i t l o p e n e n budget t e n o v e r s c

Nadere informatie

Zaken doen met uw gemeente in Noord-Oost Fryslân. Donderdag 26 september 2013

Zaken doen met uw gemeente in Noord-Oost Fryslân. Donderdag 26 september 2013 Zaken doen met uw gemeente in Noord-Oost Fryslân Donderdag 26 september 2013 Programma 19.30 uur: Opening door Henri Geursen, voorzitter ONOF 19.45 uur: Presentatie Zaken doen met de overheid door Marc

Nadere informatie

EUROPESE SUBSIDIE EN AANBESTEDEN. Diederik Heij

EUROPESE SUBSIDIE EN AANBESTEDEN. Diederik Heij EUROPESE SUBSIDIE EN AANBESTEDEN Diederik Heij INHOUD PRESENTATIE 1. Wat is PIANOo? 2. Wat is aanbesteden? 3. Waar moet u als subsidieaanvrager op letten bij het aanbesteden? PIANOo (opgericht n.a.v. bouwfraude)

Nadere informatie

Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Haaren

Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Haaren Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Haaren Kenmerk: Bizob2012MVI Opdrachtgever: Gemeente Haaren Versie: 2.1 Datum: 14 januari 2014 Status: Definitief Inleiding De gemeente spant zich continu

Nadere informatie

Europees aanbesteden en de praktijk. Hartelijk welkom! Peter Tanghe. Peter Tanghe. PIANOo-lunchbijeenkomst 26-05-2008

Europees aanbesteden en de praktijk. Hartelijk welkom! Peter Tanghe. Peter Tanghe. PIANOo-lunchbijeenkomst 26-05-2008 Europees aanbesteden en de praktijk Hartelijk welkom! Europees aanbesteden en de praktijk Europees zaken doen, Agenda presentatie wat hebben we eraan? Doel Middel Theorie en praktijk Resultaat Onderzoeksdeel-1:

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Inkoop- en aanbestedingsbeleid Waterschap Vallei & Eem 2012

Inkoop- en aanbestedingsbeleid Waterschap Vallei & Eem 2012 Inkoop- en aanbestedingsbeleid Waterschap Vallei & Eem 2012 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. DOEL VAN HET INKOOP- EN AANBESTEDINGSBELEID... 3 3. KADERS VAN INKOPEN EN AANBESTEDEN... 4 4. BEPALING AANBESTEDINGSPROCEDURE...

Nadere informatie

Contractmanagement onder de loep. Gemeente Zaanstad 5 juni 2014

Contractmanagement onder de loep. Gemeente Zaanstad 5 juni 2014 Contractmanagement onder de loep Sanne van Kamp / Justine Schlatmann NEVI-PIANOo congres Gemeente Zaanstad 5 juni 2014 Wie zijn wij? Gemeente Zaanstad Bevolking: circa 150.000 inwoners Organisatie: bijna

Nadere informatie

Agenda. Even voorstellen Basisbeginselen Europees aanbesteden Relatie en ervaring met IGEA Ontwikkelingen. Door samenwerking nog sterker!

Agenda. Even voorstellen Basisbeginselen Europees aanbesteden Relatie en ervaring met IGEA Ontwikkelingen. Door samenwerking nog sterker! Agenda Even voorstellen Basisbeginselen Europees aanbesteden Relatie en ervaring met IGEA Ontwikkelingen 1 Wie ben ik? mr. K. (Krispijn) Klein Nagelvoort Burgemeester Kerssemakersstraat 32-B 8101 AN Raalte

Nadere informatie

Categoriemanagement voor inhuur van derden. PIANOo-Congres 4 juni 2009. Annemiek Jacobs: Projectmanager Bert Zwiep: Senior Interim inkoopadviseur

Categoriemanagement voor inhuur van derden. PIANOo-Congres 4 juni 2009. Annemiek Jacobs: Projectmanager Bert Zwiep: Senior Interim inkoopadviseur Categoriemanagement voor inhuur van derden PIANOo-Congres 4 juni 2009 Annemiek Jacobs: Projectmanager Bert Zwiep: Senior Interim inkoopadviseur 1 Agenda Aanleiding onderzoek Opzet onderzoek Analyses Inkoopstrategieën

Nadere informatie

Inhoudsopgave studiemateriaal

Inhoudsopgave studiemateriaal pag.: 1 van 6 Opleiding: NEVI 2 tactisch Onderdeel: Module K22, Europees aanbesteden - gevorderd Versie: 2 Algemene inleiding Inhoudsopgave Index Deel 1 Aanbestedingsplan Sub 1.1 Ontwikkelingen Overzicht

Nadere informatie

NIEUWE AANBESTEDINGSWET

NIEUWE AANBESTEDINGSWET NIEUWE AANBESTEDINGSWET WHITE PAPER Aanbesteden wordt makkelijker. Kunnen we er dan ook minder tijd aan besteden? Deze white paper wordt u aangeboden door Asito Nr. 1 maart 2013 Aanbesteden: Asito ontzorgt!

Nadere informatie

Nederland-Utrecht: Accommodatiediensten 2013/S 149-259369. Aankondiging van een opdracht. Diensten

Nederland-Utrecht: Accommodatiediensten 2013/S 149-259369. Aankondiging van een opdracht. Diensten 1/5 Deze aankondiging op de TED-website: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:259369-2013:text:nl:html Nederland-Utrecht: Accommodatiediensten 2013/S 149-259369 Aankondiging van een opdracht Diensten

Nadere informatie

Een nieuwe sociale Europese interne markt

Een nieuwe sociale Europese interne markt Een nieuwe sociale Europese interne markt Prof. mr. dr. E.R. Manunza Hanze Inkoopseminar 2013 On Moral Sentiments, people, profit & procurement Het thema van vandaag Solidariteit in ruime zin Bemoeilijken

Nadere informatie

De meerwaarde van contractmanagement

De meerwaarde van contractmanagement De meerwaarde van contractmanagement Welke kansen zijn er voor u? Wouter Schipperheijn Directeur Het NIC 1 Agenda Voorstellen Contractmanagement Het NICV model Hoe volwassen is uw contractmanagement? Kansen

Nadere informatie

Architecture Governance

Architecture Governance Architecture Governance Plan van aanpak Auteur: Docent: Stijn Hoppenbrouwers Plaats, datum: Nijmegen, 14 november 2003 Versie: 1.0 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. PROBLEEMSTELLING EN DOELSTELLING...

Nadere informatie

BLAD GEMEENSCHAPPELIJKE REGELING

BLAD GEMEENSCHAPPELIJKE REGELING BLAD GEMEENSCHAPPELIJKE REGELING Officiële uitgave van gemeenschappelijke regeling Hefpunt. Nr. 315 1 oktober 2015 Inkoop- en aanbestedingsbeleid Hefpunt 2015 Artikel 1 Inkoop- en aanbestedingsbeleid Hefpunt

Nadere informatie

Workshop. Dynamisch Aankoop Systeem NEVI INKOOPDAG 2013

Workshop. Dynamisch Aankoop Systeem NEVI INKOOPDAG 2013 Workshop Dynamisch Aankoop Systeem NEVI INKOOPDAG 2013 1 Inleiding Kan een dynamisch aankoopsysteem zorgen voor de juiste verbinding met uw ICT vraag? Verwachtingen? Uw relatie met ICT inkoop / DAS Dynamisch

Nadere informatie

Duurzaamheidscriteria van inkoopbeleid Ordina

Duurzaamheidscriteria van inkoopbeleid Ordina Duurzaamheidscriteria van inkoopbeleid Ordina Datum Auteur(s) Versie Classificatie Status 9 augustus 2013 Hke08033/Apo20090 1.1 Definitief Ordina Nederland B.V. ING Bank 069.68.64.649 KvK 30086514 BTW

Nadere informatie

Inkoop- en Aanbestedingsbeleid Stichting Accent

Inkoop- en Aanbestedingsbeleid Stichting Accent 1 Inkoop- en Aanbestedingsbeleid Stichting Accent Hoofdstuk 1: Inleiding Bij het inkopen en aanbesteden door de overheid worden publieke gelden aangewend. Hierop rust de verantwoordelijkheid deze gelden

Nadere informatie

Inkoop: definitie en regelgeving

Inkoop: definitie en regelgeving Inkoop: definitie en regelgeving Handboek Financiën Universiteit Leiden (juni 2011) Beheer: Goovert Schipprheijn (UFB/UIL), G.M.Schipperheijngm@vuw.leidenuniv.nl, tsl. 3304 Inhoud 1. Inkoop: definitie

Nadere informatie

Inkoop- en aanbestedingsbeleid provincie Overijssel

Inkoop- en aanbestedingsbeleid provincie Overijssel Definitief Inkoop- en aanbestedingsbeleid provincie Overijssel 2010-2015 vastgesteld door gedeputeerde staten op 29 juni 2010 Zwolle, april 2010 Shared Service Center Inkoop Colofon Datum April 2010 Auteur

Nadere informatie

Zo doet de gemeente Heerenveen zaken

Zo doet de gemeente Heerenveen zaken Zo doet de gemeente Heerenveen zaken Vastgesteld door de gemeenteraad van de gemeente Heerenveen op.. 2015 1. Inleiding Deze nota is opgesteld vanuit de gedachte, dat iedere inkoopactie maatwerk behoeft,

Nadere informatie

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak Inhuur in de Kempen Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden Onderzoeksaanpak Rekenkamercommissie Kempengemeenten 21 april 2014 1. Achtergrond en aanleiding In gemeentelijke organisaties met een omvang als

Nadere informatie

Nederland-'s-Gravenhage: Dienstverlening op het gebied van architectuur, bouwkunde, civiele techniek en inspectie 2014/S 141-253113

Nederland-'s-Gravenhage: Dienstverlening op het gebied van architectuur, bouwkunde, civiele techniek en inspectie 2014/S 141-253113 1/5 Deze aankondiging op de TED-website: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:253113-2014:text:nl:html Nederland-'s-Gravenhage: Dienstverlening op het gebied van architectuur, bouwkunde, civiele techniek

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Aanbesteden van hardware en software

Aanbesteden van hardware en software Aanbesteden van hardware en software Samenwerking binnen de onderwijskolom Joop Schuilenburg www.emtio.nl Programma 1. Eisen voor aanbesteden van hard- en software 2. Rol SURFmarket bij hoger onderwijs

Nadere informatie

Inkoopsucces door beleidssucces: inkoopleiderschap Ondernemende inkooprol broodnodig!

Inkoopsucces door beleidssucces: inkoopleiderschap Ondernemende inkooprol broodnodig! Inkoopsucces door beleidssucces: inkoopleiderschap Ondernemende inkooprol broodnodig! Prof.dr.ing. Jacques J.A.M. Reijniers MBA Leadership Entrepreneurship Stewardship 2 Agenda 1. Een introductie 2. Enkele

Nadere informatie

Handleiding publiceren aanbesteding Fase 2, stap 2

Handleiding publiceren aanbesteding Fase 2, stap 2 September 2008 Dit is een uitgave van het Ministerie van OCW, Taskforce Gratis Schoolboeken 2008, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Taskforce Gratis Schoolboeken. Auteursrecht voorbehouden.

Nadere informatie

Inleiding aanbestedingsrecht

Inleiding aanbestedingsrecht Inleiding aanbestedingsrecht Ditmar Waterman PIANOo PIANOo Professioneel en Innovatief Aanbesteden, Netwerk voor Overheidsopdrachtgevers Aan deze tekst kunnen geen rechten worden ontleend. 2 Opzet 1. Oorsprong

Nadere informatie

VERGADERING VAN DE REGIORAAD

VERGADERING VAN DE REGIORAAD VERGADERING VAN DE REGIORAAD Vergaderdatum: 9 december 2014 Agendapunt : 12 Voorstelnummer: 2014/036-2 Onderwerp: Aanpassing Notitie Inkoop en Aanbesteden Stadsregio Amsterdam 2014 en vaststelling maximumtarief

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 2020 Vragen van de leden

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die worden uitgevoerd om uit het gevonden bronnenmateriaal

Nadere informatie

Wat is inkoop? Dit artikel geeft een eenvoudige uitleg van de basiselementen van de inkoopfunctie en de inkooporganisatie.

Wat is inkoop? Dit artikel geeft een eenvoudige uitleg van de basiselementen van de inkoopfunctie en de inkooporganisatie. Ir. ing. D. Mostert, DME Advies Dit artikel geeft een eenvoudige uitleg van de basiselementen van de inkoopfunctie en de inkooporganisatie. Definities inkoop terminologie Definitie inkoop: Inkoop is alles

Nadere informatie

Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten

Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten vertrouwen, transparantie & Verbondenheid 2 Voor het Volledige rapport: www.regieraadbouwzuid.nl Een nieuwe marktbenadering Bij Wonen Limburg

Nadere informatie

Waarde creatie door Contract Management

Waarde creatie door Contract Management Waarde creatie door Contract Management Value Next voor opdrachtgever en opdrachtnemer Herman van den Hoogen M: 06-53.96.36.14 www.hoogen- Procurement.com Nick Piscaer M: 06-37.60.03.12 nick.piscaer@ziggo.nl

Nadere informatie

AANKONDIGING VAN EEN OPDRACHT Diensten.

AANKONDIGING VAN EEN OPDRACHT Diensten. AANKONDIGING VAN EEN OPDRACHT Diensten. AFDELING I: AANBESTEDENDE DIENST I.1) I.2) NAAM, ADRESSEN EN CONTACTPUNT(EN) Reusel-De Mierden), p/a Postbus 11, 5688 ZG Oirschot (NL). t.a.v.: B. Verbeek (Concern

Nadere informatie

PIANOo Congres 26 mei 2011 Mr. Pauline Bos tel. 070-3819724 E-mail bos@pro10.nl. Pro 10

PIANOo Congres 26 mei 2011 Mr. Pauline Bos tel. 070-3819724 E-mail bos@pro10.nl. Pro 10 Focus op contractbeheer PIANOo Congres 26 mei 2011 Mr. Pauline Bos tel. 070-3819724 E-mail bos@pro10.nl Pro 10 Partners in Procurement & Tendering Carolina van Nassaustraat 27 2595 TK Den Haag Nederland

Nadere informatie

De nieuwe Aanbestedingswet is er!

De nieuwe Aanbestedingswet is er! Alumnidag Rechtsgeleerdheid, 25 januari 2013 De nieuwe Aanbestedingswet is er! Prof.mr. Chris Jansen Plan van behandeling aanbesteden begripsverkenning aanbestedingsrecht vragen, beginselen en andere bronnen

Nadere informatie

Inkoopbeleid- en aanbestedingsbeleid

Inkoopbeleid- en aanbestedingsbeleid CS Vincent van Gogh Inkoopbeleid- en aanbestedingsbeleid 2013 Bas Groenwold 15-4-2013 Inkoop- en aanbestedingsbeleid Stagiair Facility Management April 2013, Assen In opdracht van de CS Vincent van Gogh

Nadere informatie

EFFECTIEVE INKOOPSAMENWERKING MET AUTONOMIE- EN CONFEDERATIESTRUCTUREN

EFFECTIEVE INKOOPSAMENWERKING MET AUTONOMIE- EN CONFEDERATIESTRUCTUREN EFFECTIEVE INKOOPSAMENWERKING MET AUTONOMIE- EN CONFEDERATIESTRUCTUREN 9 SAMENVATTING Het Centraal Planbureau voorspelt dat de zorgkosten stelselmatig toenemen en dat ze op de lange termijn onbetaalbaar

Nadere informatie

INFORMATIEPAKKET. voor dienstverleners met betrekking tot de marktverkenning van de gemeente Leeuwarden binnen het Sociaal Domein

INFORMATIEPAKKET. voor dienstverleners met betrekking tot de marktverkenning van de gemeente Leeuwarden binnen het Sociaal Domein INFORMATIEPAKKET voor dienstverleners met betrekking tot de marktverkenning van de gemeente Leeuwarden binnen het Sociaal Domein Gemeente Leeuwarden Maart 2014 Blad 2 Blad 3 Algemene informatie Deze informatie

Nadere informatie

Julkaisu pm 1.10.2013 4:24. Muokkauspäivämäärä 1.10.2013 4:24

Julkaisu pm 1.10.2013 4:24. Muokkauspäivämäärä 1.10.2013 4:24 Office furniture Tieto Versio 2 URL http://dk.mercell.com/permalink/39651572.aspx Ulkoinen hankinta ID 328503-2013 Hankinnan tyyppi Jälki-ilmoitus Asiakirjan tyyppi Contract award Hankintamenettely Avoin

Nadere informatie

Raamovereenkomsten voor de aanbesteding van adviesdiensten

Raamovereenkomsten voor de aanbesteding van adviesdiensten C o m m e r c I ë l e & J u ri d I sc h e a a n b e s t e d I n g s s p e c I a l I s t e n Raamovereenkomsten voor de aanbesteding van adviesdiensten Mr. J (Jochem) Berns 4 november 2008, Den Haag Wanneer

Nadere informatie

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR datum vergadering 17 juni 2010 auteur Daniëlle Vollering telefoon 033-43 46 133 e-mail dvollering@wve.nl afdeling Staf behandelend bestuurder drs. J.M.P. Moons onderwerp agendapunt Uitkomst en benutting

Nadere informatie

FACTSHEET: Rijksbrede inkoopanalyse (concept, mei 2008)

FACTSHEET: Rijksbrede inkoopanalyse (concept, mei 2008) FACTSHEET: Rijksbrede inkoopanalyse (concept, mei 2008) De Chief Procurement Officer - met zijn staf, het Regiebureau Inkoop Rijksoverheidheeft als opdracht de professionalisering van de inkoop binnen

Nadere informatie

Masterclass Raamovereenkomsten. Externe Inhuur. 7 oktober 2008. The Procurement Solutions Company

Masterclass Raamovereenkomsten. Externe Inhuur. 7 oktober 2008. The Procurement Solutions Company Masterclass Raamovereenkomsten Externe Inhuur 7 oktober 2008 The Procurement Solutions Company Agenda Welkom/opening Korte introductie Diversiteit Raamovereenkomsten 8 stappenplan Raamovereenkomsten met

Nadere informatie

Adviespunt Social Return

Adviespunt Social Return Social Return Maatwerk in Social Return adviseert (semi-)overheidsinstellingen en bedrijven, die een professioneel inkoopbeleid hanteren, over het toepassen van. Na gunning ondersteunt zij opdrachtnemers

Nadere informatie

Inkoop en contractmanagement

Inkoop en contractmanagement Syllabus Inkoop en contractmanagement Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer Universiteit Twente, ING, provincie

Nadere informatie

Circulair Inkopen Utrecht op weg naar duurzame markttransformatie

Circulair Inkopen Utrecht op weg naar duurzame markttransformatie Circulair Inkopen Utrecht op weg naar duurzame markttransformatie Opdrachtgevers: - Provincie Utrecht - Gemeente Utrecht - Gemeente Amersfoort Middag/avond over biobased aanbesteden Centre of Expertise

Nadere informatie

Datum 27 april 2012 Betreft Beantwoording schriftelijke vragen met kenmerk 2012Z05314

Datum 27 april 2012 Betreft Beantwoording schriftelijke vragen met kenmerk 2012Z05314 > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Postbus 20011 2500 EA Den Haag www.rijksoverheid.nl Datum 27 april 2012

Nadere informatie

Workshop Marktconsultatie. Pauline Bos

Workshop Marktconsultatie. Pauline Bos Workshop Marktconsultatie Pauline Bos 2014 Wat doen wij? Onderzoek en advies naar de inkooporganisatie, audits, NTA 8058 Professionaliseren; 100% doeltreffend, doelmatig, rechtmatig, duurzaam. Uitvoeren

Nadere informatie

EEN VAN ONZE EXPERTS. For every situation, there is a suitable line from a song

EEN VAN ONZE EXPERTS. For every situation, there is a suitable line from a song EEN VAN ONZE EXPERTS For every situation, there is a suitable line from a song Een netwerk van hoog opgeleide, ervaren zelfstandig FM-professionals. Wij zijn gepassioneerd bezig met ons vakgebied, zijn

Nadere informatie

Het hoofdstuk effectiever werken aan diversiteit geschreven door lector Dr. Sjiera de Vries is onderdeel van De Staat van de Ambtelijke Dienst (STAD)

Het hoofdstuk effectiever werken aan diversiteit geschreven door lector Dr. Sjiera de Vries is onderdeel van De Staat van de Ambtelijke Dienst (STAD) Het hoofdstuk effectiever werken aan diversiteit geschreven door lector Dr. Sjiera de Vries is onderdeel van De Staat van de Ambtelijke Dienst (STAD) 2013. De gehele publicatie is na te lezen op de website

Nadere informatie

Advies 33. Uit de gunningssystematiek zoals die is neergelegd in hoofdstuk 5 van de gunningsleidraad

Advies 33. Uit de gunningssystematiek zoals die is neergelegd in hoofdstuk 5 van de gunningsleidraad Advies 33 1. Feiten 1.1 Beklaagde heeft een Europese niet-openbare procedure uitgeschreven voor de herontwikkeling en realisatie van een nieuwe locatie en huisvesting van een gemeentehuis. De werkzaamheden

Nadere informatie

Aankondiging van een opdracht. Diensten

Aankondiging van een opdracht. Diensten Aankondiging van een opdracht Diensten Richtlijn 2004/18/EG Afdeling I: Aanbestedende dienst I.1) Naam, adressen en contactpunt(en) Gemeente Bergen op Zoom Jacob Obrechtlaan 4 Contactpunt(en): Gemeente

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

AANKONDIGING VAN EEN GEGUNDE OPDRACHT

AANKONDIGING VAN EEN GEGUNDE OPDRACHT AANKONDIGING VAN EEN E OPDRACHT I: AANBESTEDENDE DIENST Diensten I.1) NAAM, ADRESSEN EN CONTACTPUNT(EN) De Dienst voor het kadaster en de openbare registers (het Kadaster) Nationale identificatie: 362087152

Nadere informatie

Hoe haalt u er de waarde uit?

Hoe haalt u er de waarde uit? De marktconsultatie Hoe haalt u er de waarde uit? Significant B.V. 26 mei 2011 Jan-Pieter Papenhuijzen Johan van Loenhout Agenda Doelstellingen van een marktconsultatie Wettelijke kader: wat mag wel en

Nadere informatie

B-Brussel: Testen van software 2012/S 190-312596. Aankondiging van een opdracht. Diensten

B-Brussel: Testen van software 2012/S 190-312596. Aankondiging van een opdracht. Diensten 1/5 Deze aankondiging op de TED-website: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:312596-2012:text:nl:html B-Brussel: Testen van software 2012/S 190-312596 Aankondiging van een opdracht Diensten Richtlijn

Nadere informatie

Titelpagina ONDERZOEKSVERSLAG. Namen: Klas/groep: Cursusjaar: Begeleider: Beoordelaar:

Titelpagina ONDERZOEKSVERSLAG. Namen: Klas/groep: Cursusjaar: Begeleider: Beoordelaar: Titelpagina ONDERZOEKSVERSLAG Namen: Klas/groep: Cursusjaar: Plaats en datum: Begeleider: Beoordelaar: Amsterdam, mei 15 Inhoud INHOUD... 2 VOORWOORD... 3 1. INLEIDING... 4 PROBLEEMSTELLING... 4 ONDERZOEKSVRAGEN...

Nadere informatie

Hoe volwassen is uw inkooporganisatie in de keten?

Hoe volwassen is uw inkooporganisatie in de keten? Hoe volwassen is uw inkooporganisatie in de keten? Ken de keten Ken jezelf Nikki Bruggeling & Remco Kramers Nevi Inkoopdag, 24 juni 2014 1 Ken jezelf Hoe volwassen is uw inkooporganisatie? Knowing yourself

Nadere informatie

TenneT. Vrijdag 18 september 2015. 100% kwalitatief aanbesteden inhuur!

TenneT. Vrijdag 18 september 2015. 100% kwalitatief aanbesteden inhuur! TenneT Vrijdag 18 september 2015 100% kwalitatief aanbesteden inhuur! 1 Vraag aan de zaal 1. Vinden wij werving en selectie van medewerkers voor vast en flexibel even belangrijk? Mee eens? Mee oneens?

Nadere informatie

Opdrachtgeverschap en transformatie in het sociaal domein

Opdrachtgeverschap en transformatie in het sociaal domein Aanbestedingsrecht Cursussen & Opleidingen UU Opdrachtgeverschap en transformatie in het sociaal domein Hoe contracteren gemeenten succesvol zorgverleners in het sociaal domein? Welke mogelijkheden hebben

Nadere informatie

Inkoopbeleid Regius College. Versie 2.0 met ingang van 1 december 2014

Inkoopbeleid Regius College. Versie 2.0 met ingang van 1 december 2014 Inkoopbeleid Regius College Versie 2.0 met ingang van 1 december 2014 1. Inleiding Als zelfstandige rechtspersoon dient het Regius College Schagen een eigen inkoopbeleid 1 te formuleren. Het inkoopbeleid

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Inkoopmanagement & Procurement De cursus Inkoopmanagement & Procurement duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

België-Brussel: Back-up- of recoverysoftware 2015/S 154-283963. Aankondiging van een opdracht. Leveringen

België-Brussel: Back-up- of recoverysoftware 2015/S 154-283963. Aankondiging van een opdracht. Leveringen 1/5 Deze aankondiging op de TED-website: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:283963-2015:text:nl:html België-Brussel: Back-up- of recoverysoftware 2015/S 154-283963 Aankondiging van een opdracht Leveringen

Nadere informatie

Inhuur van civieltechnisch personeel

Inhuur van civieltechnisch personeel Inhuur van civieltechnisch personeel Marktconsultatiedocument Zwolle, 11 december 2015 Status: Definitief Versie: 1.0 Marktconsultatiedocument pagina 1 van 7 Inhoud 1. Inleiding 3 2. Onderwerpen voor de

Nadere informatie

AFDELING I: AANBESTEDENDE DIENST AFDELING II: VOORWERP VAN DE OPDRACHT II.1 BESCHRIJVING I.1 NAAM, ADRESSEN EN CONTACTPUNT(EN)

AFDELING I: AANBESTEDENDE DIENST AFDELING II: VOORWERP VAN DE OPDRACHT II.1 BESCHRIJVING I.1 NAAM, ADRESSEN EN CONTACTPUNT(EN) AFDELING I: AANBESTEDENDE DIENST I.1 NAAM, ADRESSEN EN CONTACTPUNT(EN) Haagse Inkoop Samenwerking namens het Expertisecentrum Organisatie en Personeel van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Nadere informatie

AANBESTEDINGSWET WEER OP DE SCHOP PROF. DR. JAN TELGEN FACTO CONGRES BREUKELEN, 17 NOVEMBER 2014

AANBESTEDINGSWET WEER OP DE SCHOP PROF. DR. JAN TELGEN FACTO CONGRES BREUKELEN, 17 NOVEMBER 2014 AANBESTEDINGSWET WEER OP DE SCHOP PROF. DR. JAN TELGEN FACTO CONGRES BREUKELEN, 17 NOVEMBER 2014 MIJN VOORONDERSTELLINGEN U weet wat aanbesteden is U kent globaal de huidige aanbestedingsregels U wilt

Nadere informatie

Maturity Matrix Duurzame Logistiek voor (potentiële) Lean & Green Awardwinnaars. Beschrijving & case

Maturity Matrix Duurzame Logistiek voor (potentiële) Lean & Green Awardwinnaars. Beschrijving & case Duurzame Logistiek voor (potentiële) Lean & Green Awardwinnaars Beschrijving & case Inhoud Inhoud beschrijving Kern van de tool Aanpak Mensen & middelen Resultaat Case beschrijving / best practice Toepassing

Nadere informatie

Leveranciersbijdrage voor realisatie zorgdoelstellingen Ondernemende inkooprol broodnodig!

Leveranciersbijdrage voor realisatie zorgdoelstellingen Ondernemende inkooprol broodnodig! Leveranciersbijdrage voor realisatie zorgdoelstellingen Ondernemende inkooprol broodnodig! Zorgcongres 2013 Prof.dr.ing. Jacques J.A.M. Reijniers MBA Hengelo, 7 februari 2013 Leadership Entrepreneurship

Nadere informatie