Etnische en sociaaleconomische bij hart- en vaatziekten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Etnische en sociaaleconomische bij hart- en vaatziekten"

Transcriptie

1 Etnische en sociaaleconomische verschillen bij hart- en vaatziekten Marga Vintges, Lizzy Brewster, Liset van Dijk, Annemieke Horikx, Maria van den Muijsenbergh M.M.Q. Vintges, arts/onderzoeker Pharos, kenniscentrum gezondheid migranten en laagopgeleiden, Utrecht Dr. L.M. Brewster, staflid vasculaire en interne geneeskunde, amc, Amsterdam Dr. ir. L. van Dijk, socioloog, programmaleider Farmaceutische Zorg, nivel, Utrecht A. Horikx, apotheker, knmp Geneesmiddel Informatie Centrum, Den Haag Dr. M.E.T.C. van den Muijsenbergh, huisarts universitair gezondheidscentrum Heyendael; senior onderzoeker en adviseur Pharos, kenniscentrum gezondheid migranten en laagopgeleiden en afdeling Eerstelijnsgeneeskunde umc St Radboud Nijmegen Wat wisten we? Hart- en vaatziekten zijn verantwoordelijk voor 30% van alle sterfte in Nederland. De nhg- Standaard Cardiovasculair risicomanagement geeft richtlijnen voor de opsporing en behandeling van risicofactoren voor het ontstaan ervan. Hypertensie, hypercholesterolemie en diabetes mellitus zijn naast leefstijlfactoren zoals overgewicht, roken en gebrek aan beweging, factoren die een serieuze aanpak vereisen. Wat is er nieuw? Hart- en vaatziekten komen vaker voor bij mensen van niet-westerse afkomst en op jongere leeftijd. Ook de sterfte aan deze aandoeningen is hoger. Voor een tijdige opsporing en behandeling van hypertensie en metabool syndroom zijn strengere criteria nodig dan beschreven in de nhg-standaard Cardiovasculair risicomanagement. Laaggeletterdheid en etniciteit zijn onafhankelijke risicofactoren en spelen als zodanig een rol bij het opstellen van een risicoprofiel. Wat betekent dat voor mijn dagelijkse praktijk? Bij mensen van niet-westerse afkomst moeten artsen en apothekers proactief en vanaf de leeftijd van 30 jaar zoeken naar de aanwezigheid van risicofactoren voor hart- en vaatziekten. Mensen uit de risicogroepen moeten ook zelf initiatieven nemen voor een tijdige screening. Hypertensie heeft bij hen een andere voorkeurstherapie dan bij autochtone Nederlanders. Artsen, apothekers en andere zorgverleners dienen aandacht te hebben voor taalvaardigheid en laaggeletterdheid, en hun adviezen daaraan aan te passen. Samenvatting De prevalentie van cardiovasculaire risicofactoren varieert voor de verschillende etnische groepen in Nederland, evenals voor de verschillende inkomensgroepen. Mensen van Afrikaanse afkomst en uit zuidelijk Afrika hebben vaker hypertensie en ook een ernstigere vorm van hypertensie. Mensen van Zuid-Aziatische afkomst hebben vaker diabetes mellitus type 2 (dm2) of een metabool syndroom. Deze verschillen worden waarschijnlijk veroorzaakt door een combinatie van genetische factoren en factoren gelegen in cultuur, taalvaardigheid en opleiding. Ook de opvolging van leefstijladviezen en het omgaan met zelfmanagement bij een chronische aandoening als dm2 kunnen problemen opleveren bij mensen die de Nederlandse taal niet machtig zijn of die laaggeletterd zijn. Dit vraagt van de hulpverleners een aanpak op maat. In dit artikel worden de richtlijnen uit de nhgstandaard Cardiovasculair risicomanagement 2 voor cardiovasculaire risicofactoren onder de loep genomen voor mensen van niet-westerse afkomst in Nederland. Zowel de opsporing als de behandeling van risicofactoren komt aan bod als zij afwijkend zijn van de gangbare richtlijnen. 6 MFM Tijdschrift over praktijkgerichte farmacotherapie

2 Inleiding Hart- en vaatziekten (hvz) zijn verantwoordelijk voor 30% van alle sterfte in Nederland. Niet alle mensen in Nederland lopen eenzelfde risico: bepaalde etnische en sociaaleconomische groepen in Nederland lopen meer risico op het ontstaan van en het overlijden aan hvz dan andere. In het rijtje bekende risicofactoren voor hvz zoals overgewicht, roken en hypertensie vormen (werk)stress, laaggeletterdheid en etniciteit onafhankelijke factoren. Ook de aanpak en behandeling van de risicofactoren is niet voor alle groepen hetzelfde. Het is voor artsen en apothekers in de dagelijkse praktijk vaak lastig om te weten wanneer ze van de gebruikelijke richtlijnen voor opsporing en behandeling van cardiovasculaire risicofactoren moeten afwijken. Dit komt onder andere omdat de zorgstandaard Vasculair risicomanagement 1 en de nhg-standaard Cardiovasculair risicomanagement 2 daarover weinig specifieke adviezen geven. Dit heeft deels te maken met het ontbreken van voldoende wetenschappelijke gegevens over de juiste aanpak van etnische en sociaaleconomische verschillen bij hvz in Nederland. Internationaal zijn wel gegevens bekend over etnische en sociaaleconomische verschillen. 3 Daaruit komt onder andere naar voren dat de relatie tussen risicofactor en uitkomst (hvz) niet voor alle etnische groepen dezelfde is. Verschillen tussen bevolkingsgroepen worden waarschijnlijk veroorzaakt door een combinatie van genetische en leefstijlfactoren, waarbij verschil in gebruik van gezondheidszorg en met name therapietrouw ook een rol spelen. Tien procent van de Nederlandse bevolking en 30% van de migranten in Nederland zijn laaggeletterd. Laaggeletterden ondervinden, evenals mensen in lage inkomensgroepen, vaker gezondheidsproblemen. Dit houdt verband met de vaak lage gezondheidsvaardigheden die maken dat patiënten de uitleg, instructies en adviezen of medicatie niet op de juiste manier kunnen toepassen. 4 Dit artikel geeft praktische adviezen voor (huis)artsen en apothekers over de opsporing en behandeling van risicofactoren voor hvz bij mensen van verschillende etnische en sociaaleconomische achtergrond. Het artikel concentreert zich op die aspecten die afwijkend of aanvullend zijn op de nhg-standaard Cardiovasculair risicomanagement. 2 In dit artikel gebruiken we verschillende termen, zoals niet-westerse (bevolkings)groepen, migranten, mensen van migrantenafkomst of mensen van niet-westerse afkomst, voor mensen die in Nederland wonen maar daar niet hun (genetische) oorsprong hebben. Onder nietwesters verstaan wij, net als het Centraal Bureau voor de Statistiek, alle landen buiten Europa, Noord-Amerika of Oceanië (Australië, Nieuw-Zeeland, Indonesië en Japan), en Turkije. Etnische en sociaaleconomische verschillen in incidentie van en sterfte aan hvz Mensen afkomstig uit Suriname, de Antillen/Aruba en Turkije hebben een iets verhoogde kans op hvz in vergelijking met andere Nederlanders, ook na correctie voor onder andere sociaaleconomische status. Marokkanen hebben een beduidend lagere kans op hvz. Deze patronen gelden in ongeveer gelijke mate voor mannen en vrouwen. Opvallend is de jonge leeftijd waarop hvz voorkomen bij vooral Hindoestaanse Surinamers. In de leeftijdsgroep van jaar is bij hen de kans op hvz drie keer zo hoog als bij andere Nederlanders (Hindoestanen 15%, Creolen 8%, autochtone Nederlanders 5%). 2 Dit heeft zeer waarschijnlijk te maken met de hoge prevalentie van diabetes mellitus en hypertensie en het ongunstige lipidenprofiel. 5 De verschillen in incidentie van hvz tussen de verschillende bevolkingsgroepen weerspiegelen zich in de verschillen in sterfte aan hvz bij deze groepen. Dit is inzichtelijk gemaakt in figuur ,4 1,2 1 0,6 0,4 0,2 0 Nederlanders RR 0,8 Turken Marokkanen Surinamers Antilianen en Arubanen Incidentie Mortaliteit Figuur 1 Verschillen in cardiovasculaire incidentierisico s en sterfterisico s naar etniciteit. 6 De risico s worden vergeleken met een referentiegroep bestaande uit de autochtone Nederlandse bevolking, voor wie het relatieve risico (rr) is gelijkgesteld aan 1. Mensen met een laag opleidingsniveau of een laag inkomen lijden beduidend vaker aan hvz vergeleken met mensen met een hoger inkomensniveau en ook de sterfte eraan is bij hen hoger. Ongezond gedrag zoals roken, alcoholmisbruik en onvoldoende lichamelijke beweging speelt hierin een belangrijke rol. Figuur 2 maakt de verschillen in cardiovasculaire incidenties en sterfte naar Tijdschrift over praktijkgerichte farmacotherapie MFM 7

3 inkomensklasse inzichtelijk. Vooral bij de laagste inkomensgroep valt op dat het sterfterisico veel sterker verschilt van de referentiegroep dan het incidentierisico. Dit zou erop kunnen wijzen dat ook factoren in de gezondheidszorg zelf een deel van de verschillen zouden kunnen verklaren, bijvoorbeeld dat de zorg aan deze groep minder effectief is. 6 RR 1,7 1,6 1,5 1,4 1,3 1,2 1,1 1 Incidentie 1 = Laag = Hoog Mortaliteit Figuur 2 Verschillen in cardiovasculaire incidentierisico s en sterfterisico s naar inkomensklasse (1= laag, 5 = hoog). De risico s worden vergeleken met de groep met het hoogste inkomen (5), voor deze groep is het relatieve risico (rr) gelijkgesteld aan 1. 6 Risicofactoren voor hvz Alle risicofactoren voor hvz komen bij lage inkomensgroepen en bij sommige migrantengroepen vaker voor dan bij hoge inkomensgroepen. Hierna bespreken we voor de verschillende risicofactoren voor hvz de aandachtspunten bij migranten en mensen met een lage opleiding. Metabool syndroom Het metabool syndroom is een cluster van risicofactoren die het risico op hvz sterk verhogen. Men spreekt van een metabool syndroom bij patiënten met een verhoogde middelomtrek of bmi 30 kg/m 2 plus twee van de andere criteria genoemd in tabel 1. Patiënten met metabool syndroom hebben op jonge leeftijd al een intensievere behandeling nodig. Metabool syndroom komt vaak voor bij mensen van Zuid-Aziatische afkomst, zoals Hindoestanen. In Nederland heeft ongeveer de helft van de Hindoestaans- Surinaamse mannen en vrouwen in de leeftijd van jaar deze aandoening. Bij de creoolse Surinamers in die leeftijdsgroep is dat 19% van de mannen en 34% van de vrouwen. Van de autochtone Nederlanders heeft 31% van de mannen en 27% van de vrouwen een metabool syndroom. 7 Het is voor de praktijk van belang te weten dat mensen van Zuid-Aziatische afkomst aan het metabool syndroom kunnen lijden, terwijl zij nagenoeg normale ldl- en totaalcholesterolwaarden hebben. Volgens de nhg Standaard Cardiovasculair risicomanagement 2 zou er dan geen reden zijn hen te behandelen, terwijl zij juist een intensieve begeleiding nodig hebben om hvz te voorkomen. Triglyceriden en het metabool syndroom lijken dan ook een betere voorspeller van hvz bij deze groep dan het ldl-cholesterol. 8 Tabel 1 Criteria voor de diagnose metabool syndroom volgens de Internationale Diabetes Federatie*: eerste criterium positief plus twee van de andere vier criteria 1 bmi te hoog of middelomtrek te groot 30 kg/m 2 of 94 cm bij Europese mannen, 90 cm bij Hindoestaanse mannen 80 cm bij Europese en Hindoestaanse vrouwen 2 hdl te laag 1,03 mmol/l bij mannen 1,29 mmol/l bij vrouwen 3 triglyceriden te hoog 1,7 mmol/l 4 bloeddruk te hoog systole 130 mmhg of diastole 85 mmhg 5 nuchter glucose te hoog 5,6 mmol/l * Het Amerikaanse National Cholesterol Education Programme (NCEP) hanteert iets andere criteria voor de diagnose metabool syndroom. De middelomvang is daarin een van de vijf parameters, waarvan er minstens drie afwijkend moeten zijn. Hypertensie Bij mensen van West-Afrikaanse afkomst of uit zuidelijk Afrika begint hypertensie vaker op jongere leeftijd, stijgt sneller met de leeftijd, richt eerder nierschade aan of veroorzaakt eerder hersenbloedingen. Er zijn aanwijzingen dat bij deze etnische groepen een verhoogde vaatcontractiliteit en grotere zoutgevoeligheid een rol spelen. Bij de vrouwen in de reproductieve leeftijd, tussen 30 en 40 jaar, is er een grote toename van hypertensie aangetoond. 9 Oversterfte aan hvz bij deze groepen treedt op voor het 65e jaar, met name aan cva en cardiale problematiek. 10 Anders dan aangegeven in de nhg-standaard Cardiovasculair risicomanagement, 2 zouden opsporing, preventieve maatregelen en medicamenteuze behandeling bij deze bevolkingsgroepen dan ook gericht en op jongere leeftijd moeten plaats vinden (zie kader 1 en 2). Ook bij mensen van Zuid-Aziatische afkomst komt hypertensie vaker voor dan bij de autochtone Nederlanders, maar niet op zo jonge leeftijd als bij de mensen van West-Afrikaanse afkomst en uit zuidelijk Afrika en niet zo 8 MFM Tijdschrift over praktijkgerichte farmacotherapie

4 Kader 1 Opsporing van risicofactoren voor hvz, aandachtspunten bij migranten Bepaal jaarlijks bij Zuid-Aziatische (Hindoestaanse) mensen en bij mensen van West-Afrikaanse afkomst of uit zuidelijk Afrika vanaf hun 30e jaar: bloeddruk, bmi, middelomtrek, glucose, en lipiden (criteria voor metabool syndroom, zie tabel 1). Controleer de bloeddruk van vrouwen van West- Afrikaanse afkomst of uit zuidelijk Afrika in de vruchtbare leeftijd regelmatig tot jaarlijks. 11 Bepaal bij Turkse en Marokkaanse Nederlanders vanaf het 45e jaar elke drie jaar het glucosegehalte. ernstig. De medicamenteuze behandeling wijkt voor deze groep niet af van de gangbare richtlijnen. Hypercholesterolemie Turkse (13%), Marokkaanse (10%), Hindoestaanse (13%) en creoolse (8%) Nederlanders lijden minder vaak aan hypercholesterolemie dan andere Nederlanders (29%) Hindoestanen hebben echter wel vaker een verhoogd triglyceridengehalte en een verlaagd hdl-cholesterol, hetgeen leidt tot een sterk verhoogd risico op hvz (zie onder metabool syndroom). 15 In de nhg-standaard Cardiovasculair risicomanagement 2 wordt aanbevolen cholesterolverlagers voor te schrijven bij een verhoogd risico op hvz, te beginnen met simvastatine. Bij onvoldoende succes hiermee is switchen naar rosuvastatine een van de mogelijkheden in de volgende behandelstap. Bij mensen van Aziatische afkomst kan behandeling met cholesterolverlagers echter tot onverwachte bijwerkingen leiden. Zij kunnen namelijk een genetisch bepaalde langzame variant van cytochroom P450-enzymen hebben, wat leidt tot een verhoogde concentratie in het bloed. Bijwerkingen zoals spierafbraak of nierfunctiestoornis kunnen het gevolg zijn. Van rosuvastatine is dit aangetoond, maar het is zeer wel mogelijk dat dit ook voor andere statines opgaat. 16,17 Diabetes mellitus type 2 Surinaamse, Marokkaanse en Turkse Nederlanders hebben drie tot zes keer zo vaak diabetes mellitus type 2 (dm2) als andere Nederlanders. 18 Onder 55-plussers lijdt een derde van de Hindoestaanse en Marokkaanse Nederlanders aan dm2, ruim een kwart van de Turkse Nederlanders en een vijfde van de Antillianen. Bij Hindoestanen ontstaat de ziekte vaak al op jongere leeftijd en zij hebben een eerder en groter risico op Kader 2 Medicamenteuze behandeling van risicofactoren voor hvz, specifieke adviezen bij migranten 12,13,14 Hypertensie Mensen van West-Afrikaanse afkomst en uit zuidelijk Afrika sbd mmhg of dbd mmhg bij herhaling: leefstijladviezen en zoutarm dieet sbd > 140 mmhg of dbd >90 mmhg bij herhaling, ongecompliceerde hypertensie en geen comorbiditeit: start medicatie Stap 1: diureticum (bij mensen boven de 55 à 60 jaar) of calciumantagonist Stap 2: diureticum én calciumantagonist Stap 3: ace-remmer of angiotensine-2-antagonist toevoegen Stap 4: spironolacton toevoegen Stap 2 en 3 zijn gelijkwaardig. Bij jongere mensen heeft stap 3 de voorkeur. Voor patiënten met enkeloedeem door de calciumantagonist zijn ace-remmers veelal een betere tweede stap dan diuretica. Bijwerkingen antihypertensiva Mensen van West-Afrikaanse afkomst en uit zuidelijk Afrika De voornaamste bijwerkingen van ace-remmers (hoesten en angio-oedeem) komen bij deze bevolkingsgroep vaker voor dan bij andere bevolkingsgroepen, en vormen een contra-indicatie. Angiotensine-2-antagonisten zijn dan een goed alternatief. Bètablokkers hebben vanwege de bijwerkingen (glucose-intolerantie, bloeddrukverhoging en een iets verhoogde sterfte) geen plaats meer in de behandeling van ongecompliceerde hypertensie met name bij mensen van West-Afrikaanse afkomst en uit zuidelijk Afrika. Cholesterolverlagers Mensen van Zuid-Aziatische afkomst (o.a. Hindoestanen) Doseer statines laag bij mensen van deze bevolkingsgroep, vanwege mogelijke bijwerkingen door een langzamere eliminatie. cardiovasculaire complicaties. Genetische aanleg speelt een rol, maar ook overgewicht met ongunstige vetverdeling en gebrek aan lichaamsbeweging. Ook een lage sociaaleconomische status vergroot het risico op dm2 en een slechte uitkomst. Laaggeletterden zijn slechter ingesteld en hebben meer complicaties dan hoger opgeleiden. Leefstijlfactoren en chronische stress spelen hierbij een rol. 4 Tijdschrift over praktijkgerichte farmacotherapie MFM 9

5 Leefstijladviezen en zelfmanagement Leefstijlfactoren zoals roken, alcoholgebruik, gebrek aan lichaamsbeweging, ongezonde voeding, overgewicht en stress dragen in belangrijke mate bij aan het ontstaan van hvz en aan het vergroten van de risicofactoren. Veel van deze factoren komen vaker voor bij migranten en bij mensen met een lage sociaaleconomische status dan bij hoogopgeleiden. Bij mensen met risicofactoren voor hvz is juist verandering van leefstijl de eerste stap, maar om verschillende redenen is dat bij deze bevolkingsgroepen extra moeilijk. Culturele factoren spelen hier een rol én het ontbreken van vaardigheden voor adequaat zelfmanagement. Bij het geven van leefstijladviezen moet hiermee rekening worden gehouden. Veel Turks-Nederlandse mannen roken en dit heeft voor hen een belangrijke sociale functie. Stress speelt in het migrantenbestaan vaak een grote rol: veel mensen hebben een geschiedenis van onzekerheid, angst en armoede. Overgewicht komt onder alle niet-westerse migranten vaak voor, ook op jongere leeftijd. Dik zijn is voor veel mensen juist een teken van gezondheid, rijkdom en schoonheid. Van de creools- Surinaamse vrouwen tussen jaar heeft 77% een bmi > 30 kg/m 2 (mannen 59%), en bij Hindoestaans- Surinaamse vrouwen is dat 67% (mannen 60%). 7 Ook onder mensen met een lage sociaaleconomische status is overgewicht een groeiend probleem. Een advies om te gaan sporten of meer te bewegen moet in samenspraak met de patiënt tot stand komen, waarbij haalbare en concrete doelen worden afgesproken. Er kunnen zich verschillende praktische barrières voordoen, zoals het ontbreken van gescheiden sportfaciliteiten, een tekort aan financiële middelen of het ontbreken van kinderopvang. Turkse, Marokkaanse en Hindoestaanse diabetici noemden het opvolgen van leefstijladviezen als grootste probleem, omdat deze vaak als strijdig worden ervaren met de eigen culturele opvattingen. 19 Ook wordt de ernst van dm2 vaak lager ingeschat. Begeleiding door diabetesverpleegkundigen met uitgebreide voorlichting in de taal van de patiënt leidt tot betere uitkomsten, evenals groepsconsulten in de huisartspraktijk. Op de website van het loket gezond leven (www.loketgezondleven.nl) is een database te raadplegen van in Nederland beschikbare leefstijlinterventies. Van de website is voorlichtingsmateriaal in verschillende talen te downloaden. De aanpak van een aantal gemeenten in Nederland, bijvoorbeeld de Gezonde wijk, lijkt veelbelovend wat betreft verbeteringen in de gezondheid van mensen. Bij succesvolle interventies ligt de nadruk op het opstellen van leefstijlprogramma s op maat, waarin vaardigheden van de patiënt en ondersteuning van diens thuisfront versterkt worden. Aandacht voor taal, begripsniveau, cultuur en communicatie is onontbeerlijk. Therapietrouw Veel patiënten nemen hun geneesmiddelen niet of niet op de juiste manier in. Dit geldt voor alle bevolkingsgroepen, maar het komt vaker voor bij mensen met een migrantenachtergrond en bij laaggeletterden. 20 Zo wordt bloeddrukmedicatie vaker snel na aanvang gestopt of onregelmatig ingenomen. 21 Er zijn allerlei redenen waarom patiënten medicijnen niet of niet goed innemen, bedoeld of onbedoeld. 22 Onder onbedoelde therapieontrouw wordt niet-gepland gedrag verstaan (bijvoorbeeld het vergeten van medicatie); bedoelde therapieontrouw betekent dat de patiënt actief besluit de voorschriften niet op te volgen. Het onbedoeld niet-innemen van geneesmiddelen kan veroorzaakt worden door onbegrip over het hoe en waarom van het geneesmiddelgebruik. Veelvoorkomende misverstanden zijn onder andere dat mensen niet weten dat zij medicatie voor dm2 of hoge bloeddruk ook moeten innemen als zij zich goed voelen. Zij zien hun hoge bloeddruk als een tijdelijke symptomatische ziekte veroorzaakt door stress en nemen alleen medicatie in wanneer zij klachten krijgen, zoals hoofdpijn. Taalbarrière en laaggeletterdheid spelen hierbij vaak een rol. 23 Mensen die laaggeletterd zijn of anderstaligen kunnen de schriftelijke instructies niet lezen, zoals vermeld in folders, patiëntenbrieven, bijsluiters of op de etiketten van medicijndoosjes. Of ze hebben moeite met het begrijpen van medicatie-instructies: driemaal daags een tablet kan leiden tot het nemen van eenmaal daags drie tabletten of andere variaties. Bovendien vereist het inpassen van geneesmiddelengebruik in het dagelijks leven een planmatige aanpak, die moeilijk kan zijn voor mensen met lage gezondheidsvaardigheden. Het bedoeld afwijken van de voorgeschreven therapie is vaak een gevolg van (angst voor) bijwerkingen. Zo is de therapietrouw bij diuretica lager dan bij andere bloeddrukverlagende middelen. 21 De Therapietrouw monitor (www.therapietrouwmonitor.nl) bevat cijfers over chronisch medicijngebruik. Deze gegevens over gedrag 10 MFM Tijdschrift over praktijkgerichte farmacotherapie

6 en ervaringen met geneesmiddelen zijn grotendeels afkomstig van patiënten zelf. De cijfers maken duidelijk hoe het met de therapietrouw in Nederland gesteld is en of deze verandert. Opvattingen over ziekte en behandeling kunnen ook leiden tot bedoelde therapieontrouw. In deze opvattingen spelen cultuur en religie een rol. Zo is bijvoorbeeld van Surinaamse Nederlanders bekend dat zij ook eigen middelen gebruiken om de hoge druk te bestrijden, zoals knoflook of papaya. 24 Voor een adequate behandeling is aandacht van de artsen en apothekers nodig voor het begripsniveau en de opvattingen van patiënten over ziekte en medicatie. Medicatie verdient uitleg op maat, waarbij getoetst wordt of de patiënt de uitleg echt heeft begrepen. De Stichting Bedrijfsfonds Apotheken heeft een balieklapper De bijsluiter in beeld ontwikkeld die gebruikt kan worden bij het geven van uitleg over het gebruik van geneesmiddelen. Conclusie en discussie hvz komen vaker voor bij niet-westerse bevolkingsgroepen in Nederland en de sterfte eraan is ook hoger. Ook bij de lage inkomensgroepen is dit het geval. hvz manifesteren zich op jongere leeftijd of richten eerder en sneller schade aan, waardoor de patiënt al op jonge leeftijd risico s loopt. De nhg-standaard Cardiovasculair risicomanagement 2 adviseert om in ieder geval altijd een risicoprofiel op te stellen bij alle patiënten met dm2, reumatoïde artritis of hvz in de voorgeschiedenis, een systolische bloeddruk hoger dan 140 mmhg, triglyceriden hoger dan 6,5 mmol/l, rokers ouder dan 50 jaar, of een belaste familieanamnese voor hvz. Wij denken dat een Zuid-Aziatische (Hindoestaanse) of West-Afrikaanse achtergrond of uit zuidelijk Afrika afkomstig zijn in dit rijtje thuishoren als onafhankelijke risicofactor. 25 De tabellen van de nhg-standaard Cardiovasculair risicomanagement 2 zijn overwegend groen gekleurd bij een leeftijd onder de 55 jaar bij mannen en onder de 60 jaar bij vrouwen. Dit houdt een laag risico op hvz in, waarbij zelden medicamenteuze therapie is geïndiceerd. De cijfers wijzen echter op een oversterfte aan hvz bij mensen van West-Afrikaanse afkomst, uit zuidelijk Afrika en van Zuid-Aziatische afkomst vóór het 65e levensjaar. Om die reden zijn screening, het treffen van preventieve maatregelen en het starten van medicamenteuze therapie bij deze groepen al op jongere leeftijd aangewezen; als vuistregel geldt vanaf het 30e levensjaar. Zelfmanagement en therapietrouw verdienen speciale aandacht bij laaggeletterden en migranten. Het is dus zaak voor artsen en apothekers om hiermee in de praktijk rekening te houden. Literatuur 1. Zorgstandaard Vasculair Risicomanagement, Platform vitale vaten Geraadpleegd via zorgstandaarden/zorgstandaard-vrm.html op 11 april NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement (eerste herziening). Huisarts Wet 2012;55(1): Chiu M, Austin PC, Manuel DG, Tu JV. Comparison of cardiovascular risk profiles among ethnic groups using population health surveys between 1996 and 2007 CMAJ 2010;182(8):E Twickler Th.B, Hoogstraaten E, Reuwer AQ, Singels L, Stronks K, Essink-Bot ML. Laaggeletterdheid en beperkte gezondheidsvaardigheden vragen om een antwoord in de zorg. Ned Tijdschr Geneeskd 2009;153:A Inspectie voor de Gezondheidszorg. Ongelijkheid in gezondheid, is gezondheidszorg van belang? Sociaaleconomische en etnische verschillen in gezondheidszorguitkomsten op het terrein van hart- en vaatziekten in Nederland (www.igz.nl). 7. Agyemang C, Bindraban N, Mairuhu G, Montfrans G van, Koopmans R, Stronks K. Prevalence, awareness, treatment, and control of hypertension among Black Surinamese, South Asian Surinamese and White Dutch in Amsterdam, The Netherlands: the SUNSET study. J Hypertens 2005;23(11): Flack JM, Sica DA, Bakris G, Brown AL, Ferdinand KC, Grimm RH Jr, et al. Management of high blood pressure in Blacks: an update of the International Society on Hypertension in Blacks consensus statement. Hypertension 2010;56(5): Brewster LM, Montfrans GA van, Kleijnen J. Systematic review: antihypertensive drug therapy in black patients. Ann Intern Med 2004;141(8): Voor de volledige literatuurlijst wordt verwezen naar Financiële banden: de auteurs hebben geen financiële banden die betrekking hebben op dit onderwerp. Liset van Dijk voert momenteel een onderzoek uit dat niet gerelateerd is aan dit artikel met subsidie van AstraZeneca. Tijdschrift over praktijkgerichte farmacotherapie MFM 11

Etnische en sociaaleconomische verschillen bij hart- en vaatziekten.

Etnische en sociaaleconomische verschillen bij hart- en vaatziekten. Postprint Version 1.0 Journal website Pubmed link DOI http://www.mfm-online.nl/tijdschriftnieuw.php?id=3047&sec=mfm Etnische en sociaaleconomische verschillen bij hart- en vaatziekten. MARGA VINTGES, LIZZY

Nadere informatie

Cardiovasculair risicomanagement bij allochtonen

Cardiovasculair risicomanagement bij allochtonen 3 Casus 1 Cardiovasculair risicomanagement bij een man van niet-westerse afkomst Wij hopen dat deze casuïstiek aan uw wensen voldoet. Wij horen het echter graag als u suggesties heeft voor verbetering.

Nadere informatie

Laaggeletterden in de apotheek. Utrecht 6-10-2015 Maria van den Muijsenbergh, huisarts / onderzoeker

Laaggeletterden in de apotheek. Utrecht 6-10-2015 Maria van den Muijsenbergh, huisarts / onderzoeker Laaggeletterden in de apotheek Utrecht 6-10-2015 Maria van den Muijsenbergh, huisarts / onderzoeker Laaggeletterdheid: Zoveel moeite met lezen en schrijven dat je niet goed kunt functioneren in het dagelijks

Nadere informatie

Programma Doelmatigheid Cardiovasculair Risicomanagement. Welke rol speelt u bij de preventie en behandeling van hart- en vaatziekten?

Programma Doelmatigheid Cardiovasculair Risicomanagement. Welke rol speelt u bij de preventie en behandeling van hart- en vaatziekten? Programma Doelmatigheid Cardiovasculair Risicomanagement Welke rol speelt u bij de preventie en behandeling van hart- en vaatziekten? DGV_08_DEF1.indd 1 01-09-2008 10:19:43 NHG DGV Hoge sterfte door hart-

Nadere informatie

Richtlijn CVRM 2011 Miriam Cohen Kaderhuisarts hart- en vaatziekten te Amsterdam

Richtlijn CVRM 2011 Miriam Cohen Kaderhuisarts hart- en vaatziekten te Amsterdam Richtlijn CVRM 2011 Miriam Cohen Kaderhuisarts hart- en vaatziekten te Amsterdam Sanne van Wissen internist-vasculair geneeskundige Onze Lieve Vrouwe Gasthuis Stellingen Stelling 1: Niet elke diabeet heeft

Nadere informatie

Wat is de invloed van reuma op hart- en vaatziekten?

Wat is de invloed van reuma op hart- en vaatziekten? Continuing Nursing Education (CNE) Hartrevalidatie Wat is de invloed van reuma op hart- en vaatziekten? Vokko van Halm, AMC / Jan van Breemen Instituut / Reade Wie zijn dit? Anita Witzier Gordon Queen

Nadere informatie

Migranten met diabetes. OCE - 15 4 2015 Maria Sahakian diëtiste Maria van den Muijsenbergh, huisarts Pharos / Radboudumc

Migranten met diabetes. OCE - 15 4 2015 Maria Sahakian diëtiste Maria van den Muijsenbergh, huisarts Pharos / Radboudumc Migranten met diabetes OCE - 15 4 2015 Maria Sahakian diëtiste Maria van den Muijsenbergh, huisarts Pharos / Radboudumc PROGRAMMA WORKSHOP Casus Oorzaken minder goede zorguitkomsten Wat helpt? Nuttige

Nadere informatie

Dokter wat heb ik. Casuïstiek workshop over de Multidisciplinaire richtlijn CVRM 2011

Dokter wat heb ik. Casuïstiek workshop over de Multidisciplinaire richtlijn CVRM 2011 Dokter wat heb ik Casuïstiek workshop over de Multidisciplinaire richtlijn CVRM 2011 Pretoets Zijn de volgende stellingen juist of onjuist? 1. De risicotabel geeft een schatting van het 10-jaarsrisico

Nadere informatie

Primaire preventie HVZ

Primaire preventie HVZ Primaire preventie HVZ Stel altijd een risicoprofiel op bij patiënten: met doorgemaakte HVZ, diabetes mellitus (DM), reumatoïde artritis (RA) of chronische nierschade met een belaste familieanamnese voor

Nadere informatie

Diabetes mellitus 2. Clara Peters, huisarts Mea de Vent, praktijkondersteuner

Diabetes mellitus 2. Clara Peters, huisarts Mea de Vent, praktijkondersteuner 1 Diabetes mellitus 2 Clara Peters, huisarts Mea de Vent, praktijkondersteuner 2 Inhoud Epidemiologie Diagnostiek en behandeling in de diabetesketenzorg in Nederland Wat doet de praktijkondersteuner binnen

Nadere informatie

Kent u de cijfers van uw hart?

Kent u de cijfers van uw hart? Kent u de cijfers van uw hart? CHOLESTEROL? GEWICHT/ BUIKOMTREK? UW? BLOEDDRUK? SUIKERGEHALTE? V.U.: Dr Freddy Van de Casseye - Elyzeese-Veldenstraat 63-1050 Brussel Belgische Cardiologische Liga www.cardiologischeliga.be

Nadere informatie

27-6-2014. Disclosure. Programma. Lab-w aarden. Casus De heer J. Xxxxxxx. Langerhanssymposium. Drs. V.R. Rambharose, kaderhuisarts

27-6-2014. Disclosure. Programma. Lab-w aarden. Casus De heer J. Xxxxxxx. Langerhanssymposium. Drs. V.R. Rambharose, kaderhuisarts 1 Sociale problematiek en diabetes Een sombere werkloze man van 59 jaar, veel sociale problemen en ook nog eens diabetes Ontwikkeld door de HartVaatHAG Langerhanssymposium Juni 2014 Drs. V.R. Rambharose,

Nadere informatie

3 Persoonlijke gegevens

3 Persoonlijke gegevens 3 Persoonlijke gegevens Naam Telefoonnummer Voorgeschiedenis en SCORE-risico (%)* Diagnose(n) centrale zorgverlener Mevrouw Jansen Tensieweg 120 3415 BP Bovendruk 011-22110022 Zwangerschapshypertensie.

Nadere informatie

.192. Etnische ongelijkheid in hart- en vaatziekterisico:

.192. Etnische ongelijkheid in hart- en vaatziekterisico: Samenvatting Etnische ongelijkheid in hart- en vaatziekterisico: de aanwezigheid van risicofactoren onder Amsterdammers met een Turkse en Marokkaanse etnische achtergrond. De incidentie van hart- en vaatziekten

Nadere informatie

Inleiding 11 INLEIDING. Aanleiding. Onderwerp en doel

Inleiding 11 INLEIDING. Aanleiding. Onderwerp en doel Inleiding Aanleiding In 2006 verschenen de eerste Nederlandse multidisciplinaire richtlijn cardiovasculair risicomanagement (CVRM) en de daarvan afgeleide NHG-Standaard. Gezien de constante stroom van

Nadere informatie

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io CVRM kwetsbare ouderen Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Workshop voor apothekers en huisartsen. (on)juiste behandeling met orale bloedsuikerverlagende middelen bij

Workshop voor apothekers en huisartsen. (on)juiste behandeling met orale bloedsuikerverlagende middelen bij Workshop voor apothekers en huisartsen (on)juiste behandeling met orale bloedsuikerverlagende middelen bij Diabetes Mellitus type 2 Voorbeeld Programma Maken van de ingangstoets Bespreking leerdoelen l

Nadere informatie

Fries Wisselprotocol CVRM Auteurs: Wim Brunninkhuis, Martinus Fennema en Froukje Ubels, November 2014 Beheerder: Froukje Ubels

Fries Wisselprotocol CVRM Auteurs: Wim Brunninkhuis, Martinus Fennema en Froukje Ubels, November 2014 Beheerder: Froukje Ubels Fries Wisselprotocol CVRM Auteurs: Wim Brunninkhuis, Martinus Fennema en Froukje Ubels, November 2014 Beheerder: Froukje Ubels Basis Educatie Leefstijloptimalisatie: o matig alcoholgebruik o bewuste voeding

Nadere informatie

Werkprotocol CVRM praktijkondersteuner en huisarts

Werkprotocol CVRM praktijkondersteuner en huisarts Werkprotocol CVRM praktijkondersteuner en huisarts Werkwijze risicoprofiel De huisarts verwijst de patiënt voor een inventarisatieconsult naar de POH (labformulier en evt. urineonderzoek bij antihypertensiva

Nadere informatie

Bepalingenclusters CVRM

Bepalingenclusters CVRM Bepalingenclusters CVRM Onderstaande clusters zijn afkomstig uit de HIS-tabel Bepalingenclusters en zijn in verschillende HIS en ingebouwd. De clusters zijn opgebouwd uit bepalingen uit de HIS-tabel diagnostische

Nadere informatie

Fries Wisselprotocol CVRM

Fries Wisselprotocol CVRM Fries Wisselprotocol CVRM Basis Educatie Leefstijloptimalisatie: o matig alcoholgebruik o bewuste voeding waaronder zoutbeperking (tot 5 gram/dag) o stoppen roken o voldoende lichamelijke activiteiten

Nadere informatie

Transmurale afspraken interne <-> huisartsen

Transmurale afspraken interne <-> huisartsen Transmurale afspraken interne huisartsen dr. D.R. Faber, internist-vasculair geneeskundige A. van Essen-Rubingh, huisarts 18-03-2014 Casus Hypertensie Vrouw, 44 jaar, belaste familie anamnese, was

Nadere informatie

Bij de behandeling en begeleiding van CVRM neemt de diëtist als zorgaanbieder binnen de zorgketen de dieetadvisering 1 op zich.

Bij de behandeling en begeleiding van CVRM neemt de diëtist als zorgaanbieder binnen de zorgketen de dieetadvisering 1 op zich. Bijlage 1: samenwerkingsafspraken diëtisten binnen DBC CVRM GHC Uitgangspunten Cardio Vasculair Risico Management (CVRM) staat voor de diagnostiek, behandeling en follow-up van risicofactoren voor hart-

Nadere informatie

Individueel Zorgplan Cardiometabool

Individueel Zorgplan Cardiometabool Individueel Zorgplan Cardiometabool Vasculair Centrum Naam: Geboortedatum: Patiëntnummer: Vasculair centrum Rijnstate Het Rijnstate Vasculair Centrum is een kennis- en behandelcentrum voor patiënten met

Nadere informatie

ROIG Vasculaire Geneeskunde 26 september 2007

ROIG Vasculaire Geneeskunde 26 september 2007 ROIG Vasculaire Geneeskunde 26 september 2007 Locatie: Rijn-zaal Voorzitter: Yvo Smulders 0830 Ontvangst met koffie 0900-0930 Introductie, risicofactoren en risicostratificatie Y. Smulders, VUmc 0930-1000

Nadere informatie

Stadia chronische nierschade

Stadia chronische nierschade Factsheet Nieren en nierschade deel 3 Nierschade vraagt om continue alertheid en aandacht van de behandelaar Nierfunctie en eiwitverlies: voorspellers van complicaties Stadia chronische nierschade Nierschade

Nadere informatie

Ongelijkheid in gezondheid, is gezondheidszorg van belang?

Ongelijkheid in gezondheid, is gezondheidszorg van belang? Ongelijkheid in gezondheid, is gezondheidszorg van belang? Sociaaleconomische en etnische verschillen in gezondheidszorguitkomsten op het terrein van hart- en vaatziekten in Nederland 17 november 2009

Nadere informatie

Nadere uitwerking (medische) behandeling en streefwaarden

Nadere uitwerking (medische) behandeling en streefwaarden Nadere uitwerking (medische) behandeling en streefwaarden Streefwaarden Met HVZ RR systole RR diastole RR systole > 75 jaar Totaal Cholesterol LDL Nuchter Glucose Kalium Creatinine < 140 mmhg < 90 mmhg

Nadere informatie

Mijn zorgplan Preventie en behandeling Hart- en Vaatziekten

Mijn zorgplan Preventie en behandeling Hart- en Vaatziekten Mijn zorgplan Preventie en behandeling Hart- en Vaatziekten WWW.ZORROO.NL 1 Voorwoord Zorroo staat voor Zorggroep Regio Oosterhout & Omstreken. Wij zijn een organisatie die samen met uw huisarts en andere

Nadere informatie

Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement. 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan

Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement. 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan Vet in Historisch Perspectief simpele vetopstapelingsziekte

Nadere informatie

Het Huisartsenteam. Gaat verder dan genezen. Hart & Vaten Pas

Het Huisartsenteam. Gaat verder dan genezen. Hart & Vaten Pas Het Huisartsenteam Gaat verder dan genezen Hart & Vaten Pas Ik heb een hart- of vaatziekte Het Huisartsenteam Gaat verder dan genezen In het geval ik onwel word: Bel 112 voor een ambulance Bel mijn huisarts:

Nadere informatie

CVRM in N.Kennemerland

CVRM in N.Kennemerland CVRM in N.Kennemerland Goof Zonneveld Jacco Rempe Huisartsenzorg Noord-Kennemerland Zorgprogramma CVRM Preventie Preventie van HVZ traditioneel altijd aandacht voor hypertensie, onvoldoende aandacht voor

Nadere informatie

Amsterdam 1 11 11. Joke Lanphen Kaderarts Hart en Vaatziekten. huisarts in GZC de Lloods. Amsterdam 1-11-11 1

Amsterdam 1 11 11. Joke Lanphen Kaderarts Hart en Vaatziekten. huisarts in GZC de Lloods. Amsterdam 1-11-11 1 Amsterdam 1 11 11 Joke Lanphen Kaderarts Hart en Vaatziekten huisarts in GZC de Lloods Amsterdam 1-11-11 1 Amsterdam 1 11 11 Voor de fietslichten: Ik heb mijn eigen CVR beoordeeld ahv de score kaart Ik

Nadere informatie

> Kennisvraag. Waarom komt hypertensie vaker voor bij sommige etnische groepen? Prevalentie van hypertensie bij mensen van allochtone herkomst

> Kennisvraag. Waarom komt hypertensie vaker voor bij sommige etnische groepen? Prevalentie van hypertensie bij mensen van allochtone herkomst 20 Hoofdstuk Een Ghanese man met hypertensie Meneer Yeboah is 3 jaar en komt uit Ghana. Hij was altijd fit, maar klaagt de laatste weken over hoofdpijn. Op een ochtend heeft hij erg veel hoofdpijn. Bovendien

Nadere informatie

Workshop voor apothekers en huisartsen. Altijd een statine bij hart- en. t Voorbeeld

Workshop voor apothekers en huisartsen. Altijd een statine bij hart- en. t Voorbeeld Workshop voor apothekers en huisartsen Altijd een statine bij hart- en vaatziekten en type-2-diabetes? t Voorbeeld Programma Maken van de ingangstoets Bespreking leerdoelen en inleiding Presentatie ti

Nadere informatie

Metabool syndroom. Bestaat het wel bij de oudere psychiatrische patiënt?

Metabool syndroom. Bestaat het wel bij de oudere psychiatrische patiënt? Metabool syndroom Bestaat het wel bij de oudere psychiatrische patiënt? Even voorstellen Casper Jansen Specialist ouderengeneeskunde Centrum voor ouderenpsychiatrie GGNet Sanne Wassink-Vossen Verpleegkundig

Nadere informatie

Checklists. Uitneembaar katern, handig om mee te nemen

Checklists. Uitneembaar katern, handig om mee te nemen Uitneembaar katern, handig om mee te nemen Hoofdstuk 2 Zorgverleners bij diabetes type 2 21 Checklists Dit uitneembare katern bevat checklists over controles die bij goede zorg horen; tips voor communicatie

Nadere informatie

RIVM rapport 260801002/2007. G Bos, MAM Jacobs-van der Bruggen, JK Ujcic-Voortman, DG Uitenbroek, CA Baan

RIVM rapport 260801002/2007. G Bos, MAM Jacobs-van der Bruggen, JK Ujcic-Voortman, DG Uitenbroek, CA Baan RIVM rapport 260801002/2007 Etnische verschillen in diabetes, risicofactoren voor hart- en vaatziekten en zorggebruik Resultaten van de Amsterdamse Gezondheidsmonitor 2004 G Bos, MAM Jacobs-van der Bruggen,

Nadere informatie

Met medicijnen alléén bent u er niet

Met medicijnen alléén bent u er niet Cholesterolverlagers Met medicijnen alléén bent u er niet Steeds meer mensen gebruiken medicijnen tegen een te hoog cholesterol. Maar wie niet tegelijkertijd zijn leefstijl aanpast (stoppen met roken,

Nadere informatie

Diabetes en hart- en vaatziekten. CVRM nieuwe stijl. Nieuwe richtlijn CVRM 2011 14-6-2013. Risicostratificatie. Wanneer risicostratificatie?

Diabetes en hart- en vaatziekten. CVRM nieuwe stijl. Nieuwe richtlijn CVRM 2011 14-6-2013. Risicostratificatie. Wanneer risicostratificatie? Diabetes en hart- en vaatziekten CVRM nieuwe stijl ~65% van alle sterfgevallen bij DM als gevolg van HVZ CVRM bij diabetes mellitus Karin Kaasjager Langerhansdagen 2013 Dood door HVZ 2- to 4-verhoogd Cardiovasculaire

Nadere informatie

Kwaliteitsindicatoren diabetes type 2 (fase 1)

Kwaliteitsindicatoren diabetes type 2 (fase 1) Kwaliteitsindicatoren diabetes type 2 (fase 1) Nederlandse Diabetes Federatie 033-4480845 info@diabetesfederatie.nl Stationsplein 139 3818 LE Amersfoort Kwaliteitsindicatoren diabetes type 2 (fase 1) De

Nadere informatie

Vitale Vaten. Ineke Sterk projectleider Vitale Vaten 4 oktober 2011

Vitale Vaten. Ineke Sterk projectleider Vitale Vaten 4 oktober 2011 Vitale Vaten Ineke Sterk projectleider Vitale Vaten 4 oktober 2011 Dé Gezonde regio: waar? Dé Gezonde regio: wie? Verleiden Opbouw presentatie Inleiding hart- en vaatziekten Project Vitale Vaten Gorinchem

Nadere informatie

Heartbeat. Ujala Radio. Leefwijzer is door Ujala Radio ontwikkeld voor met name Hindoestaanse Nederlanders. Leefwijzer 1.

Heartbeat. Ujala Radio. Leefwijzer is door Ujala Radio ontwikkeld voor met name Hindoestaanse Nederlanders. Leefwijzer 1. Heartbeat Leefwijzer 1 Ujala Radio Deze gezondheid Leefwijzer is door Ujala Radio ontwikkeld voor met name Hindoestaanse Nederlanders Met dank aan Stadsdeel Amsterdam Zuidoost Hart en vaatziekte, wat is

Nadere informatie

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Prof. Dr. Walter Devillé Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg UvA Vluchtelingen en Gezondheid OMGEVING POPULATIE KENMERKEN GEZONDHEIDS-

Nadere informatie

Chronische Nierschade in Nederland

Chronische Nierschade in Nederland Chronische Nierschade in Nederland Stadium GFR (ml/min/1,73m 2 ) Albuminurie > 30 mg/24 hr Prevalentie VS (%) Prevalentie Nederland (%) 1 >90 Ja 3,3 1,3 2 60-89 Ja 3,0 3,8 3 30-59 Ja/nee 4,3 5,3 4 15-29

Nadere informatie

Zorginhoudelijke indicatoren over de kwaliteit van de diabeteszorg voor patiënten met diabetes type 2.

Zorginhoudelijke indicatoren over de kwaliteit van de diabeteszorg voor patiënten met diabetes type 2. Zorginhoudelijke indicatoren over de kwaliteit van de diabeteszorg voor patiënten met diabetes type 2. Nederlandse Diabetes Federatie 033-4480845 info@diabetesfederatie.nl Stationsplein 139 3818 LE Amersfoort

Nadere informatie

Consensus Screening op risicofactoren hart/vaatziekten

Consensus Screening op risicofactoren hart/vaatziekten Consensus Screening op risicofactoren hart/vaatziekten Samenvatting Bij het preventief sportmedisch onderzoek (basisplus en groot Sportmedisch Onderzoek) bepalen we tenminste Cholesterol en HDL-cholesterol

Nadere informatie

18-7-2011. Overzicht. Laboratoriumonderzoek bij de. NHG-Standaard -1. NHG-Standaard - 2. NHG-Standaard - 4. NHG-Standaard - 3

18-7-2011. Overzicht. Laboratoriumonderzoek bij de. NHG-Standaard -1. NHG-Standaard - 2. NHG-Standaard - 4. NHG-Standaard - 3 Overzicht Laboratoriumonderzoek bij de behandeling van type 2 DM. 1. Wat zegt de NHG-Standaard 2006? 2. Prof. Dr. Guy Rutten, huisarts en voorzitter DiHAG 3.Conclusies 7 e Langerhans symposium 14 / 16

Nadere informatie

.. it takes two to tango! Nascholing VRM 11 december 2012 Karin Idema

.. it takes two to tango! Nascholing VRM 11 december 2012 Karin Idema .. it takes two to tango! Nascholing VRM 11 december 2012 Karin Idema Hart- en vaatziekten in Nederland Achtergrond & ervaringen met bijna 4 jaar zorgstandaard Vitale Vaten Zelfmanagement Individueel zorgplan

Nadere informatie

Een gezonder leven met een lager cholesterol. Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol

Een gezonder leven met een lager cholesterol. Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol Een gezonder leven met een lager cholesterol Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol Een gezonder leven met een lager cholesterol Voorlichtingsmateriaal ten behoeve

Nadere informatie

Hypertensie. Huug van Duijn Spiegelavond 15 april 2013

Hypertensie. Huug van Duijn Spiegelavond 15 april 2013 Hypertensie Huug van Duijn Spiegelavond 15 april 2013 Waarom bloeddruk? Bloeddruk: niet te laag Bloeddruk: niet te hoog Het verband tussen bloeddruk en cardiovasculaire complicaties heeft als drempel

Nadere informatie

3. Diagnostiek en risico-inventarisatie

3. Diagnostiek en risico-inventarisatie LEIDRAAD DIABETES_BINNENWERK-BSL_100 x 150 4-4 01-09-11 15:01 Pagina 1 3. Diagnostiek en risico-inventarisatie 3.1 Diagnostiek Indien een patiënt de klassieke symptomen van diabetes heeft, is de diagnose

Nadere informatie

HART EN VAATZIEKTEN PROTOCOL CELLO

HART EN VAATZIEKTEN PROTOCOL CELLO HART EN VAATZIEKTEN PROTOCOL CELLO Leiden Augustus 2011 Inleiding Dit protocol omvat diagnostiek, preventie en behandeling van hart- en vaatziekten (HVZ) en dient als hulpmiddel voor het opzetten en houden

Nadere informatie

Gezondheidsvaardigheden van chronische zieken belangrijk voor zelfmanagement Monique Heijmans, Geeke Waverijn

Gezondheidsvaardigheden van chronische zieken belangrijk voor zelfmanagement Monique Heijmans, Geeke Waverijn Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Gezondheidsvaardigheden van chronische zieken belangrijk voor zelfmanagement, M. Heijmans, NIVEL, juni 2014) worden gebruikt.

Nadere informatie

Zorgproces HVZ. identificatie. Anamnese/ probleeminventarisatie. Gedeelde besluitvorming / Individueel Zorgplan. Follow up

Zorgproces HVZ. identificatie. Anamnese/ probleeminventarisatie. Gedeelde besluitvorming / Individueel Zorgplan. Follow up Zorgproces HVZ Het HVZ zorgproces bestaat uit 5 fasen: identificatie, anamnese/probleeminventarisatie, gedeelde besluitvorming/ individueel zorgplan, interventies en follow up. In de volgende hoofdstukken

Nadere informatie

PRAKTIJKWIJZER PREVENTIECONSULT CARDIOMETABOOL RISICO

PRAKTIJKWIJZER PREVENTIECONSULT CARDIOMETABOOL RISICO PRAKTIJKWIJZER PREVENTIECONSULT CARDIOMETABOOL RISICO bij de LEIDRAAD PREVENTIEF MEDISCH ONDERZOEK van werkenden Versie 1.6 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 Gebruikte termen... 4 1. Achtergronden en uitgangspunten...

Nadere informatie

Zorgmodule Voeding Kansen voor de diëtist. Wineke Remijnse Beleidsadviseur NVD April 2013

Zorgmodule Voeding Kansen voor de diëtist. Wineke Remijnse Beleidsadviseur NVD April 2013 Zorgmodule Voeding Kansen voor de diëtist Wineke Remijnse Beleidsadviseur NVD April 2013 Inhoud presentatie 1. De Zorgmodule Voeding. i. Wat is de Zorgmodule Voeding? Hoe is deze tot stand gekomen? Op

Nadere informatie

Preventie en behandeling hart- en vaatziekten WWW.ZORROO.NL

Preventie en behandeling hart- en vaatziekten WWW.ZORROO.NL PATIËNTENINFORMATIE Preventie en behandeling hart- en vaatziekten WWW.ZORROO.NL Inhoudsopgave 1 Voorwoord.............................................................................. 3 2 Zorroo ondersteunt

Nadere informatie

Bijlage III Wijzigingen van de samenvattingen van productkenmerken en bijsluiters.

Bijlage III Wijzigingen van de samenvattingen van productkenmerken en bijsluiters. Bijlage III Wijzigingen van de samenvattingen van productkenmerken en bijsluiters. Opmerking: deze wijzigingen van de samenvatting van de productkenmerken en de bijsluiter waren geldig ten tijde van het

Nadere informatie

Tegelijkertijd meerdere aandoeningen bij Reuma Comorbiditeit

Tegelijkertijd meerdere aandoeningen bij Reuma Comorbiditeit Tegelijkertijd meerdere aandoeningen bij Reuma Comorbiditeit Dr. Mike Nurmohamed, reumatoloog *,** *Jan van Breemen Research Instituut Reade & **VU medisch centrum, Amsterdam Comorbiditeit Bijkomende ziekte

Nadere informatie

Preventie van type 2 diabetes bij volwassenen

Preventie van type 2 diabetes bij volwassenen Preventie van type 2 diabetes bij volwassenen Kernboodschappen Uitgave januari 2016 www.diabetes.be Diabetes mellitus Iemand met diabetes heeft een verhoogd bloedsuikergehalte omdat men niet voldoende

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

Nieuwe guidelines voor preventie. Cardio 2013 Johan Vaes

Nieuwe guidelines voor preventie. Cardio 2013 Johan Vaes Nieuwe guidelines voor preventie Cardio 2013 Johan Vaes Waarom is preventie nodig? CV ziekten blijven belangrijkste doodsoorzaak Zowel mannen als vrouwen Overlijden voor 75 j is ten gevolge van CV ziekten

Nadere informatie

HART EN VAATZIEKTEN PROTOCOL CELLO

HART EN VAATZIEKTEN PROTOCOL CELLO HART EN VAATZIEKTEN PROTOCOL CELLO Leiden Augustus 2011 Inleiding Dit protocol omvat diagnostiek, preventie en behandeling van hart- en vaatziekten (HVZ) en dient als hulpmiddel voor het opzetten en houden

Nadere informatie

Samenvatting. De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd:

Samenvatting. De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd: Samenvatting In Westerse landen vormen niet-westerse migranten een steeds groter deel van de bevolking. In Nederland vertegenwoordigen Surinaamse, Turkse en Marokkaanse migranten samen 6% van de bevolking.

Nadere informatie

PATIËNTENBIJSLUITER. CRESTOR (rosuvastatine) Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel.

PATIËNTENBIJSLUITER. CRESTOR (rosuvastatine) Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. PATIËNTENBIJSLUITER CRESTOR (rosuvastatine) Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter, het kan nodig zijn om deze nogmaals door te

Nadere informatie

Hypertensie. Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist

Hypertensie. Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist Hypertensie Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist Hypertensie Primaire of essentiële (95%) Secundaire (5%) G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist, jan. 2012 2 Bloeddruk

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Achtergrond Het Klinefelter syndroom(ks): Genetisch kenmerk extra X-chromosoom:

Nadere informatie

Het PreventieConsult in de huisartsenpraktijk

Het PreventieConsult in de huisartsenpraktijk Het PreventieConsult in de huisartsenpraktijk Dé verbindingsschakel tussen 1 e lijn en publieke gezondheid Ton Drenthen, NHG Gerrit Vink, Agnes de Bruijn, Astmafonds NCVGZ 12 april 2012 Achtergrond Toenemende

Nadere informatie

Definitie Onder polyfarmacie wordt in dit document verstaan: het gelijktijdig gebruik van 5 of meer verschillende geneesmiddelen.

Definitie Onder polyfarmacie wordt in dit document verstaan: het gelijktijdig gebruik van 5 of meer verschillende geneesmiddelen. Toolkit polyfarmacie en medicatieveiligheid Doel 1. De medicamenteuze behandeling van de patiënt optimaliseren 2. Zoveel mogelijk voorkomen van (vermijdbare) bijwerkingen van medicatie 3. De continuïteit

Nadere informatie

Samen zorgen. Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct

Samen zorgen. Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct Samen zorgen Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct Goof Zonneveld, huisarts in Sint Pancras en kaderhuisarts HVZ Secundaire preventie Verbinding tussen 2 e en 1 e lijn NVVC-Connect

Nadere informatie

InEen/NHG Indicatoren DM-COPD-CVRM

InEen/NHG Indicatoren DM-COPD-CVRM InEen/NHG Indicatoren DM-COPD-CVRM De zorggroep heeft hard gewerkt om de Indicatoren sets van InEen en NHG gelijk te trekken. Na veel overleg met NHG en InEen is dit gelukt. Hieronder is een artikel te

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting

Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 De laatste jaren is de mortaliteit bij patiënten met psychotische aandoeningen gestegen terwijl deze in de algemene populatie per leeftijdscategorie is gedaald. Een belangrijke

Nadere informatie

Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade

Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade Factsheet Nieren en nierschade deel 5 Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade In Nederland hebben 1,7 miljoen mensen chronische nierschade. Dit is in veel gevallen het gevolg van

Nadere informatie

Inhoud Hoe BRAVO ben jij?

Inhoud Hoe BRAVO ben jij? Inhoud Hoe BRAVO ben jij? Inleiding 2 De behandeling van een aandoening 2 Medicijnen 2 Leefstijl 5 Een verergering van je klachten 6 Jouw behandelplan 8 Bewegen 8 Roken 8 Alcohol en voeding 8 Ontspanning

Nadere informatie

Voedingsmanagement in de Psychiatrie

Voedingsmanagement in de Psychiatrie Voedingsmanagement in de Psychiatrie Anneke van Hellemond, diëtist Anneke Wijtsma, diëtist 1 Inhoud presentatie Voedingsproblemen Overgewicht Metabool syndroom Verwijzen naar gespecialiseerd diëtist Behandelwijze

Nadere informatie

Kwetsbare Ouderen en de Tweede Lijn

Kwetsbare Ouderen en de Tweede Lijn Kwetsbare Ouderen en de Tweede Lijn Addendum bij richtlijn CVRM Wat is mijn plek? Marianne van den Berg, apotheker Stelling een: De kwetsbare ouderen zijn voor mij een van de belangrijkste doelgroepen

Nadere informatie

Bevolkingsonderzoek Familiaire Hypercholesterolemie

Bevolkingsonderzoek Familiaire Hypercholesterolemie Bevolkingsonderzoek Familiaire Hypercholesterolemie Casuïstiek Mw. K, slanke en sportieve 30 jarige vrouw wordt verwezen voor behandeling van haar verhoogde cholesterol. Haar vader kreeg op 57 jarige leeftijd

Nadere informatie

24 september 2015. Van harte welkom!

24 september 2015. Van harte welkom! 24 september 2015 Van harte welkom! Programma 20.00: Welkom Wendy de Valk, verpleegkundig specialist cardiologie 20.10: Het vrouwenhart. Is er verschil tussen mannen en vrouwen? Mw. A. Lubbert-Verberkmoes,

Nadere informatie

Wetenschap in praktijk

Wetenschap in praktijk Wetenschap in praktijk CNE Hartrevalidatie & Acute cardiale zorg Marjolein Snaterse docent/onderzoeker Secundaire preventie coronaire hartziekten. 6 Agenda 1. Wetenschappelijk bewijs 2. Richtlijnen en

Nadere informatie

Mijn kind is te dik Oorzaak, gevolg en behandeling. Rintveld, Altrecht

Mijn kind is te dik Oorzaak, gevolg en behandeling. Rintveld, Altrecht Mijn kind is te dik Oorzaak, gevolg en behandeling Rintveld, Altrecht Medisch contact nr 49 In een nieuwe multidisciplinaire richtlijn is afgesproken dat obesitas een chronische ziekte is. Dit heeft niet

Nadere informatie

Verbetering van therapietrouw. Peter W de Leeuw Afd. Interne Geneeskunde Academisch Ziekenhuis Maastricht

Verbetering van therapietrouw. Peter W de Leeuw Afd. Interne Geneeskunde Academisch Ziekenhuis Maastricht Verbetering van therapietrouw Peter W de Leeuw Afd. Interne Geneeskunde Academisch Ziekenhuis Maastricht Therapietrouw bij hypertensie Vrouw, 47 jaar, bloeddruk 184/102 mm Hg Diagnose: Essentiële hypertensie

Nadere informatie

Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg

Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg Marjan Mensinga trainer en adviseur bij Pharos en med. antropoloog/spv/poh GGZ Jennifer van den Broeke senior projectleider en adviseur bij Pharos

Nadere informatie

Zorgplan vaatrisicopoli

Zorgplan vaatrisicopoli Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Zorgplan vaatrisicopoli z Uw zorgplan voor de vaatrisicopoli Voor u ligt uw zorgplan van de vaatrisicopoli van het WZA. Het zorgplan

Nadere informatie

Risicofactoren voor hart- en vaatziekten in de Nederlandse bevolking. Een uitgave van de Nederlandse Hartstichting augustus 2006

Risicofactoren voor hart- en vaatziekten in de Nederlandse bevolking. Een uitgave van de Nederlandse Hartstichting augustus 2006 cijfers en feiten Risicofactoren voor hart- en vaatziekten in de Nederlandse bevolking Een uitgave van de Nederlandse Hartstichting augustus 26 Prevalenties en trends in leefstijl- en risicofactoren in

Nadere informatie

Inhoud. CVRM Praktische toepassing van de NHG-standaard. Preventieparadox. Quiz. Preventieparadox. Preventieparadox 14-6-2015

Inhoud. CVRM Praktische toepassing van de NHG-standaard. Preventieparadox. Quiz. Preventieparadox. Preventieparadox 14-6-2015 Inhoud CVRM Praktische toepassing van de NHG-standaard Karlijn Ravenshorst, kaderarts HVZ i.o. Quiz Preventie NHG-standaard Risicotabel Hypertensie Hypercholesterolemie Patiënten met HVZ Casuïstiek Quiz

Nadere informatie

Vaatrisico-polikliniek (behandeling van vaatziekten)

Vaatrisico-polikliniek (behandeling van vaatziekten) Vaatrisico-polikliniek (behandeling van vaatziekten) Inleiding U bent door uw behandelend arts verwezen naar de vaatrisicopolikliniek omdat u een vaatziekte heeft en/of vanwege risicofactoren voor het

Nadere informatie

Toelichting bij het aanvraagformulier voorbeeldmodule Voorbereiding op gestructureerd cardiovasculair risicomanagement (CVRM)

Toelichting bij het aanvraagformulier voorbeeldmodule Voorbereiding op gestructureerd cardiovasculair risicomanagement (CVRM) Toelichting bij het aanvraagformulier voorbeeldmodule Voorbereiding op gestructureerd cardiovasculair risicomanagement (CVRM) 1. Algemene toelichting Een voorbeeldmodule is bedoeld als hulpmiddel voor

Nadere informatie

Dieetbehandelingsprotocol Diabetes mellitus (Elsevier)

Dieetbehandelingsprotocol Diabetes mellitus (Elsevier) Dieetbehandelingsprotocol Diabetes mellitus (Elsevier) Doelgroep Mensen met diabetes mellitus (Para)medische gegevens, ziektebeeld, diagnose Type 1 Sterk verhoogd glucose gehalte in het plasma van nuchter

Nadere informatie

Cultuur-sensitieve aspecten in de zorg

Cultuur-sensitieve aspecten in de zorg Cultuur-sensitieve aspecten in de zorg Toegespitst op kankerzorg dr. Mohamed Boulaksil Cardioloog i.o. Pharos Utrecht, 18 juni 2013 Indeling Definitie van begrippen Epidemiologische verschillen migrant

Nadere informatie

DIABETES EN VASCULAIR SPREEKUUR VOOR REUMAPATIËNTEN

DIABETES EN VASCULAIR SPREEKUUR VOOR REUMAPATIËNTEN DIABETES EN VASCULAIR SPREEKUUR VOOR REUMAPATIËNTEN 1198 Inleiding Deze folder is bedoeld voor reumapatiënten die zijn doorverwezen naar het Diabetes- & Vasculaircentrum van het Sint Franciscus Gasthuis.

Nadere informatie

Nierschade: erger voorkomen... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog

Nierschade: erger voorkomen... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog Nierschade: erger voorkomen.... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog Inleiding Begrippen Indeling en voorkomen van chronische nierschade (CNS) Proteinurie en GFR als risicofactoren voor progressie nierschade

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK. psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK. psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

STAPPENPLAN VRM PRIMAIRE PREVENTIE

STAPPENPLAN VRM PRIMAIRE PREVENTIE STAPPENPLAN VRM PRIMAIRE PREVENTIE 2014 Inhoudsopgave A. INTRODUCTIE... 3 B. HET STAPPENPLAN... 4 1. Selecteren doelgroep... 4 2. Uitbreiden doelgroep... 4 3. Registreren in CareSharing... 5 4. Oproepen

Nadere informatie

Lipidenbilan en cardiovasculair risico

Lipidenbilan en cardiovasculair risico Lipidenbilan en cardiovasculair risico OLV Ziekenhuis, Aalst-Asse-Ninove Laboratorium: 053 724281 (Dr. P. Couck, Dr. F. Beckers, Apr. L. Van Hoovels) Endocrinologie: 053 724488 (Dr. F. Nobels, Dr. P. Van

Nadere informatie

Samenvatting Hoofdstuk 2

Samenvatting Hoofdstuk 2 CHAPTER 10 Nederlandse Samenvatting Samenvatting De aandoening diabetes mellitus wordt gekenmerkt door een chronisch verhoogd glucosegehalte in het bloed, oftewel hyperglykemie. Karakteriserend voor patiënten

Nadere informatie

Werken met het ketenprogramma CVRM

Werken met het ketenprogramma CVRM Werken met het ketenprogramma CVRM Praktijkinformatie Zorgprogramma CVRM voor huisartsen en praktijkondersteuners www.rohamsterdam.nl Inhoud 1. AAN DE SLAG MET CVRM!... 3 2. KETENPARTNERS... 3 3. WAT DOET

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Poortvliet, Rosalinde Title: New perspectives on cardiovascular risk prediction

Nadere informatie

Oud en anders Cardiovasculair risicomanagement bij ouderen: wat te doen of te laten?

Oud en anders Cardiovasculair risicomanagement bij ouderen: wat te doen of te laten? Oud en anders Cardiovasculair risicomanagement bij ouderen: wat te doen of te laten? Luc Harms, huisarts Susan Pruijsen, huisarts Stijn Konings, internist-nefroloog Els Lambooij, internist-ouderengeneeskunde

Nadere informatie