Training voorzitter/gesprekleiders themawerkgroepen ouderenproof

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Training voorzitter/gesprekleiders themawerkgroepen ouderenproof"

Transcriptie

1 Training voorzitter/gesprekleiders themawerkgroepen ouderenproof Trainers: J.P. de Wit J. Hanhart september 2003

2 Inleiding Het doel van de training de voorzitters/gespreksleiders themawerkgroepen ouderenproof is: de deelnemers meer zicht te laten krijgen op hun eigen kwaliteiten en valkuilen als voorzitter de deelnemers handvatten te geven om de werkgroepen (nog beter )te begeleiden We zullen in de training veel zelf oefenen. Zowel het voorzitten zelf komt aan de orde als ook enkele methodieken om op een creatieve wijze met de werkgroep te kunnen werken. De training duurt één dag. In deze reader kunt u nalezen wat we deze dag hebben gedaan. Tevens zijn er veel aanwijzingen en tips voor de voorzitter in opgenomen. Wij willen u, behalve al deze tips, nog het volgende meegeven: Wanneer je een schip wilt bouwen, Breng dan geen mensen bij elkaar Om hout aan te slepen, Werktekeningen te maken, Taken te verdelen en het werk in te delen, Maar leer mensen, Te verlangen naar de eindeloze zee. (Saint-Exupéry) Wij wensen u veel succes met het leiden van de werkgroepen. Jos de Wit Jannemieke Hanhart

3 Inhoud blz De themawerkgroepen 3 Het voorzitter van een themawerkgroep 5 Luisteren en samenvatten 14 Feedback geven 17 De Focusmethode 19 De Nominale Groepstechniek (NGT) 20

4 De themawerkgroepen Opdracht van de themagroepen De opdracht aan een themawerkgroep is criteria op te stellen rond een bepaald thema (bijvoorbeeld wonen, welzijn en participatie, dienstverlening en zorg) waaraan de gemeente moet voldoen om ouderenproof te zijn. De opgestelde criteria vormen de basis voor een visie op het integrale lokale ouderenbeleid, en zijn tevens een toetsinstrument om te kijken in hoeverre uw gemeente ouderenproof is. De deelnemers aan de themawerkgroepen Wie zijn het? De deelnemers aan de themawerkgroepen zijn ervaringsdeskundigen die daarom optimaal in staat zijn een oordeel te geven over hun eigen directe woon- en leefomgeving. Zij zijn betrokken en bereid om mee te denken en te werken aan een gemeente die ouderenproof is. Wat wordt van de deelnemers verwacht? Van de deelnemers wordt een actieve bijdrage verwacht. Zij zijn in staat en bereid zes tot tien keer aanwezig te zijn op een nader te bepalen locatie in uw gemeente. Deelname aan een werkgroep brengt soms (huis)werk met zich mee. Zo kan na afloop van een bijeenkomst bijvoorbeeld aan de deelnemers gevraagd worden om te kijken hoe hun eigen straat of wijk het thema aan de orde komt. Deelnemers kunnen ook gevraagd worden om gesprekken te voeren met mensen in hun buurt of woonomgeving etc. Op deze manier kan men een thema nog meer diepgang geven. Meestal wordt in onderling overleg afgesproken op welke manier een thema wordt behandeld en hoe men zich hierop kan voorbereiden. De voorzitter Wie is het? De voorzitter is ook ervaringsdeskundige en is betrokken en bereid om mee te denken en te werken aan een gemeente die ouderenproof is. Tevens heeft de voorzitter ervaring in het leiden van gespreksgroepen en/of vergaderingen. Wat wordt van de voorzitter verwacht? Van de voorzitter wordt verwacht dat hij/zij: zicht heeft op de inhoud van het thema; bereid is om zaken mee voor te bereiden; leiding te geven aan de bijeenkomsten en; als contactpersoon te functioneren tussen de verschillende themawerkgroepen. Karakter van de werkgroepen De werkgroepen zijn onafhankelijk, zij kunnen zelf beslissen op welke wijze ze invulling geven aan hun opdracht. De samenstelling van de werkgroepen verschilt per werkgroep. De deelnemers zijn allemaal vrijwilligers die tijd en energie stoppen in de werkgroep. De deelnemers hebben verschillende achtergronden. Sommigen zullen veel vergaderervaring hebben, anderen geen enkele. De één zal gemakkelijk uit haar woorden kunnen komen, de ander zal er meer moeite mee hebben. Dit zal in iedere werkgroep een eigen dynamiek en karakter geven.

5 De voorzitter leidt de werkgroep, maar staat niet in hiërarchische verhouding tot de deelnemers. Dit vereist bijzondere vaardigheden. Hier komen we later op terug. Ondersteuning De werkgroep krijgt ondersteuning van de initiatief groep en de klankbordgroep die rond elk thema wordt opgericht. In deze groepen zitten professionals die veel kennis en ervaring bezitten op het gebied van het thema. 2

6 Het voorzitten van een themawerkgroep De voorzitter leidt de vergadering van de themawerkgroep. Hij/zij zorgt ervoor dat de doelen die de themawerkgroep zich stelt, gehaald worden. De middelen die hij/zij daarvoor kan gebruiken zijn: voorbereiding; structuur; communicatieve vaardigheden; leiderschap. Voorbereiding In feite begint het voorzitten van een werkgroep al met de voorbereidingen; er wordt een agenda opgesteld of een lijst met gespreksonderwerpen. Soms worden er over bepaalde onderwerpen stukken meegestuurd ter bestudering vooraf. De bijeenkomst zelf heeft over het algemeen een vast verloop. Achteraf worden de aantekeningen uitgewerkt tot een verslag. De voorzitter neemt hierin het initiatief voor het voorbereiden van de bijeenkomst en het opstellen van de agenda of lijst met gespreksonderwerpen. Het is goed om van tevoren te bedenken wie meedenkt of meepraat over de agenda. Bepaalt de themawerkgroep de agenda door bijvoorbeeld aan het eind van iedere bijeenkomst aan te geven welk onderwerp de volgende keer besproken wordt? Of is er een lijst van sub-thema en vragen opgesteld en stelt de voorzitter in samenspraak met de secretaris de agenda op? Wie kan onderwerpen voorstellen ter discussie? Welke rol heeft de klankbordgroep hierin? 3

7 Structuur Om een goede structuur aan de bijeenkomst te geven is het van belang vooraf te bepalen welk doel de bijeenkomst heeft en het liefst per agendapunt te bepalen om welke reden het punt wordt besproken. Bij ieder onderdeel van de agenda is het goed om de volgende vragen te stellen: - Wat?: wat is het doel van dit agenda punt? Willen we ideeën of ervaringen inventariseren? Of moeten aan het eind van de vergadering een of meerdere criteria zijn vastgesteld? Moeten besluiten genomen zijn over het agendapunt? - Hoe? Hoe gaan we dit agendapunt behandelen? Geven we iedereen de beurt of vragen we wie wil reageren? Of doen we het met de nominale groepstechniek of de focusmethode? - Tijd? Hoeveel tijd nemen we voor dit onderdeel? Agenda Een agenda is een lijst met onderwerpen die tijdens de vergadering aan de orde komen. De agenda is een vergaderplan en geeft structuur aan de vergadering. Voor de deelnemers biedt een agenda houvast. Men weet waar men het over gaat hebben. Meestal worden de deelnemers schriftelijk uitgenodigd; soms alleen door het toezenden van de agenda, soms met een aparte uitnodiging erbij. De agenda heeft een minimale vaste structuur welkom en opening; inhoudelijke onderwerpen; conclusies en afspraken; sluiting. Na de opening wordt vaak tijd genomen voor mededelingen en het verslag van de vorige keer. Dit kan echter veel tijd in beslag nemen. En u heeft per vergadering twee uur de tijd. Het is de bedoeling dat de meeste tijd besteed wordt aan de inhoudelijke discussies. Zorg er wel voor dat de deelnemers wel een reactie kunnen geven op de verslagen en conclusies, maar beperk dit zoveel mogelijk in tijd. Dit kan bijvoorbeeld door het verslag aan het eind van de vergadering te bespreken. Of door van tevoren te zeggen hoeveel tijd aan mededelingen wordt besteed. U kunt ook vragen of men de reacties op de tekst, voorzover ze niet fundamenteel het karakter van tekst veranderen, na de vergadering willen doorgeven aan de secretaris. Agendapunten Een agendapunt kan er zo uitzien: Wonen en woningvoorraad. Of kan er zo uitzien: Wonen en woningvoorraad. Wat vindt u van uw eigen woning? Is uw woning geschikt om er te blijven wonen als u bijvoorbeeld beperkingen gaat ondervinden? Zijn er voldoende woningen voor senioren? Wat is voor u belangrijk bij het wonen? Bij het opstellen van de agenda kan men een korte toelichting geven op het agendapunt. De deelnemers weten dan van tevoren welke richting het agendapunt opgaat en men kan zich er dan alvast wat op voorbereiden. Achtergrond informatie Indien beschikbaar, is het verstandig om de deelnemers ook zoveel mogelijk achtergrondinformatie te zenden; zeker wanneer het gaan om een probleemop- 4

8 lossende- of besluitvormende vergadering. Op deze wijze worden de genodigden in de gelegenheid gesteld zich goed voor te bereiden op de inhoudelijke agendapunten. Dit heeft als voordeel dat: iedereen in gelijke mate geïnformeerd wordt; de bijeenkomst gestructureerder verloopt; het de behandeling van de agendapunten bekort; het de besluitvorming versoepeld. Doel van vergaderen en besluitvorming Zoals gezegd is de behandeling van de inhoudelijke agendapunten is de reden waarom de werkgroep vergadert. Het doel van de vergadering (of van een agendapunt) bepaalt grotendeels de wijze waarop de agendapunten worden behandeld. Maar, de wijze waarop de agendapunten worden besproken hangt niet alleen af van het onderwerp. Ook de fase van besluitvorming is van belang. Er zijn drie redenen om een agendapunt te bespreken. Aan die redenen is ook de inbreng van de aanwezigen gerelateerd en de manier waarop het agendapunt wordt behandeld. Informatief vergaderen Het doel is: zoveel mogelijk informatie en ervaringen over te dragen, opdat er (in de volgende fase) probleemoplossend en/of besluitvormend kan worden vergaderd. Probleemoplossend vergaderen Het doel is: zoveel mogelijk oplossingen te inventariseren voor een bepaald probleem. 5

9 Besluitvormend vergaderen Het doel is: een keuze te maken uit de verschillende aangedragen oplossingen Besluitvormend vergaderen is nauw verbonden met het onderdeel beleid maken (besluiten zijn immers de bouwstenen van het beleid) en kan dus ook weer worden onderverdeeld in: Langetermijnbeleid, bijvoorbeeld, wat men over tien jaar verwezenlijkt wil zien; Middellangetermijnbeleid, bijvoorbeeld, wat tussen nu en vijf jaar moet zijn bereikt; Korte termijnbeleid, bijvoorbeeld hetgeen het komende jaar moet zijn verwezenlijkt. Fasen in discussies/besluitvormingsprocessen 1. Het gespreksonderwerp/probleem wordt vastgesteld. 2. Het gespreksonderwerp/probleem wordt afgebakend of in stukjes verdeeld. 3. Het gespreksonderwerp/probleem wordt geanalyseerd: hoe is het probleem ontstaan; wat zijn de gevolgen van het probleem. 4. Oplossingen worden geïnventariseerd. 5. Oplossingen worden bediscussieerd. 6. Er wordt een keuze gemaakt uit de aangedragen oplossingen. 7. Er wordt een taakverdeling gemaakt. 8. Er worden afspraken gemaakt over de uitvoering van de oplossing. 9. Er wordt vastgesteld wanneer en hoe de resultaten van de gekozen oplossing worden geëvalueerd. Besluitvorming Het doel van de werkgroep is dat men uiteindelijk tot het formuleren van criteria komt voor het ouderenproof zijn van de gemeente rond een bepaald thema. De wijze waarop de werkgroep hierover besluiten neemt moet worden afgesproken. Over het algemeen heeft de voorzitter bij de besluitvorming dezelfde bevoegdheden als de overige deelnemers aan de vergadering. In enkele gevallen kan het zijn dat de stem van de voorzitter van doorslaggevende betekenis is. Soms telt zijn stem dubbel; bijvoorbeeld wanneer er evenveel vóór- als tegenstemmers zijn. Regels van het spel Bij discussiëren en vergaderen zijn altijd regels en gewoonten over hoe men met elkaar en elkaars mening omgaat. Deze regels zijn meestal niet uitgesproken omdat we vinden dat ze behoren tot de gewone omgangsregels, zoals bijvoorbeeld elkaar laten uitspreken, naar elkaar luisteren, elkaar aankijken als men het woord neemt, niet een ander beledigen en dergelijke. Sommige regels en gewoonten ontstaan vanzelf, zoals bijvoorbeeld iemand neemt altijd iets bij de koffie mee, of niets zeggen als men vindt dat anderen te lang aan het woord zijn of accepteren dat men niet altijd op tijd aanwezig is. We nemen allemaal onze eigen regels, normen en waarden mee naar een vergadering en eigenlijk verwachten we dat dit de algemene regels zullen zijn. Wanneer dit niet wordt uitgesproken en het ook niet loopt zoals we verwachten, raken we geïrriteerd en verliezen we onze betrokkenheid. Daarom is het goed om een aantal basis Het is goed om verwachtingen van elkaar, de normen en waarden en de spelregels van het vergaderen uit te spreken. Men kan dan bijvoorbeeld denken aan: Naar elkaar luisteren. respectvol naar elkaar zijn. 6

10 Op tijd komen. Op tijd beginnen en afsluiten. Iedereen zoveel mogelijk gelijke spreektijd. Altijd/zo veel mogelijk aanwezig zijn (ter overleg). Voorbereiden (ter overleg). Afspraken over besluitvorming (consensus, iedereen meebeslissen of heeft de voorzitter of klein groepje beslissende stem, wat doe je als er erg verschillende meningen leven?). Afspraken over het leiden van de vergadering (de voorzitter kan van tevoren aangeven dat hij/zij zal proberen iedereen gelijke tijd te geven. Dit kan betekenen dat hij/zij sommigen soms moet onderbreken of vragen het kort te houden en dergelijke). Enkele tips 1 Wees glashelder over status en bedoeling van een vergadering of agendapunt. Onduidelijkheid over doel en functie van een bespreking zet kwaad bloed. Wie denkt te gaan meebeslissen, maar merkt dat het besluit al is genomen, voelt zich bedrogen. Maak onderscheid tussen informatieve, probleemverkennende en besluitvormende vergaderingen en agendapunten. Het is vaak beter om twee korte vergaderingen te houden dan één lange. Een onderwerp hoeft niet altijd helemaal te worden uitgediscussieerd. Er zijn wandelgangen, en een nachtje slapen over een besluit komt de kwaliteit ervan vaak ten goede. Spreek af hoe, tot wanneer en bij wie men agendapunten kan indienen. Geef op de agenda aan: deelnemers, plaats, begin- eind- en tussentijden. Houd lucht in de agenda. Er gebeurt altijd wel iets onverwachts. Bepaal van alle punten de mate van belangrijkheid en urgentie. Zet ze in deze volgorde op de agenda: Zorg dat u binnen 15 minuten na de opening bij het belangrijkste punt van de vergadering bent. Agendeer geen vage punten zoals w.v.t.t.k., maar geef deelnemers aan het begin wel de gelegenheid om de agenda bij te stellen. Accepteer dan geen nieuwe punten die tijdig ingediend hadden kunnen worden. 1 Tips zijn overgenomen uit Van Vree s Vergaderwijzer

11 Plan de bespreking van een punt waar iedereen zich sterk bij betrokken voelt, op een moment waarop de aandacht naar verwachting gaat verslappen. Plaats aan het eind van de agenda een punt waar iedereen het over eens is. Beperk de besprekingsduur van het verslag van de vorige vergadering tot een minimum (opmerkingen schriftelijk). Lukt het niet het verslag kort te behandelen, zet dit punt dan achteraan op de agenda. Zet in een apart kader een paar spelregels, bijvoorbeeld mobieltjes moeten tijdens de vergadering uitgeschakeld zijn. Maak gebruik van de kwaliteiten van de deelnemers. Betrek hen bij de voorbereiding en geef hun taken. Stem de werkwijze af op het aantal deelnemers. De betrokkenheid daalt snel als het aantal deelnemers stijgt. Dat verlies moet gecompenseerd worden door een uitgekiend gebruik van middelen, technieken en methoden. Als dertig mensen een uur vergaderen, heeft elk twee minuten spreektijd. Splits de groep op in zes subgroepen en ieder heeft twaalf minuten. Maak een nauwkeurige tijdsplanning: Stel een begin- en eindtijd vast. Maak een planning per agendapunt of cluster van punten (in tijdblokken, niet alleen cumulatief). Noteer de werkelijke tijd die u aan punten besteedt - om ervan te leren. Zonder tijdschema bent u een vlot op een woeste zee. De kans is groot dat de vergadering uitloopt of agendapunten moeten worden afgevoerd. Merkt u tijdens de vergadering dat de planning niet verwezenlijkt wordt, stel dan het schema bij. Waarschuw de deelnemers als de tijdslimieten overschreden (dreigen te) worden, wijs hen op de consequenties en vraag om oplossingen. Zo worden zij medeverantwoordelijk voor het verloop van de vergadering. Houd vergaderingen bij voorkeur in de ochtend, als men fris is, en laat het einde samenvallen met het begin van de lunch (of het einde van de werkdag). Vergader niet langer dan anderhalf uur ononderbroken. Laat het moment van pauzeren niet over aan de blaas: plan na vijf à zes kwartier een pauze; creëer een pressiegroep voor pauzeren: stel een rookverbod in. Begin en eindig op de afgesproken tijd. Wacht niet op laatkomers, schaf het academisch kwartiertje af. Houd u aan de tijdsplanning en hanteer lichte tijdsdruk. Houd druk op de ketel. Zeg bijvoorbeeld: u heeft nog enkele minuten om uw betoog af te ronden. Stel time-keepers aan als de vergadering steeds uitloopt of laat de notulist u helpen met de tijdbewaking. Zet tijdens de vergadering geen nieuwe punten op de agenda, tenzij het een belangrijk, urgent punt is dat bij het opstellen van de agenda nog niet bekend was. 8

12 Communicatieve vaardigheden Van de voorzitter wordt verwacht dat hij/zij de vergadering of discussie leidt zodat de doelen van de vergadering gehaald kunnen worden. In de ene situatie gaat dat gemakkelijker dan de andere. De voorzitter moet zowel het proces van de discussie (komt iedereen aan bod, luistert men naar elkaar) als het resultaat (criteria) en de tijd in de gaten houden. Dit vereist veel van een voorzitter en iedere voorzitter heeft zo zijn/haar sterke en minder sterke kanten hierin. De taken van een voorzitter: De voorzitter: opent, leidt en sluit de vergadering; controleert het proces; stimuleert de discussies tussen de deelnemers; zorgt ervoor dat iedereen voldoende aan bod kan komen; vat de discussie samen; zorgt dat het vergaderdoel wordt gerealiseerd; memoreert welk besluit is genomen; maakt afspraken over het uitvoeren van het besluit; houdt de tijd in de gaten. Kwaliteiten van een voorzitter De ideale voorzitter bestaat niet, maar zou aan deze kwaliteiten moeten voldoen: objectief/neutraal zijn; goed kunnen luisteren; goed kunnen spreken; motiverend zijn; begrip hebben voor anderen; tactisch kunnen optreden; doortastend zijn; besluitvaardig zijn. Enkele tips Schep de voorwaarden voor doelmatige en prettige gesprekken, waarbij de kwaliteit van de deelnemers optimaal benut worden. Hanteer als voorzitter de volgende regels: begin elk punt met een startvraag; werk met gespreksscenario s; bevorder kruisgesprekken en vermijd tweegesprekken; luister actief (houding, noteren); vergroot begrip en betrokkenheid door het stellen van vragen; geef tegenstellingen duidelijk aan; vraag oplossingen en verbeteringen; vat tussentijds en aan het eind samen; noteer zijpaden op een voorraadlijst; geef eigen visie het laatst. Oefen u in de basistechnieken waarmee u een gesprek doelgericht en aangenaam kunt houden: actief luisteren, vragen stellen, samenvatten en beschaafd onderbreken van sprekers. 9

13 Luisteren, vragen, samenvatten en interrumperen zijn belangrijke wapens vaneen voorzitter. Hiermee kan hij mensen op het juiste spoor zetten en houden, de vergadering naar het juiste doel leiden, spanningen en conflicten in de vergadering voorkomen en in banen leiden. Zie ook het hoofdstuk luisteren en samenvatten. Concentreer u als voorzitter op de ontvangers van boodschappen. Ga met behulp van vragen en samenvattingen na wat men precies bedoelt en of men elkaar begrijpt. Laat deelnemers die zich duidelijk onvoldoende hebben voorbereid, niet of zo min mogelijk aan het woord. Een hardhorende stotteraar. In de roman Eugénie Grandet van de negentiendeeeuwse, Franse schrijver Honoré de Balzac komt een zeer rijke en gerespecteerde wijnboer voor. Het geheim van zijn succes is geworteld in twee gefingeerde lichamelijke gebreken: hij doet alsof het stottert en hardhorend is. Hierdoor raken zijn gesprekspartners snel ongeduldig en zijn ze geneigd hem de woorden uit de mond te trekken. Aldus worden zij ertoe verleid de voornemens en gedachten van de wijnboer te formuleren en vergeten die van henzelf. Zij verplaatsen zich met andere woorden zozeer in de man, dat zij hun eigen belang uit het oog verliezen en deals sluiten die gunstiger zijn voor hem dan voor henzelf. Dit verhaal laat zich lezen als een illustratie van de betekenis die vragen, actief luisteren en samenvatten kunnen hebben bij het sturen van een vergadering. Creëer een werkzame en enigszins informele sfeer en varieer de werkwijze Wissel discussiëren af met andere gespreksvormen. Bespreek ideeën of problemen in kleine groepen. Laat de deelnemers opinies en ideeën eerst bij hun buurvrouw of buurman aftasten. Laat ieder zijn gedachten eerst opschrijven. Houd een (willekeurig) rondje zonder interrupties (pas op voor herhaling). Maak gebruik van flip-over, projector, whiteboard. Bewaak de sfeer en de spelregels respecteer elkaars mening; geen idee of mening is gek of niet relevant ; niemand heeft gelijk ; lachen is nodig; standpunten zijn geen belangen. Open de vergadering met een krachtige, opwekkende boodschap. De wijze waarop een vergadering aanvangt, zet de toon voor wat volgt. Bereid de opening voor. Geef aan wat u van de vergadering verwacht, vertel een parabel, grap anekdote of iets anders dat de deelnemers doet opveren en meteen op het juiste spoor zet. Houd rekening met verborgen agenda s. Begin met een rondje highlights en laat humor toe. Soms is het raadzaam om aandacht te besteden aan verborgen agenda s. U kunt bijvoorbeeld een vergadering beginnen met een rondje highlights, waarbij elke deelnemer kort kan zeggen wat hem of haar sterk bezighoudt of zojuist is overkomen, zodat de lucht boven de vergadering zich ontlaadt en opklaart. Ook een grap op zijn tijd kan geen kwaad. Lachen heeft vaak een louterende en positieve uitwerking. Het kan fungeren als bliksemafleider bij oplopende spanningen of als katalysator bij het ontwikkelen van nieuwe ideeën en andere gezichtspunten. 10

14 Leiderschap De voorzitter leidt de vergadering. Hij/zij geeft sturing aan het gesprek of de discussie en zorgt dat het proces goed verloopt. De voorzitter bewaakt de afgesproken regels van het spel. Dit vereist een goede balans tussen actief structuur aanbrengen (onderwerpen inleiden en afronden, gesprekstijd van deelnemers bewaken en soms beperken, voorstellen doen, conclusies trekken) en het stimuleren van de deelnemers (ruimte geven, uitdagen om nieuwe ideeën te onderzoeken). Situationeel voorzitten Een voorzitter die zich sterk op ondersteuning van het groepsproces richt, loopt het risico het gewenste resultaat niet (snel) te bereiken. Wie daarentegen het resultaat voorop stelt, komt gauw in een vicieuze cirkel terecht. Hoe meer hij denkt inhoudelijk te moeten sturen, des te meer zal hij bijdragen van anderen beschouwen als een aanval op zijn positie. Als hun inbreng niet wordt beloond, worden de deelnemers passief. Resultaat: de voorzitter moet alles alleen doen. Een voorzitter zal de juiste balans moeten vinden tussen groepsondersteuning en inhoudelijke sturing. Naarmate de teamleden meer bereid en in staat zijn verantwoordelijkheid te nemen en taken uit te voeren is een delegerende, coachende stijl op zijn plaats. Is die bereidheid en bekwaamheid er minder, dan is een directieve, participerende stijl adequater. De kunst is om deze stijlen functioneel toe te passen naar gelang de situatie: onbekwame, ongemotiveerde of onzekere deelnemers: veel sturing, weinig ondersteuning - directief; onbekwame maar gemotiveerde deelnemers: veel sturing, veel ondersteuning - participatief; bekwame maar ongemotiveerde deelnemers: weinig sturing, veel ondersteuning - delegerend; bekwame en gemotiveerde deelnemers: weinig sturing, weinig ondersteuning - coachend. Enkele tips Betrek de deelnemers. Vat samen als men vastloopt in een woordenbrij. Interumpeer wanneer iemand afdwaalt. Stel zwijgers vragen, vraag ze eens als eerste een reactie te geven. Perk werkgroepleden in die gaan overheersen. Soms is men niet gewend even een stilte te verduren en begint men meteen met praten. Hou oog voor emoties. Benoem ze eventueel. Neem de tijd om stoom af te blazen. Anders zullen de emoties de rest van de bijeenkomst beïnvloeden of verstoren. Let op de plaatsinname zorg dat de voorzitter goed zicht heeft op alle deelnemers; wissel per vergadering van plaats; zet kemphanen niet tegenover of naast elkaar; wie tegenover elkaar zitten, bejegenen elkaar anders dan wie naast elkaar zitten, alleen al omdat zij elkaar in de ogen kunnen kijken en gemakkelijker kunnen interrumperen. 11

15 12

16 Luisteren en samenvatten De deelnemers aan de werkgroepen hebben verschillende ervaringen met het ouder worden en waar ze in de huidige situatie tegen aanlopen.. Ze hebben allemaal een andere motivatie om mee te werken aan de werkgroepen. Dit heeft tot gevolg dat ze op een verschillende manieren luisteren naar wat een spreker en andere deelnemers te vertellen hebben. De eigen ervaringen worden constant naast wat ze van anderen horen gelegd. Vragen, opmerkingen en reacties komen voort uit deze interactie tussen wat ze ter plekke horen en het checken met de eigen ervaring of eigen informatie. Niet alle deelnemers zullen hun reactie of vraag op een even heldere manier stellen. Sommigen kunnen midden in een eigen ervaring beginnen. Anderen beginnen bij het begin en vermelden iedere gebeurtenis of gedachte. Als luisteraar denkt u dan: waar gaat dit naar toe? Wat is de bedoeling van dit verhaal? Weer anderen zien de spreker als een verlengstuk van de organisatie die zij/hij vertegenwoordigt van komt en kunnen ineens de spreker heftig persoonlijk gaan aanvallen. Als gespreksleider bent u verantwoordelijk dat het gesprek of de discussie in goede banen wordt geleid. Een van de instrumenten die u hier voor heeft is actief luisteren, samenvatten en vragen stellen. Lichaamshouding Actief luisteren houdt in dat u in zowel uw houding als uw reactie de spreker laat zien dat u naar haar/hem luistert en hoort wat zij/hij te vertellen heeft. In uw houding laat u dat zien door de spreker aan te kijken, te knikken, soms te glimlachen en op een actieve manier te staan of zitten. Een open houding houdt in dat u open staat voor de ander. Dit komt terug in uw houding en u vermijdt afwerende gebaren en lichaamshouding. Afwerende gebaren zijn: wegkijken, zuchten, met uw ogen rollen, hand als een stopsignaal opsteken. Ook de armen of benen kruisen zijn afwerende lichaamshoudingen. Wegdraaien, met uw rug naar iemand zitten eveneens. Een open lichaamshouding is naar de spreker toegekeerd, handen open, voeten naast elkaar. Actief luisteren en samenvatten We luisteren dagelijks naar wat een ander ons mee te delen heeft. We zijn daar dus redelijk bedreven in en zijn ons er nauwelijks bewust van dat we dat doen. In het dagelijkse leven hindert het vaak niet of we erg precies zijn in het luisteren. We weten vaak wel wat de ander bedoelt. En dat is ook zo. Maar het is tegelijk een valkuil. We hebben het niet in de gaten als de ander het toch niet zo bedoelt als u denkt dat zij/hij het bedoelt. Door extra aandacht te besteden aan het luisteren kunt u dit voorkomen. Bij een discussie is het belangrijk dat de deelnemers elkaar goed begrijpen. Als discussieleider kunt u dit proces helpen door actief te luisteren. Actief luisteren kan men onderverdelen in drie stappen: 1. Letterlijk herhalen. 2. Proberen te begrijpen. 3. Terugkoppelen. Stap 1 Letterlijk herhalen Door letterlijk te herhalen wat iemand zegt laat u de ander weten dat u gehoord heeft wat zij/hij tegen u heeft gezegd. Hoe langer iemand aan het woord is hoe moeilijker dat is. Het is de kunst om dan een kernzin of kernzinnen te selecteren en die letterlijk te herhalen. Bijvoorbeeld: U vertelt dat u taxivergoeding heeft 13

17 aangevraagd, maar dat die om onduidelijke redenen is afgewezen. Volgens u weten die ambtenaren niet waar ze mee bezig zijn. Door het te herhalen wordt het de spreker soms ook duidelijker wat zij/hij gezegd heeft. Stap 2 Proberen te begrijpen De tweede stap is om te proberen te begrijpen wat iemand gezegd heeft. Wat mensen vertellen heeft vaak een inhoudelijke kant en een emotionele kant. De inhoudelijke kant gaat meer over de feiten. De emotionele kant betreft de manier waarop de spreker zich tot het onderwerp verhoudt. Wat de spreker voelt en vindt. Beide kanten zijn belangrijk bij het actief luisteren. Vraag u af waarom iemand op deze manier reageert. Wat wil de spreker met de opmerking of de vraag? Informatie geven, een vraag stellen, een mening geven, frustraties uiten of een ervaring delen? Stap 3 Terugkoppelen Door terug te koppelen of u het goed heeft begrepen zorgt u ervoor dat de deelnemer zich gehoord en serieus genomen voelt. De deelnemer kan nog aanvullen of corrigeren. Het checken doet u met vragen als: Heb ik het goed begrepen? Zou ik het zo kunnen formuleren Bedoelt u dat? Vat ik het zo goed samen? In het eerste voorbeeld: Begrijp ik het goed dat u een taxivergoeding heeft aangevraagd, maar dat die om onduidelijke redenen is afgewezen? Of: Door uw opmerking over de ambtenaren die niet weten wat ze doen krijg ik de indruk dat u zich behoorlijk gefrustreerd voelt. Het lijkt alsof uw belang maar niet wil doordringen tot de ambtenaren. Klopt dit? Door de emotie of de achterliggende gedachten te verwoorden voor de spreker kunt u de boodschap verhelderen voor de spreker en het publiek. Emoties Deelnemers worden soms gehinderd in het luisteren door gevoelens van boosheid en frustratie. Problemen met de aanvraag van regelingen, langdurige procedures en vervelende reacties van personen kunnen persoonlijk worden opgevat. Men raakt daardoor geblokkeerd en kan zich moeilijker openstellen voor het zoeken naar oplossingen. Door de gevoelens te erkennen maakt u de weg vrij om verder te gaan. U kunt als gespreksleider de emoties benoemen en erkennen. Bijvoorbeeld: U klinkt behoorlijk gefrustreerd hierover, klopt dat? Of Ik krijg de indruk dat de reactie van die ambtenaar u behoorlijk dwars zit, klopt dat? U kunt de aanwezigen zelfs vragen of zij het gevoel herkennen. Daarmee maakt u ruimte voor de deelnemers om ook die kant van hun ervaringen kwijt te kunnen. Het benoemen van positieve ervaringen en de bijbehorende gevoelens bevorderen een sfeer van: zo kan het ook! Bijvoorbeeld: U was er zeker wel blij mee dat die ambtenaar zich persoonlijk met uw zaak bemoeide? Uw eigen emoties Uw eigen ervaringen en reacties van anderen kunnen uzelf ook beïnvloeden. U kent dat vast wel. Als iemand geagiteerd reageert, wordt u zelf ook makkelijk geagiteerd. Wees hier van bewust en blijf actief luisteren. Benoem desnoods uw eigen gevoel. Bijvoorbeeld: Ik merk dat dit erg veel emoties bij iedereen oproept, ook bij mij. U kunt het laten volgen door voor te stellen hoe u daarmee verder wilt gaat (wel aandacht schenken, even parkeren, na de pauze op terugkomen et cetera). 14

18 Vragen en meningen Vragen zijn er in verschillende soorten. Sommige vragen zullen informatie betreffen. Andere vragen vereisen een antwoord van de ander/de spreker. Soms is een vraag vooral een manier om de eigen mening kwijt te kunnen. Bijvoorbeeld: Vindt u niet dat de indicatiecommissie eigenlijk uitgaat van wat aan zorgaanbod mogelijk is, in plaats van te kijken welke behoefte er aan zorg is? Deze vraagsteller heeft daarover zelf natuurlijk al een duidelijke mening. Waarschijnlijk wil zij of hij die ook graag vertellen. U kunt als gespreksleider dit stimuleren door te vragen of zij/hij daar een voorbeeld van heeft. Of u kunt vragen: Kunt u de vraag toelichten? Heeft u daar misschien ervaring mee? 15

19 16

20 Feedback geven Drie onderdelen Het voordeel van een cursussituatie is, dat men kan oefenen met vaardigheden in een veilige omgeving. Cursisten kunnen elkaar helpen door elkaar feedback te geven. Goede feedback geeft de ontvanger een kans om iets te leren over haar/zijn gedrag en het effect dat het op anderen heeft. De feedbackgever wordt zich door het geven van de feedback vaak ook bewuster van wat belangrijke leerpunten zijn. Een goed hulpmiddel is om feedback te verdelen in drie onderdelen: 1. waarneming: ik zie, hoor, voel 2. het effect op jou: dit komt op mij over, het doet mij, ik vind 3. advies: ik adviseer je om De valkuil waar iedereen wel eens instapt is het gedrag van een ander te snel interpreteren en daarmee van een waardeoordeel voorzien. Uw interpretatie is dan een samenvatting van wat u heeft gezien, hoe het op u overkomt en wat u ervan vindt. Bijvoorbeeld: U staat voor de groep alsof u er geen zin in hebt. Degene die dat over zichzelf hoort voelt de kritiek en zal zich misschien geroepen voelen zich te verdedigen. Ik heb er best zin in. Waarom de feedbackgever die indruk heeft dat zij/hij er geen zin in heeft is hem/haar nog niet duidelijk. Effectiever is om te zeggen: Bij de presentatie keek u ons niet aan, maar was uw blik over ons heen gericht. Uw stem was zacht en ik kon soms slecht horen. Dat komt op mij over alsof uzelf niet geïnteresseerd bent in wat u te vertellen hebt en dan verlies ik ook de interesse om te blijven luisteren. Ik adviseer ons (mij) af en toe aan te kijken, contact te houden met de groep. Gebruik ook uw stem en praat wat harder. Bij feedback geven is het dus belangrijk om goed te observeren en uzelf af te vragen wat het nu is dat u die indruk of het gevoel geeft. Hoe duidelijker u dit kan verwoorden, hoe meer de ander eraan heeft. Ad 1 De waarneming Zeg wat u feitelijk opmerkt, zonder oordelen en zonder interpetaties. Richt feedbeack op gedrag of prestaties, niet op de persoon, diens karakter of lichamelijke kenmerken. Berperk u tot wat de ander kan veranderen. Ad 2 Het effect op u Geef aan hoe het gedrag, de waarneming op u overkomt en welk effect dit op u heeft. Geef daarna pas, en alleen indien nodig, ook uw oordeel over wat u heeft waargenomen en wat u ervan vindt. Vaak is het voldoende om aan te geven hoe het gedrag op u overkomt. Ad 3 Het advies Geef zo concreet mogelijk weer wat de ander beter zou kunnen doen of juist zou kunnen laten. Soms is het niet opportuun om advies te geven en kan het averechts werken. In leersituaties, zoals workshops, werkt het vaak goed, omdat het ook voor de feedbackgever verhelderend werkt. In plaats van ik miste betrokkenheid wordt het ik vind het prettig als je mij af en toe aankijkt. Positieve feedback Geef ook positieve feedback. Het is belangrijk dat u ook hoort wat u wel goed doet. Gebruik nooit het woord maar in de zin van: Je hebt een prettige stem, maar soms wat te luid. Door het woord maar ontkracht u uw positieve kritiek. Je hebt een prettige stem. (pauze) Soms, wanneer je heel enthousiast bent, ben 17

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Toelichting. Intervisie

Toelichting. Intervisie Toelichting Intervisie December 2010 1. Wat is intervisie? Naast opleiding en training is gezamenlijke reflectie op het eigen handelen voor dierenartsen een goede manier om zich te ontwikkelen. Door in

Nadere informatie

)*.-2%* Thema TEAM. Module 3: Feedback geven en ontvangen "#$%&%&'()*$)+%&'(,-.$'*'%/)+-(,#*0-//%*&$1/

)*.-2%* Thema TEAM. Module 3: Feedback geven en ontvangen #$%&%&'()*$)+%&'(,-.$'*'%/)+-(,#*0-//%*&$1/ Thema TEAM Module 3: Feedback geven en ontvangen Voorbeeld van het begin van de training feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen Het geven van effectieve feedback is een waardevol hulpmiddel

Nadere informatie

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK De manier waarop je met collega s omgaat, roept effecten op bij hen. De manier waarop je je gedraagt, dingen zegt, doet of juist laat, maakt dus op anderen een bepaalde

Nadere informatie

Communicatie. ontvanger. zender. boodschap. kanaal. feedback

Communicatie. ontvanger. zender. boodschap. kanaal. feedback FEEDBACK GEVEN EN ONTVANGEN Communicatie coderen decoderen zender boodschap kanaal ontvanger feedback - interpretatiekader Communicatie LSD Techniek - Luisteren - Samenvatten - Doorvragen LSD Techniek

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Training. Vergaderen

Training. Vergaderen Training Vergaderen Halide Temel 1-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Opdracht Luciferspel 6 Theorie 7 Opdracht - Vergaderen 12

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Inleiding 2. Wie is Christine? 4. Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5. Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6

Inleiding 2. Wie is Christine? 4. Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5. Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6 Inhoudsopgave Inleiding 2 Wie is Christine? 4 Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5 Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6 Tip 3: Geef feedback over uw waarneming en vermijd interpretaties

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren BEGRIJP JE WAT IK ZEG? Over communicatie, luisteren en vooroordelen Situering Om op een zinvolle manier met elkaar te communiceren, heb je veel vaardigheden nodig. De doelstellingen van deze trainingsachtige

Nadere informatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie Leerkrachtinformatie (dubbele les) Lesduur: 2 x 50 minuten (klassikaal) Introductie van de activiteit 1. Deze klassikale les bestaat uit twee delen: Voorbereiding Uitvoering voorbereiding Lesduur: 50 minuten

Nadere informatie

Actief luisteren (De ander helpen zo duidelijk mogelijk te zijn)

Actief luisteren (De ander helpen zo duidelijk mogelijk te zijn) Actief luisteren (De ander helpen zo duidelijk mogelijk te zijn) Laat de ander merken dat je echt luistert door je houding en ogen. Laat merken dat je aandacht op hem/haar gericht is. Stel zoveel mogelijk

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

HOE LAAT IK MEDEWERKERS

HOE LAAT IK MEDEWERKERS MANAGEMENT Een zelfstandige medewerker is een tevreden medewerker HOE LAAT IK MEDEWERKERS ZELFSTANDIG FUNCTIONEREN? De ene mens is de andere niet. Sommigen zijn blij met een chef die aan hen geducht leiding

Nadere informatie

Tuesday, February 8, 2011. Opleiding Interactieve Media

Tuesday, February 8, 2011. Opleiding Interactieve Media Opleiding Interactieve Media Inhoud Inleiding presenteren 1. Voorwerk 2. Middenstuk 3. Begin presentatie 4. Einde presentatie 5. Visuele middelen 6. Non-verbale communicatie 7. Opdracht 8. Criteria 1.

Nadere informatie

o Gericht op verleden o Focus op oordelen o Eenrichtingsverkeer o Passieve bijdrage van de medewerker o Gericht op formele consequenties

o Gericht op verleden o Focus op oordelen o Eenrichtingsverkeer o Passieve bijdrage van de medewerker o Gericht op formele consequenties Het zorgen voor een goede basis. Elk bedrijf wil een goed resultaat halen. Dat lukt beter als u regelmatig met uw medewerkers bespreekt hoe het gaat, hoe dingen beter zouden kunnen en wat daarvoor nodig

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus

Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus pag.: 1 van 5 Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus Ieder mens heeft een persoonlijke stijl van beïnvloeden. De een is meer gericht op het opbouwen

Nadere informatie

VERGADEREN VOOR DUMMIES

VERGADEREN VOOR DUMMIES VERGADEREN VOOR DUMMIES DE AGENDA VASTSTELLEN Er zijn verschillende soorten agendapunten: Open Bij open agendapunten zijn er nog geen plannen gemaakt, er is nog geen concreet voorstel. De discussie is

Nadere informatie

III. Schakelen tussen communciatieniveaus

III. Schakelen tussen communciatieniveaus III. Schakelen tussen communciatieniveaus Herkent u de volgende situaties? o 'Nu heb ik al een paar keer aan mijn medewerker gevraagd of hij uit wil leggen wat er precies aan de hand is; maar hij geeft

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

2: vergaderen VASTE VOORZITTER EN NOTULIST

2: vergaderen VASTE VOORZITTER EN NOTULIST 2: vergaderen Als je lid bent van een studentenraad, vergader je vaak. Je hebt vergaderen met de studentenraad, maar ook vergaderingen met het College van Bestuur en de Ondernemingsraad (OR). Gemiddeld

Nadere informatie

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Themabundel Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Assistent medewerker Dit project is mede mogelijk gemaakt met een bijdrage uit het Europees Sociaal Fonds Voorwoord Deze themabundel is bedoeld

Nadere informatie

10 tips over besluitvorming

10 tips over besluitvorming 10 tips over besluitvorming Meer weten? www.vergaderendoejezo.nl Bel of mail Carla: 06-20809676 of info@vergaderendoejezo.nl. 10 tips over besluitvorming Besluitvorming is noodzakelijk bij vergaderingen.

Nadere informatie

Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1

Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1 Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1 De manier waarop je met elkaar omgaat en hoe je met elkaar in gesprek gaat is belangrijk in het dagelijks werk. Het helpt je elkaar beter te begrijpen

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie, projectteam en netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Plaats op de kwalificatiekaart

Plaats op de kwalificatiekaart Gespreks- en overlegvaardigheden Handout Plaats op de kwalificatiekaart Instructie Motivatie Correctie Informatie (ouders) Feedback Slecht nieuws Vergaderingtechniek Spelregels overleg (stemrecht/- procedure

Nadere informatie

IJSHOCKEY SPORTLEIDER 1

IJSHOCKEY SPORTLEIDER 1 BELANG VAN COMMUNICATIE Alles wat u doet als teambegeleider/sportleider gebeurt via communicatie, zoals het motiveren van spelers, het luisteren naar spelers, het oplossen van de problemen in het team,

Nadere informatie

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen Moraal Resultaatgericht Coachen coaching & training voor bedrijven en particulieren Hoornplantsoen 64 2652 BM Berkel en Rodenrijs telefoon 010-5225426 Hoornplantsoen 64 mobiel 06-40597816 info@resultaatgericht-coachen.nl

Nadere informatie

1 SITUATIE 2 TEST. Als ik luister denk ik niet aan andere zaken. Ik laat mensen uitpraten. Ik plaats wat ik hoor in een duidelijk kader

1 SITUATIE 2 TEST. Als ik luister denk ik niet aan andere zaken. Ik laat mensen uitpraten. Ik plaats wat ik hoor in een duidelijk kader LUISTEREN drs. W. Bontenbal 1 SITUATIE Wanneer u naar een lied luistert, luistert u dan naar de tekst of naar de muziek? Stelt u zich voor dat u zojuist bij een enerverende vergadering vandaan komt, u

Nadere informatie

Het functioneringsgesprek

Het functioneringsgesprek Het functioneringsgesprek Gewoon betrokken Werknemer Het functioneringsgesprek Gewoon betrokken Inhoudsopgave Inleiding... 5 Wat is een functioneringsgesprek?... 7 Waarom is een functioneringsgesprek

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand Ronald Dingerdis Inhoudsopgave Over Dingerdis Customer Care Inleiding 1. Situaties die weerstand oproepen 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand 3. Omgaan met weerstand van anderen 4. Omgaan met

Nadere informatie

Definitiefase fase 2

Definitiefase fase 2 Definitiefase fase 2 Nu dat jullie als projectteam de startnotitie af hebben, kunnen jullie beginnen met de volgende fase: jullie gaan de startnotitie uitbreiden tot een projectplan en jullie gaan de rollen

Nadere informatie

Relaties Hanteren. Leesteksten bij het onderdeel Samenvatten. Pagina 1 van 6

Relaties Hanteren. Leesteksten bij het onderdeel Samenvatten. Pagina 1 van 6 Relaties Hanteren Leesteksten bij het onderdeel Samenvatten Pagina 1 van 6 Responscategorieën Hulpverleners kunnen op verschillende manieren leiding geven aan een gesprek. Deze vormen van reacties van

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking.

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel

Nadere informatie

een functioneringsgesprek verschilt naar aard en doel van een evaluatie of beoordelingsgesprek

een functioneringsgesprek verschilt naar aard en doel van een evaluatie of beoordelingsgesprek Het functioneringsgesprek Wat Een functioneringsgesprek is een periodiek gesprek tussen de medewerker en de direct leidinggevende over het werk (inhoud en uitvoering van het werk, werksfeer en werkomstandigheden)

Nadere informatie

ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS

ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS Geef de voorbereidingsvragen aan je medewerkers enkele dagen voor het gesprek plaatsvindt Bereid jezelf goed voor door de

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

1. Niet-selectieve luistervaardigheden Je volgt de verteller en je oefent geen/weinig invloed uit op het gesprek

1. Niet-selectieve luistervaardigheden Je volgt de verteller en je oefent geen/weinig invloed uit op het gesprek Hoodstuk 1 Luistervaardigheden 1. Niet-selectieve luistervaardigheden Je volgt de verteller en je oefent geen/weinig invloed uit op het gesprek Laten merken aan de verteller dat je aandachtig luisterd.

Nadere informatie

Sollicitatiegesprekken volgens de STAR methode

Sollicitatiegesprekken volgens de STAR methode Sollicitatiegesprekken volgens de STAR methode Tijdens sollicitatiegesprekken wil je zo snel en zo goed mogelijk een kandidaat voor een openstaande functie selecteren. De STAR vragenmethode is een gedegen

Nadere informatie

Een dierbare verliezen

Een dierbare verliezen Patiënteninformatie Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en de gevoelens die u daarover kunt hebben Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en

Nadere informatie

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Trainershandleiding Brugklas Bikkels versie 2014 Inhoudsopgave Introductie Organiseer je training Praktische tips De werkmap Powerpoint presentatie Ouderbrieven Draaiboek Bijeenkomst 1 Bijeenkomst 2 Bijeenkomst

Nadere informatie

Draaiboek voor een gastles

Draaiboek voor een gastles Draaiboek voor een gastles Dit draaiboek geeft jou als voorlichter van UNICEF Nederland een handvat om gastlessen te geven op scholen. Kinderen, klassen, groepen en scholen - elke gastles is anders. Een

Nadere informatie

18-9-2014. Pedagogische opleiding theorie. Doelstellingen. Doelstellingen. Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback. De kennis over de begrippen:

18-9-2014. Pedagogische opleiding theorie. Doelstellingen. Doelstellingen. Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback. De kennis over de begrippen: Pedagogische opleiding theorie Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback Doelstellingen De kennis over de begrippen:, feedback, opleiden en leren kunnen uitdrukken en verfijnen Doelstellingen De voornaamste

Nadere informatie

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan De ontwikkeling van vrouwen en meisjes in het rugby heeft de afgelopen jaren flink aan momentum gewonnen en de beslissing om zowel heren als dames uit te laten komen op het sevenstoernooi van de Olympische

Nadere informatie

WERKBOEK Loopbaanbegeleiding

WERKBOEK Loopbaanbegeleiding WERKBOEK Loopbaanbegeleiding DOELEN STRATEGIEËN JE CV STERKTES EN ZWAKTES VAARDIGHEDEN SOLLICITATIE BRIEF SOLLICITATIE GESPREK LEREN OMGAAN MET STRESS KOM OP VOOR JEZELF LEREN OMGAAN MET CONFLICTEN Waarom

Nadere informatie

Time management - logboekanalyse en Eisenhowerschema

Time management - logboekanalyse en Eisenhowerschema pag.: 1 van 5 Time management - logboekanalyse en Eisenhowerschema Tijd is een schaars goed. U heeft als inkoper slechts een beperkte hoeveelheid tijd tot uw beschikking om uw taken uit te voeren. Deze

Nadere informatie

Handleiding Verbetercheck in teams

Handleiding Verbetercheck in teams Handleiding Verbetercheck in teams Praktisch hulpmiddel om de Verbetercheck in een team toe te passen 22 maart 2011 Betrokken partijen: Teksten en advies: Huub Pennock en Alex van der Wal 1 Inleiding De

Nadere informatie

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013 Effectief feedback geven en ontvangen Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, nderwijsinspectie 2013 Inleiding Deze handleiding is geschreven ter ondersteuning van het gebruik van het

Nadere informatie

Het houden van een spreekbeurt

Het houden van een spreekbeurt Het houden van een spreekbeurt In deze handleiding staan tips over hoe je een spreekbeurt kunt houden. Waar moet je op letten? Wat moet je wel doen? En wat moet je juist niet doen? We hopen dat je wat

Nadere informatie

Communiceren met ouders. Silke Jansen Orthopedagoog Gezin en Gedrag REC 4 Vierland

Communiceren met ouders. Silke Jansen Orthopedagoog Gezin en Gedrag REC 4 Vierland Communiceren met ouders Silke Jansen Orthopedagoog Gezin en Gedrag REC 4 Vierland Inhoud van de workshop 1. Kind binnen systeem 2. School en ouders gelijkwaardig? 3. Richtlijnen bij oudercontacten 4.

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Derks & Derks B.V. Derks & Derks Interviewkalender Interviewtips met humor belicht. Tel. 033-472 80 87 www.derksenderks.nl. adviseurs in human talent

Derks & Derks B.V. Derks & Derks Interviewkalender Interviewtips met humor belicht. Tel. 033-472 80 87 www.derksenderks.nl. adviseurs in human talent 2012 Derks & Derks Interviewkalender Interviewtips met humor belicht. Derks & Derks Interviewkalender Weet wat je wil meten Voor een goed interview is een scherp functiebeeld noodzakelijk. Zorg ervoor

Nadere informatie

READER STUDENTENCOACH

READER STUDENTENCOACH READER STUDENTENCOACH VO Reader studentencoch VO 1 Inleiding Voor jullie ligt de reader die hoort bij het project studentencoach (het coachen van jongerejaars studenten door ouderejaars). In deze reader

Nadere informatie

Onderneem met zin! Hoe komen we aan inkomsten?

Onderneem met zin! Hoe komen we aan inkomsten? Hoe komen we aan inkomsten? Onderneem met zin! Jos van der Horst PABO Andragologie.COM 1956 (goed wijnjaar) 1987: Commissie Dekker Bereidheid tot Verandering Antwoord 1: Waarom zijn wij er? Ons geloof,

Nadere informatie

GESPREKKEN VOEREN NEDERLANDS AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG:

GESPREKKEN VOEREN NEDERLANDS AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG: AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG: - Kun je een verzorgde brief schrijven. - Kun je op een juiste manier werkwoorden vervoegen. - Schrijf je op een juiste manier in meervoud. - Gebruik je hoofdletters op een

Nadere informatie

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Zwaantina van der Veen / Dymphna Meijneken / Marieke Boekenoogen Stad met een hart Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2

Nadere informatie

Coachend Leidinggeven Waaier met informatie en tips voor gezond en efficiënt werken

Coachend Leidinggeven Waaier met informatie en tips voor gezond en efficiënt werken Coachend Leidinggeven Waaier met informatie en tips voor gezond en efficiënt werken Relatie Coachen Communicatie Aan de slag Aandacht geven Aandacht aan iemand geven betekent jezelf open stellen voor wat

Nadere informatie

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels versie 2016 Inhoudsopgave Introductie 4 Verantwoording Methodiek 5 Doorgaande lijn Po en Vo 6 Preventief en curatief 7 Organiseer je les 8 Praktische tips

Nadere informatie

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg INHOUDSOPGAVE 1. Het initiatief tot een gezamenlijk huisbezoek: wie en wanneer? Pagina 1 2. Voorbereiding van het gezamenlijk huisbezoek Pagina 1 3. Uitvoering van het gezamenlijk huisbezoek / het gesprek

Nadere informatie

Vergaderen. Auteur: Mark van der Lee. Plaats: Delft. Datum: 17 januari 2014. Organisatie: Haagsche Hogeschool Delft

Vergaderen. Auteur: Mark van der Lee. Plaats: Delft. Datum: 17 januari 2014. Organisatie: Haagsche Hogeschool Delft Vergaderen Auteur: Mark van der Lee Plaats: Delft Datum: 17 januari 2014 Organisatie: Haagsche Hogeschool Delft Binnen projecten is het erg belangrijk dat er communicatie is. Dit kan op verschillende manieren

Nadere informatie

Communicatie op de werkvloer

Communicatie op de werkvloer Communicatie op de werkvloer Voor een goede communicatie op de werkvloer is het noodzakelijk dat we letterlijk dezelfde taal spreken. Een goede kennis van het vakjargon is dan ook erg belangrijk. Net zo

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

Kaarten voor Leerling-bemiddeling

Kaarten voor Leerling-bemiddeling Math Boesten Communicatie & Conflicthantering Mediation Training Coaching Arno Callemeijn Communicatie & Conflicthantering Mediation Training Coaching Kaarten voor Leerling-bemiddeling Een handzaam hulpmiddel

Nadere informatie

Profiles Performance Indicator TM Persoonlijk rapport

Profiles Performance Indicator TM Persoonlijk rapport PPI Rapport is bestemd voor Profiles Performance Indicator TM Onderzoek dat is afgelegd op: 03/26/2010 Afgedrukt: 05/25/2014 VERTROUWELIJK Profiles International, the Netherlands b.v. Beysterveld 275 Amsterdam,

Nadere informatie

Handreiking Kalibreersessies. Auteur. Daan Andriessen. met medewerking van Irene van der Marel, Stijn Bollinger en Martine Ganzevles.

Handreiking Kalibreersessies. Auteur. Daan Andriessen. met medewerking van Irene van der Marel, Stijn Bollinger en Martine Ganzevles. Auteur Daan Andriessen met medewerking van Irene van der Marel, Stijn Bollinger en Martine Ganzevles Handreiking Kalibreersessies Inlichtingen Lectoraat Methodologie van Praktijkgericht Onderzoek 06-42605375

Nadere informatie

Vraag het de patiënt. En: Durf te luisteren. Irèn Alders, Stichting Tinkerbell Patiëntencoach. Zwolle. 4 februari 2013

Vraag het de patiënt. En: Durf te luisteren. Irèn Alders, Stichting Tinkerbell Patiëntencoach. Zwolle. 4 februari 2013 Vraag het de patiënt En: Durf te luisteren Irèn Alders, Stichting Tinkerbell Patiëntencoach Zwolle 4 februari 2013 Instructie voor tafelbegeleiders bij de thema-avonden georganiseerd door de DVN in samenwerking

Nadere informatie

Handleiding Facilitator

Handleiding Facilitator Handleiding Facilitator Tips voor het faciliteren van een bijeenkomst In onderstaand document staan tips beschreven voor het begeleiden van een bijeenkomst (groepssessie, workshop); het starten van de

Nadere informatie

Pedagogische aanpak op de St. Plechelmusschool

Pedagogische aanpak op de St. Plechelmusschool Pedagogische aanpak op de St. Plechelmusschool Ons uitgangspunt is het welbevinden en positief gedrag van leerlingen te bevorderen. Wij gaan uit van: Goed gedrag kun je leren Om dit te bereiken werken

Nadere informatie

Competenties op het gebied van Management en Leidinggeven

Competenties op het gebied van Management en Leidinggeven P E O P L E I M P R O V E P E R F O R M A N C E Com puterw eg 1,3542 D P U trecht Postbus 1087,3600 BB Maarssen tel.0346-55 90 10 fax 0346-55 90 15 w w w.picom pany.nl servicedesk@ picom pany.nl Het PiCompany

Nadere informatie

Het verlies van een dierbare

Het verlies van een dierbare Het verlies van een dierbare Het Zorgpad Stervensfase is gebaseerd op de Liverpool Care Pathway for the dying patient (LCP). De LCP is door het Erasmus MC Rotterdam en het IKNL locatie Rotterdam integraal

Nadere informatie

Mats Werkt! WWW.MATSWERKT.NL DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER.

Mats Werkt! WWW.MATSWERKT.NL DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER. Mats Werkt! DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER. WWW.MATSWERKT.NL Mats werkt: Dé cursus voor het begeleiden van mensen met een arbeidsbeperking op de werkvloer.

Nadere informatie

Communiceren met de achterban

Communiceren met de achterban 1 Communiceren met de achterban Je wilt weten hoe je het beste communiceert met de achterban. Je wilt direct aan de slag en snel resultaten. Je hebt een hoe-vraag. Zoals iedereen. Maar als je werkelijk

Nadere informatie

Hand-out behorende bij de training. Werkoverleg. Voor iedereen, door iedereen

Hand-out behorende bij de training. Werkoverleg. Voor iedereen, door iedereen Hand-out behorende bij de training Werkoverleg Voor iedereen, door iedereen Itasc Nederland B.V. Itasc Nederland B.V. Strijp-S, Videolab 3.038 WTC Amsterdam Torenallee 20 Toren C, level Level 14 5617 BC

Nadere informatie

Efficiënt feedback geven

Efficiënt feedback geven Efficiënt feedback geven Tips Dit document is onderdeel van een set ondersteunend materiaal dat ter download wordt aangeboden aan kopers van De Strategieoach door Jeroen De Flander (ISBN 978 90 8148 733

Nadere informatie

Assertief op het werk

Assertief op het werk Carola van Dijk en Hans Elbers (red.) Assertief op het werk Ikke, ikke, ikke zonder dat de rest... INHOUD Voorwoord 7 Inleiding 9 1 Het verschil tussen subassertief, agressief en assertief gedrag 11 2

Nadere informatie

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Jonge kinderen denken graag na over de wereld. Dat uit zich al heel vroeg in bijvoorbeeld de vragen die ze stellen: waarom,

Nadere informatie

Zonder partners lukt het niet

Zonder partners lukt het niet Zonder partners lukt het niet Vorm een breedspectrum BOEBS-team. Waarom? Hoe? Het BOEBS-team heeft het meeste kans op slagen als het uit een breed gamma van partners is samengesteld, die elk vanuit een

Nadere informatie

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Inleiding De checklist Gesprek voeren 2F is ontwikkeld voor leerlingen die een gesprek moeten kunnen voeren op 2F. In deze handleiding wordt toegelicht hoe de

Nadere informatie

Handleiding Vergadertechnieken

Handleiding Vergadertechnieken Handleiding Vergadertechnieken Zelfstudie en rapporteren Bij OGO leer je niet alleen via het actief deelnemen aan groepsdiscussies, maar ook via het individueel uitvoeren van zelfstudieopdrachten (ZSO).

Nadere informatie

Training Netwerken Forum 12-5-2014

Training Netwerken Forum 12-5-2014 Training Netwerken Forum 12-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Inleiding 6 Opdracht Je eigen netwerk 7 Theorie 8 Opdracht In gesprek

Nadere informatie

Informatie voor ouders

Informatie voor ouders Weerbaarheid Informatie voor ouders Het Centrum voor Jeugd en Gezin ondersteunt met deskundig advies, tips en begeleiding. Een centraal punt voor al je vragen over opvoeden en opgroeien, dat is handig!

Nadere informatie

OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG. Een opleiding om hoger op te komen

OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG. Een opleiding om hoger op te komen OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG 2012 Een opleiding om hoger op te komen 1 OPLEIDING 2012 Ervaring: De training heeft me sterker gemaakt in mijn rol als leidinggevende. Ik heb mijn beleid en doelen

Nadere informatie

Je bent je bewust van je eigen referentiekader en houdt er rekening mee dat anderen handelen vanuit hun referentiekader.

Je bent je bewust van je eigen referentiekader en houdt er rekening mee dat anderen handelen vanuit hun referentiekader. 3. Samen eten Een Afrikaanse vrouw nodigt de Vlaamse buurkinderen uit voor het eten. De buurvrouw komt thuis en vindt haar kinderen niet. Ze is ongerust en maakt zich kwaad. Je gaat toch niet zomaar bij

Nadere informatie

Nieuwsbrief 3 De Vreedzame School

Nieuwsbrief 3 De Vreedzame School Nieuwsbrief 3 De Vreedzame School Blok 3 Blok 3: We hebben oor voor elkaar Blok 3: Algemeen: In dit blok stimuleren we de kinderen om oor voor elkaar te hebben. De lessen gaan over communicatie, over praten

Nadere informatie

Laat de jongeren de test conflictstijlen maken (zie bijlage 1). Naar aanleiding van de uitslag ga je in gesprek.

Laat de jongeren de test conflictstijlen maken (zie bijlage 1). Naar aanleiding van de uitslag ga je in gesprek. Conflicten hanteren Tijd: verdelen over twee bijeenkomsten. Bijeenkomst 1 Laat de jongeren de test conflictstijlen maken (zie bijlage 1). Naar aanleiding van de uitslag ga je in gesprek. De uitkomst van

Nadere informatie

Vakopleiding Wijk- en buurtbeheerder

Vakopleiding Wijk- en buurtbeheerder Vakopleiding Wijk- en buurtbeheerder Informatiebrochure Inhoud Waarom een Vakopleiding Wijk- en buurtbeheerder? 3 Voor wie is de Vakopleiding Wijk- en buurtbeheerder bestemd? 3 Resultaten van de opleiding

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren WE DOEN HET SAMEN Over samenwerking en feedback geven www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren Situering In een inloophuis werk je bijná altijd samen met twee of drie mensen. Vaak is

Nadere informatie

Werkoverleg in de groothandel in Levensmiddelen, Zoetwaren, Tabaksproducten en Bakkerijgrondstoffen

Werkoverleg in de groothandel in Levensmiddelen, Zoetwaren, Tabaksproducten en Bakkerijgrondstoffen Werkoverleg in de groothandel in Levensmiddelen, Zoetwaren, Tabaksproducten en Bakkerijgrondstoffen Maart 2002 INLEIDING Deze brochure is ontwikkeld door vertegenwoordigers van medewerkers en werkgevers

Nadere informatie

Een bespreking voorbereiden, notuleren en voorzitten

Een bespreking voorbereiden, notuleren en voorzitten OPDRACHTFORMULIER Een bespreking voorbereiden, notuleren en voorzitten Naam student: Datum: 1 Lees het handelingsformulier van deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met een medestudent

Nadere informatie

Beleidsplan Leerlingenraad o.b.s. de Schuthoek 2012-2013

Beleidsplan Leerlingenraad o.b.s. de Schuthoek 2012-2013 Document leerlingenraad Beleidsplan Leerlingenraad o.b.s. de Schuthoek 2012-2013 Inhoud: 1. wat verstaan we onder een leerlingenraad? 2. opzet en organisatie van een leerlingenraad a. samenstelling van

Nadere informatie