Muziektherapeutische Sova-training voor Jongeren met een LVB. Paula Huizinga van den Belt. Mei 2013

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Muziektherapeutische Sova-training voor Jongeren met een LVB. www.muzieksova.nl. Paula Huizinga van den Belt. Mei 2013"

Transcriptie

1 Muziektherapeutische Sova-training voor Jongeren met een LVB Paula Huizinga van den Belt Mei 2013 Verantwoordingsdocument voor een muziektherapeutische sociale vaardigheidstraining voor jongeren met een licht verstandelijke beperking. Geschreven in het kader van het afstuderen voor de opleiding muziektherapie aan het ArtEZ Conservatorium te Enschede.

2 SAMENVATTING In dit verantwoordingsdocument staat de theoretische onderbouwing voor de muziektherapeutische sociale vaardigheidstraining (sova) voor jongeren met een licht verstandelijke beperking. De praktische uitwerking van deze methode is te vinden op de website De muziektherapeutische sova-training voor jongeren met een licht verstandelijke beperking werkt aan vier hoofddoelen: contact maken, contact onderhouden, contact begrenzen en conflicthantering. Tijdens de muziektherapie wordt door middel van doelgerichte werkvormen gewerkt aan deze sociale vaardigheden. De therapeut sluit in de therapie zo veel mogelijk aan bij de mogelijkheden en interesses van de jongere. Dit vergroot de motivatie, activiteit en daardoor het effect. Er is veel aandacht voor een veilige en betrouwbare therapeutische relatie, waarin een cliënt positieve ervaringen kan opdoen en zich durft te uiten. De werkwijze van deze muziektherapeutische sova-training is voor een groot deel geënt op de methode Goldstein (1981). Daarin worden de volgende stappen in het therapieaanbod onderscheiden. Modeling: voordoen van het sociaal vaardig gedrag; gedragsoefening: oefenen van sociaal vaardig gedrag; bekrachtiging: belonen van sociaal vaardig gedrag; transfertraining: oefenen van het geleerde gedrag in dagelijkse situaties. De transfertraining is een belangrijk onderdeel. Hierdoor leert een cliënt de sociale vaardigheden in het dagelijks leven, in verschillende situaties toe te passen. Dit proces vindt buiten de therapie plaats. Om dit proces te stimuleren kan de cliënt op de website met behulp van de ik-vragen buiten de therapie gericht aan zijn sova doelen werken. De uitkomsten hiervan komen bij de muziektherapeut terecht. In overleg met de cliënt kan deze informatie worden verwerkt in de muziektherapie. Op muzieksova.nl kunnen geïnteresseerden informatie vinden over de muziektherapeutische sovatraining. Hulpverleners, docenten, ouders en/of verzorgers kunnen zich informeren over de inhoud en doelen van de muziektherapie en, waar mogelijk, in hun benadering naar de cliënt aansluiten bij de doelen van de therapie. Voor de muziektherapeut staan per hoofddoel enkele werkvormen beschreven. Zowel de muziektherapeut als de cliënt moet een wachtwoord invoeren om bij de inhoud van de site te komen.

3 VOORWOORD In het kader van mijn afstuderen ligt hier voor u, mijn eindproduct voor de opleiding muziektherapie. Met het schrijven van deze muziektherapeutische sova-training heb ik geprobeerd om mijn interesse en reeds bestaande kennis te verenigen in mijn rol als muziektherapeut. Het afgelopen jaar heb ik stage gelopen bij Ambiq in Hengelo. Dit is een orthopedagogisch behandelcentrum voor cliënten met een licht verstandelijke beperking. Het werken met deze jongeren was een mooie ervaring waar ik veel van heb geleerd. Muziek sluit aan bij deze jongeren en biedt daardoor veel mogelijkheden om hun sociale vaardigheden te trainen. In deze methode onderbouw ik de werking van muziektherapie voor deze doelgroep en heb geprobeerd om op een toegankelijke manier hier een praktische invulling aan te geven. Ik hoop van harte dat deze muziektherapeutische sova-training een bron van inspiratie is voor iedereen die er interesse in heeft. Ik wil iedereen bedanken die mij hebben begeleid tijdens de ontwikkeling van deze methode, met name Glenn Ripassa, Laurien Hakvoort, Yvette Peters en Stef Nitert. Tot slot wil ik mijn man, Jeroen, bedanken. Voor alle kopjes thee die je mij bracht wanneer ik zat te studeren op zolder. Bedankt voor je onvoorwaardelijke steun in de afgelopen drie studiejaren! Paula Huizinga - van den Belt, Mei 2013

4 INLEIDING SOCIALE VAARDIGHEIDSTRAINING Wat zijn sociale vaardigheden? Verschillende sociale vaardigheidstrainingen... 6 Methode Goldstein... 6 Sociale vaardigheden voor zwakbegaafde jongeren Praktijkboek Goldsteintraining... 7 Sociale vaardigheden op maat L. Hoogsteder (2008)... 8 Zo gaan Saskia en Jerom met elkaar om N. van Kordelaar & M. Schmidt (2007)... 8 Trimbos instituut Conclusie LICHT VERSTANDELIJK BEPERKTE JONGEREN Algemeen Orthopedagogische theorie Comorbiditeit bij jongeren met een LVB Welke sova doelen kunnen worden gedestilleerd uit de beperkingen in het functioneren van een LVB-er? Conclusie DE MUZIEKTHERAPEUTISCHE SOVA-TRAINING Muziektherapie Muziektherapie en Sova-training Muziektherapie en LVB Muziektherapie en Jongeren Inhoud van de muziektherapeutische sova-training Opbouw in fases Werkvormen Muzikale interventies Groepstherapie of individuele therapie Grondhouding van de muziektherapeut De transfer Randvoorwaarden Contra-indicaties BRONNENLIJST... 28

5 INLEIDING Jongeren met een licht verstandelijke beperking (LVB) hebben moeite om zich in te leven in een ander (Beer, Y. de, 2012). Door de cognitieve beperking hebben deze LVB jongeren vaak moeite met het ontwikkelen van hun sociale vaardigheden (sova). Hierdoor doen ze in het sociale verkeer vaak negatieve ervaringen op. Deze ervaringen zijn van grote invloed op hun verdere ontwikkeling en toekomst. De vele negatieve ervaringen leveren frustratie en stress op waardoor gedragsproblemen kunnen ontstaan. Jongeren met een LVB komen meestal in behandeling doordat er sprake is van (ernstige) gedragsproblematiek (Didden, R. (Red.), 2006). Om deze escalaties te voorkomen of te verminderen is het belangrijk dat hun sociale vaardigheden verbeteren. Dit kan met behulp van een sociale vaardigheidstraining (sova-training). Van jongeren met een LVB is bekend dat ze het beste leren door zelf te handelen en daardoor praktijkervaringen op te doen. De meeste sova-trainingen zijn gericht op verbale interventies. In de muziektherapeutische sova-training kan op een non-verbale manier worden gewerkt aan sociale vaardigheden. Doordat ervaringen worden opgedaan door zelf te handelen sluit muziektherapie goed aan bij de beoogde doelgroep. Deze muziektherapeutische sova-training is gericht op verbetering van de sociale vaardigheden van LVB jongeren en het toepassen ervan in het dagelijks leven. Dit verantwoordingsdocument bevat de theoretische onderbouwing van de muziektherapeutische sova-training. De praktische uitwerking van de training is te vinden op In dit document wordt ingegaan op de verschillende deelonderwerpen die aan de muziektherapeutische sova-training ten grondslag liggen: Sociale vaardigheidstraining Licht verstandelijk beperkte jongeren De muziektherapeutische sova-training Op basis van de verzamelde kennis kan een muziektherapeut de muziektherapeutische sova-training aanbieden. De website is een toevoeging waar meerdere partijen gebruik van kunnen maken. De cliënten kunnen buiten de therapie met hun doelen aan de slag en de mensen rondom de cliënt worden over de muziektherapie geïnformeerd. Voor de muziektherapeut is dit document beschikbaar en worden, naast achtergrondinformatie, enkele werkvormen aangedragen. Het is voor de therapeut ook mogelijk om de online activiteit van de cliënt te volgen. 5

6 1. SOCIALE VAARDIGHEIDSTRAINING In dit hoofdstuk wordt uitgelegd wat sociale vaardigheden zijn en worden bruikbare elementen uit verschillende sociale vaardigheidstrainingen uitgelicht. Tenslotte staat schematisch weergegeven waar een sociale vaardigheidstraining aan moet voldoen en hoe elementen kunnen worden ingezet tijdens muziektherapeutische sova-training. 1.1 Wat zijn sociale vaardigheden? Er bestaan veel definities van het begrip sociale vaardigheden. In dit verantwoordingsdocument wordt uitgegaan van de volgende definitie: Vaardigheden die een persoon bezit om succesvol met anderen om te gaan in verschillende situaties. (Ladd, G.W., Mize, J., 1983) Op grond van deze definitie zijn vier hoofddoelen op het gebied van sociale vaardigheden te onderscheiden: 1. Contact maken 2. Contact onderhouden 3. Contact begrenzen 4. Conflicthantering In de sova-training worden deze vaardigheden getraind, waardoor situaties waarin ze nodig zijn beter verlopen. Zoals beschreven, in de inleiding, is het van groot belang om deze vaardigheden te trainen bij LVB jongeren, omdat ze veel problemen op dit gebied tegenkomen. Bijna alle doelen op het gebied van sociale vaardigheden zijn aan deze vier hoofddoelen te koppelen. Daarom staan deze vier hoofddoelen in deze methode centraal. 1.2 Verschillende sociale vaardigheidstrainingen Er zijn in de loop der jaren veel sova-trainingen ontwikkeld. In deze paragraaf worden van vier reeds bestaande sova-trainingen de bruikbare elementen behandeld. Deze methodes zijn gekozen omdat ze aansluiten bij LVB jongeren en daarmee mogelijkheden bieden om een vertaalslag naar de muziektherapeutische praktijk te maken. Methode Goldstein Grondlegger van de sociale vaardigheden training is Goldstein (1973). Zijn methodiek is erop gericht dat men door het aanleren van deze vaardigheden beter opgewassen is tegen de eisen die het (dagelijks) leven aan ze stelt. Zijn methode is gericht op de zogeheten lower class. In zijn methode komen de volgende onderdelen aan bod: 1. Modeling (voordoen van het sociaal vaardig gedrag) 2. Gedragsoefening (Inoefenen van sociaal vaardig gedrag) 3. Bekrachtiging (Belonen van sociaal vaardig gedrag) 4. Transfertraining (Oefenen van het geleerde gedrag in dagelijkse situaties) Deze vier stappen kunnen worden onderbouwd vanuit verschillende leertheorieën. Modeling: Volgens de sociale leertheorie van Albert Bandura uit 1977 wordt gedrag mede beïnvloed door een rolmodel. Dit is een persoon die een voorbeeldfunctie heeft. Het is daarom van belang dat de muziektherapeut tijdens de werkvormen en daarbuiten het goede voorbeeld geeft van sociaal 6

7 vaardig gedrag tijdens de therapie. Een goede therapeutische relatie, waarin vertrouwen en veiligheid aanwezig zijn, vergroot de invloed van het rolmodel op het gedrag van de cliënt. Gedragsoefening: De betreffende vaardigheid oefenen tijdens het musiceren in een bewust in te zetten muzikale werkvorm. Bekrachtiging: Positieve bekrachtiging is een versneller van het leerproces. Volgens de operante conditioneringstheorie van Skinner, zal gedrag dat bekrachtigd wordt voortgezet worden. Gedrag dat bestraft of genegeerd wordt dooft langzaam uit (Kohnstam, 2002). Wanneer de LVB jongere tijdens therapie positief wordt bekrachtigd zal hij dit gedrag eerder weer laten zien, dan wanneer dit niet wordt bekrachtigd. Dit kan bijvoorbeeld door het geven van een compliment. Het bekrachtigen van gewenst gedrag kan zowel vanuit de therapeut als vanuit de medecliënten komen. Transfertraining: Aan de transfertraining kan op allerlei manieren vorm worden gegeven. De LVB jongere krijgt huiswerk op waarmee in de dagelijkse situatie wordt geoefend aan de sociale vaardigheid die in de therapie aan bod is geweest. De huiswerkervaring kan in de eerstvolgende bijeenkomst opnieuw aan bod komen. Goldstein heeft geen protocol gegeven voor het aantal bijeenkomsten. Hij spreekt van 3 à 15 bijeenkomsten, afhankelijk van het niveau van de deelnemers en het aantal te leren vaardigheden. Hij heeft het over rollenspellen in alle mogelijke vormen. Hiermee geeft Goldstein een opening voor vertaling naar muziektherapie. Veel van de later ontwikkelde sova-trainingen refereren aan het model van Goldstein. Sociale vaardigheden voor zwakbegaafde jongeren Praktijkboek Goldsteintraining In dit praktijkboek (van der Zee, S. van der Molen, H. van der Beek, D., 1989) wordt specifiek ingegaan op jongeren met een licht verstandelijke beperking. De Goldsteintraining ligt hier aan ten grondslag. Er worden een aantal basisprincipes genoemd die belangrijk zijn tijdens een sova-training voor LVB jongeren. Deze basisprincipes gaan over de inhoud van de sova-training en de houding van de begeleider. Beide elementen zijn te vertalen naar de muziektherapeutische praktijk en sluiten aan bij de doelgroep. Daar waar begeleider staat zou ook muziektherapeut ingevuld kunnen worden. Inhoud van de training Gestructureerde omgeving zorgt voor veiligheid en duidelijkheid; Fases in het proces gedoseerd aanbieden zodat ze haalbaar zijn voor de LVB-er; Aansluiten bij de belevingswereld van de jongere; Aanpassen aan werktempo en werkwijze van de cliënt. Houding van sova trainer Begrip tonen voor alle emoties, angst voor gedragsverandering onderkennen; Veel geduld hebben om kleine gedragsveranderingen te realiseren; Hanteren van eenvoudige taal bij uitleg en instructie; Stimuleren van zelfredzaamheid (veel leren door ervaringsleren); Bewust zijn van modelfunctie; Richten op dingen die goed gaan voor versterking van zelfvertrouwen cliënt. 7

8 Sociale vaardigheden op maat L. Hoogsteder (2008) Deze sova-training is gebaseerd op een cognitief gedragsmatige werkwijze. De training is ontwikkeld voor jongeren tussen de 15 en 21 jaar die ernstige gedragsproblemen hebben en met justitie in aanraking zijn gekomen. Doordat mensen met een LVB vaker in aanraking komen met politie en justitie dan de algemene bevolking (Trimbos, 2010) sluit deze training aan bij de beoogde doelgroep van de muziektherapeutische sova-training. Het richt zich op jongeren die beperkingen hebben in hun sociaal functioneren waarbij dit sterke invloed heeft op hun gedrag. Hieronder worden enkele elementen beschreven die gebruikt kunnen worden in de muziektherapeutische sova-training voor LVB jongeren: Er wordt gekeken naar de problematiek die de jongeren hebben op het gebied van sociale vaardigheden. De inhoud van de training wordt op basis hiervan samengesteld. Zo wordt recht gedaan aan het op maat principe van deze methode. Er wordt in het begin van de training specifiek ingegaan op de motivatie van de cliënt. Daarbij wordt hij zelf betrokken in het formuleren van minimaal één doel. Er wordt alleen maar gewerkt in groepen. Dit heeft als voordeel dat de jongeren elkaar positief kunnen bekrachtigen en in een groep bepaalde vaardigheden makkelijker kunnen oefenen. In sommige gevallen kan een cliënt individuele training krijgen. In deze training is continu aandacht voor het motiveren en het vergroten van het geloof in eigen kunnen om zo de leerbaarheid te vergroten. Zo gaan Saskia en Jerom met elkaar om N. van Kordelaar & M. Schmidt (2007) Deze methode is gericht op het basisonderwijs en ook gebaseerd op de theorie van Goldstein. Er staan verschillende werkvormen in waarbij specifiek aandacht wordt besteed aan het oefenen van sociale vaardigheden. Voor een goede consolidatie (vasthouden) en generalisatie (buiten therapie ook toepasbaar) worden de geleerde vaardigheden, in zoveel mogelijk verschillende situaties, zo vaak mogelijk herhaald en geoefend (dit kan ook in een vorm van huiswerk). In deze methode wordt wederom benoemd dat het belangrijk is om aan te sluiten bij de belevingswereld van het schoolkind. Doordat kinderen met onvoldoende sociale vaardigheden in sociale situaties vaak verlegen, teruggetrokken of agressief gedrag vertonen hebben ze meestal moeite bij het maken van vriendjes. Meestal ligt er aan ten grondslag dat kinderen zich moeilijk kunnen verplaatsen in een ander. Dit uit zich in het volgende punten: Moeilijk samen kunnen spelen; Slechte luisterhouding; Moeilijk tegen kritiek kunnen. De eerste twee punten zijn goed te trainen in de muziektherapie. Het tegen kritiek kunnen vereist daarentegen meer tijd doordat LVB jongeren moeite hebben met perspectiefname (zie hoofdstuk 2). Wanneer ze na verloop van tijd meer inzicht in hun eigen gedrag krijgen en bekrachtigd worden op de juiste momenten, kunnen ze met meer zelfvertrouwen beter omgaan met kritiek. Hieraan wordt gewerkt in de laatste fase van de muziektherapeutische sova-training. De vaardigheden die in deze training aan bod komen zijn te koppelen aan de vier hoofddoelen van de muziektherapeutische sova-training. 8

9 Samen spelen is geven en nemen Samen spelen zonder regels gaat mis?! Ik voel me. Complimenten geven/ krijgen Sorry zeggen Omgaan met kritiek/ boosheid (Contact maken/ onderhouden) (Contact begrenzen, Conflicthantering) (Contact onderhouden) (Contact onderhouden) (Conflicthantering) (Contact begrenzen, Conflicthantering) In deze methode wordt tevens het belang van sova-training in een groep onderstreept. De volgende voordelen worden genoemd: Het geeft een gevoel van verbondenheid; Het gedrag komt naar voren in het contact met elkaar; Feedback van leeftijdsgenoten is effectiever. Trimbos instituut Het Trimbos instituut is een landelijk orgaan dat richtlijnen laat samenstellen voor behandeling van zorgvragen. Ze heeft een sociale vaardigheidstraining in haar richtlijnen opgenomen met het oog op vermindering van overmatig alcoholgebruik. Er is hierbij geen duidelijke methodiek beschreven. Wel worden onderstaande doelen benoemd die te vertalen zijn naar de muziektherapeutische praktijk: Communicatievaardigheden als leren luisteren en iets bepraten; Positieve en negatieve kritiek geven; Leren (alcohol) weigeren; Contact leggen/sociaal netwerk opbouwen en onderhouden; Assertiviteitstraining. (Trimbos instituut, 2008) 1.3 Conclusie Samengevat kunnen enkele conclusies worden getrokken waar een sova-training voor LVB jongeren aan moet voldoen. Duidelijke structuur tijdens de sessies; Werkvormen moeten begrijpelijk en gestructureerd zijn waarin de LVB cliënt ervaringsgericht kan leren. De cliënt wordt zo veel mogelijk betrokken bij zijn eigen doelen; Werktempo aanpassen aan het tempo van de cliënt. De beklijving van vaardigheden heeft tijd nodig (van der Zee, S. van der Molen, H. van der Beek, D., 1989). De theorie van Goldstein is een veel gebruikte basis om een sova-training vorm te geven. De verschillende stappen (modeling, gedragsoefening, bekrachtiging en transfertraining) zijn te vertalen naar de muziektherapeutische praktijk. Voor het gebruik van sociale vaardigheden in het dagelijks leven is het van belang dat dit veel geoefend wordt. Belangrijke randvoorwaarden om een sovatraining succesvol te maken moet worden aangesloten op de motivatie, belevingswereld, het leertempo en de sociale vaardigheden van de cliënt. Daarnaast wordt duidelijk dat sova-training aan groepen voordelen heeft (Kordelaar, van N. & Schmidt, M, 2007). In figuur 1 staat dit schematisch weergegeven. 9

10 Figuur 1 10

11 2. LICHT VERSTANDELIJK BEPERKTE JONGEREN In dit hoofdstuk wordt een algemeen beeld geschetst over de doelgroep: jongeren met een licht verstandelijke beperking (LVB). Eerst wordt de ontwikkeling van LVB jongeren vanuit orthopedagogisch oogpunt beschreven en daarna wordt gekeken naar de ontwikkeling en het functioneren van jongeren in het algemeen. Op basis van deze informatie wordt duidelijk hoe de hoofddoelen van de muziektherapeutische sova-training hierop kunnen aansluiten 2.1 Algemeen Volgens de internationale richtlijnen van de DSM-IV-TR (American Psychiatric Association, 2000) (Koster, van Groos, 2006) kan van een verstandelijke beperking gesproken worden, wanneer iemand aan de volgende drie criteria voldoet. 1. Allereerst moet iemand verstandelijk duidelijk onder het gemiddelde functioneren. Dit wordt bepaald door het IQ van de betreffende persoon, welke tussen de 50 en 70 punten dient te liggen. 2. Ten tweede moet iemand beperkingen hebben in het aanpassingsvermogen. Dit wil zeggen dat hij/zij vergeleken met andere mensen uit dezelfde leeftijdscategorie en sociaal-culturele achtergrond, niet zelfstandig dezelfde levensstandaard kan bereiken. Er moet sprake zijn van aanpassingsproblemen op ten minste twee van de volgende terreinen: communicatie; voor jezelf kunnen zorgen; zelfstandig kunnen wonen; sociale en inter-persoonlijke vaardigheden; gebruik van maatschappelijke voorzieningen; zelfsturing; functionele intellectuele vaardigheden; werk; vrije tijd; gezondheid en veiligheid. 3. Het bovengenoemde moet zich openbaren voor het 18 e levensjaar Verder worden mensen met een IQ score tussen de 70 en de 85, die problemen hebben in het sociale aanpassingsvermogen (psychiatrische stoornis, medisch-organische problemen of problemen in gezin en sociale context) ook licht verstandelijk beperkt genoemd (Koster, van Groos, 2006; Verstegen, 2005). Het IQ van mensen met een LVB ligt dus tussen 50 en 85. Meestal is er ook sprake van een disharmonisch profiel waarbij het verbale functioneren sterker is dan het performale. Dit wordt ook wel een disharmonisch profiel genoemd (Beer, Y. de, 2012). In de praktijk zal een LVB jongere verbaal sterker kunnen ogen dan hij cognitief kan volgen en geeft dit aan de buitenkant een vertekend beeld. 2.2 Orthopedagogische theorie Wanneer we spreken over jongeren hebben we het over de leeftijdsgroep tussen de 12 en 18 jaar. In deze fase, ook wel de puberteit of adolescentie genoemd, treden er lichamelijk en verstandelijk belangrijke veranderingen op. Omdat het hier LVB jongeren betreft worden de belangrijkste ontwikkelingen benoemd vanuit een orthopedagogische oogpunt. (Orthopedagogiek is een specialisatie in de pedagogiek die zich bezighoudt met de opvoeding van het afwijkende of gehandicapte kind.) De ontwikkeling van een kind verloopt volgens een bepaalde wetmatigheid. Wanneer een kind een licht verstandelijke beperking heeft doorloopt het dezelfde ontwikkelingsfasen als mensen zonder een verstandelijke beperking. Het verloop van hun ontwikkeling is alleen langzamer en kent eerder zijn plafond. Een kind met een LVB heeft meer moeite met het verwerven van kennis en 11

12 vaardigheden. In de ontwikkeling zijn er daardoor allerlei processen die verstoord worden. Naast de cognitieve aanleg zijn ook zaken als omgeving en biologische gesteldheid van invloed op de ontwikkeling van een LVB-er (Didden, R. (Red.), 2006) (Vugts - de Groot, 2009). Het hebben van een LVB heeft gevolgen op twee terreinen. 1: Een LVB is een beperking die op zichzelf leidt tot stressvolle situaties. 2: Het kan een persoon met LVB beperken in het succesvol omgaan met het incasseren van stress. Bijvoorbeeld: Het falen in verschillende situaties roept negatieve reacties uit de omgeving op. Deze negatieve reacties kunnen door een LVB-er vervolgens weer moeilijk geïncasseerd worden. Negatieve ervaringen hebben meer invloed op een kind dat van zichzelf al kwetsbaar is (Didden, R. (Red.), 2006). Er ontstaat een negatieve spiraal waarin kwetsbaarheid en negatieve ervaringen elkaar afwisselen. Dit belemmert de ontwikkeling van de LVB-er. De LVB-er kan vastlopen waardoor problemen ontstaan. Kinderen met een verstandelijke beperking ontwikkelen drie- tot viermaal vaker emotionele en gedragsproblemen dan hun leeftijdsgenoten uit de algemene bevolking (Didden, R. (Red.), 2006). Vooral sociale situaties met leeftijdsgenoten zijn extra stressvol voor ze. (In paragraaf 3.2 wordt ingegaan op de voordelen van groepstherapie in combinatie met dit gegeven) Daarom is het van belang dat iemand met een LVB extra ondersteuning krijgt in het verwerven van sociale vaardigheden waardoor contact met anderen soepel verloopt en extra stress wordt voorkomen. 2.3 Comorbiditeit bij jongeren met een LVB De ervaring leert dat bij jongeren met een LVB, die in behandeling komen, comorbiditeit meer regel dan uitzondering is. (comorbiditeit betekent het tegelijkertijd aanwezig zijn van verschillende aandoeningen/ stoornissen) Veel voorkomende diagnoses (naast LVB) zijn hechtingsproblemen en verschillende vormen van autisme (Beer, Y. de, 2012; Dekker-van der Sande, F. & Janssen, C., 2010). Om hier tijdens de muziektherapeutische sova-training op aan te kunnen sluiten, staan in deze paragraaf de meest relevante kenmerken beschreven. Hechtingsproblemen komen veel voor bij cliënten met een LVB (Beer, Y. de, 2012). Er zijn verschillende oorzaken waardoor deze kunnen ontstaan. Om de ontwikkeling van een LVB-er zo optimaal mogelijk te laten verlopen is het voor ouders/ opvoeders belangrijk om sensitiviteit en vaardigheden te bezitten, of te leren, om aan de bijzondere behoeften van LVB kinderen te voldoen. Helaas is dat in de praktijk vaak niet het geval. Ouders van deze doelgroep hebben zelf ook vaak een mentale beperking en verwerkings- of acceptatieproblemen. Deze kunnen het ouders moeilijk maken om sensitief op het kind te reageren. Onveilige hechting kan voor een groot deel verklaren waarom bij mensen met een LVB zo vaak gedragsproblemen voorkomen (Dekker-van der Sande, F. & Janssen, C., 2010). Sommige cliënten hebben een uithuisplaatsing achter de rug, omdat het thuis niet meer ging. Dit kan ook van invloed op de hechting zijn (Beer, Y. de, 2012). De muziektherapeut moet in de muziektherapeutische sova-training zo veel mogelijk aansluiting zoeken bij deze specifieke problematiek van de cliënt. Het is belangrijk dat jongeren tijdens de therapie in een veilige sfeer kunnen experimenteren met hun gedrag (van der Zee, S. van der Molen, H. van der Beek, D., 1989). De fase waarin specifiek gewerkt gaat worden aan de sociale vaardigheden heeft meer effect wanneer er door de 12

13 therapeutische band vertrouwen en veiligheid is verworven. Exploratie, waarin een cliënt oefent met nieuw gedrag, kan ontstaan vanuit een veilig omgeving (Dekker-van der Sande, F. & Janssen, C., 2010). De mate waarin deze veiligheid wordt ervaren wordt vooral bepaald door de houding van de therapeut (van der Zee, S. van der Molen, H. van der Beek, D., 1989). Veel van de LVB jongeren hebben hechtingsproblemen. Om de muziektherapeutische sova-training voor deze cliënten zo effectief mogelijk te laten zijn, is het van belang om in de eerste fase het accent te leggen op de therapeutische relatie. Wanneer jongeren een vorm van autisme hebben kan er sprake zijn van: (Hendriksten, M. Aerts, F.H.Th.M., 1999) Een stoornis in het contact met andere mensen; Een stoornis in communicatie en taalgebruik; Een stoornis in het voorstellingsvermogen; Een opvallend beperkt gebied van belangstelling en activiteiten. Volgens van Rooijen en Rietveld (2012) heeft een cliënt met autisme behoefte aan een gestructureerde omgeving en duidelijke communicatieve ondersteuning. Dit kan bijvoorbeeld worden verkregen door pictogrammen te gebruiken ter ondersteuning van de werkvormen en om de therapie zelf duidelijk te structureren. Voor deze cliënten kan het ook lastig zijn om gedrag van een ander te duiden waardoor juist de communicatie niet naar behoren verloopt. Wanneer hier sprake van is kan dit als punt van aandacht worden meegenomen in de muziektherapeutische sova-training. Voor cliënten met een autistische stoornis kan het wenselijk zijn om de muziektherapie individueel aan te bieden. Wanneer de cliënt er aan toe is zou deze eventueel in een groep kunnen starten. 2.4 Welke sova doelen kunnen worden gedestilleerd uit de beperkingen in het functioneren van een LVB-er? Wanneer een cliënt naast zijn LVB ook hechtingsproblematiek en/of een autistische stoornis heeft kan dit mede bepalen aan welke sova doelen voornamelijk gewerkt moet worden en hoe het therapieproces verloopt. Een dergelijke stoornis is van grote invloed op hoe deze muziektherapeutische sova-training er in de praktijk uit zal gaan zien. Vanuit de LVB bekeken zijn er ook specifieke sociale beperkingen aan te wijzen die te koppelen zijn aan de hoofddoelen uit deze muziektherapeutische sova-training. Daar wordt in deze paragraaf verder op in gegaan. Kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking hebben gemiddeld meer gedragsproblemen en vertonen meer agressief gedrag dan kinderen en jongeren zonder LVB. Voor jongeren met een LVB zijn gedragsproblemen de voornaamste aanleiding voor behandeling (Didden, R. (Red.), 2006). Moffatt e.a. (1995) toonden aan dat vooral het gebrekkige discrimineren van emoties, de gebrekkige perspectiefname en empathie verbonden zijn met gedragsproblemen bij deze doelgroep. Doordat ze zich niet goed kunnen inleven in een ander worden de sociale vaardigheden minder sterk ontwikkeld. Sociale vaardigheidstrainingen kunnen worden ingezet om deze gebreken te verminderen en/of compenseren. Zoals eerder genoemd is het van belang om in de therapie op vele vlakken zo goed mogelijk aan te sluiten bij de cliënt. In de praktijk kunnen de specifieke sova doelen van de cliënten sterk verschillen. Elke cliënt vertoont andere gedragsproblemen en beperkingen op sova gebied en vraagt daarmee om 13

14 een andere benadering. Voor een passende behandeling moet duidelijk zijn waar de (gedrags)problemen ontstaan. De theorieën van Crick & Dodge (1994) en Didden e.a. (2006) geven daar een verklaring voor en worden hieronder beschreven. De eerste theorie is het sociale informatie verwerkingsmodel (SIV model) van Crick & Dodge (1994). Hierin worden een aantal sociaalcognitieve stappen beschreven die door kinderen worden doorlopen in het contact met een ander. De stappen zijn: informatie waarnemen, interpreteren, mogelijke oplossingen bedenken (agressie, assertief, passief) en, na evaluatie, uiteindelijk de keuze voor één oplossing uitvoeren. Deze stappen worden doorlopen voordat een kind gedrag vertoont in een sociale situatie. LVB Kinderen met externaliserende gedragsproblemen bedenken vaker een agressieve oplossing in een probleemsituatie. Kinderen met een LVB zonder deze problematiek zullen sneller zeggen dat ze zich passiever zouden gedragen. Het kiezen van assertieve oplossingen zijn het minst populair. Daarnaast wordt de keuze voor agressie zo snel gemaakt dat het herkennen en kiezen van adequate oplossingen geen rol meer speelt (Didden, R. (Red.), 2006). Hieruit kan worden geconcludeerd dat de vaardigheden voor het oplossen van problemen van invloed zijn op het uiten van (agressieve) gedragsproblemen. Volgens van Nieuwenhuizen (2004) is het bij deze doelgroep van belang om deze oplossingsvaardigheden zowel in therapie als daarbuiten te oefenen. Dit om de generalisatie van geleerde vaardigheden te verbeteren. (generalisatie betekent hier dat het geleerde vanuit de therapie kan worden toegepast in het dagelijks leven) De stappen uit het SIV-model kunnen als middel dienen in de muziektherapie. De muziektherapeut kan het model gebruiken om inzicht te krijgen bij welke stap (gedrags)problemen ontstaan. Als kanttekening moet worden opgemerkt dat dit model op kinderen is gebaseerd. Het is onbekend in hoeverre dit ook op jongeren toepasbaar is. Didden e.a. (2006) benoemt verschillende cognitieve beperkingen die aan gedragsproblemen ten grondslag kunnen liggen (zie hieronder). Hij maakt onderscheid tussen beperkingen die stress tot gevolg hebben en beperkingen die het omgaan met stress moeilijker maken. Gebrekkige korte termijnwerkgeheugen. Mensen met een LVB ervaren frequent dagelijkse problemen die voor hen onoplosbaar zijn. De beperkingen in executieve functies. Mensen met een LVB hebben moeite met het reflecteren op gekozen oplossingen en leren onvoldoende van gemaakte fouten; gemaakte fouten worden herhaald. Moeite met perspectief nemen. Tekorten op dit gebied maken het mensen moeilijk om betekenis te geven aan sociaal gedrag van anderen. De keuze voor negatief gedrag in sociale situaties die als onduidelijk beleefd worden. Veel mensen met een LVB hebben geen of weinig vrienden. Veel van de genoemde kenmerken maken mensen met een LVB daarnaast ook kwetsbaar voor pestgedrag van anderen. Door de beperkingen in het leervermogen heeft een behandeling bij deze cliënten de grootste kans van slagen wanneer er sprake is van een directieve en structurerende benadering met een beperkte input, veel herhaling en met veel aandacht voor de uitvoering in de praktijk (Didden, R. (Red.), 2006). In een vertaalslag naar muziektherapie zal de muziektherapeut, in bepaalde situaties een directieve 14

15 houding moeten aannemen en de inhoud van de therapie gestructureerd en duidelijk aanbieden. Structuur kan buiten- en binnenmuzikaal worden aangeboden. Buitenmuzikaal door bijvoorbeeld een vaste planning in de therapie te handhaven, binnenmuzikaal in bijvoorbeeld een herhalend ritme dat tijdens een improvisatie wordt gespeeld. Zowel vanuit het perspectief van de sova-training als vanuit de LVB jongere wordt het belang van de transfer duidelijk. De sociale vaardigheden die in de muziektherapie aan bod zijn gekomen moeten buiten de therapie worden geoefend om gegeneraliseerd te worden. De cliënt moet in verschillende situaties oefenen met sociale vaardigheden om deze vervolgens ook in meerdere situaties te kunnen toepassen. Om de effectiviteit van de muziektherapeutische sova-training te vergroten worden situaties uit het dagelijks leven in de therapie verwerkt en kunnen situaties uit de therapie worden geoefend in het dagelijks leven. Dit is essentieel voor het slagen van de therapie (Goldstein, A. P., 1981) (van der Zee, S. van der Molen, H. van der Beek, D., 1989). Bij jongeren met een LVB doen de meeste problemen in de sociale omgeving zich voor op gebied van: Empathie Contact Weerbaarheid In hoofdstuk 1 van dit verantwoordingsdocument wordt de definitie gegeven voor sociale vaardigheden. Hier worden tevens de vier hoofddoelen voor sova-training gesteld. (contact maken, contact onderhouden, contact begrenzen en conflicthantering) In figuur 2 zijn deze sova doelen gekoppeld aan de probleemgebieden op gebied van sociale vaardigheden bij LVB jongeren en tevens aan de werkdoelen die hieruit te ventileren zijn. Zichtbaar wordt hoe vanuit verschillende benaderingen aan de sova doelen gewerkt kan worden, waarbij horizontaal de onderlinge verbanden worden weergegeven. 15

16 Figuur Conclusie Jongeren met een LVB doorlopen hetzelfde ontwikkelingsproces als iemand zonder een LVB, alleen doorlopen ze dit proces langzamer en bereiken ze eerder hun plafond. Het behalen van de gestelde sova doelen heeft daardoor tijd nodig. Doordat jongeren met een LVB moeite hebben met empathie, contact en weerbaarheid kan gedragsproblematiek ontstaan. Deze drie probleemgebieden zijn te verbinden aan de vier hoofddoelen uit de muziektherapeutische sova-training. Veel LVB-ers hebben daarnaast nog andere stoornissen, deze zijn mede bepalend voor de wijze waarop in de muziektherapeutische sova-training wordt gewerkt. Het belang van vertrouwen, veiligheid en structuur tijdens de therapie wordt extra benadrukt. 16

17 3. DE MUZIEKTHERAPEUTISCHE SOVA-TRAINING In dit laatste hoofdstuk wordt ingegaan op de werking van muziektherapie in het algemeen en worden, met verwijzingen naar enkele onderzoeken, de voordelen van sova-training in muziektherapie uiteengezet. Tenslotte worden de praktische kenmerken (werkvormen, interventies, randvoorwaarden en contra-indicatie) van de muziektherapeutische sova-training beschreven. 3.1 Muziektherapie Muziektherapie en Sova-training Waarin onderscheidt muziektherapie zich ten opzichte van de andere sova-trainingen? Op deze vraag zijn meerdere antwoorden mogelijk. In deze muziektherapeutische sova-training worden per hoofddoel werkvormen aangedragen waarin de LVB jongere actief oefent met sociale vaardigheden. Tijdens het musiceren wordt direct zichtbaar hoe iemand kan reageren in verschillende sociale situaties. Volgens het analoge procesmodel (Smeijsters, 2006) is het gedrag van de LVB jongere tijdens de muziektherapie een afspiegeling van hoe deze in het dagelijks leven handelt. Doordat via doelgerichte werkvormen sociaal vaardig gedrag wordt getraind beïnvloedt dit het gedrag buiten de therapie. Tijdens de muziektherapie is er ruimte om te experimenteren met sociaal (vaardig) gedrag (exploratie). Door oefening en het opdoen van ervaring in sociale situaties, tijdens de therapie, kunnen op termijn de sociale vaardigheden in het dagelijks leven verbeteren. Uit meerdere onderzoeken is gebleken dat muziektherapie sociale vaardigheden verbetert. Hieronder zijn van een aantal onderzoeken de conclusies beschreven en het effect van een muziektherapeutische sova-training bevestigen. In 2001 werd onderzoek gedaan naar de rol van muziektherapie in de ontwikkeling van sociale vaardigheden bij kinderen met een licht verstandelijke beperking. In totaal deden 32 kinderen tussen de 5 en 10 jaar mee aan dit onderzoek. Acht weken lang kregen de kinderen twee keer per week een half uur muziektherapie. De muziektherapie was gericht op vijf specifieke sociale vaardigheden, namelijk: beurt wisselen, elkaar imiteren, initiatief nemen, stemgebruik en oogcontact. Na deze acht weken was er een significante verbetering zichtbaar in deze sociale vaardigheden bij de muziekgroep en de controlegroep. De kinderen uit de muziekgroep waren uiteindelijk beter in imiteren dan de controlegroep (Duffy, B. Fuller, R., 2001). Dit is gunstig wanneer een cliënt de therapeut (het rolmodel) wil imiteren in sociaal vaardig gedrag. 17

18 In 2001 werd onderzoek gedaan naar muziektherapie bij kinderen met gedrags- en ontwikkelingsproblemen tussen de 4 en 11 jaar. De muziektherapie was gericht op het verminderen van symptomen, het verwerven van vaardigheden en de kwaliteit van leven verbeteren. Door individuele actieve muziektherapie verbeterden vaardigheden die betrekking hebben op contact maken en konden deze kinderen hun emoties beter uiten (Gold, C. Wigram, T. & Berger, E., 2001). In Korea werd in 2006 een onderzoek gedaan naar de invloed van muziektherapie. Vijfendertig adolescente meisjes hadden zes sessies muziektherapie, waarin gewerkt werd aan zelfbeheersing en vaardigheden om sociaal contact te maken. Het onderzoek bevestigt dat muziektherapie sociaal contact bevordert (Kim, S. Kverno, K. Lee, E. M. Park, J. H. Lee, H. H. Kim, H. L., 2006). In 2011 werd een onderzoek gepubliceerd waarin de effecten van muziektherapie op sociale vaardigheden van kinderen en jongeren werd onderzocht. De kinderen hadden uiteenlopende problemen, waaronder ADHD, syndroom van Asperger, angststoornissen en posttraumatische stress. Ze hadden allemaal problemen op het gebied van sociale vaardigheden. De interventie bestond uit een combinatie van actieve muziektherapie en cognitieve gedragstherapie. De specifieke vaardigheden die in de therapie werden getraind waren: interactie met leeftijdsgenoten, zelfbeheersing, non-verbale en verbale communicatie. Hoewel de onderzoeksgroep klein was (45 kinderen van 6-17 jaar), laat het onderzoek positieve resultaten zien: het sociaal functioneren van kinderen verbeterde. (Gooding, 2011). Muziektherapie en LVB Muziektherapie heeft een positieve invloed heeft op de ontwikkeling en het gedrag van jeugdigen met ontwikkelings- en gedragsproblemen (Gold, C. Voracek, M. & Wigram, T., 2004). Er zijn meerdere redenen te benoemen waardoor muziektherapie aansluit bij jongeren met een LVB. Ten eerste is er een aansluiting bij de doelgroep omdat een appel wordt gedaan op de non verbale interactie. Jongeren met een LVB leren veel beter door dingen echt te doen, het zogeheten ervaringsleren (van der Zee, S. van der Molen, H. van der Beek, D., 1989). In een verschenen artikel van (Bartelink, C. et al., 2007) is de effectiviteit van muziektherapie duidelijk uiteengezet. Op basis van verschillende onderzoeken concluderen zij dat muziektherapie, in vergelijking met andere vaktherapieën, bij kinderen met uiteenlopende stoornissen, een positief effect op de sociale vaardigheden lijkt te hebben. Jongeren met een LVB zijn zich vaak niet bewust van de oorzaken van hun problemen, maar al spelende worden die oorzaken wel duidelijker. Spanning, emoties en sociale problemen komen als vanzelf mee in het muzikaal samenspel. In muzikaal samenspel leert de jongere zijn vaardigheden uit te bereiden op sociaal en emotioneel gebied. (Vereniging Orthopedagogische Behandelcentra, 2012) Muziektherapie en Jongeren In 2004 is onderzocht hoe het gebruik van muziek in therapie van invloed kan zijn op de therapiemotivatie van jongeren met emotionele stoornissen. De emotionele stoornissen uitten zich bijvoorbeeld in: zelfmoordpogingen, woede, sociale isolatie, agressie, verminderde schoolprestaties, weglopen, alcohol- en/ of drugsmisbruik. Deze problemen ontstonden voor een groot deel door een gebrek aan zelfwaardering. Doordat deze jongeren minimale communicatieve vaardigheden hadden waren traditionele behandelmethodes, zoals cognitieve gedragstherapie en psychotherapie, niet 18

19 succesvol. De onderzoeker hoopte deze communicatieproblemen te doorbreken door muziek te gaan gebruiken. De therapie bestond uit muziek maken, het schrijven van liedteksten, muziek componeren en naar muziek luisteren. Er werd geconcludeerd dat, door het gebruik van muziek, de jongeren minder weerstand hadden en veel actiever deelnamen aan de therapie. Tevens werd de therapeut als een veilige en betrouwbare volwassene gezien (Keen, 2004). Musiceren tijdens muziektherapie stelt jongeren in staat om met elkaar te communiceren, naar elkaar te luisteren, samen te werken en ervaringen met elkaar te delen. Een reden om muziektherapie te indiceren is het feit dat muziek aansluit bij de huidige jongerencultuur (Tervo, 2005). Jongeren luisteren veel naar hun voorkeursmuziek. Door in de muziektherapie gebruik te maken van deze muziek wordt aangesloten bij de belevingswereld van de cliënten. De mate waarin de inhoud van de therapie aansluit bij de interesses van de LVB jongeren bepaalt hoe actief ze zullen deelnemen. Hoe actiever ze deelnemen hoe meer ze hun vaardigheden kunnen trainen en aanleren (van der Zee, S. van der Molen, H. van der Beek, D., 1989). Deze aansluiting kan op volgende manieren in de therapie worden verwerkt: Situaties die zij inbrengen als uitgangspunt gebruiken in therapie; Muziek gebruiken die hun voorkeur heeft (bijv. rapmuziek/ popmuziek); Ruimte geven om de cliënten zelf keuzes te laten maken (instrument, werkvorm). Zoals in het eerste hoofdstuk is benoemd zijn over het algemeen de verbale vaardigheden van jongeren met een LVB sterker dan de performale. Muziektherapie is een interventie waarbij, door actief te musiceren, voornamelijk een appèl wordt gedaan op de performale vaardigheden. Dit sluit direct aan bij de daadwerkelijke vaardigheden van de LVB jongere en omzeilt aansluitingsproblemen die kunnen ontstaan door de sterkere verbale uitingen. (In de praktijk zijn de verbale uitingen vaak geen afspiegeling van de innerlijke beleving van de cliënt.) Tijdens de muziektherapie wordt veel gebruik gemaakt van de instrumenten die passen in een bandbezetting (drumstel, basgitaar, gitaar, piano/ keyboard en zanginstallatie). De jongeren kiezen hier vaak uit zichzelf al voor. Andere instrumenten zijn ook zeer bruikbaar. Ze bieden de cliënt de mogelijkheid om uit te proberen (exploreren) en geven de cliënt de mogelijkheid om te kiezen. Het zelf kiezen van een instrument draagt bij aan de aansluiting van de muziektherapie bij deze doelgroep. Het aanbieden van een sova-training in muziektherapie heeft veel voordelen. In figuur 3 worden deze voordelen, vanuit verschillende invalshoeken, samengevat. 19

20 Figuur Inhoud van de muziektherapeutische sova-training Opbouw in fases In de eerste fase van de muziektherapeutische sova-training ligt de nadruk op kennismaking en observatie. De therapeut moet een beeld krijgen hoe de therapie het beste aan kan sluiten bij de cliënt(en). Er moet in deze fase ook actief worden gewerkt aan het vertrouwen. Het gaat erom dat er vertrouwen ontstaat in de therapeut en tussen de cliënten (in het geval van groepstherapie). Dit basisvertrouwen is nodig om de moeilijke sociale situaties vanuit veiligheid te exploreren. Gedragsverandering kan ontstaan vanuit een veilige omgeving (Dekker-van der Sande, F. & Janssen, C., 2010; van der Zee, S. van der Molen, H. van der Beek, D., 1989). In de deze eerste fase passen de hoofddoelen: contact maken en contact onderhouden. De eerste drie sessies kunnen worden gezien als observatieperiode waarbij wordt gekeken of de muziektherapie kans van slagen heeft bij de cliënt(en). Wanneer, om welke reden dan ook, een cliënt niet meewerkt tijdens de therapie kan, na deze observatie, worden besloten om de therapie niet voort te zetten. In de tweede fase komen voornamelijk de hoofddoelen contact begrenzen en conflicthantering aan bod. In deze fase wordt ook specifieker ingegaan op de sova doelen van de cliënten. Situaties uit het dagelijks leven worden ingebracht in de therapie en er wordt specifieker ingegaan op de specifieke behandeldoelen van de cliënt(en). Hoeveel sessies een bepaalde fase in beslag neemt is van tevoren niet in te schatten. Het is te sterk afhankelijk van de cliënten en het verloop van het therapieproces. Door het tijdsbestek van deze sova-training open te houden geeft deze methode de muziektherapeut, op elke werkplek, de mogelijkheid om te kunnen voldoen aan een eventueel voorgeschreven behandelduur. In figuur 4 staat van links naar rechts de opbouw van de muziektherapeutische sova-training weergegeven. 20

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ]

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke beperking. Therapieën

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Algemeen: Uw ROC wil door middel van eenduidige trainingen pesten structureel aanpakken. Trainingen en cursussen als maatwerk. Doelstelling: Het doel van de training

Nadere informatie

ABC - Ambulant Behandelcentrum

ABC - Ambulant Behandelcentrum ABC - Ambulant Behandelcentrum Als het thuis en/of op school dreigt vast te lopen Informatie voor verwijzers Kom verder! www.ln5.nl Vergroten van sociale competenties. Vergroten zelfbeeld/zelfvertrouwen.

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

SOVA /AR op Maat Presentatie

SOVA /AR op Maat Presentatie SOVA /AR op Maat Presentatie Doelgroep Sociale Vaardigheden op Maat Jongens en meisjes in de leeftijd van 15-21 jaar Jongeren met probleemgedrag dat o.a. voortkomt uit onvermogen tot zelfstandig en adequaat

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Leef je in! Een sociaal cognitieve vaardigheidstraining voor jongeren met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen

Leef je in! Een sociaal cognitieve vaardigheidstraining voor jongeren met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen Leef je in! Een sociaal cognitieve vaardigheidstraining voor jongeren met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen Judith Arendsen, junior onderzoeker Research & Development Programma Ontwikkeling

Nadere informatie

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk De jongeren die zich aanmelden bij Maljuna Frato hebben een grote afstand tot de arbeidsmarkt en hebben weinig of geen zicht op hun mogelijkheden, kwaliteiten

Nadere informatie

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2 Bijlage Romeo Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Romeo, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies December

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2]

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Voorwoord Voor je ligt het e-book: Praktisch en Positief Opvoeden met structuur van de PEPmethode. Op basis

Nadere informatie

De training is in te zetten voor verschillende doelgroepen.

De training is in te zetten voor verschillende doelgroepen. De training is in te zetten voor verschillende doelgroepen. - Voor buschauffeurs en conducteurs, waar verbale, mentale en fysieke agressie stelselmatig voor komt. - Voor de controleurs in het openbaar

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme

Cognitieve gedragstherapie bij autisme Cognitieve gedragstherapie bij autisme Caroline Schuurman, gz-psycholoog Centrum Autisme Rivierduinen Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van autisme bij volwassenen Utrecht, 14 juni 2011 CGT bij autisme

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Cursusspel. GGNet Communicatie

Cursusspel. GGNet Communicatie Cursusspel Bij GGNet worden verschillende dingen (activiteiten) gedaan om mensen te helpen. Bepaalde therapieën (zo word het wel genoemd om je ergens mee te leren omgaan) of cursussen. Denk aan muziektherapie,

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor ouders (en hun begeleiders)

Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor ouders (en hun begeleiders) Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor ouders (en hun begeleiders) Cursus op 13 en 27 maart en 10 april en 8 mei 2009 Autisme zonder verstandelijke handicap Cursus voor

Nadere informatie

Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren. Bouwen aan zelfvertrouwen. Jeugd

Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren. Bouwen aan zelfvertrouwen. Jeugd Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren Bouwen aan zelfvertrouwen Jeugd 1. Weerbaarheidstrainingen voor kinderen Heeft uw kind moeite met voor zichzelf op te komen? Of is uw kind wellicht te weerbaar?

Nadere informatie

Ervaren problemen door professionals

Ervaren problemen door professionals LVG en Verslaving Lectoraat GGZ-Verpleegkunde Ervaren problemen door professionals Kennisdeling 11 november 2010, Koos de Haan, deel 2 1 Wat komt aan bod? Onderzoek naar problemen door professionals ervaren

Nadere informatie

Post-hbo cognitief gedragstherapeutisch werker. Kinderen en jeugdigen

Post-hbo cognitief gedragstherapeutisch werker. Kinderen en jeugdigen mensenkennis Post-hbo cognitief gedragstherapeutisch werker Kinderen en jeugdigen De docente geeft duidelijk en methodisch les, vertaalt vanuit eigen ervaring complexe theorie naar praktijk. Nu zet ik

Nadere informatie

MAAK ER WAT VAN. Gedragstraining voor leerlingen praktijkonderwijs

MAAK ER WAT VAN. Gedragstraining voor leerlingen praktijkonderwijs MAAK ER WAT VAN Gedragstraining voor leerlingen praktijkonderwijs Samenvatting Binnen het praktijkonderwijs aan licht verstandelijk gehandicapte jongeren is behoefte aan een doel- en resultaatgerichte

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

Aanbod Persoonlijke Vaardigheden

Aanbod Persoonlijke Vaardigheden Aanbod Persoonlijke Vaardigheden Naast de huidige in-house trainingen is er ook op individuele basis een aanbod van trainingen waaraan oio-medewerkers kunnen deelnemen. Deze trainingen zijn gericht op

Nadere informatie

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H.

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Leloux-Opmeer Voorwoord Inhoudsopgave Een tijd geleden hebben Stichting Horizon

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Therapie en training, iets voor jou? Als je bij De Hoenderloo Groep komt wonen, heb je vaak al veel meegemaakt in je leven. Het valt niet altijd

Nadere informatie

Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor professionals

Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor professionals Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor professionals Cursus op 6 en 20 maart en 3 en 24 april 2009 Autisme zonder verstandelijke handicap Cursus voor professionals PICOWO

Nadere informatie

informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova)

informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova) informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova) Faalangstreductie training (frt) Wat is faalangst? Het zal je maar gebeuren..

Nadere informatie

STOP 4-7 programma. Samen sterker Terug. Pad

STOP 4-7 programma. Samen sterker Terug. Pad STOP 4-7 programma Samen sterker Terug Op Pad STOP 4-7 PROGRAMMA Samen sterker Terug Op Pad Ecologisch (samen) en positief (sterker terug op pad) Een vroeg interventie- of preventieprogramma: kindtraining

Nadere informatie

Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing

Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing Hoe vergelijk je methodieken op basis van welke criteria? Marjolein Oudhof Mariska van der Steege 23 april 2009 Inhoud workshop Werken

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

De Groeifabriek. Denken met een groeimindset!

De Groeifabriek. Denken met een groeimindset! De Groeifabriek Denken met een groeimindset! Dr. Petra Helmond & Fenneke Verberg, MSc: Pluryn Research & Development & Universiteit van Amsterdam Prof. Dr. Geertjan Overbeek: Universiteit van Amsterdam

Nadere informatie

Omgaan met ADHD en/of PDD-NOS

Omgaan met ADHD en/of PDD-NOS Omgaan met ADHD en/of PDD-NOS Iedere leerling maakt wel eens ruzie in de klas of op het schoolplein. Maar soms loopt dit uit de hand en wordt er gevochten, geslagen of gedreigd. Wat doe je dan? TRAffic

Nadere informatie

Zelfsturend leren met een puberbrein

Zelfsturend leren met een puberbrein Zelfsturend leren met een puberbrein Jacqueline Saalmink In het hedendaagse voortgezet onderwijs wordt een groot beroep gedaan op zelfsturend leren. Leerlingen moeten hiervoor beschikken over vaardigheden

Nadere informatie

Proudy. Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie

Proudy. Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie Proudy Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie Wat is psychomotorische kindertherapie? Pmkt is een vorm van kindertherapie bedoeld voor kinderen die vast lopen in hun ontwikkeling en dat in hun gedrag

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Competentie Werkplan Resultaat Tijd

Competentie Werkplan Resultaat Tijd CONCEPT STAGE WERKPLAN Student: Sofie van Gils Studentnummer: 249676@student.fontys.nl Jaar: 2VT Stageschool: (Nog niet zeker) CKE Eindhoven Stagebegeleider: (Nog niet zeker) Frits Achten B Niveau 2 B3

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen 2 3 INHOUDSOPAVE PAGINA Kennis over psychische problemen bij ouderen nodig?! 4 Praktische

Nadere informatie

Liever assertiever op het werk

Liever assertiever op het werk Waarom een assertiviteitstraining? Voor veel mensen is het niet gemakkelijk om in een werkomgeving bijvoorbeeld voor de eigen mening uit te komen, neen te zeggen, om te gaan met de boosheid van een collega

Nadere informatie

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie!

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie! Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden Jouw talent, onze ambitie! Je vindt het belangrijk om te blijven investeren in je eigen ontwikkeling. Zeker als je nieuwe vaardigheden

Nadere informatie

Programma. 1. ADHD bij adolescenten 2. Motiverende gespreksvoering 3. Werken met Zelf Plannen

Programma. 1. ADHD bij adolescenten 2. Motiverende gespreksvoering 3. Werken met Zelf Plannen Programma 1. ADHD bij adolescenten 2. Motiverende gespreksvoering 3. Werken met Zelf Plannen ADHD BIJ ADOLESCENTEN problemen EF/motivatie ADHD gedrag Adolescentie: Middelbare school Minder oudercontrole

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK. Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid bij volwassenen

DESKUNDIG AAN HET WERK. Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid bij volwassenen DESKUNDIG AAN HET WERK Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid bij volwassenen 2 INHOUDSOPGAVE PAGINA Kennis over psychische problemen nodig?! 4 Praktische informatie 5 Zicht op

Nadere informatie

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN PRAKTISCHE INFORMATIE Wat voor cursus? Het is een cursus voor mensen die, om wat voor reden dan ook, geen stevige vriendenkring (meer) hebben en die actief willen onderzoeken

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

Wacht maar tot ik groot ben!

Wacht maar tot ik groot ben! www.geerttaghon.be Wacht maar tot ik groot ben! Omgaan met agressie bij kleine kinderen Geert Taghon 2013 Ontwikkeling kleine kind De wereld leren kennen en zich hieraan aanpassen (adaptatie) Processen

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

Archipel Kenniscentrum. Archipel Academie. Trainingen Agressie. het gevoel van samen

Archipel Kenniscentrum. Archipel Academie. Trainingen Agressie. het gevoel van samen Archipel Kenniscentrum en Archipel Academie Trainingen Agressie het gevoel van samen 2014 Archipel Niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Archipel worden openbaar

Nadere informatie

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeeper training 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeepers Jullie gaan deuren openen naar hulp voor mensen die gevaar lopen zichzelf wat aan te doen waarom 1600 suïcides per jaar waarvan

Nadere informatie

Brochure voor ouders/verzorgers en begeleiders van kinderen met het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS).

Brochure voor ouders/verzorgers en begeleiders van kinderen met het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS). Brochure voor ouders/verzorgers en begeleiders van kinderen met het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS). Deze brochure richt zich op kinderen met FAS tussen de 4 en 14 jaar. Hierin worden vooral de begeleidingsbehoeften

Nadere informatie

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013 Effectief feedback geven en ontvangen Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, nderwijsinspectie 2013 Inleiding Deze handleiding is geschreven ter ondersteuning van het gebruik van het

Nadere informatie

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Wanneer u autisme heeft, ondervindt u problemen in het contact met anderen. Het kan zijn dat u geen contact maakt of juist veel aandacht vraagt. U kunt zich moeilijk

Nadere informatie

Assertiviteit Training

Assertiviteit Training Assertiviteit Training Inleiding Onzeker in sociale situaties. Assertief kunnen zijn heeft te maken met de mate van zelfvertrouwen. Niet iedereen heeft dit goed ontwikkeld. Veel mensen laten zich in een

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF. Jaargang 2 April 2013. Voorwoord. In dit nummer: Yvette van Hoof Integraal directeur REC Het Driespan.

NIEUWSBRIEF. Jaargang 2 April 2013. Voorwoord. In dit nummer: Yvette van Hoof Integraal directeur REC Het Driespan. NIEUWSBRIEF Jaargang 2 April 2013 Voorwoord In dit nummer: - Voorwoord 1 - Kennismaken met 2 - Nieuw Aanbod 3 - Praktijkevaluatie 4 - Vraag het aan 4 Voor u ligt de tweede digitale nieuwsbrief van het

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK MET JEUGD. Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid

DESKUNDIG AAN HET WERK MET JEUGD. Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid DESKUNDIG AAN HET WERK MET JEUGD Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid 2 INHOUDSOPGAVE PAGINA Kennis over psychische problemen bij jongeren nodig?! 4 Praktische informatie 5 Het

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Ouderpraat! Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015

Nieuwsbrief. Ouderpraat! Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015 Nieuwsbrief www.intenzcoaching.nl / info@intenzcoaching.nl / T:0623552198 Wilma Versteegen Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015 In deze nieuwsbrief: Avond ouderpraat in Januari.

Nadere informatie

Nieuw Rijsenburg. Ons aanbod. Behandeldoelen

Nieuw Rijsenburg. Ons aanbod. Behandeldoelen Nieuw Rijsenburg Op de biologisch- dynamische boerderij Nieuw Rijsenburg bieden we psychiatrische zorg voor jongeren van 18 tot 28 jaar. Ons aanbod Je volgt een intensief behandelprogramma. We combineren

Nadere informatie

MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie

MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie Enkele cijfers 17,9 % van de patiënten met een angststoornis lijdt aan een alcoholverslaving 19,4% van de alcoholverslaafden heeft een angststoornis (Addiction

Nadere informatie

Lievegoed Kliniek. Ons aanbod. Behandeldoelen. Opname Je kunt bij ons terecht voor een kortdurende

Lievegoed Kliniek. Ons aanbod. Behandeldoelen. Opname Je kunt bij ons terecht voor een kortdurende Lievegoed Kliniek De kliniek staat in een rustige, groene omgeving. Er zijn verschillende mogelijkheden: groepsbehandeling en individuele behandeling, dat kan poliklinisch of in. Ook een korte opname in

Nadere informatie

Au-tomutilatie. Een groot probleem, een grote uitdaging. Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog

Au-tomutilatie. Een groot probleem, een grote uitdaging. Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog Au-tomutilatie Een groot probleem, een grote uitdaging Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog Inhoud Waarom verwonden cliënten zichzelf? Handelingsverlegenheid en machteloosheid bij begeleiders

Nadere informatie

Op weg naar stage en werk

Op weg naar stage en werk Op weg naar stage en werk Lian Schuyt Inhoud Arbeid Arbeid en autisme Op weg naar stage en werk Uitvoering van het programma Aandachtspunten Waarom stagelopen/werken? zingeving status en eigenwaarde inkomen

Nadere informatie

(Dag) Behandeling (licht) verstandelijk beperkten

(Dag) Behandeling (licht) verstandelijk beperkten (Dag) Behandeling (licht) verstandelijk beperkten Omschrijving voorzieningen Ons kenmerk: Datum: Oktober 2015 Contactpersoon: Contractbeheer E-mail: contractbeheer@regiogenv.nl INHOUD 1 34118 Behandeling

Nadere informatie

HIC, specialisatie kinderen

HIC, specialisatie kinderen HIC, specialisatie kinderen Module Docent contact uren Zelfstudie Psychologie en psychopathologie 11 44 uur Ontwikkelingspsychologie 11 22 uur Inleiding in de Chakrapsychologie 11 36 uur Jungiaanse psychologie,

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

COMMUNICATIE training. effectief communiceren met iedereen

COMMUNICATIE training. effectief communiceren met iedereen COMMUNICATIE training effectief communiceren met iedereen Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij

Nadere informatie

OMGAAN MET WAT IS ANGST? BANG ZIJN IS OK! 23/02/2015 KINDERANGSTEN

OMGAAN MET WAT IS ANGST? BANG ZIJN IS OK! 23/02/2015 KINDERANGSTEN OMGAAN MET KINDERANGSTEN Brainstorm: Angsten bij kinderen An Coetsiers Kinderpsycholoog/gedragstherapeut www.depraatdoos.be Hannah, 3 jaar Anouk, 10 jaar BANG ZIJN IS OK! WAT IS ANGST? Is een normaal verschijnsel

Nadere informatie

Kenmerken en oorzaken van een licht verstandelijke beperking

Kenmerken en oorzaken van een licht verstandelijke beperking Kenmerken en oorzaken van een licht verstandelijke beperking Mariska Zoon www.nji.nl Januari 2012 Een licht verstandelijke beperking Met de term licht verstandelijk beperkt worden volgens de DSM-IV-TR

Nadere informatie

Zorgaanbod JuniorCare 2016

Zorgaanbod JuniorCare 2016 Wat maakt JuniorCare bijzonder? De zelfontwikkelde best practice-methodiek Samen aan de Slag. Zo kort als mogelijk en lang en intensief als nodig met oog voor nazorg of inzetbaar bij levensgebeurtenissen

Nadere informatie

Agressie & geweld bij LVB: op weg naar een effectieve interventie binnen de kliniek

Agressie & geweld bij LVB: op weg naar een effectieve interventie binnen de kliniek Agressie & geweld bij LVB: op weg naar een effectieve interventie binnen de kliniek Robert Didden r.didden@pwo.ru.nl Trajectum Agressie en geweld DOELGROEP LVB Op het snijvlak justitie, VG en GGZ: J. (28

Nadere informatie

Voor mantelzorgers en vrijwilligers

Voor mantelzorgers en vrijwilligers Voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2014 VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 3 In drie bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Bart Lenaerts Jorinde Dewaelheyns 6 december 2010 Wat mag je verwachten? Wat is autisme? Het stellen van de diagnose Wie? Hoe? Triade van stoornissen Autisme = anders

Nadere informatie

Agressiebehandeling in de forensische kinder- en jeugdpsychiatrie

Agressiebehandeling in de forensische kinder- en jeugdpsychiatrie Agressiebehandeling in de forensische kinder- en jeugdpsychiatrie Prof. dr. Chijs van Nieuwenhuizen GGzE centrum kinder- en jeugd psychiatrie Universiteit van Tilburg, Tranzo http://www.youtube.com/watch?list=pl9efc

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 De training Omgaan met sociale grenzen

Hoofdstuk 7 De training Omgaan met sociale grenzen 81 Hoofdstuk 7 De training Omgaan met sociale grenzen 7.1 Inleiding In deel I van dit proefschrift zijn de resultaten uit het onderzoek van de gehele populatie van de Th. Hart de Ruyterschool beschreven.

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

Productcatalogus AIRO Visie

Productcatalogus AIRO Visie Productcatalogus AIRO Visie Onderwijs Agogiek Inspireren Reflecteren Ontwikkelen Meer info? 0642083525 1 www.airovisie.nl Indeling Inleiding..pagina 3 Team training.. pagina 4 Groepsondersteuning...pagina

Nadere informatie

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school Een Positief leer en leefklimaat op uw school met TOPs! positief positief denken en doen Leerlingen op uw school ontwikkelen zich het beste in een positief leer- en leefklimaat; een klimaat waarin ze zich

Nadere informatie

EFFECTIEF LEIDINGGEVEN. Een gave of een vak?

EFFECTIEF LEIDINGGEVEN. Een gave of een vak? EFFECTIEF LEIDINGGEVEN Een gave of een vak? Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij mensen. Zij voegen

Nadere informatie

De Groeifabriek! 3-11-2015. Korte online interventie om jongeren te leren dat ze de potentie hebben om te veranderen!

De Groeifabriek! 3-11-2015. Korte online interventie om jongeren te leren dat ze de potentie hebben om te veranderen! De Groeifabriek! Het ontwikkelen van een groeimindset Dr. Petra Helmond, UvA & Pluryn Fenneke Verberg, MSc, Pluryn Doel De Groeifabriek! Korte online interventie om jongeren te leren dat ze de potentie

Nadere informatie

Oplossingsgerichte groepstherapie

Oplossingsgerichte groepstherapie Oplossingsgerichte groepstherapie Met SGLVG cliënten Aanleiding: Beleefde positieve resultaten bij een groep van 6 SGLVG mannen (door deelnemers én personeel) Beleefde negatieve sfeer op een groep SGLVG

Nadere informatie

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Inhoudsopgave: Inleiding Minisymposium LVG en Verslaving De belangrijkste problemen volgens hulpverleners De ervaringen van cliënten De ervaringen van verwanten Vervolgstappen

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Inleiding 2 INLEIDING DANS Leerlingen in het basisonderwijs dansen graag. Het sluit aan bij hun natuurlijke creativiteit, fantasie en bewegingsdrang.

Nadere informatie

Kijkopdracht communicatie tussen jongere en therapeut

Kijkopdracht communicatie tussen jongere en therapeut Kijkopdracht communicatie tussen jongere en therapeut Inleidende context: het onderstaande gesprek vindt plaats in een therapiesessie in het kader van Dialectische Gedragstherapie (DGT, zie bijlage voor

Nadere informatie

Kwaliteitsgericht omgaan met kinderen denken vanuit mogelijkheden zien van kernkwaliteiten handelen vanuit respect voor ieders eigenheid

Kwaliteitsgericht omgaan met kinderen denken vanuit mogelijkheden zien van kernkwaliteiten handelen vanuit respect voor ieders eigenheid POWer: Kwaliteitsgericht omgaan met kinderen Leerkrachten ervaren dat kinderen zich anders gedragen dan vroeger. Steeds vaker mondiger, meer intuïtief, zelfbewust en minder genegen gewoon te doen wat van

Nadere informatie

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Werk aan je winkel Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Voorwoord Dit boek is geschreven voor jou als trainer, docent of hulpverlener om aan te bieden

Nadere informatie

Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht

Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht 1. Welke associaties heeft u bij het begrip Autisme? Contactgestoord, nemen geen initiatief. Beperkt in het sociaal wenselijk gedrag, grotere behoefte aan

Nadere informatie

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg Seksualiteit en ASS Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014 programma Opfrissen van informatie over ASS (heel kort het spectrum toelichten). ASS en seksualiteit belichten. Seksuele en relationele

Nadere informatie

COMMUNICATIE technieken. voor leidinggevenden

COMMUNICATIE technieken. voor leidinggevenden COMMUNICATIE technieken voor leidinggevenden Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij mensen. Zij

Nadere informatie

Integrale lichaamsmassage

Integrale lichaamsmassage Integrale lichaamsmassage Eindtermen theorie: - De therapeut heeft kennis van anatomie/fysiologie en pathologie m.b.t. Integrale lichaamsmassage; - De therapeut is zich ervan bewust dat een massage behandeling

Nadere informatie

EFFECTIEF COMMUNICEREN. Training voor medewerkers met een hoge intelligentie

EFFECTIEF COMMUNICEREN. Training voor medewerkers met een hoge intelligentie EFFECTIEF COMMUNICEREN Training voor medewerkers met een hoge intelligentie EFFECTIEF COMMUNICEREN Training voor medewerkers met een hoge intelligentie Inleiding De training Effectief communiceren, bestaande

Nadere informatie

Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011

Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011 Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011 Welke middelen kan een docent tijdens zijn les gebruiken / hanteren om leerlingen van havo 4 op het Sophianum meer te motiveren? Motivatie

Nadere informatie

Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor

Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor Modules Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor 1. Psychologie en Psychopathologie 2. Sociale psychologie

Nadere informatie

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen Moraal Resultaatgericht Coachen coaching & training voor bedrijven en particulieren Hoornplantsoen 64 2652 BM Berkel en Rodenrijs telefoon 010-5225426 Hoornplantsoen 64 mobiel 06-40597816 info@resultaatgericht-coachen.nl

Nadere informatie