Samenwerking onderwijs autismebehandeling: Samen staan we sterker! Het KAIRO project is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van ESF-Equal.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Samenwerking onderwijs autismebehandeling: Samen staan we sterker! Het KAIRO project is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van ESF-Equal."

Transcriptie

1 Samenwerking onderwijs autismebehandeling: Rijn IJssel en Da Vinci college leiden jongeren op voor een beroep met arbeidsperspectief Het dr. Leo Kannerhuis en De Steiger begeleiden jongeren met ASS Samen staan we sterker! KAIRO: Een gezamenlijke aanpak van onderwijs en autismebehandeling waardoor jongeren met ASS een mbo kunnen volgen die recht doet aan hun mogelijkheden, inzicht en acceptatie brengt t.a.v. realistische mogelijkheden én beperkingen van de jongeren, de zelfredzaamheid van de jongeren stimuleert en hun kansen op de arbeidsmarkt vergroot. Het KAIRO project is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van ESF-Equal.

2 KAIRO: Inclusief Onderwijs: een integrale benadering school KAIRO deelnemer ouders behandeling In deze bijlage treft u een overzicht van de behandeltrainingen voor jongeren met ASS die zij in het kader van KAIRO Onderwijs Behandel Programma volgen. KAIRO TRAININGEN IDENTITEITSONTWIKKELING PSYCHO-EDUCATIE IDENTITEITSONTWIKKELING BEROEPSORIËNTATIE VRIJE TIJD COGNITIEVE EN TAAKGERICHTE VAARDIGHEDEN PLANNINGSVAARDIGHEDEN ANDERS LEREN DENKEN PROBLEEM OPLOSSENDE VAARDIGHEDEN SOCIALE EN COMMUNICATIEVE VAARDIGHEDEN COMMUNICATIEVE EN SOCIALE VAARDIGHEDEN 1 COMMUNICATIEVE EN SOCIALE VAARDIGHEDEN 2 GESPREKSVOERING SAMENWERKING

3 KAIRO TRAININGEN IDENTITEITSONTWIKKELING PSYCHO-EDUCATIE IDENTITEITSONTWIKKELING BEROEPSORIËNTATIE VRIJE TIJD COGNITIEVE EN TAAKGERICHTE VAARDIGHEDEN PLANNINGSVAARDIGHEDEN ANDERS LEREN DENKEN PROBLEEM OPLOSSENDE VAARDIGHEDEN SOCIALE EN COMMUNICATIEVE VAARDIGHEDEN COMMUNICATIEVE EN SOCIALE VAARDIGHEDEN 1 COMMUNICATIEVE EN SOCIALE VAARDIGHEDEN 2 GESPREKSVOERING SAMENWERKING

4 TRAINING PSYCHO-EDUCATIE 1 Beschrijving van de training In de training Psycho-educatie worden hulpmiddelen aangeboden die erop gericht zijn de deelnemers steviger in het leven te laten staan (empowerment). De training geeft deelnemers een helder beeld van de belangrijkste aspecten van ASS en wat dit concreet aan mogelijkheden en beperkingen oplevert. De training biedt onder andere theorie over ASS, beeldmateriaal (DVD en video s over ASS), maar vooral ook de mogelijkheid om deelnemers zelf te laten verwoorden wat ASS voor hen betekent. Door de groepsgerichte benadering kunnen ze herkenning bij elkaar vinden, maar ook zien dat er grote verschillen zijn tussen de ene en de andere deelnemer. Naast begrip en inzicht is acceptatie een belangrijk onderdeel van de training. Acceptatie hangt direct samen met goede informatie, het serieus nemen van de eigen ervaringen van deelnemers, inzicht geven in wat ze nodig hebben als ook inzicht bieden in hun mogelijkheden. De mogelijkheden, die bij jongeren met ASS soms zelfs bijzonder zijn te noemen, zijn vaak een onderbelicht terrein bij Psychoeducatie over ASS. Deze training richt zich op empowerment van de deelnemers en het voorkomen van of verminderen van het stigmatiserende beeld van ASS. 2 Doelstelling Het hoofddoel van de training Psycho-educatie is om de deelnemers steviger in het leven te laten staan (empowerment), door hen een helder beeld te geven van de belangrijkste aspecten van ASS en hen inzicht te geven in wat dit voor henzelf oplevert aan mogelijkheden en beperkingen. Subdoelen zijn: Deelnemers zijn competenter (meer balans brengen in verhouding tussen taken en vaardigheden). Herkenning en contact kunnen maken met andere deelnemers met ASS. Kunnen verwoorden van hun eigen sterke en minder sterke kanten. Kunnen verwoorden wat ASS voor hen betekent op school/stage/werk. Beter functioneren in verschillende sociale situaties door meer inzicht in sterke en minder sterke kanten (school, thuis, vrije tijd). Gerichter hulp kunnen vragen en accepteren. Beter met problemen kunnen omgaan. Vergroten van oplossingsvaardigheden. Opmerking: Dit zou ik er toch in laten staan 3 Organisatie 3.1 Frequentie / duur De training bestaat uit 9 thema s. Hiervoor zullen, afhankelijk van het proces in de groep 9 tot maximaal 12 bijeenkomsten nodig zijn. Elke bijeenkomst duurt ongeveer 60 minuten. 3.2 Groepsvorm / deelnemers aantal De trainingsgroep bestaat uit maximaal 6 deelnemers. 3.3 Betrokken disciplines en verantwoordelijkheden De training wordt gegeven door 2 vaste trainers. Eén van de trainers is de vaste groepsleider die de groepsleden goed kent en voor continuïteit in het proces zorgt. De andere trainer is de inhoudelijk trainer en is degene die zich verantwoordelijk stelt voor de lesopzet.

5 3.4 Materialen DVD en/of videomateriaal ( De zus van Einstein, Autimatisch, Kairo video). Ik ben speciaal (Vermeulen, 2005). Flap-over. Stiften. 3.5 Randvoorwaarden Een vast lokaal. Voldoende tijd voor voorbereiding. Extra ruimtes voor subgroepen. Video apparatuur. Flap-over. Stiften. 4 Programma opzet De training Psycho-educatie richt zich op het steviger in het leven laten staan van deelnemers. Onderwerpen die tijdens de training behandeld worden zijn afhankelijk van de leerdoelen van de deelnemers. Onderwerpen die behandeld worden zijn over het algemeen: Informatieverwerking. Informatie over ASS. Hoe werken de hersenen? Mogelijkheden en beperkingen. Ervaringen delen. Herkenning. ASS en school. Tevens kunnen trainers per thema variëren met de diverse werkvormen en het tempo waarin ze leeractiviteiten aanbieden. Dit is afhankelijk van het tempo, de veiligheid binnen de groep, het niveau en de leerstijl van de groep. Elke bijeenkomst begint met een vast patroon: beginronde, leerdoelen bespreken, terugblik op vorige bijeenkomst. Daarna volgt het nieuwe thema.

6 Training identiteitsontwikkeling 1 Beschrijving van de training Ieder mens heeft 7x24 uur per week met zichzelf te leven. En iedere minuut daarvan met zichzelf rekening te houden. In de training Identiteit staat de deelnemer stil bij wat en wie hem heeft gevormd tot de persoon die hij 1 nu is. Ook gaat hij na wat hij van zichzelf vindt, wat hij denkt dat anderen van hem vinden, wat hij zou willen zijn en wat zijn kwaliteiten zijn op diverse gebieden. De training draagt bij aan het verhogen van het zelfinzicht in relatie tot anderen. De deelnemer staat stil bij zijn gezin van herkomst, persoonlijke voorkeuren, karaktereigenschappen en kwaliteiten, belangrijke gebeurtenissen uit zijn leven, functioneren op school, vriendschap en zelfbeeld. Wat is identiteit? Identiteit is een samenhangend beeld van jezelf in relatie tot anderen op diverse gebieden. Om een psychologische identiteit te ontwikkelen zoeken mensen naar antwoorden op veel gebieden: Wat, in mijn persoonlijke geschiedenis, heeft me gevormd tot wie ik ben: naam, sociaal economische en culturele achtergrond, opvoeding, dat wat je hebt meegemaakt, levensfase bijv. puberteit. Hoe ervaar ik mijn lichaam? lichaamsbeeld. Hoe ervaar ik mezelf in seksueel opzicht? seksuele identiteit. Hoe ervaar ik mezelf ten opzichte van belangrijke anderen (familie, vrienden)? sociale identiteit. Hoe ervaar ik mezelf ten aanzien van schoolse/ intellectuele taken? intellectuele identiteit. Tot welke religieuze of spirituele stroming reken ik me? spirituele identiteit. Wie je bent is deels aangeboren (erfelijkheid) en deels aangeleerd door de (sociale) omgeving. Een belangrijke ontwikkeling van kinderen aan het eind van de basisschoolperiode is het ontwikkelen van een positieve sociale identiteit (Delfos, 2005): het idee positief ervaren te worden door anderen. Een positieve sociale identiteit hangt samen met een evenwichtige balans tussen enerzijds je kunnen aanpassen aan anderen en anderzijds je kunnen onderscheiden van anderen. Met andere woorden: hoe zien mensen mij en wat vind ik van mijzelf? Identiteit is geen statisch gegeven. Een mens is er zijn leven lang zoet mee. Maar jongeren zijn er het meest intensief mee bezig door alle veranderingen in hun lichaam en veranderingen in de verwachtingen van hun omgeving. Het ontwikkelen van een psychologische identiteit hoeft geen problemen te geven als deze gedragen wordt door een positieve sociale identiteit. Een positieve sociale identiteit is als het ware een soort vangnet voor het goed doorkomen van de puberteit. Waarom een training Identiteit? Een deelnemer is meer dan zijn autisme. Deelnemers vinden het terecht vervelend als ze worden herleid tot hun beperking (die autist). Daarnaast vinden deelnemers het soms lastig om onderscheid te maken tussen wat bij hen als persoon hoort en wat te maken heeft met ASS. Tot slot kan bij jongeren met ASS de identiteitsvorming problematisch zijn vanwege de volgende factoren: Een negatieve sociale identiteit. Een beperkt vermogen tot reflectie op zichzelf. Een onvermogen om samenhang aan te brengen. 1 Waar hij staat kan ook zij worden gelezen.

7 Verschillen in ontwikkelingsgebieden: bijv. een verschil tussen sociaal emotionele en intellectuele ontwikkeling. Bovenstaande kan leiden tot een onrealistisch gevoel van eigenwaarde. Vaak is het gevoel van eigenwaarde laag ook wel laag zelfbeeld genoemd - wat veel onzekerheid geeft. Maar soms overschatten jongeren zichzelf ook op bepaalde gebieden. Wanneer een jongere met een laag zelfbeeld in de wereld staat, zal hij ervan uitgaan dat anderen hem als negatief beoordelen. Zo gaat hij zich ook gedragen, met als gevolg dat hij door zijn gedrag een negatief oordeel over zichzelf afroept. Als een jongere zichzelf overschat, maakt hij zich onbereikbaar voor steun en zal niet emotioneel groeien op dit punt. Als een jongere eenmaal in zichzelf gelooft, zal hij vertrouwen op zijn eigen oordeel en probleemoplossend vermogen. Ook zal hij om hulp kunnen vragen waar nodig. Met als gevolg dat het zelfvertrouwen groeit en de jongere steeds weerbaarder wordt. Voldoende redenen om in een training stil te staan bij de identiteitsontwikkeling. 2 Doelstelling Het hoofddoel van de training Identiteit is dat deelnemers inzicht krijgen in de kern van hun persoonlijkheid. Subdoelen zijn (de deelnemer kan): beter begrijpen wat (of wie) hem heeft gevormd tot wie hij is ervaringen delen zijn sterke kanten benoemen zijn zwakkere kanten benoemen beschrijven hoe hij graag zou willen zijn weten wat vriendschap voor hem betekent zich positiever over zichzelf uitlaten 3 Organisatie 3.1 Frequentie / duur Wekelijks gedurende een training. De training Identiteit bestaat uit 13 à 15 bijeenkomsten. 3.2 Groepsvorm / deelnemers aantal De trainingsgroep bestaat uit minimaal 4 en maximaal 6 deelnemers. 3.3 Betrokken disciplines en verantwoordelijkheden De training wordt gegeven door twee trainers. Hierdoor is het mogelijk om de groep op te splitsen in twee subgroepen van drie personen. Eén trainer is de vaste groepstrainer, die de groepsleden goed kent, voor continuïteit in het proces zorgt en groepssituaties goed overziet. De tweede trainer is de inhoudelijke trainer. 3.4.Materialen Kwaliteitenspel (Gerritsen). Kaart van Nederland. 3.5.Randvoorwaarden Een vast lokaal per trainingsgroep. Extra gespreksruimtes wanneer er in subgroepen wordt gewerkt. Flap-over of bord en stiften. Een perforator. Een kopieermachine. Coaching door gedragswetenschapper.

8 4 Programma opzet Vaste ingrediënten van een bijeenkomst zijn: Uitleg van de training (bijeenkomst 1) of terugblik op (huiswerk van) de vorige bijeenkomst. Benoemen onderwerp, werkwijze en doel van de huidige bijeenkomst. Uitvoeren diverse leeractiviteiten (opdracht, werkblad). Nabespreking en samenvatting. Indien van toepassing: huiswerkopdracht. Tevens kunnen trainers per thema variëren met de diverse werkvormen en het tempo waarin ze leeractiviteiten aanbieden. Dit is afhankelijk van het tempo, de veiligheid binnen de groep en het niveau/leerstijl van de groep. Een globaal voorstel voor leeractiviteiten per trainingsbijeenkomst wordt aangereikt.

9 TRAINING BEROEPENORIËNTATIE 1 Beschrijving van de training Mensen met een autisme-spectrumstoornis (ASS) zien de wereld vaak in losse puzzelstukjes. Het is voor hen moeilijk om samenhang te zien. Door de gedetailleerde waarneming is het moeilijk om informatie binnen de juiste context te plaatsen. Dat kan leiden tot het verkeerd begrijpen van situaties en overprikkeling. Ieder mens ontwikkeld zijn eigen manieren om met informatie om te gaan die moeilijk te begrijpen is of die overweldigend zijn. Je ontwikkeld in de loop van je leven schema s 2, waarin op grond van ervaringen kennis wordt opgeslagen die in een nieuwe situatie kan worden benut. Zo activeert een sombere stemming een schema waarin een negatief zelfbeeld ligt opgeslagen. Schema s bepalen ook aan welke aspecten van een gebeurtenis aandacht wordt besteed en welke betekenis hieraan toegekend wordt. Als iemand binnenkomt in de klas en er wordt gelachen, dan zal dit schema snel leiden tot de gedachte en vrees dat hij/zij wordt uitgelachen. Dit bevestigt het schema waarin het negatieve zelfbeeld ligt opgesloten. Het komt vaak voor dat mensen met ASS onvoldoende schema s ontwikkeld hebben om diverse situaties te lijf te gaan, waardoor ze zich niet redden in moeilijke sociale situaties. Het komt ook voor dat mensen met ASS juist te sterke, rigide schema s ontwikkelen over hoe de wereld in elkaar zit, wat fout en goed is. Dat geeft houvast en overzicht. Het nadeel van deze schema s is dat ze weinig flexibel zijn, moeilijk toegepast kunnen worden in andere situaties en onvoldoende rekening houden met de mening van anderen. Het G-schema, een techniek uit de cognitieve therapie, laat deelnemers verbanden zien en open staan voor de mening en gedachten van anderen. In de training Anders Leren Denken wordt de deelnemers geleerd om met het G-schema te werken. De G staat voor Gebeurtenis Gedachte-Gevoel-Gedrag-Gevolg. Het is een middel om gebeurtenissen en de daarbij behorende gedachten te analyseren. Om dit schema effectief te kunnen gebruiken wordt gewerkt aan de ontwikkeling van diverse vaardigheden om: een gebeurtenis te analyseren basale gevoelens te herkennen niet-helpende gedachten te herkennen open te staan voor andere gedachten over een gebeurtenis verbanden te leggen (oorzaak-gevolg) 2 Doelstelling Het hoofddoel van de training is dat deelnemers het G-schema leren gebruiken om beter om te gaan met niet-helpende en irrationele gedachten en helpende en rationele gedachten ontwikkelen. Dit beïnvloedt gevoelens en de manier van handelen. Hierdoor kan het probleemoplossend vermogen en daarmee het zelfvertrouwen toenemen. 3 Organisatie 3.1 Frequentie / duur De training bestaat uit 7 bijeenkomsten en vindt wekelijks plaats gedurende een trainingsuur. 2 Kennis waarover een persoon beschikt is in het algemeen georganiseerd in schema's. Schema's zijn vergelijkbaar met een kennisbestand of database. In de cognitieve psychologie zijn schema's om de informatie verwerking te sturen. Schema's dienen om informatie te selecteren, te reduceren en te interpreteren.

10 3.2 Groepsvorm / deelnemers aantal De trainingsgroep bestaat uit minimaal 4 en maximaal 6 deelnemers. 3.3 Betrokken disciplines en verantwoordelijkheden De training wordt gegeven door twee trainers. Hierdoor is het mogelijk om de groep op te splitsen in twee subgroepen van drie personen. Eén trainer is de vaste procesbegeleider, die de groepsleden goed kent, voor continuïteit in het proces zorgt en groepssituaties goed overziet. De tweede trainer is de inhoudelijke trainer met gevoel voor deze cognitieve manier van denken. 3.4.Materialen De spellendoos. 3.5.Randvoorwaarden Een vast lokaal per trainingsgroep. Extra gespreksruimtes wanneer er in subgroepen wordt gewerkt. Videoapparatuur. Flap-over of bord en stiften. Een perforator. Een kopieermachine. Coaching door behandelcoördinator. 4 Programma opzet Onderwerpen waarmee tijdens de training geoefend wordt zijn onder andere: Het analyseren van een gebeurtenis. Het herkennen van basale gevoelens. Het herkennen van niet-helpende of irrationele gedachten. Open staan voor andere gedachten over een gebeurtenis. Verbanden leggen (oorzaak-gevolg). Tevens kunnen trainers per thema variëren met de diverse werkvormen. Dit is afhankelijk van het tempo, de veiligheid binnen de groep en het niveau/leerstijl van de groep. Tijdens het eerste thema wordt een introductie en uitleg gegeven over de training Anders leren denken. Tevens stellen de deelnemers leerdoelen vast voor de rest van de training. Wanneer deelnemers het G-schema kunnen hanteren, kan in de loop van het onderwijsbehandelprogramma dit schema gebruikt worden tijdens de individuele begeleidingsgesprekken met de deelnemer. Samengevat zijn vaste ingrediënten binnen de diverse thema s van de training Anders Leren Denken: Uitleg van de training (bijeenkomst 1) of terugblik op (huiswerk van) de vorige bijeenkomst. Benoemen onderwerp, werkwijze en doel van het huidige thema. Uitvoeren diverse leeractiviteiten. Nabespreking en samenvatting. Indien van toepassing: huiswerkopdracht.

11 TRAINING VRIJE TIJD 1 Beschrijving van de training De training Vrije Tijd geeft inzicht in hoe deelnemers met vrije tijd omgaan en wat ontspanning voor hun is. Er wordt gewerkt aan uitbreiding en/of variatie van vrije tijdsmogelijkheden. Voor school kan dit onder andere betekenen dat deelnemers vaardigheden leren om beter met wachtmomenten en pauzes om te gaan. Binnen de thuissituatie betekent dit onder andere dat deelnemers zich leren ontspannen. 2 Doelstelling Het hoofddoel van de training Vrije Tijd is uitbreiding van vrije tijdsmogelijkheden en/of het bereiken van meer variatie in vrijetijdsbesteding. Subdoelen zijn: 1) het versterken van de deelnemer (empowerment) door meer inzicht te krijgen in wat hij/zij goed kan en/of leuk vindt om te doen, 2) het verbeteren van sociale en communicatieve vaardigheden zoals onder andere om hulp kunnen vragen, 3) zicht krijgen op sterke en minder sterke kanten, 4) contact maken met leeftijdsgenoten, 5) vriendschap aangaan, 6) vriendschap onderhouden, 7) verbeteren van samenwerkingsvaardigheden, planningsvaardigheden, zelfredzaamheidsvaardigheden en leren ontspannende bezigheden te doen. Subdoelen (smart geformuleerd) zijn onder andere: Ik weet wat ik goed kan. Ik weet wat ik leuk vind om te doen, zowel alleen als met anderen. Ik heb meer zicht op wat er zoal aan vrije tijdsmogelijkheden zijn. Ik weet hoe ik me kan ontspannen. Ik kan hulp vragen. Ik kan initiatief nemen tot contact met leeftijdsgenoten. Ik kan vriendschap aangaan. Ik kan vriendschap onderhouden. Ik kan samenwerken. Ik kan plannen. Ik ben meer zelfredzaam. 3 Organisatie 3.1 Frequentie / duur De training vindt wekelijks plaats gedurende één trainingsuur (ongeveer 60 minuten). 3.2 Groepsvorm / deelnemers aantal De trainingsgroep bestaat uit 4 tot maximaal 6 deelnemers. 3.3 Betrokken disciplines en verantwoordelijkheden De training wordt gegeven door 2 trainers. 3.4.Materialen Geen extra benodigde materialen. Opmerking: Moet hier niet dezelfde formulering worden gekozen als bij de andere trainingen?

12 3.5.Randvoorwaarden De trainers moeten voldoende tijd nemen om de bijeenkomsten met elkaar voor te bespreken en na te bespreken. Een vast lokaal per trainingsgroep. Flap-over of bord en stiften. Een perforator. Een kopieermachine. Informatie over vrije tijdsmogelijkheden in de omgeving. Digitaal fototoestel. Computer met internetverbinding. Coaching door gedragswetenschapper. 4 Programma opzet De training Vrije Tijd richt zich op het vergroten van mogelijkheden in vrijetijdsbesteding van de deelnemers. Onderwerpen die tijdens de training behandeld worden zijn afhankelijk van de leerdoelen van de deelnemers. Onderwerpen die behandeld worden zijn over het algemeen: Contact aangaan met leeftijdsgenoten. Vriendschap onderhouden. Aanmelden bij een club. Ontspanning. Vrijetijdsactiviteiten. Tevens kunnen trainers per thema variëren met de diverse werkvormen en het tempo waarin ze leeractiviteiten aanbieden. Dit is afhankelijk van het groepstempo, de veiligheid binnen de groep, het niveau en de leerstijl van de groep. De training bestaat uit twee gedeeltes. Bij de eerste bijeenkomst wordt uitleg gegeven over de training en wordt een inventarisatie gemaakt van sterke en minder sterke kanten van deelnemers met betrekking tot vrije tijdsbesteding. Op grond van deze inventarisatie worden individuele leerdoelen vastgesteld waaraan tijdens de training stapsgewijs wordt gewerkt. Wekelijks wordt een stap besproken en wordt nagegaan of deelnemers door kunnen gaan naar een volgende stap. In het tweede gedeelte van de training wordt gewerkt met praktische opdrachten. De eerste praktische opdracht die elke deelnemer gaat doen is om de beurt een presentatie geven over zijn/haar hobby. Wanneer een deelnemer geen problemen ondervindt met vrijetijdsbesteding, dan is het doel van de training om één of meerdere presentaties over hobby s en vrijetijdsbesteding te geven. Als alle deelnemers hun presentatie hebben gegeven, bepalen de trainers wanneer en welke andere praktische opdrachten worden gedaan. Door de kwalitatieve beperking in de communicatie van mensen met ASS, is het van belang dat trainers expliciet de interactie tussen de deelnemers op gang brengen en houden. Omdat de training groepsgericht aangeboden wordt oefenen de deelnemers ook met samenwerkingsvaardigheden, communicatieve- en sociale vaardigheden.

13 KAIRO TRAININGEN IDENTITEITSONTWIKKELING PSYCHO-EDUCATIE IDENTITEITSONTWIKKELING BEROEPSORIËNTATIE VRIJE TIJD COGNITIEVE EN TAAKGERICHTE VAARDIGHEDEN PLANNINGSVAARDIGHEDEN ANDERS LEREN DENKEN PROBLEEM OPLOSSENDE VAARDIGHEDEN SOCIALE EN COMMUNICATIEVE VAARDIGHEDEN COMMUNICATIEVE EN SOCIALE VAARDIGHEDEN 1 COMMUNICATIEVE EN SOCIALE VAARDIGHEDEN 2 GESPREKSVOERING SAMENWERKING

14 TRAINING PLANNINGSVAARDIGHEDEN 1 Beschrijving van de training De training Planningsvaardigheden is een doorlopende training, bestaande uit de dagopening (hiermee wordt de trainingsdag begonnen) en een dagafsluiting (hiermee wordt de trainingsdag afgesloten). Voor mensen met een autisme-spectrumstoornis (ASS) is plannen, en daarmee structuur aanbrengen in de dag en dagelijkse bezigheden, vaak lastig. Dat komt omdat zij op een andere manier informatie verwerken dan mensen zonder ASS. Mensen met ASS richten zich vaak meer op details of op één enkele activiteit, in plaats van op verschillende activiteiten. Ze hebben regelmatig moeite om overzicht te behouden en het geheel te overzien. Hierdoor komen ze vaak niet aan bepaalde activiteiten toe, die wel zouden moeten gebeuren. 2 Doelstelling Het hoofddoel van de training Planningsvaardigheden is om de deelnemers te trainen zodat ze zelf meer structuur in hun dag kunnen aanbrengen, meer overzicht hebben en hun zelfredzaamheid wordt vergroot. Subdoelen zijn onder andere (smart geformuleerd): Ik kan op tijd opstaan. Ik kan mezelf verzorgen. Ik kan mijn schooltas inpakken en meenemen. Ik kan met het lesrooster omgaan. Ik kan me aan afspraken houden. Ik kan met wisselingen in het rooster omgaan. Ik kan mijn agenda gebruiken. 3 Organisatie 3.1 Frequentie / duur De duur van de onderdelen dagopening en dagafsluiting is twee keer 30 minuten per dag. 3.2 Groepsvorm / deelnemers aantal De werkwijze is groepsgericht (4 tot maximaal 6 jongeren). 3.3 Betrokken disciplines en verantwoordelijkheden De training wordt gegeven door 1 trainer. 3.4.Materialen Geen extra materialen nodig. 3.5.Randvoorwaarden Vast lokaal. Flap over of bord met stiften. Perforator. Kopieermachine. Coaching door behandelcoördinator.

15 4 Programma opzet De onderwerpen die gedurende de dagopening en dagafsluiting worden behandeld zijn: planning, overzicht en evaluatie van de planning en doelen. Deze onderwerpen worden tijdens de training praktisch uitgewerkt. Tevens kunnen trainers per bijeenkomst variëren met de diverse werkvormen. Dit is afhankelijk van de veiligheid binnen de groep en het niveau en de leerstijl van de groep. Tijdens de dagopening wordt gekeken wat wel en wat eventueel niet is gelukt van de planning van de dag daarvoor. Tijdens de dagafsluiting wordt een planning gemaakt tot de volgende KAIRO bijeenkomst op de behandelsetting. Telkens vullen de deelnemers tijdens de dagafsluiting op hun doelenformulier in hoe ze vinden dat ze die dag aan hun doelen hebben gewerkt.. Deelnemers geven elkaar, op uitnodiging van de trainer, feedback op de door hen ingevulde planning.

16 TRAINING ANDERS LEREN DENKEN 1 Beschrijving van de training Mensen met een autisme-spectrumstoornis (ASS) zien de wereld vaak in losse puzzelstukjes. Het is voor hen moeilijk om samenhang te zien. Door de gedetailleerde waarneming is het moeilijk om informatie binnen de juiste context te plaatsen. Dat kan leiden tot het verkeerd begrijpen van situaties en overprikkeling. Ieder mens ontwikkeld zijn eigen manieren om met informatie om te gaan die moeilijk te begrijpen is of die overweldigend zijn. Je ontwikkeld in de loop van je leven schema s 3, waarin op grond van ervaringen kennis wordt opgeslagen die in een nieuwe situatie kan worden benut. Zo activeert een sombere stemming een schema waarin een negatief zelfbeeld ligt opgeslagen. Schema s bepalen ook aan welke aspecten van een gebeurtenis aandacht wordt besteed en welke betekenis hieraan toegekend wordt. Als iemand binnenkomt in de klas en er wordt gelachen, dan zal dit schema snel leiden tot de gedachte en vrees dat hij/zij wordt uitgelachen. Dit bevestigt het schema waarin het negatieve zelfbeeld ligt opgesloten. Het komt vaak voor dat mensen met ASS onvoldoende schema s ontwikkeld hebben om diverse situaties te lijf te gaan, waardoor ze zich niet redden in moeilijke sociale situaties. Het komt ook voor dat mensen met ASS juist te sterke, rigide schema s ontwikkelen over hoe de wereld in elkaar zit, wat fout en goed is. Dat geeft houvast en overzicht. Het nadeel van deze schema s is dat ze weinig flexibel zijn, moeilijk toegepast kunnen worden in andere situaties en onvoldoende rekening houden met de mening van anderen. Het G-schema, een techniek uit de cognitieve therapie, laat deelnemers verbanden zien en open staan voor de mening en gedachten van anderen. In de training Anders Leren Denken wordt de deelnemers geleerd om met het G-schema te werken. De G staat voor Gebeurtenis Gedachte-Gevoel-Gedrag-Gevolg. Het is een middel om gebeurtenissen en de daarbij behorende gedachten te analyseren. Om dit schema effectief te kunnen gebruiken wordt gewerkt aan de ontwikkeling van diverse vaardigheden om: een gebeurtenis te analyseren basale gevoelens te herkennen niet-helpende gedachten te herkennen open te staan voor andere gedachten over een gebeurtenis verbanden te leggen (oorzaak-gevolg) Het gebruik van dit schema in alledaagse situaties kan de deelnemer helpen om minder te piekeren en om helpende gedachten te ontwikkelen.hierdoor kunnen ongewenste gevoelens en emoties verminderen en leert de deelnemer effectiever te handelen. Veel mensen met ASS hebben negatieve ervaringen meegemaakt die hen angstig, boos en/of somber kunnen maken. 2 Doelstelling Het hoofddoel van de training is dat deelnemers het G-schema leren gebruiken om beter om te gaan met niet-helpende en irrationele gedachten en helpende en rationele gedachten ontwikkelen. Dit beïnvloedt gevoelens en de manier van handelen. Hierdoor kan het probleemoplossend vermogen en daarmee het zelfvertrouwen toenemen. 3 Kennis waarover een persoon beschikt is in het algemeen georganiseerd in schema's. Schema's zijn vergelijkbaar met een kennisbestand of database. In de cognitieve psychologie zijn schema's om de informatie verwerking te sturen. Schema's dienen om informatie te selecteren, te reduceren en te interpreteren.

17 3 Organisatie 3.1 Frequentie / duur De training bestaat uit 7 bijeenkomsten en vindt wekelijks plaats gedurende een trainingsuur. 3.2 Groepsvorm / deelnemers aantal De trainingsgroep bestaat uit minimaal 4 en maximaal 6 deelnemers. 3.3 Betrokken disciplines en verantwoordelijkheden De training wordt gegeven door twee trainers. Hierdoor is het mogelijk om de groep op te splitsen in twee subgroepen van drie personen. Eén trainer is de vaste procesbegeleider, die de groepsleden goed kent, voor continuïteit in het proces zorgt en groepssituaties goed overziet. De tweede trainer is de inhoudelijke trainer met gevoel voor deze cognitieve manier van denken. 3.4.Materialen De spellendoos. 3.5.Randvoorwaarden Een vast lokaal per trainingsgroep. Extra gespreksruimtes wanneer er in subgroepen wordt gewerkt. Videoapparatuur. Flap-over of bord en stiften. Een perforator. Een kopieermachine. Coaching door behandelcoördinator. 4 Programma opzet Onderwerpen waarmee tijdens de training geoefend wordt zijn onder andere: Het analyseren van een gebeurtenis. Het herkennen van basale gevoelens. Het herkennen van niet-helpende of irrationele gedachten. Open staan voor andere gedachten over een gebeurtenis. Verbanden leggen (oorzaak-gevolg). Tevens kunnen trainers per thema variëren met de diverse werkvormen. Dit is afhankelijk van het tempo, de veiligheid binnen de groep en het niveau/leerstijl van de groep. Tijdens het eerste thema wordt een introductie en uitleg gegeven over de training Anders leren denken. Tevens stellen de deelnemers leerdoelen vast voor de rest van de training. Wanneer deelnemers het G-schema kunnen hanteren, kan in de loop van het onderwijsbehandelprogramma dit schema gebruikt worden tijdens de individuele begeleidingsgesprekken met de deelnemer. Samengevat zijn vaste ingrediënten binnen de diverse thema s van de training Anders Leren Denken: Uitleg van de training (bijeenkomst 1) of terugblik op (huiswerk van) de vorige bijeenkomst. Benoemen onderwerp, werkwijze en doel van het huidige thema.

18 Uitvoeren diverse leeractiviteiten. Nabespreking en samenvatting. Indien van toepassing: huiswerkopdracht.

19 TRAINING PROBLEEMOPLOSSENDE VAARDIGHEDEN (POV) 1 Beschrijving van de training De training Probleemoplossende vaardigheden (POV) is bedoeld voor deelnemers die in bepaalde situaties niet goed in staat zijn adequaat te handelen. Zij realiseren zich vaak onvoldoende welke keuzemogelijkheden er zijn in de diverse situaties. De training POV ondersteunt de deelnemers bij het vergroten van hun probleemoplossend vermogen. 2 Doelstelling De training POV heeft tot doel om deelnemers op systematische wijze te leren om diverse problemen te analyseren, verschillende oplossingen (handelingsalternatieven) tegen elkaar af te wegen en uit deze oplossingen een keuze te maken. Daarbij leren zij gebruik te maken van hulpmiddelen, van elkaar én van helpende anderen. Hierdoor leren deelnemers in probleemsituaties bewust te handelen. Samengevat zijn de diverse subdoelen: Analyseren probleem. Bedenken oplossingen. Kiezen oplossingen. Gebruik maken van hulpmiddelen. Om hulp vragen. Uitvoeren oplossing. Evalueren oplossing. 3 Organisatie 3.1 Frequentie / duur De training vindt wekelijks plaats in een vaste groep van 4 tot 6 deelnemers, gedurende ongeveer 7 bijeenkomsten. De training wordt gegeven door twee vaste trainers. 3.2 Groepsvorm / deelnemers aantal De trainingsgroep bestaat uit minimaal 4 en maximaal 6 deelnemers. 3.3 Betrokken disciplines en verantwoordelijkheden Eén trainer is de vaste groepstrainer, die de groepsleden goed kent, voor continuïteit in het proces zorgt en groepssituaties goed overziet. De tweede trainer is de inhoudelijke trainer. Zij is degene die zich verantwoordelijk stelt voor de trainingsopzet en het kopiëren van de benodigde materialen voor de werkmap van de deelnemers. Het gebruik maken van twee trainers maakt het mogelijk in subgroepen te werken. 3.4.Materialen Geen extra materialen nodig. 3.5.Randvoorwaarden Een vast lokaal per trainingsgroep. Flap-over of bord en stiften. Een perforator. Een kopieermachine. Coaching door gedragswetenschapper.

20 4 Programma opzet Vaste onderwerpen van een bijeenkomst zijn: Uitleg van de training (bijeenkomst 1) of terugblik op (huiswerk van) de vorige bijeenkomst. Benoemen onderwerp, werkwijze en leerdoelen van de huidige bijeenkomst. Uitvoeren diverse leeractiviteiten. Nabespreking en samenvatting. Indien van toepassing: huiswerkopdracht. Tevens kunnen trainers per thema variëren met de diverse werkvormen en het tempo waarin ze leeractiviteiten aanbieden. Dit is afhankelijk van het tempo, de veiligheid binnen de groep en het niveau/leerstijl van de groep.

Samenwerking onderwijs autismebehandeling: Samen staan we sterker!

Samenwerking onderwijs autismebehandeling: Samen staan we sterker! Opzet Leerkrachttraining KAIRO Samenwerking onderwijs autismebehandeling: Rijn IJssel en Da Vinci college leiden jongeren op voor een beroep met arbeidsperspectief Het dr. Leo Kannerhuis en De Steiger

Nadere informatie

Je bent jong, je kunt leren, je hebt een ASS en je wilt zo gewoon mogelijk functioneren, maar

Je bent jong, je kunt leren, je hebt een ASS en je wilt zo gewoon mogelijk functioneren, maar Stel: Je bent jong, je kunt leren, je hebt een ASS en je wilt zo gewoon mogelijk functioneren, maar Je bent ouder van een kind met ASS, je ziet zijn/ haar mogelijkheden en beperkingen en je wilt dat ze

Nadere informatie

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STEVIGE STAP TRAINING 1 stevige stap training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STEVIGE STAP TRAINING 3 INFORMATIE BROCHURE STEVIGE STAP TRAINING

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld?

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STA STERK TRAINING 1 sta sterk training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STA STERK TRAINING 3 De sta sterk training achtergrond sta sterk Training

Nadere informatie

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2 Bijlage Romeo Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Romeo, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies December

Nadere informatie

Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen

Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen Informatie voor cliënten Inleiding Als iemand zich onveilig heeft gevoeld tijdens de jeugd of later in een intieme relatie, kan dat in zijn of haar verdere leven klachten

Nadere informatie

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN PRAKTISCHE INFORMATIE Wat voor cursus? Het is een cursus voor mensen die, om wat voor reden dan ook, geen stevige vriendenkring (meer) hebben en die actief willen onderzoeken

Nadere informatie

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1 faalangst de baas! training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER FAALANGST DE BAAS! TRAINING 3 faalangst de Baas! training

Nadere informatie

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Therapie en training, iets voor jou? Als je bij De Hoenderloo Groep komt wonen, heb je vaak al veel meegemaakt in je leven. Het valt niet altijd

Nadere informatie

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk De jongeren die zich aanmelden bij Maljuna Frato hebben een grote afstand tot de arbeidsmarkt en hebben weinig of geen zicht op hun mogelijkheden, kwaliteiten

Nadere informatie

informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova)

informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova) informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova) Faalangstreductie training (frt) Wat is faalangst? Het zal je maar gebeuren..

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme

Cognitieve gedragstherapie bij autisme Cognitieve gedragstherapie bij autisme Caroline Schuurman, gz-psycholoog Centrum Autisme Rivierduinen Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van autisme bij volwassenen Utrecht, 14 juni 2011 CGT bij autisme

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

opleiding Leergang Train de Trainer Trainers in

opleiding Leergang Train de Trainer Trainers in Trainers in opleiding Leergang Train de Trainer Het is niet de sterkste die overleeft, ook niet de slimste, maar degene die het meest openstaat voor verandering. Unieke insteek! De wereld om ons heen verandert

Nadere informatie

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Cursus Mondigheid Dit praktijkvoorbeeld uit het verbetertraject Zeggenschap in de LG sector is door InteraktContour

Nadere informatie

Nehalennia Breeweg trainingen 2015

Nehalennia Breeweg trainingen 2015 Nehalennia Breeweg trainingen 2015 Vanwege eerdere goede ervaringen met groepstrainingen door Indigo willen we deze weer op de locatie Breeweg aanbieden. Indigo is een landelijke aanbieder van mentale

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Algemeen: Uw ROC wil door middel van eenduidige trainingen pesten structureel aanpakken. Trainingen en cursussen als maatwerk. Doelstelling: Het doel van de training

Nadere informatie

ABC - Ambulant Behandelcentrum

ABC - Ambulant Behandelcentrum ABC - Ambulant Behandelcentrum Als het thuis en/of op school dreigt vast te lopen Informatie voor verwijzers Kom verder! www.ln5.nl Vergroten van sociale competenties. Vergroten zelfbeeld/zelfvertrouwen.

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

TRAINING interactievaardigheden BSO

TRAINING interactievaardigheden BSO TRAINING interactievaardigheden BSO Eerste bijeenkomst: Kinderen en hun ontwikkeling in de bso Leerdoelen van de eerste bijeenkomst: Duur van de bijeenkomst: De pedagogisch medewerkers weten grofweg welke

Nadere informatie

training voor volwassenen met een autisme-spectrumstoornis verder met autisme dr. leo kannerhuis

training voor volwassenen met een autisme-spectrumstoornis verder met autisme dr. leo kannerhuis training voor volwassenen met een autisme-spectrumstoornis (ass) informatie voor cliënten, belangrijke anderen en verwijzers maart 2012 centrum voor autisme dr. leo kannerhuis verder met autisme Visie

Nadere informatie

Internet hulpverlening Dementie de Baas Peter Paul Feith Stichting Geriant

Internet hulpverlening Dementie de Baas Peter Paul Feith Stichting Geriant Internet hulpverlening Dementie de Baas Peter Paul Feith Stichting Geriant Symposium Dementie & ICT 26-03-2012 Windesheim Samenwerking Stichting Geriant Alzheimer Nederland Trimbos-instituut Dementie de

Nadere informatie

deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder verder met autisme dr. leo kannerhuis locatie Nijmegen

deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder verder met autisme dr. leo kannerhuis locatie Nijmegen deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder locatie Nijmegen informatie voor jongeren, ouders en verwijzers september 2013 centrum voor autisme dr. leo kannerhuis verder met autisme

Nadere informatie

Bijlage 17: Informatie voor de individuele behandelaar

Bijlage 17: Informatie voor de individuele behandelaar Bijlage 17: Informatie voor de individuele behandelaar N.b.: stuur deze informatie (inclusief de drie bijlagen) naar de individuele behandelaar vóórdat de training van start gaat Emotieregulatietraining

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining 2 Deze folder geeft u informatie over Mindfulness-Based Cognitieve Therapie. Deze mindfulnesstraining wordt op de afdeling

Nadere informatie

Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling.

Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling. Disclosure Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling. Tim Vaessen Klinisch neuropsycholoog 4-10-2013 2 Overzicht MS en cognitie - Cognitieve klachten

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

Omgaan met Boosheid en Agressie 2. Grip op Agressie (GoA), module 6

Omgaan met Boosheid en Agressie 2. Grip op Agressie (GoA), module 6 1 Omgaan met Boosheid en Agressie 2 Grip op Agressie (GoA), module 6 2 Inhoud Bijeenkomst 1. Inleiding, spelregels en kennismaking... 3 Bijeenkomst 2. Opfrissen van module Omgaan met boosheid en agressie

Nadere informatie

E-LEARNING. Beroepsoriëntatie 2014/2015. HEART4HAPPINESS Eva Hendrix s1081296

E-LEARNING. Beroepsoriëntatie 2014/2015. HEART4HAPPINESS Eva Hendrix s1081296 E-LEARNING Beroepsoriëntatie / HEARTHAPPINESS Eva Hendrix s896 Voorwoord De zoektocht naar geluk is zo oud als de mensheid zelf en heeft in de loop van de geschiedenis verschillende vormen aangenomen.

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

Mindfulnesstraining Aandachttraining. Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT)

Mindfulnesstraining Aandachttraining. Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Mindfulnesstraining Aandachttraining Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) 2 Deze folder geeft u informatie over Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT). De mindfulnesstraining wordt aangeboden

Nadere informatie

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Diana Rodenburg d.rodenburg@leokannerhuis.nl Copyright Dr. Leo Kannerhuis Visie en missie Het Dr. Leo Kannerhuis is een

Nadere informatie

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg Seksualiteit en ASS Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014 programma Opfrissen van informatie over ASS (heel kort het spectrum toelichten). ASS en seksualiteit belichten. Seksuele en relationele

Nadere informatie

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Albert Schweitzer ziekenhuis mei 2009 pavo 0202 Inleiding Als u last heeft van een burn-out door stress op het werk kunt u de therapiegroep werkstresshantering

Nadere informatie

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL Bij werken, zowel betaald als vrijwillig, hoort leiding krijgen of leiding geven. De vraag wat effectief leiderschap is houdt dan ook veel mensen bezig. De meningen hierover

Nadere informatie

Algemene informatie Kinderopvang 0-4. November 2014

Algemene informatie Kinderopvang 0-4. November 2014 Algemene informatie Kinderopvang 0-4 November 2014 Voorwoord Positive Action wordt in Amerika met veel succes uitgevoerd. Het is een bewezen effectief programma dat positieve resultaten behaalt op zowel

Nadere informatie

Met therapie werken aan je problemen Sterker in de samenleving.

Met therapie werken aan je problemen Sterker in de samenleving. Met therapie werken aan je problemen Sterker in de samenleving. Powered by Pluryn Ik kreeg één keer per week therapie om beter in mijn vel te zitten. Ik leerde om te gaan met vervelende gebeurtenissen

Nadere informatie

Van werkdruk naar werkplezier

Van werkdruk naar werkplezier Van werkdruk naar werkplezier Het Programma Onze visie Werkdruk leidt tot minder werkplezier, wrijving in de samenwerking en op termijn mogelijk verzuim door stressklachten. Als medewerkers echter uitgedaagd

Nadere informatie

HIGHCOACHING. Hartcoherentie trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg. Brochure Trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg. Coaching op een hoger niveau

HIGHCOACHING. Hartcoherentie trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg. Brochure Trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg. Coaching op een hoger niveau HIGHCOACHING Brochure Trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg Coaching op een hoger niveau Dit is een uitgave van Highcoaching Hartcoherentie trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg 1 HighCoaching Early

Nadere informatie

Professionalisering Pedagogisch- en didactisch handelen voor assistenten, leraarondersteuners en overig onderwijsondersteunend personeel

Professionalisering Pedagogisch- en didactisch handelen voor assistenten, leraarondersteuners en overig onderwijsondersteunend personeel FACTSHEET Cursus Bijlagen Professionaliseringsplan KOLOM Professionalisering Pedagogisch- en didactisch handelen voor assistenten, leraarondersteuners en overig onderwijsondersteunend personeel Algemeen

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

Flyer Intervisie. Intervisie is vooral taakgericht en resultaatgericht werken met collega s ter optimalisering van de werkzaamheden van alledag.

Flyer Intervisie. Intervisie is vooral taakgericht en resultaatgericht werken met collega s ter optimalisering van de werkzaamheden van alledag. Flyer - Intervisie Wat is intervisie? Intervisie is vooral taakgericht en resultaatgericht werken met collega s ter optimalisering van de werkzaamheden van alledag. De volgende omschrijving van intervisie

Nadere informatie

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT Training en ondersteuning in mentaal fit werken 2 Gezond Werken Gezonde werknemers gaan met plezier naar het werk. Ze zijn geestelijk fit en blijven fit. Gezonde werkdruk biedt

Nadere informatie

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Kinderen 5-12 jaar KOPP/KVO Doe-praatgroep (8-12 jaar). Een vader of moeder met problemen Als je vader of moeder een psychisch of verslavingsprobleem heeft

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

Klinische behandeling

Klinische behandeling Klinische behandeling voor kinderen met ASS informatie voor cliënten, ouders en verwijzers september 2013 centrum voor autisme dr. leo kannerhuis verder met autisme Klinische behandeling voor kinderen

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Op eigen kracht, zelf regie nemen

Op eigen kracht, zelf regie nemen Op eigen kracht, zelf regie nemen Veel jongeren hebben moeite met het vinden van hun weg in maatschappij. Het reguliere beroepsonderwijs sluit niet aan bij hun verwachtingen en capaciteiten. Zij voelen

Nadere informatie

Leerlingen in verleiding en in conflict

Leerlingen in verleiding en in conflict Leerlingen in verleiding en in conflict Agressiviteit, seksualiteit, middelengebruik en conflicten op school beheersen de media. De vraag hoe hier mee om te gaan, houdt de samenleving en de politiek bezig.

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Academie voor Counselling en Coaching (ACC) Marjon van Bokhoven. Counselling en Coaching, start 27 Sept 2009

Academie voor Counselling en Coaching (ACC) Marjon van Bokhoven. Counselling en Coaching, start 27 Sept 2009 Coaching (ACC) Welkom op de Open dag! Trainers: Leonie Linssen en Opleidingen: Marjon van Bokhoven Counselling en Coaching, start 27 Sept 2009 10 donderdagen, van 09:30-16:30u Mensgericht Coachen, start

Nadere informatie

training van basis naar brug

training van basis naar brug training van basis naar brug een extra steuntje in de rug voor kinderen met autisme bij de overstap van de basisschool naar de brugklas een aanbod van de Polikliniek in Doorwerth informatie voor cliënten,

Nadere informatie

Autisme Specialist. RINO Groep & Dr. Leo Kannerhuis

Autisme Specialist. RINO Groep & Dr. Leo Kannerhuis Autisme Specialist RINO Groep & Dr. Leo Kannerhuis Toepasbare kennis van autisme binnen bereik Het Dr. Leo Kannerhuis, Top GGZ behandelen kenniscentrum voor autisme en de RINO Groep werken samen aan de

Nadere informatie

maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014

maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014 maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014 Voorstellen Elly van Vliet Consulent MEE ZK Cursusleider Coördinator autisme netwerken convenant autisme Kennemerland en Amstelland en Meerlanden

Nadere informatie

Aanbod Persoonlijke Vaardigheden

Aanbod Persoonlijke Vaardigheden Aanbod Persoonlijke Vaardigheden Naast de huidige in-house trainingen is er ook op individuele basis een aanbod van trainingen waaraan oio-medewerkers kunnen deelnemen. Deze trainingen zijn gericht op

Nadere informatie

Brochure. Kindcentrum

Brochure. Kindcentrum Brochure Kindcentrum Positive Action Positive Action is een programma waarmee kinderen ondersteund en uitgedaagd worden in het ontwikkelen van hun unieke talenten. Het gaat daarbij niet alleen over goede

Nadere informatie

Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Volgorde Overbelasting Mindfulness Theorie Praktijk (aanpassingen) Onderzoeksresultaten

Nadere informatie

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Werk aan je winkel Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Voorwoord Dit boek is geschreven voor jou als trainer, docent of hulpverlener om aan te bieden

Nadere informatie

Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang. Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang

Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang. Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang Inhoud Pagina 1. Inleiding 3 2. Over zontrainingen 3 3. Over

Nadere informatie

OPLEIDING tot MBO- VERPLEEGKUNDIGE. Ondersteuningsmagazijn gevorderd 1 BEROEPSTAAK E

OPLEIDING tot MBO- VERPLEEGKUNDIGE. Ondersteuningsmagazijn gevorderd 1 BEROEPSTAAK E OPLEIDING tot MBO- VERPLEEGKUNDIGE Ondersteuningsmagazijn gevorderd 1 BEROEPSTAAK E Albeda college Branche gezondheidszorg Kwalificatieniveau 4 Cohort: 2009-2010 Versie: 3 Fase: Gevorderd 1 Naam Student:.

Nadere informatie

Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs

Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs Studentnummer: Naam aanmelder: Stap 1. Welkom heten en uitleggen wat het onderzoek inhoudt (Tijd: 5 minuten) Landelijk en bij de FEM is er sprake van een hoge

Nadere informatie

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Trainershandleiding Brugklas Bikkels versie 2014 Inhoudsopgave Introductie Organiseer je training Praktische tips De werkmap Powerpoint presentatie Ouderbrieven Draaiboek Bijeenkomst 1 Bijeenkomst 2 Bijeenkomst

Nadere informatie

LEERGANG MIDDLE MANAGEMENT

LEERGANG MIDDLE MANAGEMENT LEERGANG MIDDLE MANAGEMENT Voor wie? Deze leergang is ontwikkeld voor middle managers in een productieomgeving, die de operatie via bijvoorbeeld lijnmanagers aansturen, motiveren en stimuleren. Wat levert

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

o Gericht op verleden o Focus op oordelen o Eenrichtingsverkeer o Passieve bijdrage van de medewerker o Gericht op formele consequenties

o Gericht op verleden o Focus op oordelen o Eenrichtingsverkeer o Passieve bijdrage van de medewerker o Gericht op formele consequenties Het zorgen voor een goede basis. Elk bedrijf wil een goed resultaat halen. Dat lukt beter als u regelmatig met uw medewerkers bespreekt hoe het gaat, hoe dingen beter zouden kunnen en wat daarvoor nodig

Nadere informatie

Formulieren bij opdrachten

Formulieren bij opdrachten Formulieren bij opdrachten Formulier 1 Functieomschrijving slb er sterkte-zwakteanalyse Functieomschrijving slb er sterkte-zwakteanalyse Kernfuncties Criteria Bevindingen Goed Zwak Begeleidingsgesprekken

Nadere informatie

Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Volgorde lezing Overbelasting bij mensen met autisme Werk en overbelasting Begeleiding Mindfulness

Nadere informatie

Behandelprogramma. Pijnrevalidatie

Behandelprogramma. Pijnrevalidatie Behandelprogramma Pijnrevalidatie Iedereen is anders. Elke situatie is anders en elk herstelproces verloopt anders. Dat realiseren wij ons heel goed. Om u voorafgaand aan uw opname en/of behandeling bij

Nadere informatie

weekendtraining voor jongeren met een autismespectrumstoornis verder met autisme dr. leo kannerhuis Informatie voor cliënten, ouders en verwijzers

weekendtraining voor jongeren met een autismespectrumstoornis verder met autisme dr. leo kannerhuis Informatie voor cliënten, ouders en verwijzers weekendtraining voor jongeren met een autismespectrumstoornis (ASS) Informatie voor cliënten, ouders en verwijzers november 2014 centrum voor autisme dr. leo kannerhuis verder met autisme Weekendtraining

Nadere informatie

Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland

Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland 1. Individuele sociale vaardigheidstraining 2. Sociale vaardigheidstraining groep 12-/12+ 3. Gezinsbegeleiding (6+) 4. Gezinsbegeleiding (0-6 jaar) 5. Individuele

Nadere informatie

Handleiding Activiteitenmethodiek Maatschappelijke Zorg Periode 2, 2015-2016

Handleiding Activiteitenmethodiek Maatschappelijke Zorg Periode 2, 2015-2016 Handleiding Activiteitenmethodiek Maatschappelijke Zorg Periode 2, 2015-2016 KD Maatschappelijke Zorg Werkproces 2.3: Ondersteunt de cliënt bij dagbesteding. Je ondersteunt de cliënt bij het realiseren

Nadere informatie

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels versie 2016 Inhoudsopgave Introductie 4 Verantwoording Methodiek 5 Doorgaande lijn Po en Vo 6 Preventief en curatief 7 Organiseer je les 8 Praktische tips

Nadere informatie

Omgaan met een moeilijke klas. Susan de Bruin

Omgaan met een moeilijke klas. Susan de Bruin Omgaan met een moeilijke klas Susan de Bruin SWV Amsterdam Zuid-Oost 31 oktober Welkom 39 jaar 10 jaar leerkracht SBAO te Alkmaar Susan de Bruin 6 jaar werkzaam bij Gedragpunt Ambulant begeleider & Trainer

Nadere informatie

Marieke de Vries. 20 september 2006. 360 feedback

Marieke de Vries. 20 september 2006. 360 feedback Marieke de Vries 0 september 006 60 feedback Inhoudsopgave Inleiding Basisgegevens van de rapportage Geselecteerde competenties Toelichting overzichten 6 Algemeen overzicht 8 Gedetailleerd overzicht 9

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie

24- uursbehandeling. [ intensieve persoonlijke begeleiding en behandeling ]

24- uursbehandeling. [ intensieve persoonlijke begeleiding en behandeling ] 24- uursbehandeling [ intensieve persoonlijke begeleiding en behandeling ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

HET RAAMWERK VAN DE TRAINING

HET RAAMWERK VAN DE TRAINING HET RAAMWERK VAN DE TRAINING Omdat faalangst een conflict veroorzaakt tussen gevoelens, gedrag en gedachten, bestaat dit programma uit drie clusters van aan te leren vaardigheden in deze drie verschillende

Nadere informatie

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ]

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke beperking. Therapieën

Nadere informatie

Het gedragmodel. 1. Inleiding

Het gedragmodel. 1. Inleiding Het gedragmodel 1. Inleiding Het gedragmodel is een NLP-techiek, ontwikkeld door Peter Dalmeijer (zie www.vidarte.nl) en Paul Lenferink. Het model leert ons feedback te geven waarbij we anderen op hun

Nadere informatie

Productcatalogus AIRO Visie

Productcatalogus AIRO Visie Productcatalogus AIRO Visie Zorg Agogiek Inspireren Reflecteren Ontwikkelen Meer info? 06-42083525 1 Indeling Inleiding..pagina 3 Algemene Leefstijl (3 uur).. pagina 4 Algemene Leefstijl (20 uur) pagina

Nadere informatie

Dalton (samenwerking/ samenwerkend leren) en Coöperatief leren

Dalton (samenwerking/ samenwerkend leren) en Coöperatief leren Dalton (samenwerking/ samenwerkend leren) en Coöperatief leren Vijf basiskenmerken van coöperatief leren: 1. Positieve wederzijdse verantwoordelijkheid. De leerlingen moeten het gevoel hebben elkaar nodig

Nadere informatie

MEDIATION & GEWELDLOZE COMMUNICATIE. Specialisatietraining

MEDIATION & GEWELDLOZE COMMUNICATIE. Specialisatietraining MEDIATION & GEWELDLOZE COMMUNICATIE Specialisatietraining Mediation & geweldloze communicatie Introductie De mediator streeft ernaar om partijen als gelijkwaardige partners te laten communiceren en onderhandelen.

Nadere informatie

TRAINING 1. Tijd: Onderwerp: Waarom Resultaat Werkvorm Materiaal

TRAINING 1. Tijd: Onderwerp: Waarom Resultaat Werkvorm Materiaal DRAAIBOEK TRAINING 1, 2,3,4,5 REALISTEN ROADMOVIE De prezi presentatie voor de trainingsbijeenkomsten vindt u via de onderstaande link. https://prezi.com/0txqqdqmauta/training-realisten-roadmovie-5-bijeenkomsten/

Nadere informatie

Ontwikkeling. Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling

Ontwikkeling. Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Ontwikkeling Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Waarom? Ik heb het idee dat ik wel eens tekortschiet als het erom gaat anderen duidelijk te maken wat ik bedoel. Ik

Nadere informatie

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Opbrengstgericht werken bij andere vakken Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Doel Leerkrachten kunnen een les tekenen of geschiedenis ontwerpen volgens de uitgangspunten van OGW die ze direct

Nadere informatie

Liever assertiever op het werk

Liever assertiever op het werk Waarom een assertiviteitstraining? Voor veel mensen is het niet gemakkelijk om in een werkomgeving bijvoorbeeld voor de eigen mening uit te komen, neen te zeggen, om te gaan met de boosheid van een collega

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

Leerstraf So-Cool Informatie voor jongeren

Leerstraf So-Cool Informatie voor jongeren Raad voor de Kinderbescherming Ministerie van Veiligheid en Justitie Leerstraf So-Cool Informatie voor jongeren Je gaat de leerstraf So-Cool volgen. Deze brochure legt uit wat de leerstraf is en wat we

Nadere informatie

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Wanneer u autisme heeft, ondervindt u problemen in het contact met anderen. Het kan zijn dat u geen contact maakt of juist veel aandacht vraagt. U kunt zich moeilijk

Nadere informatie

STA STERK OP JE WERK

STA STERK OP JE WERK STA STERK OP JE WERK Training/modules op maat Thema-bijeenkomsten Werknemers in deze tijd worden meer en anders belast dan vroeger. Dit geldt helemaal voor werknemers in de zorg. Gedurende enkele decennia

Nadere informatie

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Het is belangrijk dat de begeleiding rond omgangsvormen, weerbaarheid en seksualiteit

Nadere informatie

Mocht u na het lezen van de informatie nog vragen hebben, dan kunt u ons op woensdag bereiken op Het Koloriet Patrijsstraat 4 tel.

Mocht u na het lezen van de informatie nog vragen hebben, dan kunt u ons op woensdag bereiken op Het Koloriet Patrijsstraat 4 tel. In dit boekje vindt u informatie over de plusklas. Zo worden o.a. de lessen die in de plusklas gegeven worden, kort beschreven. Ook is de kalender voor de komende periode toegevoegd. Hierop staan de lesdata

Nadere informatie

Video Interactie Begeleiding (VlB) bij de omgangsregeling van verstandelijk beperkte ouders en hun kind(eren) in pleegzorg.

Video Interactie Begeleiding (VlB) bij de omgangsregeling van verstandelijk beperkte ouders en hun kind(eren) in pleegzorg. Video Interactie Begeleiding (VlB) bij de omgangsregeling van verstandelijk beperkte ouders en hun kind(eren) in pleegzorg. Inleiding: Vanaf 2006 heeft de William Schrikker Pleegzorg geëxperimenteerd met

Nadere informatie

Bijlage Stoere Schildpadden

Bijlage Stoere Schildpadden Bijlage Stoere Schildpadden Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Stoere Schildpadden, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie