De dijken van Heusden

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De dijken van Heusden"

Transcriptie

1 De dijken van Heusden Beleving van cultuurhistorie en landschap, verbinding voor mens en natuur Gemeente Heusden Juli 2012 Definitief

2 De dijken van Heusden Beleving van cultuurhistorie en landschap, verbinding voor mens en natuur Gemeente Heusden Team Ontwerpbureau Openbare Ruimte Documenttitel De Dijken van Heusden Beleving van cultuurhistorie en landschap, verbinding voor mens en natuur Verkorte documenttitel Visie dijken Status Definitief Datum Juli 2012 Projectnaam Visie De dijken van Heusden

3 De dijken van Heusden Beleving van cultuurhistorie en landschap, verbinding voor mens en natuur INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING Aanleiding Historische ontwikkeling van de dijken De dijken van Heusden Vraagstelling voorafgaand aan visie Werkwijze 4 2 UITGANGSPUNTEN EN VOORWAARDEN Uitgangspunten vanuit beleid Dijk als ecologische zone van beekdalen naar rivieruiterwaarden Functies en waarden van de dijken Ontwikkelingen en projecten rondom de dijken Uitgangspunten externe partijen Natuurmonumenten Rijkswaterstaat Staatsbosbeheer Waterschap Aa en Maas 7 3 ANALYSE VAN DE HUIDIGE WAARDEN VAN DE DIJKEN 9 4 VISIE Visie op de dijken van Heusden Visiekaart Metafoor: parelsnoer Profileren en verbinden Verbindingen: bestaande parels aan het snoer Verbindingen: Nieuw parels aan het snoer Realiseren van de visie - uitvoeringsmaatregelen Dromen. Doen. Heusden HET VERVOLG 13 Bijlagen Bijlage 1: Bijlage 2: Bijlage 3: Bijlage 4: Bijlage 5: Samenvatting uit het boek: De Maas is om, duizend jaar Heusden en de strijd tegen het (hoog) water; Beleidsuitgangspunten Economische Zaken, Recreatie en Toerisme Beleidsuitgangspunten Ruimtelijke Ordening, Cultuur(historie) en Landschap; Sociale en Maatschappelijke beleidsuitgangspunten; Uitgangspunten vanuit wonen. Definitief Juli 2012

4 De dijken van Heusden Beleving van cultuurhistorie en landschap, verbinding voor mens en natuur 1 INLEIDING 1.1 Aanleiding Het opstellen voor een totaalvisie voor alle dijken, inclusief uitvoeringsprogramma, maakt het mogelijk om wanneer er zich ontwikkelingen of (financiële) mogelijkheden voordoen hier direct op in te kunnen spelen. Was de visie voor de Heidijk vooral gericht op recreatieve, cultuurhistorische en landschappelijke waarden, nu dienen ook de sociale en economische component onderdeel te vormen van de visie. 1.2 Historische ontwikkeling van de dijken De dijken rondom Heusden zijn vanaf de 13 e eeuw aangelegd, om het water te keren Hiermee werd bewoning van het gebied tussen de Loonse en Drunense duinen en de Maas door de eeuwen heen steeds beter mogelijk. In de 17 e en 18 e eeuw kregen de dijken ook een militaire functie. In de dijken werden inundatiesluizen aangebracht, die het mogelijk maakte het gebied gereguleerd onder water te zetten. Zo kon Heusden Vesting worden beschermd. Heusden met zijn dijken en sluizen, maakte onderdeel uit van de Zuiderwaterlinie. De Zuiderwaterlinie was een Nederlandse militaire verdedigingslinie in het zuiden van Nederland gebaseerd op inundatie. Daarnaast hebben diverse overstromingen in het verleden het landschap gevormd en zijn de wielen daar de getuigen van. De diverse ontwikkelingen en gebeurtenissen in het verleden, zorgen ervoor dat de cultuurhistorische en landschappelijke waarden van de dijken hoog zijn. Met de realisatie van de Nieuwe Maas heeft de dijkenstructuur zijn definitieve en huidige vorm gekregen. Meer achtergrondinformatie over de ontstaansgeschiedenis van de dijken is te lezen in bijlage 1*. * Het betreft een samenvatting uit het boek; De Maas is om, duizend jaar Heusden en de strijd tegen het (hoog)water van Bert van Opzeeland. 1.3 De dijken van Heusden De beschreven omstandigheden in het verleden hebben ervoor gezorgd, dat (het stedelijk gebied van) de huidige gemeente Heusden wordt begrensd door dijken. Deze dijken hebben de ontwikkeling van de gemeente mogelijk gemaakt. Zonder de dijken was de gemeente Heusden er, in zijn huidige verschijningsvorm, niet geweest. Doordat de dijken ook bij hoogwater een droge verbinding vormden, is het logisch, dat bijna alle kernen van de gemeente zich aan de dijken hebben ontwikkeld. Voor de kernen, die niet aan een dijk grenzen (Oudheusden, Herpt) ligt er een duidelijke relatie met het water. Alleen de kern Giersbergen vormt hierop een uitzondering. De dijken worden vooral recreatief benut om de cultuurhistorische en landschappelijke waarde te beleven. Ze worden gebruikt als recreatieve fietsroute. De vraag is of de unieke ligging van de gemeente Heusden en genoemde waarden van de dijken voldoende bekend en beleefbaar zijn bij de bewoners, toeristen en recreanten. Daarnaast is het de moeite waard om ook de sociale en Definitief Juli 2012

5 De dijken van Heusden Beleving van cultuurhistorie en landschap, verbinding voor mens en natuur economische waarde van de dijken in de toekomst wellicht meer te gaan benutten. Kortom: waar, wanneer en hoe kunnen we de dijken van Heusden meer gaan benutten. Het stedelijk gebied van de gemeente Heusden wordt volledig omsloten door dijken en dat is uniek. De dijken verbinden onze kernen, hebben cultuurhistorische, landschappelijke en recreatieve waarde en vormen de structuur waar wellicht tal van ontwikkelingen en activiteiten aan gekoppeld kunnen worden. 1.4 Vraagstelling voorafgaand aan visie Om een goede basis te leggen voor de op te stellen visie, zijn allereerst de volgende vragen gesteld, die gaandeweg het proces zijn beantwoord: o Welke kwaliteiten hebben de dijken, wat is hiervan de oorsprong; o Wat kunnen de dijken aan meerwaarde opleveren voor de gemeente Heusden, haar bewoners en recreanten uitgaande van de waarden: cultuurhistorie, landschap, recreatie, sociaal en economisch; o Zijn er ontwikkelings- en verbeterpunten, wat kan/moet er anders; o In welke mate kunnen de dijken ook een meer sociaal-maatschappelijke waarde gaan vertegenwoordigen, naast de al aanwezige landschappelijke en cultuurhistorische waarden; o In welke mate kunnen de landschappelijke en cultuurhistorische waarden nog worden verbeterd? o Welke uitgangspunten uit de diverse beleidsuitgangspuntennota s en structuurvisies zijn aanwezig; o Welke ontwikkelingen zijn er al gaande op en in de directe omgeving van de dijken; o Welke mogelijkheden zijn er en is het noodzakelijk om de huidige waarden en functies van de dijken te behouden, benutten en/of uitbreiden, verbeteren, versterken van bestaande waarden en functies van de dijken. o Welke waarden vertegenwoordigen de dijken, is deze waarde gelijk aan de waarde van de Loonse en Drunense Duinen en Heusden Vesting? Moet dit wellicht anders worden benaderd? Hoe kijken we tegen de dijken aan, welke waarden zijn aanwezig en belangrijk en hoe kunnen deze worden benut? Kan en moet de gemeente Heusden zich meer gaan profileren met haar dijken? Kortom, op welke wijze maken we, de cirkel rond (verbinding Heusden Vesting en Loonse en Drunense duinen) en kunnen de dijken een extra meerwaarde gaan vormen voor de gemeente. Definitief Juli 2012

6 De dijken van Heusden Beleving van cultuurhistorie en landschap, verbinding voor mens en natuur 1.5 Werkwijze Voorafgaand aan het opstellen van de visie zijn allereerst de diverse beleidsuitgangspunten, structuurvisies en diverse van belang zijnde ontwikkelingen en projecten geïnventariseerd (hoofdstuk 2). Vervolgens is een analyse gemaakt van de waarden die de dijken op dit moment vertegenwoordigen (hoofdstuk 3). Vervolgens is gekeken op welke wijze de waarden van de dijken kunnen worden versterkt, beter kunne worden benut of bekender kunnen worden gemaakt. Kortom, is de vraagstelling uit paragraaf 1.4 beantwoord. Het resultaat is de visie als opgenomen in hoofdstuk 4 en bijbehorende kaart. Definitief Juli 2012

7 De dijken van Heusden Beleving van cultuurhistorie en landschap, verbinding voor mens en natuur 2 UITGANGSPUNTEN EN VOORWAARDEN 2.1 Uitgangspunten vanuit beleid Bij het opstellen van een totaalvisie voor de dijken is het van belang de uitgangspunten uit de volgende beleidsvelden te kennen en indien gewenst mee te nemen. Zij geven de uitgangspunten aan met betrekking tot de ontwikkeling van de gemeente Heusden vanuit het betreffende beleidsveld: Economie, recreatie en toerisme; Beleid vanuit ruimtelijke ordening, cultuurhistorie en landschap; Sociaal en maatschappelijk; Wonen. De uitgangspunten uit deze beleidsvelden, zoals deze er bij het tot stand komen van deze visie lagen (juni 2012), zijn opgenomen in de bijlagen 2 t/m Dijk als ecologische zone van beekdalen naar rivieruiterwaarden Op twee plekken is er nog een noord-zuid verbinding mogelijk tussen de verstedelijkte delen van de Oostelijke Langstraat en de groene gebieden ten zuiden en de Maas ten noorden van de Langstraatdorpen. Dit zijn de Baardwijkse overlaat (Drongelens kanaal eo. tussen Drunen en Waalwijk) en de Bokhovense overlaat (Polders aan oostzijde, tussen Vlijmen en Den Bosch). 2.2 Functies en waarden van de dijken De cultuurhistorische en landschappelijke waarden zijn van een dusdanige kwaliteit dat ze op het gebied van economie recreatie, toerisme al een belangrijke meerwaarde opleveren. Naast deze functies, bieden de dijken mogelijk ook kansen op het gebied van wonen en sociale en maatschappelijke waarden. De dijken hebben op dit moment onder ander de volgende functies en waarden: o Primaire (direct waterkerend bijv. de maasdijk) en secundaire waterkeringen (niet in eerste instantie waterkerend bijv. Inlaagdijk); o Landschappelijke en cultuurhistorische beleving en waarden; o Natuurwaarden; o Recreatieve waarde; o o o o Verbinding tussen de kernen; Ontsluiting van de kernen; Duidelijke begrenzing van (het stedelijk gebied van) de gemeente Heusden; Ecologische verbinding. 2.3 Ontwikkelingen en projecten rondom de dijken In de directe omgeving van de dijken zijn op dit moment een aantal projecten in voorbereiding, waarbij met het oog op de visie en bijbehorend uitvoeringprogramma aansluiting moet worden gezocht. Deze zijn: Het project Hoog water Den Bosch (Howabo); Definitief Juli 2012

8 De dijken van Heusden Beleving van cultuurhistorie en landschap, verbinding voor mens en natuur Ecologische vooroever van de Maas door Rijkswaterstaat bij Hedikhuizen; Vlijmens Ven 2.4 Uitgangspunten externe partijen Met deze volgende partijen is tijdens het opstellen van de visie overleg gevoerd en genoemde (beleids)uitgangspunten zijn hierbij naar voren gekomen: Natuurmonumenten Met betrekking tot de visie is door natuurmonumenten het volgende aangegeven: Belangrijk voor de totale visie is dat deze zich niet allen richt op de dijk zelf, maar ook op de ontwikkelingen rond de dijken. In de totaalvisie Dijken van de gemeente Heusden kan de visie voor de Elshoutse Zeedijk integraal opgenomen worden. De Heidijk onder Vlijmen vormt na ontwikkeling van het gebied Vlijmens Ven een logisch onderdeel van ditzelfde gebied en zorgt voor de overgang van droog naar nat. In de gemeente Heusden heeft Natuurmonumenten (nog)geen buitendijkse eigendommen die direct grenzen aan de Maasdijk. Een enkel buitendijks perceel (daar waar Maasdijk en Heidijk elkaar treffen) vormt hierop een uitzondering. De uiterwaard ter hoogte van Heusden is smal. Ik zou willen voorstellen om in dat kader Rijkswaterstaat te betrekken bij het visieproces. Wat ons betreft sluit de ontwikkeling van de dijken grotendeels aan op de ontwikkelingen die verder in de Langstaat plaatsvinden. (Mede)financiering vanuit het GOL lijkt in die zin logisch. Wellicht is het zinvol om in die denktrant ook de dijk langs het Drongelenskanaal en de zomerdijk onder de Baardwijkse overlaat mee te nemen in de totaalvisie voor de dijken in de gemeente Rijkswaterstaat Voor Rijkswaterstaat is het uitgangspunt, dat er bij ontwikkelingen langs de Maas er gestreefd moet worden naar vergroting van het debiet (afvoercapaciteit) van de Maas. Aan ontwikkelingen waarbij sprake is van een afname van dit debiet wordt op voorhand geen toestemming verleend Staatsbosbeheer Staatsbosbeheer ziet de functie van de dijken als volgt en neemt de dijken op deze wijze mee in haar ontwikkelingen: 1) Dijk als ecologische zone van beekdalen naar rivieruiterwaarden Op twee plekken is er nog een groenblauwe noord-zuid verbinding mogelijk tussen de verstedelijkte delen van de Oostelijke Langstraat. Dit zijn de Baardwijkse Overlaat (Drongelens kanaal eo. tussen Drunen en Waalwijk) en de Bokhovense overlaat (Polders aan oostzijde, tussen Vlijmen en Den Bosch), onderdeel van de klimaatbuffer Vlijmen-DenBosch.. 2) Dijk als symbool van bescherming tegen water Met de plannen van HOWABO komt de dijk als bescherming tegen hoogwater weer in beeld als er water geborgen gaat worden in de Biessertpolder. Het overlaten systeem functioneert al decennia lang niet meer maar (het verhaal van) de dijk krijgt weer nieuwe betekenis als er weer water aan de voet van de dijk komt te staan. Binnen de dijk is het droog, buiten de dijk is het nat (Het eiland van Heusden). 3) Dijk als link tussen het dorp en haar buitengebied Bij hoog water zaten de inwoners veilig achter de dijk maar op momenten dat er geen water overlast was dan had het gebied buiten de dijk nadrukkelijk een functie als weidegrond en bouwland. Zo heeft de Biessertpolder vroeger de functie gehad als gemeenschappelijke weidegronden (gement) voor de boeren uit Vlijmen. De naam van de weg De Gemeint verwijst Definitief Juli 2012

9 De dijken van Heusden Beleving van cultuurhistorie en landschap, verbinding voor mens en natuur hier nog naar. In de visie van Staatsbosbeheer kan de Biessertpolder weer het zelfde gaan betekenen als het Bossche Broek voor Den Bosch, namelijk uitloopgebied voor de inwoners. Dit geeft meerwaarde aan Vlijmen (mooie plek om te wonen). Dit vraagt dan wel om een omschakeling van het huidige agrarische gebruik van de percelen naar agrarisch natuurbeheer en aanpassing van watersysteem gericht op gebiedseigen schoon water vasthouden Waterschap Aa en Maas Waterkeringen in Heusden In onderstaande figuur zijn de waterkeringen weergegeven die waterschap Aa en Maas beheert binnen de gemeentegrenzen van Heusden. Primaire waterkering De Maasdijk is aangeduid als primaire waterkering en maakt deel uit van dijkring 36 Land van Heusden/De Maaskant. Deze waterkering moet volgens de wet een waterstand kunnen keren die optreedt met een waarschijnlijkheid van eens per 1250 jaar. Regionale waterkering Binnen de gemeente Heusden zijn er twee regionale waterkeringen: 1. de dijk langs het Drongelens kanaal (aan weerszijden van het kanaal). Deze kades beschermen het achterland, waaronder Den Bosch, Drunen en het zuidelijke deel, tegen overstromen (peil in het kanaal loopt fors op bij hoge waterstand in de Maas in combinatie met hoge afvoer op Aa en Dommel. )De kades dienen een waterstand te kunnen keren die statistisch gezien eens in de 150 jaar voorkomt (wordt nog getoetst). 2. de compartimenteringskering ten oosten van Haarsteeg en Vlijmen. Deze kade heeft een functie om bij een doorbrekende Maasdijk overstroming van het achterland (Vlijmen, Den Bosch) te voorkomen, danwel te vertragen. Historische dijken De historische dijken in Heusden, zoals Elshoutse Zeedijk en Heidijk hebben geen functie (en status) als waterkering meer. Definitief Juli 2012

10 De dijken van Heusden Beleving van cultuurhistorie en landschap, verbinding voor mens en natuur Regelgeving In het kader van de veiligheid moet er voor de waterkeringen worden voldaan aan de bepalingen uit de Keur Waterschap Aa en Maas 2011 : Bij vergunningverlening van activiteiten op of naast de waterkering wordt getoetst aan de beleidsregels behorende bij de keur: Belangrijke uitgangspunten van het beschermingsbeleid zijn: De waterkerende functie heeft de hoogste prioriteit. Andere functies worden alleen toegestaan als de veiligheid van de waterkering niet in het geding komt. In de periode van 1 oktober tot 1 april (hoogwaterseizoen) zijn geen werkzaamheden of activiteiten toegestaan die het waterkerend vermogen (tijdelijk) aantasten. Vernieuwbouw van bestaande bouwwerken, waarbij (nagenoeg) een geheel nieuwe constructie wordt gerealiseerd, wordt beoordeeld als nieuwbouw. Het vervangen van bestaande bomen en struiken, wordt beoordeeld als het aanbrengen van nieuwe bomen en struiken. Het waterschap houdt bij ontwikkelingen rond waterkeringen rekening met aanwezige LNC-waarden. Definitief Juli 2012

11 De dijken van Heusden Beleving van cultuurhistorie en landschap, verbinding voor mens en natuur 3 ANALYSE VAN DE HUIDIGE WAARDEN VAN DE DIJKEN De belangrijkste waarden van de dijken op dit moment zijn: Het feit dat het stedelijk gebied van Heusden volledig omsloten wordt door dijken is uniek. Dit biedt kansen om de dijken meer op de kaart te zetten en tevens de gemeente Heusden meer te profileren. Een slagzin zou kunnen zijn: Eiland van Heusden, een dijk van een gemeente. E.e.a. verdient nadere uitwerking; De dijken vormen een natuurlijke scheiding tussen Waalwijk / Den Bosch. De gemeente heeft en behoudt hierdoor haar eigen identiteit. Dit is ook het gevolg van het terugkeren van de waterbergende functies van de gebieden tussen Vlijmen en s-hertogenbosch en Drunen en Waalwijk. Hierdoor blijven de gebieden tussen de gemeenten onbebouwd; Een aantrekkelijk en divers landschap (van zand naar klei) wordt verbonden door dijken. De diversiteit komt naar voren in het kleinschalige landschap (westzijde) en grootschalig landschap (oostzijde), het waterfront aan de noordzijde (Doeveren, vesting) en het open landschap (overlaatgebied) aan de zuidzijde en in het feit dat iedere dijk afzonderlijk haar eigen kenmerken heeft. Dit is het gevolg van de ligging in een gebied, waarin de ondergrond overgaat van zand (Loonse en Drunense duinen) naar klei (Maas); De dijken vertegenwoordigen een belangrijke cultuurhistorische waarde: o De dijken hebben de ontwikkeling van de gemeente Heusden mogelijk gemaakt en hebben ervoor gezorgd, dat het gebied blijvend bewoond kon worden. Ze vertellen het verhaal van de ontwikkeling van het landschap, dorpen en natuur. Het is het verhaal van onder andere de strijd tegen het water, overstromingen en dijkdoorbraken, het overlaatgebied, de Zuiderwaterlinie, waterberging naar waterkering, militair verdedigingswerk en de aanleg en realisatie van de Nieuwe Maas; Er zijn diverse routes over de dijken aanwezig voor voornamelijk wandelaars en fietsers. Deze routes sluiten aan op de regionale en landelijke netwerken (knooppuntenroute netwerk); De dijken verbinden bijzondere plekken van uiteenlopende waarde. Het betreft o.a. wielen (Haarsteegse Wiel / Nieuwkuijkse Wiel), natuurgebieden (Vlijmens Ven, Hooibroeken, Sompen en Zooislagen) waterwerken (sluizen), forten, bruggen, molens, vesting, veerponten, steenfabriek, agrarisch landschap, coupure Hedikhuizen; De dijken maken het mogelijk als basis te fungeren bij de verbinding van de verschillende landschappelijke zones en deelgebieden en vormen hierbij een vaste waarde. De dijk is ook een verbindende schakel tussen de verschillende kernen en heeft daarmee ook een symbolische betekenis; De dijken vormen vanuit natuur, cultuurhistorische en landschappelijke waarden belangrijke educatieve elementen. Definitief Juli 2012

12 De dijken van Heusden Beleving van cultuurhistorie en landschap, verbinding voor mens en natuur 4 VISIE 4.1 Visie op de dijken van Heusden De waarde van de dijken is groot en de ligging van de huidige gemeente Heusden tussen dijken uniek. Voorgaande inventarisatie van functies, waarden en bijbehorende analyse, leidt tot de volgende visie voor de dijken van Heusden: 1. Waarden behouden: De dijken zelf zijn op het gebied van landschap en cultuurhistorie aantrekkelijke en waardevolle elementen. Langs en in de dijken zijn tal van waardevolle elementen (parels) aanwezig. Deze waarden moeten door middel van afgestemd beheer met bijbehorende reservering van middelen worden behouden voor de toekomst; 2. Profileren: De bekendheid van de totale dijkenring (parelsnoer) en de aanwezige kwaliteiten en elementen (parels) dient te worden vergroot. Door de kwaliteiten van de dijken en de unieke ligging tussen dijken meer te profileren, wordt de bekendheid van de dijken en de gemeente vergroot. Dit komt de beleving ten goede. Bovendien kan een grotere bekendheid leiden tot meer betrokkenheid uit de maatschappij. Particuliere initiatieven en nieuwe verdienmogelijkheden kunnen er toe bijdragen dat delen van de ambitie worden gerealiseerd met minder financiële middelen van de overheid. Hierdoor wordt de dijkenstructuur als geheel nog belangrijker en de identiteit van de gemeente versterkt; 3. Verbinden: Doordat de gemeente Heusden zich bij nieuwe ontwikkelingen meer richt op de aanwezigheid en de kwaliteiten van de dijken en hierbij directe verbindingen legt, wordt de waarde van de dijk meer benut en neemt de kwaliteit van betreffende ontwikkeling toe (economisch). Het gaat hierbij om het verbeteren van de verbinding tussen bebouwd en onbebouwd gebied, zowel boven over als onderlangs de dijk. Daarnaast zal de dijk meer dan voorheen kunnen fungeren als fysieke verbinding tussen de dorpen en als sociale verbinding tussen burgers, ondernemers, maatschappelijke organisaties en overheid; 4. Eigen identiteit: De afzonderlijke dijken hebben hun eigen specifieke kenmerken en kwaliteiten als gevolg van ligging en opbouw. Deze dient per dijk beleefbaar en inzichtelijk te zijn voor initiatiefnemer en gebruiker. 4.2 Visiekaart Voorgaande vier uitgangspunten nader uiteen gezet, leidt tot de verdere onderbouwing van de visie, waarbij een duidelijke ontwikkelingsrichting wordt aangegeven. Deze zijn aangegeven op de onderstaande visiekaart. Deze visiekaart wordt in de nu volgende alinea s nader toegelicht. Definitief Juli 2012

13 De dijken van Heusden Beleving van cultuurhistorie en landschap, verbinding voor mens en natuur Metafoor: parelsnoer De dijken zelf vormen een eenheid (snoer van de ketting) en een verbindend element. Door de inrichting van wegen, fietspaden en meubilair eenduidig te maken, wordt de dijkenstructuur een route op zich en is deze fysiek herkenbaar. Langs dit snoer zijn tal van elementen met hun eigen kwaliteit aanwezig. Door deze diversiteit van verrassende elementen (parels aan het snoer) te benadrukken en deze aan te vullen met tal van activiteiten langs de route, wordt de dijkenstructuur nog eens extra interessant Profileren en verbinden Er zijn al veel kwaliteiten en voorzieningen op en langs de dijken: waardevolle elementen als parels, routes, netwerken, aantrekkelijk landschap, kunstwerken, wielen. Het gaat om het profileren, het vergroten van de bekendheid van wat al aanwezig is, het gaat om verbinden van andere aanwezige kwaliteiten, of toekomstige ontwikkelingen in het gebied met de dijkenstructuur. Hiermee wordt de waarde van de dijken meer benut, natuurgebieden met elkaar verbonden en wordt tevens de kwaliteit van de woongebieden vergroot Verbindingen: bestaande parels aan het snoer Door het leggen en verbeteren van de koppelingen tussen bestaande parels, andere routes, kernen en centra en het koppelen van de dijkenstructuur met het economisch-recreatief beleid wordt de meerwaarde van de dijken vergroot. Dit vergroot mede de kwaliteit van de woongebieden, omdat landschappelijk, cultuurhistorisch en recreatief waardevolle elementen beter bereikbaar zijn vanuit de woongebieden. Het leggen van verbindingen met het gebied in de directe omgeving van het Drongelens Kanaal valt hier ook onder Verbindingen: Nieuw parels aan het snoer Er zijn een aantal grotere transformatie/ontwikkelingslocaties die direct aan de dijk liggen of in de nabijheid ervan. De dijk kan hier ingezet worden als kwaliteit en verbindend element. Het betreft onder andere de volgende ontwikkelingen: Jonker Fris terrein, bedrijventerrein Heesbeen, ontwikkelen waterfront Heusden-vesting, De Grassen te Vlijmen (ontwikkelingen woonwijk aan de dijk / verbeteren verbinding met Engelenmeer), Poort van Heusden, Ei van Drunen (verbinding met transferium leggen), Gemeentewerf Vlijmen (ontwikkeling/transformatie gebied liggend aan de dijk), A59 op- en afrittenstructuur (rekening houden met zicht op dijk en omgeving) Realiseren van de visie - uitvoeringsmaatregelen Voorgaande visie levert de volgende uitvoeringsmaatregelen op om de kwaliteiten van de dijken op cultuurhistorisch, landschappelijk, recreatief, sociaal en economisch (wonen) gebied de dijken (snoer) en de aanwezige waardevolle elementen (parels) te vergroten: Het aanbrengen van duidelijke uitzicht- en markeringspunten; Optimaliseren van bestaande fietsroutes (pleisterplaatsen, schuilmogelijkheden) en realisatie van nieuwe korte routes, zowel boven over, als onderlangs de dijk. Drongelens kanaal benutten als onderdeel van fietsroutes; Verbeteren regionale fietsroutenetwerk en toegangspoorten (transferia Poort van Heusden, Ei van Drunen, Engelenmeer, Heusden-vesting), inclusief bijbehorende voorzieningen (bijvoorbeeld fietsoplaadpunten); Vergroten bekendheid en beleefbaarheid van de kralen (verder parels genoemd?) aan de dijken vanuit de kernen; Verbeteren van de directe verbindingen tussen kernen en dijken; Verbeteren van informatie over huidige waarden en historie van de dijken (panelen, apps, internetsite, sfeerimpressies); Definitief Juli 2012

14 De dijken van Heusden Beleving van cultuurhistorie en landschap, verbinding voor mens en natuur Streekverhaal o.a. van de Zuiderwaterlinie, Overlaatgebied (Biessertpolder) en overstromingen beleefbaar maken (oude foto s, sfeerimpressie, 3D-visualisatie, panelen, apps); Het koppelen van onderwerpen als duurzaamheid, sport en beweging aan de dijken. Fietsen is gezond, bespaart brandstof en CO2 uitstoot. Promotie van woon- werkverkeer in de regio via de dijken (economisch gebruik fiets). De dijken bieden kansen voor een uitbreiding van educatieve samenwerking van primair onderwijs tot aan wetenschappelijk onderwijs. De dijkenring meer te promoten via de gemeentelijke website, in regionaal verband de VVV, het HBT, aanschrijven van televisie programma s, vakbladen, documentairemakers, mensen die betrokken zijn bij ruimte voor rivieren, klimaatveranderingen in relatie tot berging van water; Stimuleren en faciliteren van de organisatie van evenementen op en rond de dijken (rondje dijken, hardloop- en wandelevenementen). Nieuwe vormen van recreatie stimuleren: Geocaching, puzzelroutes. Dijk als element inzetten voor activiteiten: dijk als tribune, dijk als uitkijkpunt; Koppeling leggen met overige attracties: molens Drunen en Nieuwkuijk, Engelenmeer, grotere Maasroute en pontenroute; Zorg dragen voor een eenduidig ingericht wegprofiel. De dijken vormen één geheel (snoer); De landschappelijke verscheidenheid van iedere afzonderlijke dijk wordt versterkt. Type en soort beplanting maken duidelijk waar je bent (van zand naar klei). Wanneer je voorzieningen creëert kan dit ook een overlastgevende plek worden waar vernielingen plaatsvinden of hangjongeren bij elkaar komen; De dijken meer laten functioneren als ecologische verbindingszone. Dit kan mede als onderdeel van de plannen voor de klimaatbuffer Vlijmen-DenBosch, de Baardwijkse Overlaat en fungeren als geleidingzone in noordzuidelijke richting naar de Maas; Alleen bouwen in de directe omgeving van de dijken als daarmee ook de landschappelijke waarden van de dijk kunnen worden versterkt Dromen. Doen. Heusden. Met Dromen. Doen. Heusden legt de gemeente meer initiatief bij burgers en ondernemers en neemt de gemeente zelf een meer faciliterende rol op zich. Ook op provinciaal niveau doet de overheid beleidsmatig een stapje terug, maar probeert wel nieuwe allianties te sluiten tussen de 4 O s (overheid, ondernemers, onderwijs en omgeving). In deze tijd van bezuinigingen is het daarnaast noodzakelijk om nieuwe verdienmogelijkheden te integreren in projecten. Door het stimuleren en faciliteren van initiatieven van onderop kan de inzet van private partijen bijdragen aan het realiseren van ambities voor de dijk. Burgers, ondernemers en maatschappelijke organisaties kunnen hiertoe worden uitgedaagd door enerzijds het profileren van de huidige waarden en de potentie van de dijk. Anderzijds is ook het stimuleren van inspirerende ontmoetingen tussen deze partijen op en rond de dijk van belang. Dit kan leiden tot creatieve ideeën en nieuwe kansen voor de ontwikkeling van de dijkenring, zonder dat de overheid alles zelf volledig hoeft te betalen en uit te voeren. De dijkenring werkt op deze manier niet alleen als fysieke verbinding tussen dorpen onderling of tussen het stedelijk gebied en het landelijk gebied, maar ook als sociale verbinding tussen verschillende partijen binnen de maatschappij. Definitief Juli 2012

15 De dijken van Heusden Beleving van cultuurhistorie en landschap, verbinding voor mens en natuur 5 HET VERVOLG De uitvoeringsgerichte maatregelen uit hoofdstuk 4 zorgen voor een verbetering van de functies van de dijken. Na goedkeuring en vaststelling van de visie door de gemeenteraad in september 2012, is hiermee de basis gelegd voor een verdere uitwerking. Deze basis geeft voldoende richting aan de ontwikkeling van de dijken en de afzonderlijke dijken in het bijzonder. Dit is dan ook de reden dat e.e.a. wordt uitgewerkt op het moment dat er zich kansen en financiële mogelijkheden voordoen. Er op voorhand veel tijd in steken zonder dat bekend is of, waar en wanneer er zich mogelijkheden aandienen, kost op voorhand veel tijd, inspanning en geld. Dit is niet gewenst en de basis om e.e.a. snel uit te werken is nu aanwezig. Wel is het van belang om in het kader van Dromen, Doen, Heusden, zie paragraaf een plan van aanpak te schrijven en dit zo snel mogelijk op te pakken. De dijken hebben namelijk op dit moment al voldoende kwaliteiten om een grotere meerwaarde voor de gemeente te hebben, dan nu al het geval is. Definitief Juli 2012

16 De dijken van Heusden Beleving van cultuurhistorie en landschap, verbinding voor mens en natuur Bijlage 1: Samenvatting uit het boek: De Maas is om, duizend jaar Heusden en de strijd tegen het (hoog) water; Definitief Juli 2012

17 De Maas is om - Duizend jaar Heusden en de strijd tegen het (hoog)water Auteur: Bert van Opzeeland Inleiding De geschiedenis van de gemeente Heusden en omgeving is onlosmakelijk verbonden met de Maas. Deze rivier slingerde met grote bogen (meanders) door het gebied en vormde het landschap. Op de hogere plaatsen die geschikt waren voor bewoning en akkerbouw vestigden zich mensen. Vanaf ongeveer 1000 na Christus werden er dijken aangelegd. De bewoners wilden zich enerzijds beschermen tegen hoog water en anderzijds de woeste en natte gronden ontginnen. De kloosterlingen van de Abdij van Berne speelden hierbij in de loop van de eeuwen een belangrijke rol. Het aanleggen van dijken leidde er toe dat de rivier steeds minder ruimte kreeg om buiten zijn oevers te treden. De druk op de dijken nam hierdoor toe. Het gevolg was een toenemend aantal dijkdoorbraken. Nog steeds getuigt een groot aantal wielen in de gemeente Heusden van de vele dijkdoorbraken die in het verleden plaatsvonden. Ook oorlogen leidden tot het doorsteken van dijken om de vijand te weren. Er werden dammen in de Maas gelegd om de loop te verleggen, zelfs de maasmonding werd afgesloten. Om het hierdoor ontstane overtollige water af te leiden werden er overlaten aangelegd. Uiteindelijk werd de oude maasmonding weer hersteld. Door alle waterwerken en het landbouwkundige gebruik van de uiterwaarden heeft de Maas veel van haar natuurlijke karakter verloren. Heusden en omgeving liggen in het laagste gedeelte van de centrale slenk in het midden van Noord-Brabant. Deze slenk is een verzakt gedeelte tussen twee breuklijnen, de breuk van Sterksel en de Peelrandbreuk. Tot op de dag van vandaag is de bodem nog in werking en worden nog steeds aardschokken geregistreerd. De Maas ontspringt in Frankrijk op het Plateau van Langres in Pouilly-en-Bassigny. Zij is een regenrivier en ontvangt haar water uit een deel van Frankrijk, de Ardennen, Belgisch en Nederlands Limburg, een stukje Duitsland en het midden en oostelijk deel van Noord- Brabant. De lengte van de bron tot aan de monding is 900 km. en de oppervlakte van het stroomgebied km 2. Een aantal zijrivieren loost water in de Maas, zoals de Semois, de Sambre, de Ourthe, de Geul, de Roer, de Niers en de Brabantse beken de Aa, de Dommel en de Broek- en Zandley. Tijdens de laatste ijstijd was een groot deel van de Noordzee drooggevallen. In de ijstijd stroomde de Maas door een open toendralandschap met een bodem die permanent was bevroren (permafrost). De loop van de Maas veranderde voortdurend. s Winters bevatte de Maas nauwelijks of geen water. In de korte zomers bevatte zij niet alleen grote hoeveelheden smeltwater, maar ook veel zand en klei dat als sediment werd afgezet. De bovenste laag van de bodem ontdooide en zand stoof uit tot zandruggen. Ongeveer jaar geleden eindigde de laatste ijstijd. Zo heeft de Maas lang het landschap gevormd. Voor het begin van onze jaartelling waren er broekbossen, moerassen, venen en zandopduikingen te vinden. In de vroege middeleeuwen was het hele gebied ten westen van Drunen, tussen de Maas en de zandrug van de latere Loonse en Drunense Duinen en Huis ter Heide, nog bedekt met veen. Onder de veenlaag lag de zandwal van de Beneden-Langstraat waarop, nadat het veen was ontgonnen, later dorpen BvOpzeeland De Maas is om

18 zoals Waalwijk en Sprang-Capelle ontstonden. De zandwal strekte zich verder oostelijk uit richting Drunen, Nieuwkuijk en Vlijmen, waar deze wal aan de oppervlakte lag. Omstreeks het jaar 1000 kende de Maas geen bedijkingen en was de omgeving van Heusden een knooppunt van rivierlopen. Grote gebieden overstroomden regelmatig. In het zuiden werd het gebied begrensd door de hogere zandgronden. Ten noorden daarvan bevond zich een veengebied met oeverwallen. Hier en daar lagen donken van de zandwal aan de oppervlakte. In het westen lag veen, waarvan de ontginning al in de middeleeuwen begon. De Maas boog vanuit het oosten ter hoogte van Bokhoven in noordelijke richting om Ammerzoden heen, om vervolgens bij Well verder stroomafwaarts weer af te buigen richting Haarsteeg. Bij Haarsteeg boog de rivier weer af richting Oudheusden en ging zo verder in westelijke richting. Deze oude riviertak wordt ook wel Romeinse Maas genoemd en vormde later lange tijd de grens van het graafschap Holland en het hertogdom Brabant. Zonder bedijking schiep de rivier hier een landschap van uitgestrekte vlaktes, kommen en riviergeulen. In oostelijke richting meanderde de Maas vrijelijk door het Maasdal. Niet alleen de Maas vormde het landschap. Ook enkele Brabantse beken zoals de Dommel, de Aa en de Broek- en Zandley zorgden voor reliëf. Zij stroomden naar het laagste punt van het centrale deel van Noord-Brabant, richting Heusden en omgeving. Chronologisch overzicht In verband met de leesbaarheid is het chronologisch overzicht geschreven in de tegenwoordige tijd : In deze periode ontstaat bij Hedikhuizen een klein riviertje door een splitsing van de Maas. Het riviertje loopt naar het noorden richting Berne, ten zuiden langs Hemert en vandaar richting Heusden, waarna het naar het noorden stroomt. Het watertje krijgt de naam Rivel. 1132: In het jaar des heren 1132 gebeurt het, dat Fulco van Berne (roofridder) wordt achtervolgd en niet meer kan ontsnappen. Hij is van alle kanten omsingeld en doet de belofte aan God, dat als hij door Gods toedoen aan zijn vijanden zal ontkomen, hij zijn kasteel te Berne tot een klooster zal maken (ten noorden van Hedikhuizen/Herpt aan de binnenkant van de toenmalige maasmeander, bij het huidige gehucht Bern). Hij werpt zich met behulp van Maria gewapend en te paard in de Maas en weet weldra de overkant te bereiken. 1134: Stichting van de Abdij van Berne. Belofte maakt schuld en in eerste instantie haalt Fulco augustijnen uit Rolduc naar Berne om tot de stichting van een klooster te komen. omstreeks 1135: Door een overvloed aan rivierwater baant de Maas zich bij Hedikhuizen een nieuwe weg richting Veen om daar in de Alm op te gaan. Hierdoor wordt de Alm een aftakking van de Maas. 1136: De oudste vermelding van Doeveren: Dovereh. De naam is van oorsprong Keltisch en betekent water of de wateren. 1183: In de stichtingskroniek van Berne wordt vermeld dat er sprake is van zware regenval en direct daarop volgt zo n enorme overstroming, dat alle dijken (aggeres) breken en akkers en weiden geruïneerd worden. Voor de abdij is het een zware ramp: In diezelfde zomer hebben we dertig sterke merries verkocht voor vijf mark en zijn al onze schapen gestorven, waarvan we zo n overvloed hadden. Het nodige graan ontbreekt om brood te bakken, waarop de abt naar Keulen gaat om graan te kopen. BvOpzeeland De Maas is om

19 vóór 1230: De samenvoeging van waarden tot de Grote óf Zuidhollandse Waard vindt plaats. Het Land van Heusden behoort hiertoe (vanaf ), evenals het Land van Altena (vanaf 1399). omstreeks 1230: De kaden langs de Oude Maas worden verhoogd. Het is een project waarbij het graafschap Holland en de Abdij van Berne zijn betrokken. De dijk loopt langs de Oude Maas langs het Land van Heusden richting Hedikhuizen en wordt de Hollandse Dijk genoemd. 1231: Heusden aan de Maas is al een stad. Ze beschikt over een bekwame haven, waarin sedert het verdiepen daarvan, de grootste binnenvaartuigen kunnen liggen : De heer van Heusden (Jan III) en de graaf van Holland (Floris V) stellen het dijkrecht in voor de bedijking van de Oude Maas en sluiten een verdrag over het beheer van een gemeenschappelijke dwarsdijk. Tussen Hedikhuizen en Vlijmen wordt de Achterdijk (de Hoge Maasdijk) opgeworpen. Het ophogen van de dijken gebeurt in gemeenschap door de bewoners van eenzelfde rechtsgebied. De Hoge Maasdijk is in eerste instantie een zijdewinde, een dijk die dwars staat op de stroomrichting van de Maas. Floris V schakelt bij de aanleg van de dijk boeren in. Als betaling voor hun werk krijgen zij binnendijks woeste gronden die zij in cultuur kunnen brengen. De benamingen van de gebieden Vrijkavelen en Grote en Kleine Kaveling in Haarsteeg dateren uit die tijd. omstreeks 1273: Bij Hedikhuizen wordt een aarden dam (damblok) in de Maas opgeworpen, hoogstwaarschijnlijk door de kloosterlingen van de Abdij van Berne. De ingreep komt de Grote Waard, het gebied ten zuiden van de Maas (de kant van het veen) en de Landen van Dussen, Heusden en Altena ten goede. Het damblok bevindt zich nu ten noordwesten van Hedikhuizen bij de informatiepanelen langs de Maas. Het toponiem (gebiedsnaam) Damblok komt er nog voor. De hoofdloop van de Maas stroomt voortaan richting Woudrichem in plaats van ten zuiden van Heusden via de Oude of Romeinse Maas. De afsluiting zal tot veel wateroverlast gaan leiden omdat de gemiddelde waterstand van de Merwede stijgt en vooral problemen veroorzaakt bij ijsgang in de wintermaanden. 1335: Aan het Vergereind in Haarsteeg staat een adellijk slot dat vermoedelijk al omstreeks 1200 door Willem van Edichhuizen wordt bewoond. Later wordt het eigendom van het geslacht Duls(ch). In 1570 is het huis nog bewoond, in 1602 is het vervallen tot een ruïne. De Hedikhuizense Maas wordt ook wel de Dulsche Maas genoemd. 1366: Dijkdoorbraak in Hedikhuizen. Er komt een ringdijk tot stand. 1390: Dijkdoorbraak in de Maasdijk in Heusden en daardoor overstromingen in de Grote Waard. Hierdoor ontstaat de Heusdense Wiel ten westen van Heusden. 1392: Albrecht van Beieren geeft de Schutters van de Voetboog van Heusden het recht om met een kraan de schepen in de haven te lossen. 1454: Dijkdoorbraak bij de kerk van Doeveren. 1460: De maasmeander vanaf Berne richting Heusden wordt, op initiatief van s- Hertogenbosch, ten noorden van het kasteel van Nederhemert rechtgetrokken. Nederhemert wordt hierdoor gescheiden in Noord en Zuid. Omdat het gebied geheel omringd wordt door water krijgt het de bijnaam t Eiland. Jacob van Oudenhoven schrijft; door die van 's-hertogenbosch in 1460 gewapenderhand om van de Heusdense tol bevrijd te zijn. Zo is de Maas weer een stuk ingekort. Voor Heusden wordt de scheepvaart erg bemoeilijkt en het mist tol. Heusden verplaatst de tolrechten eerst naar Veen en later naar Woudrichem. Er blijft een vaargeul over van Heusden naar Wijk, die langzaam dichtslibt. Heusden zet al vrij snel een baggerschip in om de vaargeul op diepte te houden. BvOpzeeland De Maas is om

20 : De meander in de Maas die evenwijdig loopt langs de Hoge Maasdijk bij Haarsteeg wordt afgesloten door de inwoners van s-hertogenbosch door het graven van een verbinding door de Wellse Waard. De Hedikhuizense Maas bij Haarsteeg wordt een dode arm. Dit stuk van de Maas wordt ook wel Dulsche Maas genoemd naar de middeleeuwse familie Van Duls(ch). Zij hadden een versterkt huis/kasteel aan het Vergereind (zie ook 1335). De huidige weg De Omloop in de Bokhovense polder, verwijst naar de vroegere rivier. In die tijd zet de Maas jaarlijks de omgeving onder water en de bewoners van Bokhoven kunnen slechts via een natuurlijke hogere rug, die aan de binnenbocht van de Hedikhuizense Maas is ontstaan, de kerk van Hedikhuizen bereiken. Zij moeten ver omlopen vandaar de naam De Omloop. De Bokhovense polder is een belangrijk hooigebied. Dit heeft alles te maken met het vruchtbare slib dat de Maas elk jaar weer afzet waardoor een zeer goede kwaliteit hooi geoogst kan worden. Vooral heideboeren uit Helvoirt en Udenhout zijn hierin zeer geïnteresseerd. Soms trekken hele karavanen karren en maaiers de polder in. Nog in de 20 e eeuw staat in de polder een verplaatsbaar café, de Haarsteegse Hut. Het café wordt in het voorjaar in de polder opgebouwd en dient in het najaar weer te worden afgebroken voordat de Maas buiten haar oevers treedt en de Hut dreigt te overstromen. De Hut wordt maar liefst 27 keer verplaatst en daarna: Door de verlegging van de Maas in ontstaat bij Hedikhuizen een scherpe bocht van de rivier naar het noorden die voor de scheepvaart problemen geeft. Veel ondiepten, zandbanken en geulen vormen samen met noordwesten wind en opkomend tij een ongemakkelijke situatie. Deze hoek staat bij de schippers als slecht en gevaarlijk bekend en krijgt de naam Heleind of de Hel. De zandbanken verplaatsen zich voortdurend en de dijk bij Hedikhuizen staat onder grote druk omdat deze de stroom moet afbuigen. In 1648 zijn de uiterwaarden nog maar ongeveer 15 meter breed. Men vreest dat de dijk zal wegdrijven en besluit om rijswerken oft cribbingen stroomafwaarts aan te leggen om de stroom te divergeren ende te dwinge naar de overzyde van Gelderlant. 1480: Heusden beklaagt zich over het onbevaarbaar worden van de Maas omdat s- Hertogenbosch in 1460 tijdens de oorlog met Gelderland bij het kasteel van Nederhemert een doorgraving heeft gemaakt. Bij Heusden is de rivier al zo verdroogd (dichtgeslibd) dat men deze soms te voet kan oversteken. Heusden herhaalt in 1514 deze klacht. 1505: Bij Hedikhuizen ligt een blokhuis waar troepen zijn gelegerd. Hier ligt nu het Werk aan den Hoogen Maasdijk (Fort Hedikhuizen). 1514: Dijkdoorbraak bij Hedikhuizen : Doorbraken bij Vlijmen aan de Voordijk dicht bij de weg naar Engelen. 1571: Dijkdoorbraak in de Hoge Maasdijk bij Heusden. Het water komt zó hoog dat de mensen op het platteland hun toevlucht op de zolders moeten zoeken. De stad Heusden laat met schuiten brood rondbrengen om het volck in desen watersnoodt te spijsen. 1579: Dijkdoorbraak buiten de Herptse poort in Heusden. Het vijandelijke Spaanse leger rukt op naar Heusden. De bewoners van de stad steken een dijk door om de polders blank te zetten en de vijand tegen te houden. Omdat het water in de Maas te laag is vindt er geen inundatie (onder water zetten) plaats. Plotseling steekt een storm op waardoor het water uit de zee landinwaarts drijft. Het rivierwater wordt sterk opgestuwd en de dijk bij de Herptse poort breekt door. 1593: Prins Maurits laat bij Hedikhuizen verschansingen aanleggen en verbeteren (zie ook 1505 en ). Midden 18 e eeuw zijn deze totaal vervallen. BvOpzeeland De Maas is om

21 1602: In verband met het natte weer en de continuele regen is de Maas zeer hoog en kunnen de dijken bij Heusden en Heesbeen en de Hoge Maasdijk, die sterk zijn afgeslaagen en vernielt, niet met aarde worden hersteld (2 februari): Het zuidelijke deel van de Haarsteegse Wiel ontstaat na een langdurige noordwesterstorm. Twee uur daarna is er een dijkdoorbraak in Vlijmen. Jacob van Oudenhoven Anno 1610 de 2 februarius voor den daghenraedt brack de Dyck tot Hedickhuysen door ende twee uren daernae in den daghenraedt tot Vlijmen. De dijkdoorbraak heeft voor het dorp Hedikhuizen tot gevolg dat veel landerijen in zo n desolate toestand verkeren dat het onmogelijk is aan de ordinaire en extraordinaire verplichtingen, dijkgelden etc. te voldoen. Vanzelfsprekend geldt dit op de eerste plaats de percelen welke in de hoge Maasdijk s lands van Heusden considerabel gehoefslaagt (aanslag voor dijkonderhoud) waren. Een en ander leidt er toe dat veel eigenaren hun gronden eenvoudigweg abandonneerden (verlieten) zodat deze voortaan ten laste van het toch al onvermogende dorp komen. 1610: De Staten van Holland en West-Friesland geven de heemraden van Heusden bevel om het gat bij Hedikhuizen zo snel mogelijk te dichten. Dit was vooral nodig met het te verwachten Maartse opwater (6 december): Anno 1614 den 6 december tussen ses en seven uren bracken de twee steenen Beeren buyten de Wyksche Poort door by de Stadt Heusden de welcke daer nieuwt tot fortificatie van de stadt waren gemaeckt. De twee stenen beren waren kort tevoren voor de versterking van de stad aangebracht. 1615: Dijkdoorbraak bij Heusden. 1621: Heusden wil de vesting versterken en bovendien het zand in de Maas voor het doode Canaal opruimen. De stad vraagt aan de Staten van Holland om de levende Mase vanaf Hedikhuizen door het land van Berne naar Heusden en verder door het Canaal langs Aalburg te mogen leiden. De ingreep leidt tot merkelijke groote somme van Penningen waardoor het plan niet doorgaat, waarna het Heusdens Kanaal wordt uitgebaggerd. 1624: Doorbraak bij de Heusdense Wiel ten westen van Heusden. 1652: De Maas bevat veel water waardoor s-hertogenbosch en Heusden veel schade ondervinden. De dijk breekt door bij Heusden. 1673: De vesting Heusden wordt het zuidelijkste punt van de Oude Hollandse Waterlinie (1 januari): Aan de Wijkse poort in Heusden bezwijkt een houten beer (houten waterkering) waardoor de bruggen bij de poort wegspoelen. Er wordt gesproken van een grote watersnood (24 december): Dijkdoorbraak in de Hoge Maasdijk nabij Hedikhuizen waardoor het noordelijke gedeelte van de Haarsteegse Wiel ontstaat. Het doorbraakgat is ongeveer 240 meter lang. Het water overspoelt het gehele Land van Heusden en Altena. De wiel die in 1740 ontstaat wordt in eerste instantie gescheiden door een stukje land met de wiel ontstaan bij de dijkdoorbraak in De rug verspoelt en de wielen verenigen zich met elkaar tot de huidige Haarsteegse Wiel. De rug bevindt zich tegenwoordig enkele meters onder het wateroppervlak en loopt van zuidwest naar noordoost. De navolgende tekst is een samenvatting van een brief uit Heusden (december 1740) Den 22. dezer was de Rivier de Maze al geheel hoog, maar zwol noch op 21 ieder uur meer dan 1 duim. Dit wassen duurde dien gehelen dag en nacht, den volgenden Vrydag en Zaturdag al even sterk, zodat Dykgraaf en Heemraden, die bevorens al in de weer waren, alom Wachten op de Dyken stelden en zich zelf boven en beneden deze Stadt verdelende, alle vlyt aanwenden, om t Water met Kistdammen te keren. Binnen de Stadt was t niet minder gevaarlyk, en moest den gantsche Haven BvOpzeeland De Maas is om

22 met Kistdammen, die door de vlyt van Burgemeesteren met 'er haast gesteld waren, omzet worden. t Water was des Zaturdags avonds omtrent de klokke 10 uuren op t hoogste, zynde het over de drie quartier-voets hoger opgestegen, als t ooit by Menschen geheugen geweest was; kort daar na kreeg men de droevige en smertelyke tyding, dat het Water over den hogen Maasdyk onder Hedichuyzen by de Wiel, die aldaar omtrent voor 130 Jaren by dijkdoorbraak gespoeld was, meer dan een voet hoog overliep zo dat t er onmogelyk houden aan was; ja dat al t Arbeids Volk van den Dyk om een goed heen komen was wech gelopen, en in somma dat den Dyk doorgebroken was. Aanstonds deed den Herren Grave tot Bentheim, Gouverneur dezer Stadt, tot tweemalen zeven Cononschoten lossen, om de huislieden ten Platten Landen te waarschouwen, en in weinig tyd wierd t gantsche Land van Heusden, bestaande in 17 Dorpen, en dat van Altena, t geen daar mede gemeen legt, geïnondeert. Elendig was t gekerm der Huislieden van de naast by de Stadt gelegene Dorpen aan te horen, die in aller yl en met de grootste benaudheit na de Stadt quamen vlugten: Te nauwernood damde men de Stadts-Sortiers en andere Poorten, als mede de Sluis en Watergangen toe, t geen echter zeer spoedig, doch door den haast zo wel niet geschiede of de helft en t laagste gedeelte dezer Stadt raakte onder water; tot zo verre dat het Huis van den Gouverneur al mede onder water is gesteld. De vlyt en onvermoeide arbeid der Burgers en alhier in Guarnizoen leggende Soldaten heeft niet te min de Stadt voor verdere inundatie tot noch toe bewaard; t jammerlykste is d arme Huislieden met hun vee van Beesten t aanschouwen, die in zo groten menigte gevlucht zyn, dat er geen Stallinge genoeg en noch minder Voeder voor de zelve te bekomen is. De voorraad van Hooi en Stroo, die zy voor de Winter vergadert hadden, is meest wech gespoeld. De Grote Kerke alhier verstrekt zelfs het van honger loeijende Vee tot een schuilplaats, niettegenstaande de Burgers de gevlugte Huislieden met hun Vee in hunne Huizen gretig herbergen, en de zelve met t gene zy konnen bystaan. De Schade is noch onbeschryfelyk; men zegt; dat er enig Vee is verdronken, doch echter hoord men van weinig of geen Menschen. De stroom ging nevens de Stadt aan de Land zyde zo sterk, dat er een der Stads Bruggens met zyne Balancen en yzeren Leunigen geheel is wech gespoeld: Des anderendaags na de dijkdoorbraak zyn er hulpgaten in d oudheusdensche, drongelsche en verdere Zee Dyken gestoken, waar door t Water over den Biesbosch wech loopt, t geen bereids veel gevallen is. t Gat in de Hedickhuizenschen Dyk word gegist omtrent 60 Roeden lang te zyn. Veel inwoners vluchten naar Heusden. Het zijn er zoveel dat de stad twee schepen met koren uit Holland laat komen om de vluchtelingen te voeden. De huidige oppervlakte van de wiel bedraagt ongeveer 19 ha. en zij heeft een inhoud van circa m (16 februari): Meer dan 150 mannen beginnen met het bouwen van een cirkeldam op de plek van de doorbraak in de Hoge Maasdijk bij Hedikhuizen. Ze slaan meer dan 1000 palen van bijna 20 voet (ongeveer zes meter) lang de grond in. Op 2 maart is het gat gedicht. Dit is net op tijd, want op 5 maart staat het water vijf tot zes voet hoog tegen de nieuwe dijk aan. Half maart zakt het water en komen de kaden boven water. 1745: Dijkdoorbraak in Hedikhuizen bij het noordelijk deel van de Haarsteegse Wiel (30 maart): Door Schout, Borgemeesteren en Geregten van Hedikhuijsen wordt toestemming gegeven tot het graven van een nieuw canael en kom tot scheepvaert in Haarsteeg. Het zogenaamde Hedikhuizense Gat in Haarsteeg (nu buitendijks van de Oude Haven) wordt daartoe uitgebaggerd en uitgediept. De lengte van de Vaart (ook Vort genoemd) bedraagt 435 meter en loopt van de havenkom, die tegen de dijk aanligt, naar de Hedikhuizense Maas. De gemiddelde breedte is 13 meter en de vaardiepte is ongeveer 1.20 meter afhankelijk van het seizoen. In de winter staat BvOpzeeland De Maas is om

Restauratie Dubbele sluis Elshoutse Zeedijk

Restauratie Dubbele sluis Elshoutse Zeedijk Restauratie Dubbele sluis Elshoutse Zeedijk Powerpoint template > Gemeente Heusden 2 Dubbele sluis => agenda Ontstaansgeschiedenis dorpen, dijken en sluizen; De Elshoutse Zeedijk; Deelproject het Verlande

Nadere informatie

Collegevoorstel. Zaaknummer project Zichtbare grens Holland-Brabant

Collegevoorstel. Zaaknummer project Zichtbare grens Holland-Brabant Zaaknummer 00423089 Onderwerp project Zichtbare grens Holland-Brabant Collegevoorstel Inleiding In 2007 startte de Brabantse Milieufederatie (BMF) in samenwerking met de gemeente Dongen met het project

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011 Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Datum 2 mei 2011 Colofon Projectnaam Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Auteur Willem de Bruin Datum 2 mei 2011 1. Inleiding 1.1

Nadere informatie

Collegevoorstel. Zaaknummer: OORJV09. Elshoutse Zeedijk, stand van zaken

Collegevoorstel. Zaaknummer: OORJV09. Elshoutse Zeedijk, stand van zaken Zaaknummer: OORJV09 Onderwerp Elshoutse Zeedijk, stand van zaken Collegevoorstel Inleiding In dit voorstel wordt de stand van zaken voor het project Elshoutse Zeedijk voor u, ter kennisname uiteen gezet

Nadere informatie

Het rivierklei-landschap

Het rivierklei-landschap Het rivierklei-landschap Kaart rivierlandschap in Het huidige rivierengebied omvat de stroomgebieden van de Maas en de Rijn. De Rijn vertakt vrijwel direct na binnenkomst in ons land bij Lobith in een

Nadere informatie

Ruimtelijke kwaliteit van het Suikerunieterrein en omgeving

Ruimtelijke kwaliteit van het Suikerunieterrein en omgeving Ruimtelijke kwaliteit van het Suikerunieterrein en omgeving Analyse en aanbevelingen - Gemaakt als onderdeel van het beoordelingskader voor ontwikkelingsrichtingen voor het Suikerunieterrein - 6 mei 2010

Nadere informatie

Figuur route via google earth

Figuur route via google earth Excursieflyer PBB-dag 5 juli Aardkundige waarden rond het provinciehuis van Noord-Brabant Figuur route via google earth Start Excursie: verzamelpunt = linksvooraan parkeerterrein voorzijde provinciehuis

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

Analyse van het land van Heusden en Altena met de daaruit voorvloeiende scenarios en toekomst verwachtingen.

Analyse van het land van Heusden en Altena met de daaruit voorvloeiende scenarios en toekomst verwachtingen. Analyse van het land van Heusden en Altena met de daaruit voorvloeiende scenarios en toekomst verwachtingen. Colofon: Aqua Planning Samenwerkingsverband tussen 6 zelfstandige studenten, die zich inzetten

Nadere informatie

Onderwerp: Invulling gebied Poort van Heusden Heusden, 15 april 2012

Onderwerp: Invulling gebied Poort van Heusden Heusden, 15 april 2012 Gemeenteraad van de gemeente Heusden Postbus 41 5250AA Vlijmen Onderwerp: Invulling gebied Poort van Heusden Heusden, 15 april 2012 Geachte gemeenteraad, De Natuur- en Milieuvereniging gemeente Heusden

Nadere informatie

Toerisme en Recreatie

Toerisme en Recreatie Toerisme en Recreatie Wat speelt er? De vraagstukken over toerisme en recreatie zijn divers. Er zijn vraagstukken met betrekking tot de routestructuur, de kwaliteiten in het gebied en nieuwe functies.

Nadere informatie

erklaring van Altena

erklaring van Altena Verklaring van Altena Gezamenlijk willen wij, Agrarische Natuurvereniging Altena Biesbosch, Samenwerkingsverband Ondernemersverenigingen Altena (SOVA), Gemeente Aalburg, Gemeente Werkendam, Gemeente Woudrichem,

Nadere informatie

Landgoed Setersheike

Landgoed Setersheike Praedium maakt het werkelijk Landgoed Setersheike Een robuuste verbinding tussen twee natuurgebieden Datum: november 2011 1 2 Opdrachtgever: Dhr. W. Vugts Ruiting 10a 5076 RA Haaren Inhoudsopgave: 1. Initiatief

Nadere informatie

Hier is mijn thuis. Landelijk en vrij wonen. De kans om zelf te bouwen op een vrije kavel.

Hier is mijn thuis. Landelijk en vrij wonen. De kans om zelf te bouwen op een vrije kavel. Hier is mijn thuis Landelijk en vrij wonen. De kans om zelf te bouwen op een vrije kavel. Geniet van de nabijheid van bos en heide. Stap naar buiten voor een wandeling langs de watersl inger. En de dagelijkse

Nadere informatie

Rondje Loevestein. Waterschap Rivierenland

Rondje Loevestein. Waterschap Rivierenland Fietsroute Waterschap Rivierenland Rondje Loevestein De fietsroutes voeren langs historische objecten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Onderweg krijg je een beeld van de werking van het watersysteem

Nadere informatie

Rondje Loevestein. Waterschap Rivierenland

Rondje Loevestein. Waterschap Rivierenland Fietsroute Waterschap Rivierenland Rondje Loevestein De fietsroutes voeren langs historische objecten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Onderweg krijg je een beeld van de werking van het watersysteem

Nadere informatie

Diverse kavels. Groenstrook Zeemanskade Parallel gelegen aan de N482 te Sliedrecht

Diverse kavels. Groenstrook Zeemanskade Parallel gelegen aan de N482 te Sliedrecht blad 2 Inhoud 1. Algemene informatie... 3 1.1. Algemene omschrijving... 3 1.2. Adresgegevens... 3 1.3. Kadastrale gegevens... 3 1.4. Kenmerken... 3 1.5. Ligging... 4 1.6. Loopbrug... 4 1.7. Ontsluiting...

Nadere informatie

De Peel-Raamstelling in stelling

De Peel-Raamstelling in stelling De Peel-Raamstelling in stelling In het oostelijk deel van Noord-Brabant en deels in Limburg ligt een 20ste eeuwse verdedigingslinie: de Peel-Raamstelling. Verdedigingslinies maken deel uit van ons cultuurlandschap

Nadere informatie

Bijlage 1: Ambitie en kader

Bijlage 1: Ambitie en kader BIJLAGEN Bijlage 1: Ambitie en kader Provincie Fryslân In de provinciale Verordening Romte is aangegeven dat bij een ruimtelijk plan voor het landelijk gebied rekening moet worden gehouden met de herkenbaarheid

Nadere informatie

Zonnepark HVS Goes ENECO Landschappelijke inpassing identificatie Planstatus projectnummer: datum: status: 040550.20160211.00 08-12- 2016 definitief opdrachtleider: Ir J.J. van den Berg auteur: Ir. J.J.

Nadere informatie

Ecologische verbindingszone Omval - Kolhorn

Ecologische verbindingszone Omval - Kolhorn Ecologische verbindingszone Omval - Kolhorn Watertoets Definitief Provincie Noord Holland Grontmij Nederland B.V. Alkmaar, 11 december 2009 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 4 2 Inrichting watersysteem...

Nadere informatie

Zuidlaren (gemeente Tynaarlo) (Bron:

Zuidlaren (gemeente Tynaarlo) (Bron: Zuidlaren (gemeente Tynaarlo) (Bron: www.eropuit.nl) Introductie Zuidlaren maakt deel uit van de Drentse gemeente Tynaarlo, en is daarvan met 10.000 inwoners de op een na grootste kern. Zuidlaren is gesitueerd

Nadere informatie

Informatieavond GOL. Vlijmen-Oost / s-hertogenbosch 25 februari Welkom

Informatieavond GOL. Vlijmen-Oost / s-hertogenbosch 25 februari Welkom Informatieavond GOL Vlijmen-Oost / s-hertogenbosch 25 februari 2015 Welkom Provincie Noord-Brabant in samenwerking met de gemeente Heusden, s-hertogenbosch, Waalwijk, en het waterschap Aa en Maas. Informatieavond

Nadere informatie

: landschappelijke inpassing Achter de Pastorie, Melderslo. Advies. Inleiding. Datum : 30 mei 2011 Opdrachtgever : Gemeente Horst aan de Maas

: landschappelijke inpassing Achter de Pastorie, Melderslo. Advies. Inleiding. Datum : 30 mei 2011 Opdrachtgever : Gemeente Horst aan de Maas Advies : landschappelijke inpassing Achter de Pastorie, Melderslo Datum : 30 mei 2011 Opdrachtgever : Gemeente Horst aan de Maas Ter attentie van Projectnummer : Commissie LKM : 211x05071 Opgesteld door

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst 18 april Welkom

Informatiebijeenkomst 18 april Welkom Informatiebijeenkomst 18 april Welkom Provincie Noord-Brabant in samenwerking met de gemeente Heusden, s-hertogenbosch, Waalwijk, en het waterschap Aa en Maas. Hoe zijn we hier gekomen? Variantenkeuze

Nadere informatie

OOSTWAARDPAD. mooi in alle seizoenen!

OOSTWAARDPAD. mooi in alle seizoenen! OOSTWAARDPAD mooi in alle seizoenen! n de Oostwaard van de Biesbosch is een grotendeels onverhard wandelpad uitgezet, langs boerenakkers en dwars door karakteristieke grienden. Boeren hebben enthousiast

Nadere informatie

: Ruud Tak. MEMO/Landschappelijke inpassing uitbreiding Roekenbosch te Blitterswijk 1. 1 artikel 3.1. Verordening ruimte provincie Brabant 2014

: Ruud Tak. MEMO/Landschappelijke inpassing uitbreiding Roekenbosch te Blitterswijk 1. 1 artikel 3.1. Verordening ruimte provincie Brabant 2014 Onderwerp : Landschappelijke inpassing uitbreiding Roekenbosch te Blitterswijk Projectnummer : 211x07649 Datum : 22 mei 2015, aangepaste versie van 25 maart 2015. Van : Ruud Tak Bij het toestaan van een

Nadere informatie

EEN LANDSCHAPSKUNSTWERK IN OPDRACHT VAN HET WATERSCHAP BRABANTSE DELTA WASTELAND WARLAND PAUL DE KORT

EEN LANDSCHAPSKUNSTWERK IN OPDRACHT VAN HET WATERSCHAP BRABANTSE DELTA WASTELAND WARLAND PAUL DE KORT EEN LANDSCHAPSKUNSTWERK IN OPDRACHT VAN HET WATERSCHAP BRABANTSE DELTA WASTELAND WARLAND PAUL DE KORT WETLAND Vanuit België en het Brabantse beekdallandschap vloeien de beekjes Mark en Aa of Weerijs bij

Nadere informatie

Topografie Merwedezone (bron: Ontwerp Transformatievisie Merwedezone, 2007)

Topografie Merwedezone (bron: Ontwerp Transformatievisie Merwedezone, 2007) Sliedrecht Sliedrecht Sliedrecht is een zelfstandige gemeente in de provincie Zuid-Holland. Het dorp telt 24.000 inwoners en vormt met de plaatsen Alblasserdam, Papendrecht, Hardinxveld-Giessendam en Gorinchem

Nadere informatie

DE CACHE MEER POLDER. De volgende attributen zul je zeker nodig hebben: - natuurlijk een GPS (al dan niet in de vorm van een smartphone),

DE CACHE MEER POLDER. De volgende attributen zul je zeker nodig hebben: - natuurlijk een GPS (al dan niet in de vorm van een smartphone), Met de cache Meer Polder beleef je het heden en verleden van de Meerpolder. Het is een prachtige tocht van ca. 9 km die je lopend of met de fiets kunt doen. Bij Zoetermeer ligt een polder die is heel bijzonder

Nadere informatie

Structuurvisie ontwerp

Structuurvisie ontwerp Kaartenoverzicht Structuurvisie ontwerp Waalwijk 2025 onderscheidend meer verleiden Inhoud Typering 2013 Totaalkaart Typering 2013 Deelkaarten Typering 2013 Ondergrond Netwerken Wonen Werken Voorzieningen

Nadere informatie

Van Grensmaas naar Rivierpark Maasvallei 6 Gemeenten, Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer

Van Grensmaas naar Rivierpark Maasvallei 6 Gemeenten, Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer Van Grensmaas naar Rivierpark Maasvallei 6 Gemeenten, Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer POL Grensmaas 2005 + uitvoering Grensmaasproject Van Beheerakkoord Grensmaas naar Samenwerkingsovereenkomst Grensmaas

Nadere informatie

de Loonschendijk Van de grensscheiding met de gemeente Capelle aan de grenspaal oostwaarts tot de Dijkbaansche of Egbondsch steeg

de Loonschendijk Van de grensscheiding met de gemeente Capelle aan de grenspaal oostwaarts tot de Dijkbaansche of Egbondsch steeg !"!" de Loonschendijk Van de grensscheiding met de gemeente Capelle aan de grenspaal oostwaarts tot de Dijkbaansche of Egbondsch steeg de Wittendijk Van de grensscheiding met de gemeente Capelle oostwaarts

Nadere informatie

Rondje Plofsluis. Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden

Rondje Plofsluis. Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden Fietsroute Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden Rondje Plofsluis Ontdek de sluizen, dijken en kanalen van de Nieuwe Hollandse Waterlinie ten zuiden van Utrecht. Deze fietsroute voert langs historische

Nadere informatie

Etten-Leur. (Bron: www. nederland-in-beeld.nl)

Etten-Leur. (Bron: www. nederland-in-beeld.nl) Etten-Leur (Bron: www. nederland-in-beeld.nl) Introductie Etten-Leur is een middelgrote gemeente in Brabant, gelegen ten westen van Breda. De gemeente bestaat uit één kern van ruim 40.000 inwoners. Door

Nadere informatie

Waterkeringbeheer Hollandse Delta

Waterkeringbeheer Hollandse Delta 1 Waterkeringbeheer Hollandse Delta Waterschap Hollandse Delta is één van de 23 waterschappen in Nederland belast met het beheer en onderhoud van waterkeringen (dijken) Het doel van dit beheer is de bescherming

Nadere informatie

Drie aardkundige monumenten

Drie aardkundige monumenten 10 Drie aardkundige monumenten Aardkundige monumenten geven iets weer van de ontstaansgeschiedenis van ons landschap. Een geschiedenis die ons honderden, duizenden of zelfs miljoenen jaren terugvoert in

Nadere informatie

Water in Tiel. 1 Naast regionale wateren die in beheer zijn bij de waterschappen, zijn er rijkswateren (de hoofdwateren

Water in Tiel. 1 Naast regionale wateren die in beheer zijn bij de waterschappen, zijn er rijkswateren (de hoofdwateren Water in Tiel Waterbeleid Tiel en Waterschap Rivierenland Water en Nederland zijn onafscheidelijk. Eigenlijk geldt hetzelfde voor water en Tiel, met de ligging langs de Waal, het Amsterdam Rijnkanaal en

Nadere informatie

Benutten en beschermen van een uniek historisch landschap

Benutten en beschermen van een uniek historisch landschap 1 De Nieuwe Hollandse Waterlinie Benutten en beschermen van een uniek historisch landschap De Nieuwe Hollandse Waterlinie loopt midden door Nederland: van Muiden tot aan de Biesbosch. Vroeger waren de

Nadere informatie

05-09-2006 Beknopte notitie over varianten Ecologische verbinding over de Utrechtse weg (N417).

05-09-2006 Beknopte notitie over varianten Ecologische verbinding over de Utrechtse weg (N417). 05-09-2006 Beknopte notitie over varianten Ecologische verbinding over de Utrechtse weg (N417). Aanleiding Stichting Goois Natuurreservaat, Rijkswaterstaat en de gemeente Hilversum zijn voornemens de Utrechtse

Nadere informatie

Overzichtskaart rondrit Vlijmen 27 augustus 2015

Overzichtskaart rondrit Vlijmen 27 augustus 2015 Overzichtskaart rondrit Vlijmen 27 augustus 2015 Nr. 1 Wolput afslag 43, A59 Knelpunt: Afrit heeft een te krappe bocht, conflict fietsers/ opstelplek auto s, te weinig capaciteit T-kruising Gevolg: Slechte

Nadere informatie

Een andere mogelijke betekenis is dat het zou gaan over een verheffing naast de Zenne

Een andere mogelijke betekenis is dat het zou gaan over een verheffing naast de Zenne Heffen: Verklaring naam Heffen: Eerste maal vermelding in 1088 Heffena = Heffe en A Wil zeggen bezinksel en water Mogelijke betekenis: modderbeek of moerasgebied Een andere mogelijke betekenis is dat het

Nadere informatie

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid,

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid, Transformatie van de woningvoorraad Een afname van het aantal huishoudens heeft gevolgen voor de woningvoorraad. Dit geldt ook vergrijzing. Vraag en aanbod sluiten niet meer op elkaar aan. Problemen van

Nadere informatie

Het Plaatje Sliedrecht

Het Plaatje Sliedrecht Het Plaatje Sliedrecht Quickscan Kwaliteitsverbetering annex Beeldkwaliteitsplan Plaatje 09 08 2010 rboi adviseurs ruimtelijke ordening 1 2 Het Plaatje Sliedrecht Quickscan Kwaliteitsverbetering annex

Nadere informatie

De Donk (Alblasserwaard)

De Donk (Alblasserwaard) 11 De Donk (Alblasserwaard) 12 De Donk (Alblasserwaard) GPS: N 51 53.631 - E 4 47.222 De Donk is een afgelegen plek in de Alblasserwaard, een van de oudste polders in Nederland. De Alblasserwaard is omsloten

Nadere informatie

Gebiedsontwikkeling Vlijmen-oost

Gebiedsontwikkeling Vlijmen-oost Nieuwsbrief van de gemeente Heusden > oktober 2013 Gebiedsontwikkeling Vlijmen-oost College stelt voorontwerpbestemmingsplan vast bestemmingsplan maakt ontwikkelingen in vlijmen-oost mogelijk Het college

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Kustlijn van de Noordzee

Kustlijn van de Noordzee International Wadden Sea School www.iwss.org 150.000 jaar geleden - 150.000 jaar geleden was het hele Noordzeebekken bedekt met een dikke ijslaag: dit was de Saale ijstijd. - Alle zeewater was in gletsjers

Nadere informatie

Benutten en beschermen van een uniek historisch landschap

Benutten en beschermen van een uniek historisch landschap 1 De Nieuwe Hollandse Waterlinie Benutten en beschermen van een uniek historisch landschap De Nieuwe Hollandse Waterlinie loopt midden door Nederland: van Muiden tot aan de Biesbosch. Vroeger waren de

Nadere informatie

Rijkswaterstaat Ministerie van tnftastructuur en Milieu

Rijkswaterstaat Ministerie van tnftastructuur en Milieu Rijkswaterstaat Ministerie van tnftastructuur en Milieu M.E.R.-BEOORDELINGSNOTITIE STROOMLI]N MAAS, FASE 3, TRANCHE $ Deelgebied Lithse Ham Rijkswaterstaat Ministerie van Infrastructuur en Milieu Datum

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Eijsden. Economische activiteit

Eijsden. Economische activiteit Eijsden Eijsden Eijsden is met ruim 8000 inwoners de grootste kern van de Limburgse gemeente Eijsden-Margraten. Deze fusiegemeente, die in 2011 ontstond, bestaat verder uit 14 andere kernen, en 25 gehuchten

Nadere informatie

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Titel: Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Inleiding Oosterhout, strategisch gelegen tussen de A27, de A59 en de A16 heeft al een lange geschiedenis. Thans een bruisende stad met

Nadere informatie

Tastbare Tijd, Bilthoven

Tastbare Tijd, Bilthoven Tastbare Tijd, Bilthoven WERKBLAD Tijdlaag tot 1000 Op de grens van droog en nat a. Welke dorpen en kernen liggen er allemaal in deze gemeente? b. Aan welke gemeenten grenst de gemeente de Bilt? c. Wat

Nadere informatie

Nieuwe Hollandse Waterlinie. Streekcommissie Rivierengebied West. Bas Nijenhuis, 13 jan 2011, KvK, Tiel. Wat was de Nieuwe Hollandse Waterlinie?

Nieuwe Hollandse Waterlinie. Streekcommissie Rivierengebied West. Bas Nijenhuis, 13 jan 2011, KvK, Tiel. Wat was de Nieuwe Hollandse Waterlinie? Streekcommissie Rivierengebied West Bas Nijenhuis, 13 jan 2011, KvK, Tiel Nieuwe Hollandse Waterlinie Wat was de NHW en wat is het nu? Actualisering programma Project Diefdijkverbetering Vragen en opmerkingen

Nadere informatie

10 jaar dassen in de Duinen ( )

10 jaar dassen in de Duinen ( ) 1 jaar dassen in de Duinen (1999-29) Inleiding In de jaren 1999 tot 24 werden in het Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen dassen uitgezet in het kader van een herintroductieproject. Na 1 jaar is

Nadere informatie

Fietsknooppuntensysteem 2.0. Rapportage van het onderzoek naar verbetermogelijkheden van het Zeeuwse fietsknooppuntensysteem

Fietsknooppuntensysteem 2.0. Rapportage van het onderzoek naar verbetermogelijkheden van het Zeeuwse fietsknooppuntensysteem Fietsknooppuntensysteem 2.0 Rapportage van het onderzoek naar verbetermogelijkheden van het Zeeuwse fietsknooppuntensysteem Achtergrond onderzoek Als onderdeel van de businesscase recreatieve infrastructuur

Nadere informatie

Witteveen+Bos, RW /torm/027 definitief d.d. 26 maart 2012, toelichting aanvraag watervergunning

Witteveen+Bos, RW /torm/027 definitief d.d. 26 maart 2012, toelichting aanvraag watervergunning 2 Witteveen+Bos, RW1809-303-20/torm/027 definitief d.d. 26 maart 2012, toelichting aanvraag watervergunning BIJLAGE O1-4 PROJECTBESCHRIJVING 1. PROJECTBESCHRIJVING 1.1. Aanleiding De hoogwatersituaties

Nadere informatie

TRECHTEREN Paul de Kort 2012

TRECHTEREN Paul de Kort 2012 info@pauldekort.nl www.pauldekort.nl 2012 TRECHTEREN Een kunstproject in het kader van landinrichting Enschede-Zuid, kunst in de stadsrand in opdracht van en in samenwerking met; Gemeente Enschede,Dienst

Nadere informatie

Naar veilige Markermeerdijken

Naar veilige Markermeerdijken Naar veilige Markermeerdijken Naar veilige Markermeerdijken Hoogheemraadschap Hollands Noorder kwartier versterkt 33 kilometer afgekeurde dijk tussen Hoorn en Amsterdam. Tijdens de toetsronde in 2006 zijn

Nadere informatie

ZaanIJ Unieke locaties aan de oevers van de Zaan

ZaanIJ Unieke locaties aan de oevers van de Zaan ZaanIJ Unieke locaties aan de oevers van de Zaan 2 schiereiland de Hemmes (Wijde Zaan) Unieke locaties aan de oever van de Zaan De Metropoolregio Amsterdam heeft een grote aantrekkingskracht op mensen

Nadere informatie

INRICHTINGSVISIE ANNA S HOEVE CONCEPT

INRICHTINGSVISIE ANNA S HOEVE CONCEPT INRICHTINGSVISIE ANNA S HOEVE CONCEPT INHOUD kenschets geschiedenis veranderingen ambities visie in varianten uitwerking geschiedenis KENSCHETS Forse, gegraven waterpartijen KENSCHETS Berg van Dudok KENSCHETS

Nadere informatie

Stoommachinemuseum met op de achtergrond De Kleine Vliet (Bron:

Stoommachinemuseum met op de achtergrond De Kleine Vliet (Bron: Medemblik Medemblik Introductie De stad Medemblik maakt deel uit van de Noord-Hollandse gemeente met dezelfde naam. De gemeente Medemblik bestaat uit 15 kernen met in totaal 43.000 inwoners. Wervershoof

Nadere informatie

3.2.1 Dorpskarakteristiek

3.2.1 Dorpskarakteristiek 3.2 De Glind Wegbeplanting en bosjes in het kampenlandschap Recreatieve voorzieningen in de kern Oorspronkelijk bestond de Glind uit een verzameling boerderijen Beperkte nieuwbouw vindt plaats waarbij

Nadere informatie

4. BESCHRIJVING EN ANALYSE BESTAANDE SITUATIE

4. BESCHRIJVING EN ANALYSE BESTAANDE SITUATIE 4. BESCHRIJVING EN ANALYSE BESTAANDE SITUATIE 4.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt een beeld geschetst van de bebouwde kom van Hertme, zoals deze nu is. Achtereenvolgens komen aan de orde: Cultuurhistorisch

Nadere informatie

Reactienota. Behorende bij de Structuurvisie "Wernhout 2025"

Reactienota. Behorende bij de Structuurvisie Wernhout 2025 Reactienota Behorende bij de Structuurvisie "Wernhout 2025" 1. Inleiding De ontwerp structuurvisie "Wernhout 2025" is op dinsdag 22 oktober 2013 gepresenteerd aan de bewoners en de Dorpsraad van Wernhout.

Nadere informatie

Sophiapolder. Een bijzonder natuureiland in het hart van de Drechtsteden. Foto Ruden Riemens

Sophiapolder. Een bijzonder natuureiland in het hart van de Drechtsteden. Foto Ruden Riemens Sophiapolder Een bijzonder natuureiland in het hart van de Drechtsteden Foto Ruden Riemens Bijzondere natuur Onze grote rivieren hebben iets wat bijna nergens in Europa voorkomt: een zoet getijdengebied.

Nadere informatie

Lijnen & boeiend landschap

Lijnen & boeiend landschap Lijnen & boeiend landschap Hoe beleef je je wandeling? Sylvia Tuinder 20 juni 2013 Samenwerken aan het landschap. Doel wandelnetwerk is: breed netwerk van wandelpaden landschap toegankelijk en aantrekkelijk

Nadere informatie

o Heuvelachtig o Platteland o Boven zeeniveau o Plat o Stad o Onder zeeniveau

o Heuvelachtig o Platteland o Boven zeeniveau o Plat o Stad o Onder zeeniveau Vragenlijst overstromingen Deze vragen zijn niet bedoeld als een test. Je krijgt er geen cijfer voor. 0. Waar woon je?. In welke klas zit je?... 1. Hoe zou je het gebied waarin je woont omschrijven? (kies

Nadere informatie

96-(224) 2.0 LOSSE GESTEENTEN

96-(224) 2.0 LOSSE GESTEENTEN 96-(224) 2.0 LOSSE GESTEENTEN Grondboor en Hamer, jrg. 43, no. 5/6, p. 225-227, 3 fig., november 1989 AFZETTINGEN VAN RIJN EN MAAS IN LIMBURG W.M. Felder* In de loop van het Mioceen, 10 tot 7 miljoenn

Nadere informatie

A13/A16 ROTTERDAM. Toelichting Deelgebied Terbregseveld. Februari 2015

A13/A16 ROTTERDAM. Toelichting Deelgebied Terbregseveld. Februari 2015 A13/A16 ROTTERDAM Toelichting Deelgebied Terbregseveld Februari 2015 TOELICHTING DEELGEBIED TERBREGSEVELD Het gebied Het Terbregseveld ligt binnen de gemeente Rotterdam en is globaal begrensd door de Rotte

Nadere informatie

Overstromingen en wateroverlast

Overstromingen en wateroverlast Atlasparagraaf Overstromingen en wateroverlast 1/6 In deze atlasparagraaf herhaal je de stof van Overstromingen en wateroverlast. Je gaat extra oefenen met het waarderen van verschijnselen (vraag 4 en

Nadere informatie

De Omgevingsvisie van Steenwijkerland een samenvatting

De Omgevingsvisie van Steenwijkerland een samenvatting De Omgevingsvisie van Steenwijkerland een samenvatting Vooraf Hoe ziet onze leefomgeving er over 15 jaar uit? Of eigenlijk: hoe ervaren we die dan? Als inwoner, ondernemer, bezoeker of toerist. De tijd

Nadere informatie

BIJLAGE 3: Toetsingskader

BIJLAGE 3: Toetsingskader BIJLAGE 3: Toetsingskader In dit toetsingskader geven partijen een nadere invulling en uitwerking aan de kaders die in de PKB Plus PMR met betrekking tot het deelproject 750 hectare natuur en recreatie

Nadere informatie

De Kasteelseloop. Geachte Heer/Mevrouw,

De Kasteelseloop. Geachte Heer/Mevrouw, De Kasteelseloop Geachte Heer/Mevrouw, In het kader van het ontwikkelen van een reconstructieplan voor de Peel biedt het Projectbureau van de Reconstructie Commissie de mogelijkheid om een z.g. Projectplan

Nadere informatie

9Sommige stukken van beken en rivieren bieden nog extra charme, Prachtige oorspronkelijke stukken van beken

9Sommige stukken van beken en rivieren bieden nog extra charme, Prachtige oorspronkelijke stukken van beken Prachtige oorspronkelijke stukken van beken 9Sommige stukken van beken en rivieren bieden nog extra charme, doordat daar de werking van de elementen goed zichtbaar is, of omdat de sfeer er gewoonweg sprookjesachtig

Nadere informatie

De ontginning van het woeste land

De ontginning van het woeste land De ontginning van het woeste land In een tijdsbestek van 2000 jaar is het onland van het huidige Nederlandse grondgebied door mensenhanden in cultuur gebracht. De serie kaarten toont de ontginning van

Nadere informatie

WIJZIGINGSPLAN NATUURONTWIKKELING BOSRAND 25 EN OMGEVING, LIESHOUT GEMEENTE LAARBEEK. 30 augustus 2016 vastgesteld

WIJZIGINGSPLAN NATUURONTWIKKELING BOSRAND 25 EN OMGEVING, LIESHOUT GEMEENTE LAARBEEK. 30 augustus 2016 vastgesteld WIJZIGINGSPLAN NATUURONTWIKKELING BOSRAND 25 EN OMGEVING, LIESHOUT 30 augustus 2016 vastgesteld 52-027 GEMEENTE LAARBEEK 2 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding... 5 1.1 Algemeen... 5 1.2 Aanleiding en doel... 5 1.3

Nadere informatie

Nieuwe Hollandse Waterlinie

Nieuwe Hollandse Waterlinie Nota Ruimte budget 35 miljoen euro Planoppervlak 300 hectare Trekker Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Nieuwe Hollandse Waterlinie Stevige nieuwe ruggengraat voor de Linie De Nieuwe Hollandse

Nadere informatie

Kadeverbetering Oostring Zoeterwoude-Dorp Veilige kades voor droge voeten. Ophogen. Dijkverbreding

Kadeverbetering Oostring Zoeterwoude-Dorp Veilige kades voor droge voeten. Ophogen. Dijkverbreding Kadeverbetering Oostring Zoeterwoude-Dorp Veilige kades voor droge voeten De kades moeten de veiligheid van nu ook in de toekomst kunnen bieden. De bodemdaling in West-Nederland gaat door en we moeten

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

Presentatie Waterschap De Dommel bij: Volkstuindersvereniging Bladel c.a. Door: Toon Kemps

Presentatie Waterschap De Dommel bij: Volkstuindersvereniging Bladel c.a. Door: Toon Kemps Presentatie Waterschap De Dommel bij: Volkstuindersvereniging Bladel c.a. Door: Toon Kemps Inhoud presentatie Even voorstellen Waterschappen algemeen Video Vragen Project Beemdstraat Bladel Afsluiting

Nadere informatie

KORTE GESCHIEDENIS VAN HET GELDERS RIVIERENGEBIED

KORTE GESCHIEDENIS VAN HET GELDERS RIVIERENGEBIED KORTE GESCHIEDENIS VAN HET GELDERS RIVIERENGEBIED Toen de mens zich permanent vestigde in het Rivierengebied, was dat in principe alleen mogelijk op de oeverwallen en sporadisch voorkomende plaatselijke

Nadere informatie

GEMEENTE BUREN. Toelichting landschappelijke inpassing. Uiterdijk 33 Zoelen

GEMEENTE BUREN. Toelichting landschappelijke inpassing. Uiterdijk 33 Zoelen GEMEENTE BUREN Toelichting landschappelijke inpassing Uiterdijk 33 Zoelen Toelichting landschappelijke inpassing Projectnr.061-083 / november 2016 INHOUD 1. INLEIDING... 2 1.1. Aanleiding... 2 1.2. Planlocatie...

Nadere informatie

Wandelroute Zwarte Berg, vlak bij Drunen

Wandelroute Zwarte Berg, vlak bij Drunen Wandelroute Zwarte Berg, vlak bij Drunen 4.3 km wandelen Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen is een uniek stuifzandgebied in West-Europa. Op deze route zie je niet alleen zandheuvels, maar ook

Nadere informatie

RIEL, PAREL VAN DE ZESGEHUCHTEN. Toekomstvisie Datum: 2 december 2015 Commissie: Wilbert Gooskens Peter van de Moosdijk Harry Droog

RIEL, PAREL VAN DE ZESGEHUCHTEN. Toekomstvisie Datum: 2 december 2015 Commissie: Wilbert Gooskens Peter van de Moosdijk Harry Droog RIEL, PAREL VAN DE ZESGEHUCHTEN. Toekomstvisie 2015 Datum: 2 december 2015 Commissie: Wilbert Gooskens Peter van de Moosdijk Harry Droog RIEL, Toekomstvisie 2015 Doel van de VISIE Voor de bewoners van

Nadere informatie

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid Waterveiligheid buitendijks In ons land wonen ruim 100.000 mensen buitendijks langs de rivieren, de grote meren en de kust. Zij wonen aan de waterzijde

Nadere informatie

1Onder de rook van s-hertogenbosch ligt het Bossche Broek, een natuurgebied

1Onder de rook van s-hertogenbosch ligt het Bossche Broek, een natuurgebied Wandelroute 1 Bossche Broek 1Onder de rook van s-hertogenbosch ligt het Bossche Broek, een natuurgebied waar veel Bosschenaren graag een ommetje maken. Vanaf de paadjes tussen de rietvelden en de hooilanden

Nadere informatie

Natuurwaarden versterkt rond surfplas, woonwijk en bedrijventerrein

Natuurwaarden versterkt rond surfplas, woonwijk en bedrijventerrein Natuurzones T58-Boschkens Goirle-Tilburg Natuurwaarden versterkt rond surfplas, woonwijk en bedrijventerrein Natuurzones T58-Boschkens Natuurwaarden versterkt rond surfplas, woonwijk en bedrijventerrein

Nadere informatie

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL Bekijk op https://www.youtube.com/watch?v=pgyczqy-krm voor het herinirichtingplan Sarsven en De Banen. Begin vorige eeuw kwamen plantenliefhebbers uit het hele land al naar

Nadere informatie

Duiven. Introductie. Bron:

Duiven. Introductie. Bron: Duiven Duiven Introductie Duiven is een levendige gemeente, bestaande uit het dorp Duiven en de kleinere kernen Groessen en Loo, respectievelijk ten zuidoosten en zuidwesten van het dorp Duiven. De gemeente

Nadere informatie

zorg voor ons landschap

zorg voor ons landschap Rosendael 2a 6891 DA Rozendaal www.landschapsbeheergelderland.nl zorg voor ons landschap Stichting Landschapsbeheer Gelderland (SLG): Stichting met ideële doelstelling. Missie: Zorg voor een vitaal, beleefbaar

Nadere informatie

i.s.m. Toekomstvisie Kraaijenbergse Plassen Erik van Nuland (Van Nuland & Partners)

i.s.m. Toekomstvisie Kraaijenbergse Plassen Erik van Nuland (Van Nuland & Partners) i.s.m. Toekomstvisie Kraaijenbergse Plassen 18-09-2017 Erik van Nuland (Van Nuland & Partners) Aanleiding visie De ambitie 'Toeristische Poort naar de regio Land van Cuijk Wat is het eindplaatje van de

Nadere informatie

Kerkpad aan de Tweehuizerweg 6 te Spijk (gem. Delfzijl) Een Cultuurhistorisch Bureauonderzoek

Kerkpad aan de Tweehuizerweg 6 te Spijk (gem. Delfzijl) Een Cultuurhistorisch Bureauonderzoek Kerkpad aan de Tweehuizerweg 6 te Spijk (gem. Delfzijl) Een Cultuurhistorisch Bureauonderzoek Planvoornemen In opdracht van de gemeente Delfzijl, vertegenwoordigd door mevr. E. van Joolen, is een cultuurhistorisch

Nadere informatie

Verslag Themabijeenkomst Recreatie en Toerisme

Verslag Themabijeenkomst Recreatie en Toerisme Verslag Themabijeenkomst Recreatie en Toerisme Datum bijeenkomst: 22 oktober 2012 Auteur: Els Holsappel Locatie: Landal GreenParks Coldenhove in Eerbeek (met dank aan gastheer Martin Bes) Aanwezig: 60

Nadere informatie

Nederland Waterland Basisonderwijs

Nederland Waterland Basisonderwijs Nederland Waterland Basisonderwijs Introductie Nederland is een land vol met water. Water in rivieren en meren. De zee klotst tegen onze duinen. En de zachte bodem van Nederland zit ook vol met water.

Nadere informatie

HOOFDWEGEN. Wat: Routes de stad in en uit Helpen om je te oriënteren in de stad Hebben status

HOOFDWEGEN. Wat: Routes de stad in en uit Helpen om je te oriënteren in de stad Hebben status HOOFDWEGEN Routes de stad in en uit Helpen om je te oriënteren in de stad Hebben status Twee of meer bomenrijen Grote bomen (1 e orde, tot 20 meter hoog) In ecologische verbindingszones alleen inheemse

Nadere informatie

MAAS ALS RECREATIERIVIER. Reisgids

MAAS ALS RECREATIERIVIER. Reisgids MAAS ALS RECREATIERIVIER Reisgids BOSCH SLABBERS ROTTERDAM MAAS ALS RECREATIERIVIER Reisgids Opdrachtgever Rijkswaterstaat Winn en Deltares Locatie de Maas in de provincie Limburg Soort project Ambitiedocument

Nadere informatie

INVENTARISATIE LANDSCHAP EN CULTUURHISTORIE

INVENTARISATIE LANDSCHAP EN CULTUURHISTORIE INVENTARISATIE LANDSCHAP EN CULTUURHISTORIE in relatie tot de dijk Hieronder zijn vanuit het thema de belangrijkste aandachtspunten van de dijken in relatie tot de omgeving samengevat. Hierbij is de indeling

Nadere informatie