Een doorbraak op zich

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een doorbraak op zich"

Transcriptie

1 Een doorbraak op zich

2

3

4

5 Een doorbraak op zich

6 KM AUTOWEG KM SPOOR KM FIETSPAD KM WATERWEG 2 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich

7 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich 3

8 4 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich

9 Als er één begrip de afgelopen decennia ons leven bepaalde, dan is het wel mobiliteit. We reizen wat af met z n allen! Van ons huis naar ons werk en weer terug. Naar vrienden en familie, op vakantie. We pakken de (brom)fiets, motor, auto, bus, boot, trein of het vliegtuig. Van deur tot deur verplaatsen we ons langs kilometer weg, kilometer spoor, kilometer fietspad en kilometer waterweg. In iets meer dan 24 uur kunnen we aan de andere kant van de wereld zijn. En wie de digitale snelweg neemt, zit er binnen een seconde. Mobiliteit is een zegen voor onze economie. Als doorvoerland naar de rest van Europa maakten we er een nationaal product van. Nederland Transportland! Maar diezelfde mobiliteit heeft ook een keerzijde: files, verkeersslachtoffers en geluidsoverlast bijvoorbeeld. Rijkswaterstaat heeft de taak ervoor te zorgen dat onze mobiliteit loopt als een trein. In al haar facetten. Maar daar blijft het niet bij. De verantwoordelijkheden van Rijkswaterstaat strekken zich ook uit over de alle nationale wateren en bijbehorende kunstwerken zoals bruggen en sluizen. Nu bijvoorbeeld de zeespiegel stijgt, is het aan Rijkswaterstaat om onze voeten droog te houden. Innovatieve kracht Rijkswaterstaat is betrokken bij alle vraagstukken die een raakvlak hebben met water, wegen en waterwegen. Dat zijn er dus nogal wat! En negen van de tien keer doen die vragen een zwaar beroep op de innovatieve kracht van Rijkswaterstaat en zijn partners. Nieuwe problemen vragen om vernieuwende LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich 5

10 6 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich

11 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich 7

12 oplossingen. En die moeten meteen een schot in de roos zijn, want de belangen zijn te groot om hier en daar een proefballonnetje op te laten. Daar komt bij dat al die vraagstukken niet alleen inhoudelijk complex zijn, maar ook een maatschappelijke en politieke component in zich hebben. Tel alles bij elkaar op en je begrijpt dat Rijkswaterstaat voortdurend in beweging is. Voortdurend in ontwikkeling en bezig om grenzen te verleggen. In het belang van onze samenleving. Out of the box Als je doet wat je altijd deed, krijg je wat je altijd kreeg. Een waardevol inzicht dat we dagelijks gebruiken, want het maakt dingen voorspelbaar en berekenbaar. We noemen dat ervaring. Maar soms zit die ervaring ons fors in de weg. Met name als er grensverleggende oplossingen van ons worden gevraagd. We can t solve problems by using the same kind of thinking we used when we created them, zei Einstein al. Dus als het echt anders moet, als er een doorbraak nodig is, dan vragen we mensen om out-of-the-box te denken. Out of wélke box? En, hoe doe je dat? Mensen zijn geneigd zich vast te houden aan een bepaald gedrag. Routines zijn immers zeer plezierig en efficiënt. Dat is anders wanneer ze voor nieuwe uitdagingen staan. Zijn mensen in staat om nieuwe paden te hakken in hun eigen brein voor een ander perspectief? Ja! Absoluut! Maar je moet ze er wel bij helpen en ondersteunen. Want ook al denken mensen zelf dat ze erg grensverleggend bezig zijn, dan nog vindt de buiten wereld het vaak typisch Rijkswaterstaat om juist met deze oplossing te komen. Pas wanneer mensen echt breken met hun bestaande denkpatronen en kaders, is er ruimte voor werkelijke vernieuwing; voor een doorbraak. LEF future center is dé organisatie binnen Rijkswaterstaat die gespecialiseerd is in het creëren van nieuwe denkpatronen en het forceren van doorbraken. Altijd anders Bij LEF future center werken we vanuit de gedachte dat werkelijke verandering alleen ontstaat in een totaal andere dan de eigen, dagelijkse omgeving. En binnen die andere omgeving werken we bovendien volgens een ander concept. Wij baseren ons op een aantal psychologische en neurologische principes. Verderop gaan we daar dieper op in, maar kort door de bocht komt het neer op het volgende. Kennis en ervaring vormen letterlijk patronen in de neuronennetwerken van onze hersenen. En als we onze kennis en ervaring aanspreken, maken we gebruik van die patronen. Dat gebeurt volledig automatisch. En we vinden het vaak heel moeilijk om bij onszelf de automatische piloot uit te schakelen. Precies dat is feitelijk de kern van wat wij doen bij LEF: we creëren nieuwe neurologische patronen, waar oude manieren een blokkade vormen. In het begin zullen beide patronen naast elkaar bestaan, maar na enige tijd wordt het nieuwe patroon sterker als dat de gewenste oplossing dichterbij brengt. Dat patroon wordt dan de nieuwe snelweg en het oude verliest zijn functie. 8 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich

13 Nieuwe patronen geven nieuwe inzichten en die leiden tot een nieuw beoordelingsvermogen. Nieuwe perspectieven openen zich, wat weer leidt tot andere keuzes. Zo eenvoudig is de theorie. Een organisatie met LEF Dat Rijkswaterstaat ooit besloot om LEF in het leven te roepen, is een doorbraak van formaat. Het geeft aan hoe serieus Rijkswaterstaat is over zijn eigen veranderkracht. Verandering, en daarmee innovatie, is dan ook een van de belangrijkste pijlers onder het succes van Rijkswaterstaat. Werken met mensen De praktijk is natuurlijk vele malen complexer dan de theorie. Want we werken met mensen. Mensen als individu en als onderdeel van een groep. Mensen in onderlinge sociale structuren en machtsverhoudingen. De een neemt graag de leiding, de ander volgt liever. Ieder met zijn eigen geschiedenis en een gedeelde geschiedenis met collega s. Mannen, vrouwen, jong, oud. Mensen als oorzaak van het probleem en anderen die juist de sleutel naar de oplossing zijn. Het is aan de facilitatoren van LEF om te bepalen hoe zij met al deze mensen en gegevens omgaan. Hoe zij het proces zo kunnen sturen dat de beoogde doorbraak wordt gehaald. De weg naar dat doel is allesbehalve standaard, voorspelbaar of comfortabel. Want afdelingsmanagers voelen zich best ongemakkelijk wanneer de facilitator hen vraagt om, liggend op hun rug, in overleg te gaan. Of als ze elkaar tijdens een discussie niet kunnen zien omdat ze met hun ruggen naar elkaar zitten. Dit soort ongemakken helpen bij het uitzetten van de automatische piloot. LEF geeft groepen mensen vaak na jaren weer hun neurologische stuur in handen. Ze gaan zelf hun weg vinden en leggen zelf hun nieuwe neuro logische patronen aan. De techniek helpt een handje De kern van LEF future center bestaat uit wetenschappelijke inzichten, mensenwerk en techniek. Die laatste component is er vooral ter ondersteuning. De mensen die sinds 2008 LEF future center binnenwandelen, stappen in een wereld van sferen. Geavanceerde voorzieningen op het gebied van geluid en beeld, verplaatsbare wanden, prikkelende interieurelementen en een 270 -theater maken het mogelijk de sfeer in de werkruimten volledig te controleren. Zonder die faciliteiten zou het veel moeilijker zijn om mensen ook onbewust zodanig te beïnvloeden dat dit uiteindelijk leidt tot een constructieve, positieve doorbraak. De techniek is dus onmisbaar. Maar hier schuilt ook een gevaar: er kan zo veel, dat het heel wat vraagt van zowel de facilitatoren als de technici. Creëren we een herfstbos of een fabriek? Heeft deze groep een intieme sfeer nodig of juist de kilte van Antarctica? Gaan we comfortabel zitten? Wordt het Bach? Metallica? Hoe mooi de techniek die we in huis hebben ook is, het blijft altijd een middel, nooit een doel op zich. En het vraagt vooral vakkennis en inzicht om die middelen goed in te zetten en maximaal productief te maken. LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich 9

14 10 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich

15 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich 11

16 Ervaren professionals In 2008 startte LEF future center met een groep van 12 facilitatoren. Inmiddels is die groep gegroeid naar ongeveer veertig. Al deze mensen werken in deeltijd voor LEF. Dat vinden we belangrijk omdat op die manier geen incrowd ontstaat. Frisse input van buitenaf en een zekere afstand tot de materie en de organisatie zijn essentieel voor het faciliteren van een doorbraakproces. De facilitatoren werken natuurlijk wel nauw samen met medewerkers van Rijkswaterstaat die juist wel zeer betrokken zijn bij de organisatie en alles wat daar speelt. Iedere facilitator is een zeer ervaren professional op zijn of haar vakgebied. Toch moesten ze en moeten ze nog regelmatig de schoolbanken in. Faciliteren in LEF vraagt namelijk om een forse uitbreiding van hun expertise. Al is het maar om te leren werken met alle mogelijkheden die de ruimtes en faciliteiten van LEF bieden. Niet langer de bekende vergaderzalen met flip-overs. Geen U-opstellingen met vergadertafels en stoelen waarin je onderuit kunt zakken. Nieuwe perspectieven creëren Yge ten Kate (programmering en strategie) is sinds april 2008 betrokken bij LEF: Doorbraken zijn er in alle soorten en maten. Dat kan groots en meeslepend zijn als het om een belangrijk maatschappelijk vraagstuk gaat, waarbij heel veel verschillende partijen betrokken zijn. Maar het kan ook veel kleiner: een projectleider die vastloopt op een uitvoeringsvraagstuk. Of een samenwerking met marktpartijen die niet van de grond komt. In zulke situaties kunnen de mensen van Rijkswaterstaat LEF inschakelen. Maar als ze van ons verwachten dat wij hun probleem wel even oplossen, dan komen ze bedrogen uit. Wij leveren nooit de inhoudelijke oplossing. We zijn geen coach, noch uitvoeringsbegeleider. Wat we wel doen is een doorbraak forceren. Aan de ene kant heb je de mensen met een probleem of vraag, aan de andere kant is er de oplossing. Maar om de een of andere reden staat er een blokkade tussen het probleem en de oplossing en lopen mensen vast. Wij nemen die blokkade dan weg door nieuwe perspectieven te creëren. That s it. Vervolgens komt de oplossing binnen handbereik en kunnen de mensen weer op eigen kracht verder, zonder dat ze daarna verdere ondersteuning van LEF nodig hebben. De eerste doorbraak die facilitatoren meemaken bij LEF, is een doorbraak bij zichzelf. Een doorbraak in hun eigen manier van werken en vaak ook in hun denken. Want bij LEF zijn we altijd gespitst op nieuwe inzichten. In de begintijd was het sowieso nog een groot vraagteken hoe de diverse mogelijkheden van LEF konden bijdragen aan de resultaten van een sessie. De inrichting en faciliteiten werden in eerste instantie gezien als mooi, maar lastig om mee te werken. De afgelopen vijf jaar zijn onze facilitatoren daarin enorm gegroeid. Ze gebruiken de indringende werking van films, beelden, sferen en muziek. LEF zet nu de stap om die ervaringen te bundelen in een aantal effectieve werkmethoden. 12 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich

17 LEF Future Center - een doorbraak op zich 13 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich 13

18 14 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich

19 In 2008 opent LEF future center haar deuren. Voor veel genodigden op het openingsfeest is het een eerste kennismaking met dit bijzondere bedrijfsonderdeel van Rijkswaterstaat. Voor een aantal mensen is het de kroon op jaren van intensieve voorbereiding. Het zaadje voor LEF future center wordt feitelijk al in 1998 geplant, met het project NOVA. Dit project moet de innovatieve kracht van Rijkswaterstaat versterken. Onder de bezielende leiding van Alexandra Sucur leidt dat medio 1999 tot de uitgave Kritische succesfactoren voor innovatie in non-profit organisaties. Een van de belangrijkste conclusies daarin is dat de omgeving waarin innovaties ontstaan en ook de houding van de topmanagers belangrijke randvoorwaarden zijn voor succes. Inspirerende verkenningstocht Hoe ziet de ideale innovatieomgeving eruit? En wat is de gewenste houding van het management? Sucur stelt voor om dat verder uit te diepen door middel van een rondreis langs innovatieve bedrijven in Europa. Bert Keijts, directeur-generaal van Rijkswaterstaat van 2003 tot 2010, heeft er wel oren naar. Dus gaat er een klein gezelschap op pad. Het wordt een inspirerende verkenningstocht door innovatieland. De meeste indruk maken de future centers van ABB (een in Nederland gevestigd bedrijf in zware metalen) en Skandia, een verzekeraar in Zweden. Keijts: Hoe verschillend beide centers ook zijn, het onderliggende concept is identiek: het is er veilig en speels, maar niet vrijblijvend. Deelnemers krijgen alle ruimte om nieuwe gedachten uit te werken, maar het moet wel tot resultaten leiden. Dat spreekt mij aan. En ze hebben goed doordacht hoe je condities schept om het innovatief vermogen te vergroten. LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich 15

20 WE HADDEN EEN BEHOORLIJK STEVIGE LIJST MET WENSEN. 16 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich

21 LEF Future Center; een doorbraak op zich 17 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich 17

22 Een eigen innovatiecentrum: Mobilion De succesvolle verkenningstocht is voor de directie van Rijkswaterstaat de directe aanleiding om te starten met het uitwerken van ideeën voor een eigen innovatiecentrum, een future center. Het komt mooi uit dat juist in die periode het kantoorpand Westraven in Utrecht toe is aan een renovatie. Daar komt nog een flink stuk nieuwbouw bij, want Rijkswaterstaat wil meer onderdelen van de organisatie onder een dak brengen. Niet alleen de Bouwdienst moet zich in het vervolg vestigen in Westraven, maar ook de Directie Utrecht, een deel van het hoofdkantoor en het future center. Mobilion is in die tijd, in 2000, het publiekscentrum van Rijkswaterstaat. Hier kunnen mensen op een interactieve manier kennismaken met belangrijke nationale en soms internationale ontwikkelingen op het gebied van mobiliteit, water en infrastructuur. Omdat bij de verbreding van de A2 de toenmalige locatie van Mobilion onder de slopershamer gaat, wordt voor dit centrum vierkante meter gereserveerd in Westraven. Met het oog op de plannen voor een innovatiecentrum wordt besloten om de publieksfunctie van Mobilion aan te vullen met een innovatiefunctie, Mobilion Plus. Hoe gaat dit centrum eruit zien? Wat zijn de plannen? Welke functionaliteit is gewenst? En wat betekent dit voor het gebouw? Rob Bootsman, projectmanager nieuwbouw en renovatie Westraven, wil weten waar hij aan toe is en vraagt om een programma van eisen voor het hele gebouw. Dat programma ligt er medio Mobilion Plus krijgt vier functies: kennisloket, atelier, flexpositie en trefpunt, kortweg kaft genoemd. En er komt een budget voor de aanstelling van drie medewerkers. Keijts: Vanaf dat moment had Mobilion officieel de status van proeftuin voor een future center. Het werd de plek waar kon worden geëxperimenteerd en dat hebben we naar hartenlust gedaan. Dat was heel nuttig voor het latere ontwikkelproces van LEF. Grote koerswijziging Experimenteren is leren. Al heel snel leert de praktijk dat het soms pijnlijk schuurt tussen de publieksfunctie en de experimenteerfunctie. Keijts: In een future center mag je dingen uitproberen; er gebeuren dingen die je doorgaans niet verwacht. Als er tegelijkertijd bezoekers komen die overal rondkijken, brengt dit het gevoel van veiligheid en vrijheid om te experimenteren in gevaar. Het bijt elkaar. Er moet dus een belangrijke keuze worden gemaakt voor het toekomstige future center. Rijkswaterstaat kiest voor de experimenteerfunctie in een omgeving van eigen medewerkers. De publieksfunctie past goed bij Mobilion, maar kan binnen een future center niet behouden blijven. Die belangrijke koerswijziging gaat hand in hand met nog een ander cruciaal besluit: het future center krijgt geen eigen innovatieprogramma. Het moet volledig dienstbaar zijn aan de innovatiebehoeften van andere medewerkers binnen Rijkswaterstaat. Aan de slag Voortschrijdend inzicht is een groot goed, zeker als het betere plannen oplevert, maar de schop 18 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich

23 gaat ondertussen wel in de grond. Arcadis gaat in 2004 aan de slag met de uitwerking van de ruimtelijke eisen voor heel Westraven, maar hun ontwerpen voor het future center slaan niet aan bij de directie. Rijksbouwmeester Mels Crouwel gaat op zoek naar een andere partij en eind 2005 wordt de knoop doorgehakt: het wordt Kossmann.dejong. Dit architectenbureau dat is gespecialiseerd in het ontwerpen van Flexibele inrichting Cees Plug over de tijd waarin het future center werd ontworpen: We hadden een behoorlijk stevige lijst met wensen. Om de drempel zo laag mogelijk te houden, wilden we een eigen entree en receptie. Geen toegangshekjes of pasjes. We wilden ook niet dat onze bezoekers twee keer langs een receptie moesten. Juist in een tijd waarin de beveiligingseisen steeds strenger werden, was dat wel een stevig punt van discussie. En we wilden graag een eigen keuken omdat we de samenstelling van de maaltijden en het moment waarop we iets te eten aanbieden, vaak strategisch inzetten tijdens de sessies. Verder wilde Keijts een auditorium waarin hij met alle managers bijeen kon komen. En de werkruimtes, die rond het auditorium liggen, wilden we zo flexibel mogelijk maken. Dus geen vaste muren. Alles flexibel en mobiel, de hele inrichting. Een verlaagd plafond en ruimte onder de vloer leggen de basis voor het gebruik van hightech toepassingen, met name op het vlak van ICT en airconditioning. tentoonstellingen, gaat de brug slaan tussen theorie en praktijk. Het theater Een voorziening die een duidelijke stempel drukt op de architectuur, is het theater. In de praktijk is het een grote zitkuil die zijn naam dankt aan ophaalbare projectieschermen rondom. Ook op de vloer is projectie van beelden mogelijk. Op dit moment heeft het theater twee functies: het moet de deelnemers in de juiste mindset brengen met behulp van (film)projecties rondom, en het helpt bij het uitvoeren van groepsinterventies. Een derde optie is de ruimte gebruiken voor serious gaming, hoewel dit nog wel de nodige technische uitdagingen heeft. We houden de ontwikkelingen op dat terrein scherp in de gaten. Uiteraard is er over het gebouw en de inrichting nog veel meer te vertellen. Zo veel zelfs dat we er een apart hoofdstuk aan wijden. In- en externe facilitatoren Een op maat gemaakt pand en bijzondere technische faciliteiten zijn mooi, maar uiteindelijk spelen ze een facilitaire rol. Niet meer en niet minder. De hoofdrollen zijn altijd weggelegd voor de deelnemers aan sessies en voor de facilitatoren die het proces sturen en begeleiden. Het is een bewuste keuze om te zoeken naar een mix van in- en externe facilitatoren. Topkwaliteit is een randvoorwaarde bij alles wat het future center doet. De lat ligt dus hoog voor de facilitatoren en dat maakt de zoektocht naar geschikte kandidaten er niet eenvoudiger op. In 2007 en 2008 vindt de eerste selectieronde plaats binnen Rijkswaterstaat. Het levert slechts een handvol facilitatoren van het juiste niveau op, maar we willen niet tornen aan onze hoge eisen. Wel zijn er interne mensen met ervaring als facilitator die graag hun vaardigheden binnen LEF verder ontwikkelen en daar tijd voor willen en kunnen vrijmaken. Daarnaast gaat LEF de samenwerking aan met een aantal externe facilitatoren die op projectbasis worden ingeschakeld.via deze weg volgen twaalf facilita toren een meerjarige interne opleiding. LEF opent haar deuren Het gebouw staat, de hightech inrichting is af en er staat een team van gekwalificeerde medewerkers klaar. Op 9 september 2008 opent LEF future center officieel haar deuren. En dat gaat zeker niet ongemerkt. Met name de media staan er vol van, het is echter voornamelijk negatieve publiciteit: Is dat nou allemaal wel nodig?, Kan het niet wat minder? en Wie gaat dat allemaal betalen? De toenmalige minister van Verkeer & Waterstaat ziet zich zelfs geconfronteerd met pittige Kamervragen. Waar komt de plotselinge ophef in de media vandaan?, vragen velen zich af. Cees Plug heeft er wel een verklaring voor: Ik denk dat we tijdens de opening vooral LEF als gebouw hebben laten zien en dat het verhaal erachter onvoldoende is belicht. Gelukkig blijft de kater niet lang hangen, want juist die publiciteit wekt belangstelling bij andere overheden en bedrijven. Letterlijk de hele wereld komt langs: Nederlandse collega s van Verkeer & Waterstaat en andere departementen, maar ook Japanners, Arabieren, Amerikanen, Polen, de Rekenkamer, de Wereldbank en medewerkers van Berenschot komen naar LEF. Al deze belangstelling levert business op. LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich 19

24 20 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich

25 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich 21

26 DE HOOFDROL IS ALTIJD WEGGELEGD VOOR DE DEELNEMERS AAN SESSIES 22 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich

27 van het potentieel dat LEF future center te bieden heeft. Inzichten uit de psychologie en neurologie Cees Plug, directeur LEF: Het opleiden van interne facilitatoren is niet alleen een kwestie van kostenbesparing. Het past ook binnen het HRM-beleid om te investeren in de competenties van medewerkers. Bovendien profiteren we van het feit dat deze groep facilitatoren al bekend is met de organisatie van Rijkswaterstaat. Ze weten wat er speelt, hoe de hazen lopen, en ze beschikken over relevante kennis en ervaring. Wat deze mensen vooral nog moeten leren, is om los te komen van de post-it s en de flip-overs en te werken met de geavanceerde middelen van LEF. Ze leren werken op basis van actuele wetenschappelijke inzichten uit de psychologie en neurologie. En hoe ze met alle hulpmiddelen op het juiste moment de juiste sfeer kunnen creëren om hun processen te ondersteunen. Dat vraagt veel kennis en vaardigheden. Vanaf de opening werkt LEF per jaar met circa deelnemers, in gemiddeld 350 verschillende sessies. Een resultaat waar Plug trots op is: Het is een schitterende start. Maar minstens zo tevreden ben ik over de kwalitatieve ontwikkeling tot nu toe. We zijn steeds beter in staat om het ontwikkelde concept toe te passen op steeds complexere klussen. En we zijn er nog lang niet als het gaat om het volledig benutten Voeding als strategisch instrument Dat een zakenlunch een veelgebruikt middel is om dingen voor elkaar te krijgen, weet iedereen. En ook dat een goed gesprek tijdens het eten zeer inspirerend kan werken. Maar suikers en eiwitten kunnen ook worden gebruikt om mensen dichter bij hun doorbraak te brengen. Het is een techniek die we binnen LEF regelmatig met succes inzetten. We kennen allemaal de afterlunchdip: na een stevig maal kun je halverwege de middag alleen nog maar gapen. Dit kun je voorkomen. Als wij willen dat de deelnemers aan een sessie lange tijd op een hoog concentratieniveau blijven werken, passen we daar de catering op aan. Het keukengeheim? We bieden zeer regelmatig kleine hapjes aan met weinig eiwitten en suiker waardoor de hersenen continu blijven presteren. Een andere keer willen we dat deelnemers de resultaten van hun werk al tijdens de sessie mentaal verwerken. Dan zoeken we de dip juist op. En de deelnemers? Die klagen niet, want linksom of rechtsom zorgen we voor een uitstekende voeding. De ene keer kleine hapjes, de andere keer een bourgondische maaltijd, bij LEF geldt: het doel van de sessie bepaalt wat de pot schaft. LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich 23

28 24 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich

29 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich 25

30 26 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich

31 WE CANNOT SOLVE OUR PROBLEMS WITH THE SAME THINKING WE USED WHEN WE CREATED THEM Albert Einstein LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich 27

32 28 LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich

33 De organisatie van Rijkswaterstaat kent uit het verleden diverse kleine en grote voorbeelden van doorbraken. Zoals de herinrichting van de Koopmanspolder. Of de Oosterscheldekering waarbij in plaats van een 100 procent afsluitende dijk een waterdoorlatende kering werd gebouwd, die alleen bij extreem hoogwater wordt afgesloten. Ook het programma Ruimte voor de Rivier is een sterk voorbeeld van een omslag in het denken. In plaats van de dijken steeds hoger te maken en daarmee de rivier verder in te snoeren, wordt ruimte gecreëerd zodat de rivier bij hoogwater letterlijk ruimte krijgt. LEF onderscheidt zich door groepen anders te laten denken. Door bepaalde settings te creëren, wordt dat anders denken gestimuleerd. Door de ontwikkeling en introductie van interdisciplinaire denk- en werkmethoden, gebaseerd op de (neuro- en psychologische) wetenschap, levert LEF een directe bijdrage aan de veranderkracht en het probleemoplossende vermogen van Rijkswaterstaat en al haar partners. Gedachtepatronen Een probleem is een vraagstuk waarvoor we nog geen oplossing hebben gevonden. Gelukkig vinden we voor heel veel vraagstukken in ons leven wel oplossingen. De hele dag door. De meest succesvolle oplossingen die we regelmatig toepassen, zetten zich vast in ons denken. Ze vormen verbindingen tussen de miljarden neuronen in onze hersenen. Op die manier ontstaan patronen LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich 29

34 en routines; gedachtepatronen. Hoe vaker we die patronen volgen, hoe sterker hun fysieke aanwezigheid wordt. Sociale context Steeds wanneer we met een vraagstuk worden geconfronteerd, gaan we vooral onbewust in onze hersenen op zoek naar antwoorden. Waar we die precies zoeken in ons brein, wordt niet alleen bepaald door het vraagstuk op zich, maar ook door de omgeving waarin we ons op dat moment bevinden, en de sociale context. Zijn we op kantoor, tussen collega s, dan trekken we in onze hersenen volledig auto matisch het laatje kantooroplossingen open. Daarin zitten aanzienlijk andere gedachtepatronen dan in het laatje thuisoplossingen of sportoplossingen. Als we steeds in dezelfde omgeving met dezelfde mensen over problemen praten, is de kans groot dat we ook steeds dezelfde denkpatronen gebruiken. En dat is prima. Althans, zolang die gedachtepatronen ons helpen om optimaal te reageren en functioneren. We hoeven dan niet steeds opnieuw het wiel uit te vinden. Veel zaken binnen Rijkswaterstaat gebeuren efficiënt en effectief, op basis van ervaring. Patronen doorbreken Soms leiden bestaande gedachtepatronen niet tot de gewenste resultaten. In het ergste geval vormen ze zelfs blokkades op de weg naar goede oplossingen. Als de mensen in onze omgeving ons dan ook nog (onbewust) voortdurend terugduwen in onze bestaande gedachtepatronen, is de stagnatie compleet. Er ontstaat dan een situatie waarin het heel moeilijk wordt om nieuwe oplossingen te ontwikkelen. De kracht van LEF schuilt in ons vermogen om voor die vraagstukken mensen te helpen bij het vormen van nieuwe gedachtepatronen. Nieuwe wegen naar nieuwe oplossingen. En ook dat gebeurt in de hersenen. Om mensen te prikkelen tot het ontwikkelen van nieuwe patronen, halen we ze weg uit hun dagelijkse omgeving en plaatsen we ze in een totaal andere sfeer. Door ze in die nieuwe omgeving naar het probleem te laten kijken, verdwijnt het automatisme om weer in de bekende patronen te schieten. Op dit punt ligt de basis voor een doorbraak, het begin van een nieuw denkpatroon. Dit is de basis van alle future centers zoals die sinds de jaren tachtig in de wereld zijn opgericht. De werkwijze van LEF is uniek omdat we gedurende dit proces die nieuwe omgeving en de sfeer die daar heerst, volledig naar onze hand kunnen zetten. Snel, eenvoudig en in oneindig veel variaties. De hele architectuur van LEF is ontwikkeld met dat doel voor ogen. Daarmee is de omgeving behalve anders, ook speciaal ingericht om de verschillende stappen in het denkproces te ondersteunen. Symbiose Tijdens de sessies die binnen LEF plaatsvinden, streven we naar een maximale symbiose tussen vier belangrijke aspecten: het vraagstuk, de groep, de omgeving en de facilitator. 830 LEF Future future Center; center Rijkswaterstaat; een doorbraak op een zich doorbraak op zich

35 Verdieping Het vraagstuk Uiteraard staat de vraag centraal. Belangrijk uitgangspunt binnen LEF is dat een verandering die we hier opstarten, ook buiten LEF tot concrete veranderingen, dan wel verbeteringen leidt. In de projecten voor onze klanten dus. The proof of the pudding is in the eating: in de praktijk bewijzen de nieuwe patronen hun waarden en borgen ze zich in onze hersenen. Daarom werken we uitsluitend aan concrete vraagstukken met een maatschappelijk belang. De groep De groep is eigenaar van het vraagstuk en gaat ook over de inhoud. LEF is daarin neutraal. Om uiteindelijk tot een doorbraak te komen, is het wel belangrijk dat de samenstelling van de groep breder is dan het vaak beperkte clubje Rijkswaterstaatmedewerkers dat een vraagstuk formuleert en bij LEF neerlegt. Onze ervaring is dat mensen eigenlijk alleen tot goede oplossingen komen wanneer iedereen die (mogelijk) deel uitmaakt van die oplossing, ook daadwerkelijk betrokken is bij de ontwikkeling daarvan. Om die reden worden vaak ook eindgebruikers, leveranciers of externe deskundigen uitgenodigd om deel te nemen aan sessies. De omgeving Dé omgeving bestaat niet bij LEF. In een samenspel van meubilair, kleur, licht- en beeldprojecties en geluid creëren we zorgvuldig de gewenste sferen. Volledig afgestemd op de processen waar de groep op dat moment doorheen gaat. Sommige settings stimuleren een bepaald gedrag door een bepaald gebied in de hersenen te activeren. Zo helpt de ene sfeer bij het komen tot consensus, terwijl andere sferen helpen bij het zoeken naar tegenstellingen, het aanboren van creativiteit, of het zoeken naar samenwerking. De facilitatoren Last but not least! Met hun technieken en programma s maken de facilitatoren uiteindelijk het verschil. Als verschillende omgevingen verschillend gedrag oproepen, moet je heel goed weten hoe denkprocessen verlopen om de deelnemers op precies het juiste moment, in de juiste omgeving, aan de juiste vraag te laten werken. Hier bewijst zich de kwaliteit van de facilitatoren. Zij bouwen het programma van de sessies zo op dat deelnemers die het hele proces doorlopen, per fase in een andere omgeving werken. En het is wederom de facilitator die bepaalt hoe de technische faciliteiten daarbij worden ingezet. Borging doorbraak Oude gedachtepatronen zijn vaak erg sterk en hardnekkig aanwezig. Ze laten zich niet zomaar aan de kant zetten door een eerste doorbraakje. No way! Zelfs wanneer we de nieuwe, vervangende gedachtepatronen vaak toepassen, blijven de oude verbindingen in onze hersenen nog lang aanwezig. LEF future center Rijkswaterstaat; een doorbraak op zich 31

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties Sociale innovatie Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties DATUM 1 maart 2014 CONTACT Steef de Vries MCC M 06 46 05 55 57 www.copertunity.nl info@copertunity.nl 2 1. Wat is sociale

Nadere informatie

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige.

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Burn out Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Ik was al een tijd druk met mijn werk en mijn gezin. Het viel mij zwaar, maar ik moest dit van mezelf doen om aan de omgeving te laten zien

Nadere informatie

BUSINESS INNOVATION. BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren

BUSINESS INNOVATION. BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren BUSINESS INNOVATION BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren EEN MASTERCLASS VAN MASTERCLASS INSTITUTE IN SAMENWERKING MET: BUSINESS INNOVATION Be

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie

Portal Planning Process

Portal Planning Process BROCHURE Portal Planning Process SAMENWERKEN AAN EEN WAARDEVOL PORTAAL BROCHURE PORTAL PLANNING PROCESS 2 Axians PORTAL PLANNING PROCESS BROCHURE Inhoud Introductie 4 3 Portal Planning Process 5 4 Uitdagingen

Nadere informatie

Case 1: de fusie. Wat was de aanleiding om 3TGO in te zetten?

Case 1: de fusie. Wat was de aanleiding om 3TGO in te zetten? Case 1: de fusie Wat was de aanleiding om 3TGO in te zetten? Twee regionale organisaties zijn samengegaan in een grotere, provinciegrens overlappende organisatie en de integratie verliep niet zo soepel

Nadere informatie

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING 1 INNOVATION BY MAKING, LEARNING BY DOING Bij alles wat we doen, hanteren we deze twee principes. Innovation happens by making. The only way to learn innovation is

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN

NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN FRISSE IDEEËN VOOR ADVIES- EN VERKOOPGESPREKKEN VAN ICT SPECIALISTEN We are not thinking-machines, we are feeling-machines that

Nadere informatie

REMIND. Bij u op SCHOOL?

REMIND. Bij u op SCHOOL? REMIND Bij u op SCHOOL? Inhoudsopgave Slim jezelf zijn voor professionals 3 Slim jezelf zijn 3 Programma over persoonlijke ontwikkeling 3 Kostenoverzicht 4 Over Remind 5 Wij willen 5 Trainersopleiding

Nadere informatie

Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet!

Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet! Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet! Wat zijn de belangrijkste eisen en uitdagen van jouw organisatie in de komende 6 maanden? Welke kritische succesfactoren worden er gesteld? Waar liggen de

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Geeft je inzicht in jouw persoonlijke

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

Alleen dan kan een project slagen, dat wil zeggen: op tijd, binnen budget en vooral met de juiste functionaliteit.

Alleen dan kan een project slagen, dat wil zeggen: op tijd, binnen budget en vooral met de juiste functionaliteit. ICT MET RENDEMENT Welkom bij de Caesar Groep De Caesar Groep is dé specialist in Nederland als het gaat om ICT-projecten met rendement. Met meer dan 300 professionals werken wij voor onze klanten aan ICT-toepassingen

Nadere informatie

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world HOE GAAT HET NU? We zetten allemaal verschillende methoden in om vraagstukken op te lossen, oplossingen te ontwerpen

Nadere informatie

Masterclass Productief Denken, Creatief Probleem Oplossen & Innovatie Leiderschap. Flexibel schakelen, met leiderschap van de 21e eeuw

Masterclass Productief Denken, Creatief Probleem Oplossen & Innovatie Leiderschap. Flexibel schakelen, met leiderschap van de 21e eeuw Innovatief doen Masterclass Productief Denken, Creatief Probleem Oplossen & Innovatie Leiderschap Flexibel schakelen, met leiderschap van de 21e eeuw In een omgeving die voortdurend verandert, hangt het

Nadere informatie

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Anne-Marie Poorthuis en Sjanneke Werkhoven De netwerkmultiloog is een methode om veel mensen in een organisatie te betrekken bij een organisatiethema

Nadere informatie

De evolutie-sprong van management naar leiderschap

De evolutie-sprong van management naar leiderschap De evolutie-sprong van management naar leiderschap What got you here, won't get you there - Marshall Goldsmith Als ervaren manager heb je het allemaal al eerder gehoord Als effectief manager gebruik je

Nadere informatie

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business Masterclass Value of Information Waarde creëren voor de business Informatie en informatietechnologie maken het verschil bij de ontwikkeling van nieuwe business ideeën. Met informatie kunnen nieuwe innovatieve

Nadere informatie

THE POSITIVE FEEDBACK TRAINER MANAGER AND EMPLOYEE VERSION

THE POSITIVE FEEDBACK TRAINER MANAGER AND EMPLOYEE VERSION THE POSITIVE FEEDBACK TRAINER MANAGER AND EMPLOYEE VERSION VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM Roy van de Vathorst (2556746) Thomas Gruben (2554243) Informatie, Multimedia en Management Project Interactive Multimedia

Nadere informatie

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans LEADERSHIP IN PROJECT-BASED ORGANIZATIONS Dealing with complex and paradoxical demands Leiderschap

Nadere informatie

Laat uw medewerkers excelleren

Laat uw medewerkers excelleren Laat uw medewerkers excelleren LivingFacility realiseert en regisseert integraal facilitair management in grote kantooromgevingen en voor organisaties die actief zijn op meerdere locaties. Wij combineren

Nadere informatie

Onderwijs. Huisvesting die kennis in beweging brengt

Onderwijs. Huisvesting die kennis in beweging brengt Onderwijs Huisvesting die kennis in beweging brengt Onderwijs Huisvesting die kennis in beweging brengt Wat is de essentie van een onderwijsgebouw? En wat gebeurt daar precies? De core business van onderwijs

Nadere informatie

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

Menukaart Loopbaanevents. Investeer in jouw talent

Menukaart Loopbaanevents. Investeer in jouw talent Menukaart Loopbaanevents Investeer in jouw talent Inhoud 1. LOOPBAANEVENTS OP LOCATIE... 3 Inleiding... 3 Praktisch... 3 2. TALENT ONTWIKKELEN ( TALENTMANAGEMENT)... 4 (her)ken je Talent/ Kernkwaliteiten...

Nadere informatie

Met gegrauw en gesnauw bereik je niks

Met gegrauw en gesnauw bereik je niks 81 Weike Medendorp, PvdA Met gegrauw en gesnauw bereik je niks Ik denk dat we een aantal resultaten hebben bereikt waar we trots op mogen zijn. Neem bijvoorbeeld het plan van transformatie voor de Enci,

Nadere informatie

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten.

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten. 360 graden feedback Hieronder wordt door ieder groepslid een feedback gegeven op al zijn groepsgenoten. Zo kan iedereen zijn mening geven op de werkhouding van de betreffende persoon. Feedback van de groep

Nadere informatie

paardencoach Frederieke van der Lijn Buitenpost www.equinama.nl

paardencoach Frederieke van der Lijn Buitenpost www.equinama.nl Loop je steeds tegen dezelfde valkuilen aan? Ben je toe aan veranderingen of aan een volgende stap in je ontwikkeling? Wil je persoonlijke inzichten? Graag begeleiden mijn paarden Gio, Stanley en ikzelf

Nadere informatie

5 CRUCIALE COMPETENTIES VOOR EEN DUURZAAM HRM/L&D DIMITRI MAENHOUDT

5 CRUCIALE COMPETENTIES VOOR EEN DUURZAAM HRM/L&D DIMITRI MAENHOUDT 5 CRUCIALE COMPETENTIES VOOR EEN DUURZAAM HRM/L&D DIMITRI MAENHOUDT WAT BETEKENT DUURZAAM? Duurzaam betekent aansluiten op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties om in

Nadere informatie

Twee blauwe vinkjes. Door: Lenneke Sprong

Twee blauwe vinkjes. Door: Lenneke Sprong Twee blauwe vinkjes Door: Lenneke Sprong Nog steeds maar een vinkje. Buiten begon de zon te schijnen, waardoor er schaduwen op de lichtblauwe muur ontstonden. Waarom ontvangt hij niet mijn berichtje vroeg

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Dames en heren, [Inleiding] Ik vind het wel leuk, maar ook een beetje spannend. Maar moet

Nadere informatie

Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven

Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven Situatie John volgt een opleiding coaching. Hij wil dat vak dolgraag leren. Beschikt ook over de nodige bagage in het begeleiden van mensen, maar

Nadere informatie

Growth & Reflection. Opleverdatum: 18 juni 2014

Growth & Reflection. Opleverdatum: 18 juni 2014 Growth & Reflection Growth & Reflection Opleverdatum: 18 juni 2014 Multimediaal Reclamebureau 2013/2014 Inleiding Er zit alweer een half jaar bij MMR op en ik heb weer veel nieuwe dingen geleerd en nieuwe

Nadere informatie

Opruimen in de praktijk Ruimte voor de professional, die professional dat ben JIJ!

Opruimen in de praktijk Ruimte voor de professional, die professional dat ben JIJ! Opruimen in de praktijk Ruimte voor de professional, die professional dat ben JIJ! Niet alleen toevoegen maar ook opruimen Een handleiding van de Opruimdienst als hulpmiddel voor jouw team Handleiding

Nadere informatie

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008 Ik zie mijn inleiding vooral als een opwarmer voor de discussie. Ik ga daarom proberen zo veel mogelijk vragen op te roepen, waar we dan straks onder leiding van Wilma Borgman met elkaar over kunnen gaan

Nadere informatie

Laat zien en vertel, dat is het motto van

Laat zien en vertel, dat is het motto van Geef een presentatie en doe dat vooral met tekeningen Dan Roam, Visueel presenteren - Het ontwerpen van presentaties die overtuigen, Vakmedianet, 260 blz., ISBN 978 94 6276 016 5. Het doel van de presentator

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie, projectteam en netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

VOORBEELD CASUS. Wat is de winst van wachten tot het laatste moment? een socratisch gesprek uitgeschreven

VOORBEELD CASUS. Wat is de winst van wachten tot het laatste moment? een socratisch gesprek uitgeschreven VOORBEELD CASUS Wat is de winst van wachten tot het laatste moment? een socratisch gesprek uitgeschreven Hieronder tref je een beschrijving van een socratisch gesprek van ca. 1 1/2 uur, in 5 stappen. Voor

Nadere informatie

Groeien 2.0. Studentenbedrijf wordt volwassen. Waarom wachten? Geen antwoord

Groeien 2.0. Studentenbedrijf wordt volwassen. Waarom wachten? Geen antwoord Groeien 2.0 Studentenbedrijf wordt volwassen Waarom wachten? De oprichters van Dirict ontdekten dat er voor groei meer nodig is dan alleen technische kennis. Met hulp van een coach hebben ze hun ambities

Nadere informatie

Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier

Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier Vraag 1 Hoe heb je zielsliefde ontdekt, en ontdekte je zielsliefde het ook op dat moment? Ik ontmoette haar op mijn werk in de rookruimte. We konden

Nadere informatie

Hoofdstuk 2. Contact maken, inlichtingen verstrekken en onderhandelen

Hoofdstuk 2. Contact maken, inlichtingen verstrekken en onderhandelen Hoofdstuk 2 Contact maken, inlichtingen verstrekken en onderhandelen 48 Gangbare uitdrukkingen bij contact maken en onderhandelen De meeste zinnen die in dit overzicht staan, zijn formeel. U kunt deze

Nadere informatie

' Dit is de tijd die niet verloren gaat: iedre minuut zet zich in toekomst om.' M. Vasalis

' Dit is de tijd die niet verloren gaat: iedre minuut zet zich in toekomst om.' M. Vasalis IDENTITEITS- BEWIJS ' Dit is de tijd die niet verloren gaat: iedre minuut zet zich in toekomst om.' M. Vasalis 2 Onderwijs draait om mensen Als wij in onze onderwijsinstelling iets willen bereiken, dan

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie en in elk netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

mind heart body food home

mind heart body food home Inleiding 7 Een moment voor jezelf 11 Retreat your mind 16 Retreat your heart 36 Retreat your body 50 Retreat your food 82 Retreat your home 106 Extra tips 118 Dankwoord 125 Retreat Yourself_binnenwerk2.indd

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Maakt geld gelukkig? VOORBEELD / CASUS Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Hieronder tref je een beschrijving van een socratisch gesprek van ca. 2 ½ uur. Voor de volledigheid hieronder eerst

Nadere informatie

Het leerlandschap van organisaties

Het leerlandschap van organisaties Fer van den Boomen, Jos van Jaarsveld & Nanja Mol Uit de crisis innoveren? Het leerlandschap van organisaties De crisis is inmiddels ook voelbaar bij een commercieel adviesbureau. Het management bedenkt

Nadere informatie

gedragen. Een belangrijke factor daarbij is de functie van ons verstand.

gedragen. Een belangrijke factor daarbij is de functie van ons verstand. inleiding Soms zijn we als mensen zo sterk met onze gedachten bezig,dat we bijna vergeten om in het hier en nu te leven.als ik op een stralendedagdoorde stad loop zie ik toch veel mensen in gedachten eigenlijk

Nadere informatie

De Sleutel tot het benutten van potentie

De Sleutel tot het benutten van potentie De Sleutel tot het benutten van potentie Wat is potentie eigenlijk? Een snelle blik in een woordenboek levert de volgende resultaten op: het kunnen; dat waartoe iemand of iets toe in staat is; vermogen.

Nadere informatie

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 2 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 pakjeruimte.nl zelfbouw@rotterdam.nl facebook.com/zb010 pinterest.com/pakjeruimte Programma zelfbouw rotterdam 2015-2018

Nadere informatie

Een waarderend gesprek voeren m.b.v. het AI- proces

Een waarderend gesprek voeren m.b.v. het AI- proces Een waarderend gesprek voeren m.b.v. het AI- proces Het 5V- proces van Appreciative Inquiry is een uitstekend instrument voor het houden van een waarderend gesprek of interview. Je kunt de stappen in het

Nadere informatie

Motivatie: presteren? Of toch maar leren?

Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Arjan van Dam Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Een van de lastigste opgaven van managers is werken met medewerkers die niet gemotiveerd zijn. Op zoek naar de oorzaken van het gebrek aan motivatie,

Nadere informatie

work%space%for%professionals% WERKEN EN VERGADEREN OP EEN TOPLOCATIE

work%space%for%professionals% WERKEN EN VERGADEREN OP EEN TOPLOCATIE WERKEN EN VERGADEREN OP EEN TOPLOCATIE Igluu Den Haag een bruisende werkomgeving voor professionals met ambitie professionele flexibele werkplekken luxe kantoorunits van 20m2 tot 200m2 zakelijk- en post-adres

Nadere informatie

Deel 9/12. Leer je invloed effectief aanwenden om je doelen te bereiken

Deel 9/12. Leer je invloed effectief aanwenden om je doelen te bereiken Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Jongerenraad Wageningen Adviesnr. : 1 Datum : 29-05-2013 Colofon De Jongerenraad, een adviesorgaan van de gemeente Wageningen, is geïnstalleerd in

Nadere informatie

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen!

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen! 1 Wil je wel leren? Opdracht 1a Wat heb jij vanzelf geleerd? 7 Opdracht 1b Van externe naar interne motivatie 7 Opdracht 1c Wat willen jullie graag leren? 8 2 Kun je wel leren? Opdracht 2a Op wie lijk

Nadere informatie

Bas Smeets page 1

Bas Smeets  page 1 Bas Smeets www.bsmeets.com page 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen idee wat hoe hun ideale

Nadere informatie

Key success actors. De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen. Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management

Key success actors. De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen. Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management Key success actors De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management 1 Key success actors De rol van middenmanagement bij strategische

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Studiekeuzecheck euzech voor het mbo

Studiekeuzecheck euzech voor het mbo Studiekeuzecheck voor het mbo Nieuwe manieren om aankomende studenten te begeleiden bij hun keuze Studiekeuzecheck euzech voor het mbo Nieuwe manieren om studenten te begeleiden bij hun keuze Bijlage 2

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL I N T E R I E U R W Wonen op de Windrichtingen IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL Tekst: ANNEMIE WILLEMSE Foto s: JAN VERLINDE 22 TIJDLOOS TIJDLOOS 23 Na een zoektocht naar de ideale bouwgrond, gingen

Nadere informatie

Graag tot ziens! Het Remind Team

Graag tot ziens! Het Remind Team In dit document kun je lezen wat Remind doet, waar Remind voor staat, wat er van je verwacht wordt als trainer, welke studenten bij Remind passen, en wat je aankomende vijf maanden kunt verwachten als

Nadere informatie

Scheiding privé en werk

Scheiding privé en werk Scheiding privé en werk We leven in een tijd waarin werk en privé steeds meer door elkaar lijken te lopen. Veel mensen zijn ook in hun vrije tijd bereikbaar voor hun baas. De andere kant van de medaille

Nadere informatie

Masterclass IT Savvy. Impact van trends

Masterclass IT Savvy. Impact van trends Masterclass IT Savvy Impact van trends Regelmatig komen onderzoeksbureaus zoals Gartner en McKinsey met rapporten waarin nieuwe trends worden aangekondigd. Belangrijke vraag, en niet eenvoudig te beantwoorden,

Nadere informatie

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN E-BLOG VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN in samenwerken Je komt in je werk lastige mensen tegen in alle soorten en maten. Met deze vier verbluffend eenvoudige tactieken vallen

Nadere informatie

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT DOOR ANN VAN RIET WWW.ALTHEA-COACHING.BE Hallo! In dit e-book ga je leren hoe je echt zelfvertrouwen kan opbouwen. En daarmee bedoel ik dus niet gewoon denken

Nadere informatie

HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES?

HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES? HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES? EN WAT KUNNEN WE DAARVAN LEREN? Algemene inleiding (deel 1 uit een serie van 6) NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE NIEUWE KANSEN IN HET VERKOOPGESPREK We are

Nadere informatie

Bedrijven safari. Daphne Meijer 0821393 CMD 1c

Bedrijven safari. Daphne Meijer 0821393 CMD 1c Bedrijven safari Daphne Meijer 0821393 CMD 1c TamTam Korte historie van het bedrijf Tam Tam is in 1996 opgericht door Paul en Bart Manuel. Paul en Bart zijn als partners aan Tam Tam verbonden en spelen

Nadere informatie

Hoe bouw ik een goede website?

Hoe bouw ik een goede website? Hoe bouw ik een goede website? Inleiding Stel, u heeft een eigen bedrijf en u wilt een website. U hebt gezien dat u zelf een site kunt bouwen met behulp van gratis tools die sommige providers aanbieden.

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Participatieverslag Nieuw & Anders

Participatieverslag Nieuw & Anders Participatieverslag Nieuw & Anders Op 26 en 31 maart vonden twee bijeenkomsten plaats met de titel Nieuw & Anders plaats. Twee bijeenkomsten die druk bezocht werden door vrijwilligers, verenigingen en

Nadere informatie

De beleving van ruimte in de omgeving

De beleving van ruimte in de omgeving De beleving van ruimte in de omgeving Ronald Hamel Introductie De individuele beleving van de omgeving is uiterst complex. De omgevingspsycholoog probeert dit desondanks in kaart te brengen. Ronald Hamel

Nadere informatie

Een sterk team. Maatwerk van vakvrouwen

Een sterk team. Maatwerk van vakvrouwen Een sterk team Maatwerk van vakvrouwen Een echte topkok kookt niet uit een boekje. Natuurlijk kan hij er een openslaan, maar uiteindelijk draait het om gevoel en talent. Bij teamontwikkeling is dat eigenlijk

Nadere informatie

Elk seizoen een nieuw interieur

Elk seizoen een nieuw interieur 52 Stijlvol Wonen B i n n e n k i j k e n Elk seizoen een nieuw interieur De kans dat Anke en Geert ooit uitgekeken raken op hun interieur, is wel heel erg klein. De inrichting wordt namelijk regelmatig

Nadere informatie

Water Egypte. In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven.

Water Egypte. In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven. Water Egypte In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven. Ik ga naar een restaurant in Nederland. Daar bestel ik een glas water. De ober vraagt

Nadere informatie

Welkom bij de meest veelzijdige evenementenlocatie van Midden-Nederland

Welkom bij de meest veelzijdige evenementenlocatie van Midden-Nederland Welkom bij de meest veelzijdige evenementenlocatie van Midden-Nederland Evenementenlocatie met eindeloze mogelijkheden! Central Studios te Utrecht Evenementenlocatie met mogelijkheden Deze voormalige televisiestudio

Nadere informatie

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN Exact Online CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN MDM accountants & belastingadviseurs uit Den Haag is hard op

Nadere informatie

Researchverslag: rituelen Joanna Siccama GAR1-B 11-10-2014 leraar: Harald Warmelink

Researchverslag: rituelen Joanna Siccama GAR1-B 11-10-2014 leraar: Harald Warmelink Researchverslag: rituelen Joanna Siccama GAR1-B 11-10-2014 leraar: Harald Warmelink Inleiding Om onderzoek te doen naar rituelen is het in eerste plaats belangrijk om te definiëren wat een ritueel is.

Nadere informatie

Studio BliQ. Het future center van de gemeente Oss

Studio BliQ. Het future center van de gemeente Oss Studio BliQ Het future center van de gemeente Oss Studio BliQ is Studio BliQ is het future center van de gemeente Oss. Met studio BliQ wil de gemeente Oss een klimaat stimuleren waarin creativiteit, innovatie

Nadere informatie

Mensen Motiveren. door Stephan Vanhaverbeke Certified NLP Trainer. @CoachSteff

Mensen Motiveren. door Stephan Vanhaverbeke Certified NLP Trainer. @CoachSteff Mensen Motiveren door Stephan Vanhaverbeke Certified NLP Trainer @CoachSteff Hoe je mensen in beweging kan zetten Kennismaking Wat wil je graag meenemen? Inhoud De context De perceptie De dip De voorkeuren

Nadere informatie

ZO WORDEN VERGADERINGEN INTERESSANT VOOR JE. 4 SIMPELE TACTIEKEN

ZO WORDEN VERGADERINGEN INTERESSANT VOOR JE. 4 SIMPELE TACTIEKEN E-BLOG ZO WORDEN VERGADERINGEN INTERESSANT VOOR JE. 4 SIMPELE TACTIEKEN In carriere Zo worden vergaderingen interessant voor je. 4 simpele tactieken De vergadering is bij uitstek een plaats waar je kunt

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

Reference case Atlas Copco. Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren. Vodafone Power to you

Reference case Atlas Copco. Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren. Vodafone Power to you Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren Vodafone Power to you Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren Atlas Copco

Nadere informatie

lucht Geur schept herinnering en brengt ambiance. Iets dat stinkt verdrijft uw gasten, maar de geur van appeltaart verwelkomt hen.

lucht Geur schept herinnering en brengt ambiance. Iets dat stinkt verdrijft uw gasten, maar de geur van appeltaart verwelkomt hen. lucht Geur Ventilatie Buitenlucht Emotie Geur schept herinnering en brengt ambiance. Iets dat stinkt verdrijft uw gasten, maar de geur van appeltaart verwelkomt hen. Innovatieve geursystemen helpen u op

Nadere informatie

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK VERSIE JUNI 2014 INLEIDING De Bouwcampus staat in de steigers: hier pakken we de uitdagingen binnen de bouw gezamenlijk op. In vraagstukken die zowel private als publieke

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Ellen Schild. Tineke Groen

Ellen Schild. Tineke Groen Ellen Schild Tineke Groen Jaar in jaar uit besteden we in Mebest aandacht aan fraaie afbouwprojecten. Achter elk van die projecten zitten vakmensen. Vakmensen die het bedenken, vakmensen die het maken.

Nadere informatie

cultuur Innovatie Yellow Blue Voorspel Baarheid Kennis verbinden

cultuur Innovatie Yellow Blue Voorspel Baarheid Kennis verbinden cultuur Innovatie Yellow Blue Voorspel Baarheid Kennis verbinden In zijn oorspronkelijke vorm bestaat een organisatie uit een groep mensen met een gezamenlijk doel, die elkaar goed kennen en in dezelfde

Nadere informatie

HOF VAN VERANDERING. Wij, verandermanager en theatermaker, presenteren een uniek concept voor snelle en effectieve verandering

HOF VAN VERANDERING. Wij, verandermanager en theatermaker, presenteren een uniek concept voor snelle en effectieve verandering HOF VAN VERANDERING Wij, verandermanager en theatermaker, presenteren een uniek concept voor snelle en effectieve verandering Onze methode is bloedstollend serieus én speels. Effectieve rechtbankelementen

Nadere informatie

Dag voor de Managers. de essenties

Dag voor de Managers. de essenties Dag voor de Managers de essenties Expeditie Ruimte en de Dag voor de Managers Circa 180 expeditieleden zijn vanaf 2014 op ontdekkingsreis gegaan en daaronder zijn veel ambtenaren en bestuurders uit de

Nadere informatie

Help ons te leren. HR en decentralisaties: VIER SPEERPUNTEN VOOR HR OP HET GEBIED VAN DECENTRALISATIES

Help ons te leren. HR en decentralisaties: VIER SPEERPUNTEN VOOR HR OP HET GEBIED VAN DECENTRALISATIES VIER SPEERPUNTEN VOOR HR OP HET GEBIED VAN DECENTRALISATIES HR en decentralisaties: Help ons te leren Door: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten / Fotografie: Kees Winkelman Op 10 oktober 2014 vond de

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

Design Document If This Then That. HSP moodlight Liad Damhuis G&I1B Game Art

Design Document If This Then That. HSP moodlight Liad Damhuis G&I1B Game Art Design Document If This Then That HSP moodlight Liad Damhuis G&I1B Game Art Concept Iedereen ervaart wel eens stress of een drukke ruimte die ze even teveel wordt waar ze even weg van moeten gaan om tot

Nadere informatie

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb hoofdstuk 8 Kernovertuigingen Kernovertuigingen zijn vaste gedachten en ideeën die we over onszelf hebben. Ze helpen ons te voorspellen wat er gaat gebeuren en te begrijpen hoe de wereld in elkaar zit.

Nadere informatie