Potentieelstudie bodemenergie Gemeente Groningen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Potentieelstudie bodemenergie Gemeente Groningen"

Transcriptie

1 Potentieelstudie bodemenergie gemeente Groningen Opdrachtgever Gemeente Groningen Dienst Ruimtelijke Ordening & Economische Zaken Postbus JB GRONINGEN Contactpersoon: de heer P. Corzaan Adviseur IF Technology bodemenergie Velperweg 37 Postbus AP ARNHEM T F E Contactpersonen: de heer M.H.A. Braakhekke de heer J.H. Kleinlugtenbelt de heer W. Noome /61503/WN mei 2012

2 Inhoudsopgave 1 Inleiding Kader Methodiek Leeswijzer Potentieel van de ondergrond Inleiding Ondiepe bodemenergie Gesloten systemen Open systemen Diepe bodemenergie Hogetemperatuuropslag Ondiepe geothermie Geothermie Bovengrondse vraag Wijken en buurten Energievraag Ruimte Woningbezit Restwarmtebronnen Nieuwbouwlocaties Analyse kansrijke locaties Inleiding Kansrijke locaties CO 2 -besparingspotentieel bodemenergiesystemen Conclusie /61503/WN mei

3 1 Inleiding 1.1 Kader De gemeente Groningen heeft de ambitie om in 2035 volledig energieneutraal te zijn (bron: Masterplan Groningen Energieneutraal 2035). Bodemenergie als duurzame warmte- en of koudevoorziening van gebouwen kan hierin een aanzienlijk bijdrage leveren. In deze Potentieelstudie Bodemenergie wordt die bijdrage op hoofdlijnen gekwantificeerd. Hierdoor krijgt de gemeente inzicht in de bijdrage die bodemenergie in theorie kan leveren aan haar duurzaamheidsambities. 1.2 Methodiek In deze studie is gezocht naar kansen voor bodemenergie 1 in Groningen voor zowel bestaande bouw als nieuwbouw. Of toepassing van bodemenergie kansrijk is hangt in grote mate af van een aantal factoren. De factoren waarnaar gekeken is bij het identificeren van kansrijke combinaties zijn: Warmte- en koudevraag en energiedichtheid; Beschikbare ruimte; Woningtype en -bezit. Om kansrijke combinaties tussen bodemenergie en bestaande woningbouw te identificeren zijn de volgende stappen doorlopen: 1. Inventarisatie ondergrond: voor elk bodemenergiesysteem wordt geïnventariseerd of en in welke mate de bodem mogelijkheden biedt voor bodemenergie. Van de overige factoren zoals hierboven behandeld wordt per bodemenergiesysteem kwalitatief de invloed bepaald. 2. Inventarisatie bovengrond: van de gehele gemeente wordt een inventarisatie gemaakt van de bovengrond. Elke factor zoals hierboven beschreven, met uitzonde- 1 Onder bodemenergie worden de volgende typen verstaan: open en gesloten systemen, hogetemperatuuropslag en (ondiepe) geothermie /61503/WN mei

4 ring van bodemgeschiktheid, wordt gekwantificeerd voor de wijken en buurten in de gemeente Groningen. 3. Identificeren kansrijke combinaties: op basis van de voorgaande twee stappen worden kansrijke combinaties geïdentificeerd. Met bovengenoemde methodiek is getracht om zo goed mogelijk kansrijke combinaties in beeld te brengen voor de gemeente Groningen. Of een combinatie daadwerkelijk haalbaar is, dient per geval in een meer gedetailleerde haalbaarheidsstudie te worden uitgezocht. 1.3 Leeswijzer De voorliggende rapportage is als volgt opgebouwd: Inventarisatie ondergronds potentieel (hoofdstuk 2) Dit hoofdstuk beschrijft de mogelijkheden van de ondergrond voor ondiepe en diepe bodemenergie. Elke techniek wordt kort toegelicht en het ondergrondse potentieel wordt in kaart weergegeven. Inventarisatie bovengrondse vraag (hoofdstuk 3) Op basis van de bouwtypes en -volumecijfers is in dit hoofdstuk de gewenste duurzame koude- en warmtelevering gekwantificeerd. Afstemming (hoofdstuk 4) Op basis van de informatie uit hoofdstukken 2 en 3 wordt in dit hoofdstuk perbuurt bepaald welke techniek het meest kansrijk is. Daarnaast wordt het besparingspotentieel per buurt bepaald /61503/WN mei

5 2 Potentieel van de ondergrond 2.1 Inleiding Bodemenergie omvat koude-/warmteopslag met open en gesloten systemen, hoge temperatuuropslag en geothermie (diep en ondiep). Elk van de genoemde concepten heeft zijn eigen kenmerken. Eén van de belangrijkste verschillen betreft de diepte waarop de drie technieken worden toegepast. Figuur 2.1 illustreert dit. Figuur 2.1 Concepten ondiepe en diepe bodemenergie Naast de diepte waarop de drie technieken worden toegepast, zijn ook de temperatuur van de warmtelevering en de mogelijkheid van koudelevering belangrijke kenmerken. In /61503/WN mei

6 de volgende paragrafen wordt de werking van de verschillende systemen beschreven. Daarnaast wordt beschreven wat het bodempotentieel is als de gehele ondergrond van de gemeente Groningen wordt voorzien van het bodemenergiesysteem. In bijlage 1 is per systeem de berekeningsmethode voor het bepalen van het bodempotentieel opgenomen. Het bodempotentieel per type bodemenergiesysteem is weergegeven in figuren. Voor elk figuur geldt dat het in een groter formaat is opgenomen in bijlage 2. Om de verschillende bodemenergietypen met elkaar te kunnen vergelijken, is het bodempotentieel uitgedrukt in Gigajoules per m² (GJ/m²). Met deze eenheid wordt aangegeven hoeveel energie per vierkante meter ondergrond per jaar onttrokken kan worden. Voor de genoemde energiehoeveelheden geldt dat dit theoretische waarden zijn. In de praktijk zal niet alle energie winbaar zijn. Dit kan komen door onder andere de beschikbare bovengrondse ruimte, conflicten met andere ondergrondse belangen. 2.2 Ondiepe bodemenergie Gesloten systemen Hoe werkt een gesloten systeem? Een gesloten systeem (ook wel bodemwarmtewisselaar genoemd) onttrekt warmte en koude aan de bodem door middel van lussen 2. Gesloten systemen gebruiken hiervoor de natuurlijke temperatuur van de ondergrond. Wel zal de ondergrond bij levering van koeling opwarmen en bij levering van warmte afkoelen. In tegenstelling tot bij open systemen wordt geen grondwater opgepompt. Figuur 2.2 Principe energieopslag met een gesloten systeem 2 Een bodemlus is een kunststof slang van circa 30 mm doorsnede die vertikaal in de grond wordt aangebracht /61503/WN mei

7 Door de lussen stroomt een medium dat meestal bestaat uit leidingwater met een antivriesmiddel (glycol). Dit medium neemt de temperatuur van de bodem aan. Hiermee kan de woning of het kantoor direct worden gekoeld. Voor verwarmen wordt een warmtepomp gebruikt die de temperatuur verhoogt van 11 C naar circa 50 C. In figuur 2.2 is het principeschema van een gesloten systeem opgenomen. Potentieel gesloten systemen De berekeningsmethode voor het bepalen van het bodempotentieel is opgenomen in bijlage 1. Het potentieel van de ondergrond voor gesloten systemen is berekend op basis van de Bodemgeschiktheidskaart gesloten systemen, zoals deze in 2008 voor Noordhoff 3 is opgesteld. In figuur 2.3 is de hoeveelheid beschikbare warmte weergegeven die middels gesloten systemen gewonnen kan worden, uitgedrukt in gigajoules per vierkante meter [GJ/m²]. Figuur 2.3 Leverbare warmte [GJ/m²] via gesloten systemen De bodemgeschiktheid voor gesloten systemen is in de gehele gemeente Groningen gelijk. Enkel in het zuidwesten levert de ondergrond meer energie per m² en zal minder luslengte nodig zijn om de energie te leveren. 3 De Bosatlas van Ondergronds Nederland, Noordhoff Uitgevers, Groningen /61503/WN mei

8 Als de gehele ondergrond wordt voorzien van gesloten systemen kan in totaal TJ aan warmte geleverd worden. Dit komt bij een gemiddeld verbruik van circa 50 GJ per woning overeen met circa woningen. Betrouwbaarheid Aangenomen is dat de ondergrond bestaat uit zand en kleilagen. Naast zand en klei kunnen ook andere grondsoorten voorkomen (veen, leem). Deze grondsoorten hebben andere thermische eigenschappen, waardoor de beschikbare energiehoeveelheid in de praktijk kan afwijken. Deze grondsoorten komen in Groningen echter in beperkte mate voor, waardoor het effect op de totale energiehoeveelheid te verwaarlozen is. De diepte voor de bodemlussen is nu gesteld op 150 meter beneden maaiveld. Bij kortere of langere luslengte zal de hoeveelheid beschikbare energie respectievelijk af- of toenemen Open systemen Hoe werkt een open systeem? Bij energieopslag met een open systeem wordt warmte en koude opgeslagen in een aquifer; een watervoerend pakket in de bodem. In de zomer wordt met de koude bron koud grondwater onttrokken uit de bodem waarmee gekoeld wordt. Het opgewarmde water wordt geïnfiltreerd in de warme bron. In de winter wordt met de warme bron warm grondwater uit de bodem onttrokken waarmee verwarmd wordt. Het afgekoelde water wordt geïnfiltreerd in de koude bron. Figuur 2.4 geeft het principe van een grondwatersysteem weer. Figuur 2.4 Principe open systeem In figuur 2.5 is de bodemopbouw in de gemeente Groningen opgenomen. Uit het figuur volgt dat in de gemeente twee watervoerende pakket aanwezig zijn waar open systemen gerealiseerd kunnen worden. Lokaal is het mogelijk dat extra kleilagen aanwezig zijn /61503/WN mei

9 Voor de potentieelbepaling van de ondergrond voor open systemen wordt de eerste 20 m niet meegenomen. In de praktijk worden ondieper dan 20 m geen systemen gerealiseerd in verband met de effecten aan maaiveld. Figuur 2.5 Bodemopbouw in gemeente Groningen (bron: DINOLoket, TNO) Potentieel open systemen De berekeningsmethode voor het bepalen van het bodempotentieel is opgenomen in bijlage 1. In figuur 2.6 is de hoeveelheid beschikbare thermische energie die middels een open systeem gewonnen kan worden weergegeven, uitgedrukt in gigajoules per vierkante meter [GJ/m²]. Doordat bij open systemen zowel koude als warmte wordt opgeslagen, kan warmte en koude worden geleverd /61503/WN mei

10 Figuur 2.6 Leverbare warmte en koude [GJ/m² per jaar] via open systemen De ondergrond in de gemeente Groningen is overal geschikt voor de toepassing van open systemen, wel neemt de hoeveelheid energie per m² in richting het noorden van de gemeente toe. Als de gehele ondergrond wordt voorzien van open systemen kan in totaal TJ aan warmte en koude geleverd worden. Dit komt bij een gemiddeld verbruik van circa 50 GJ per woning overeen met circa woningen. Uitgaande van kengetallen zoals opgesteld door het CBS 4 kan een totale CO 2 -emissiereductie van circa kton behaald worden. Betrouwbaarheid Bij het berekenen van de hoeveelheid energie is uitgegaan van de totale dikte van alle aanwezige pakketten, over het volledige oppervlak van de gemeente. In de praktijk kan een gebied uitgesloten zijn voor de toepassing van open systemen. Een voorbeeld hiervan zijn beschermde natuurgebieden, waar boringen niet zijn toegestaan. Met uitzondering van de grondwaterbeschermingsgebieden (niet aanwezig binnen de gemeentegrenzen) is er geen rekening gehouden met juridische of beleidsmatige beperkingen. In de berekening wordt uitgegaan van een doubletsysteem. Er bestaan echter meerdere typen open bodemenergiesystemen. Deze systemen kunnen een ander effectief gebruik van de ondergrond hebben. In de berekeningen is aangenomen dat 80% van de pakketdikte voor het filter gebruikt wordt. In de praktijk kan het echter voorkomen dat door aanwezigheid van lokale klei- of veenlagen minder filter geplaatst kan worden. 2.3 Diepe bodemenergie Hogetemperatuuropslag Hoe werkt hogetemperatuuropslag? Warmteopslag voor korte termijn buffering is een bekend concept. Met name in de glastuinbouw worden buffers toegepast om overtollige warmte uit bijvoorbeeld warmtekrachtkoppeling (WKK) op te slaan om op een ander tijdstip die dag in te kunnen zetten. Deze warmtebuffers bestaan vaak uit grote geïsoleerde opslagtanks die op of onder maaiveld worden geplaatst. Door het toepassen van een lange termijn warmtebuffer in de bodem kan de overtollige warmte in de zomer worden opgeslagen, waardoor die in de winter benut kan worden voor verwarming. Dit levert een aantal voordelen op: opvangen van de onbalans tussen het aanbod en de vraag; /61503/WN mei

11 back-upcapaciteit; besparing door verdringen van piekvermogen en -piekenergie welke anders geleverd wordt door een conventionele, niet duurzame installatie. Figuur 2.7 laat het principe van hogetemperatuuropslag in de bodem zien. Figuur 2.7 Principe hogetemperatuuropslag in de bodem Warmte laden (opslag) Als in de zomer het aanbod van warmte groter is dan de warmtevraag wordt grondwater uit een koude bron gepompt. Het grondwater wordt vervolgens langs een warmtewisselaar geleid, waarmee de overtollige warmte uit bijvoorbeeld het warmtenet wordt overgedragen aan het grondwater. Het opgewarmde grondwater wordt vervolgens via een andere bron (de warme bron) in de bodem geïnfiltreerd. Warmte ontladen (levering) In de winter kan de opgeslagen warmte worden ingezet in het geval de vraag naar warmte groter is dan de basislevering. Hierbij wordt water opgepompt uit de warme bron. Dit warme water geeft via een warmtewisselaar de warmte af aan bijvoorbeeld een warmtenet waarna het afgekoelde water wordt geïnfiltreerd in de koude bron. Potentieel hogetemperatuuropslag De berekeningsmethode voor het bepalen van het bodempotentieel is opgenomen in bijlage 1. Restwarmte kan geïnfiltreerd worden in een watervoerend pakket. In Groningen worden twee ondiepe watervoerende pakketten onderscheiden (figuur 2.6). Het tweede watervoerende pakket biedt mogelijkheden voor hogetemperatuuropslag, doordat dit pakket diep ligt (vanaf circa 125 m-mv) en afgedekt wordt door een dikke kleilaag. Door de diepere ligging is de porositeit van dit pakket relatief laag, waardoor de warmte beter behouden blijft. De lage warmtegeleidingscapaciteit van de dikke kleilaag zorgt ervoor dat de warmte minder snel doorstraalt naar het eerste watervoerende pakket. Hierdoor zullen de /61503/WN mei

12 thermische effecten van hogetemperatuuropslag aan maaiveld beperkt of verwaarloosbaar blijven. Naast het tweede watervoerende pakket zijn ook drie diepere reservoirs geschikt voor hogetemperatuuropslag: de Formatie van Oosterhout, Formatie van Breda en het Brussels Zand. Deze lagen bevinden zich tussen de 280 en 500 m-mv. De gemiddelde dikte van de reservoirs bedraagt respectievelijk 120 m, 30 m en 35 m. In figuur 2.8 wordt de leverbare warmte per jaar weergegeven. De geschiktheid van de ondergrond voor de toepassing van hogetemperatuuropslag neemt richting het noordwesten toe. Belangrijk aandachtspunt bij het potentieel van hogetemperatuuropslag is dat voldoende restwarmte aanwezig is om opgeslagen te worden in de ondergrond Figuur 2.8 Leverbare warmte uit hogetemperatuuropslag voor de gemeente Groningen in GJ/m² per jaar (2 e watervoerende pakket) Als de gehele ondergrond wordt gebruikt voor hogetemperatuuropslag kan in totaal 448 PJ aan warmte opgeslagen en geleverd worden. Het totale bufferend vermogen van de ondergrond komt bij een gemiddeld verbruik van circa 50 GJ per woning overeen met circa woningen. Een kanttekening bij dit potentieel is dat de warmte via andere bronnen aan de ondergrond toegevoegd moet worden. Wanneer niet voldoende (hoge temperatuur) restwarm /61503/WN mei

13 tebronnen aanwezig zijn, zal dit potentieel niet gehaald worden. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op het bovengrondse aanbod van restwarmte. Betrouwbaarheid Doordat een beperkt aantal doorlatendheidsmetingen beschikbaar is, is het enkel mogelijk om inschattingen te maken van het haalbare debiet van een reservoir. Deze inschatting is gemaakt aan de hand van de kwaliteit van het zand. Voor enkele locaties zijn de parameters beschikbaar. Veelal beslaan deze gegevens slechts een deel van het reservoir. Het is hierdoor lastig om de totale capaciteit het reservoir in kaart te brengen. Bij de bepaling van het haalbare debiet is uitgegaan van een boorgatdiameter van 650 mm. Gebruik van een andere boorgatdiameter zal een ander haalbaar debiet opleveren. De invloed van de gekozen infiltratie- en retourtemperatuur op het berekende potentieel is groot. Bij de bodempotentieelberekeningen is uitgegaan van een ΔT van 40 C. Bij een kleinere ΔT (als gevolg van een lagere restwarmtetemperatuur) zal de beschikbare hoeveelheid thermische energie per m² kleiner worden Ondiepe geothermie Hoe werkt ondiepe geothermie? Onder ondiepe geothermie wordt verstaan het winnen van warmte die van nature in diepere aardlagen (in dit geval tussen de m-mv) aanwezig is. In tegenstelling tot koude- /warmteopslag of hogetemperatuuropslag gaat het hier dus niet om opgeslagen warmte. Met ondiepe geothermie is het mogelijk om huizen, kantoren, kassen of bedrijventerreinen direct te verwarmen. Figuur 2.9 laat het principe van warmtelevering met ondiepe geothermie zien. Figuur 2.9 Principe ondiepe geothermie /61503/WN mei

14 Voor de warmtevoorziening van gebouwen of woonwijken wordt warm grondwater uit een productieput onttrokken. De warmte wordt via een warmtewisselaar overgedragen aan bijvoorbeeld een warmtenet. Afhankelijk van de temperatuur van het onttrokken water kan een warmtepomp worden toegepast om het water op de gewenste temperatuur te krijgen. Het afgekoelde grondwater wordt via een injectieput geïnfiltreerd. Potentieel ondiepe geothermie De berekeningsmethode voor het bepalen van het bodempotentieel is opgenomen in bijlage 1. Onder gemeente Groningen liggen drie mogelijke reservoirs voor ondiepe geothermie: de Formatie van Oosterhout (circa 300 m-mv), Formatie van Breda (circa 350 m-mv) en het Brussels Zand (circa 400 m-mv). De temperatuur die kan worden onttrokken ligt tussen de 20 en 25 C. Figuur 2.10 Totale leverbare warmte per jaar uit ondiepe geothermie voor de gemeente Groningen in GJ/m² per jaar In figuur 2.8 wordt de leverbare warmte per jaar weergegeven. Gemiddeld is in Groningen 0,07 GJ/m² per jaar aan warmte leverbaar. In het westen van de gemeente is de hoeveelheid leverbare warmte het hoogst, doordat de reservoirs naar het westen toe /61503/WN mei

15 dikker worden. Ook neemt de diepte van de reservoirs richting westen toe, waardoor de onttrekkingstemperatuur hier hoger ligt. Als de gehele ondergrond wordt gebruikt voor ondiepe geothermie in totaal TJ aan warmte geleverd worden. Dit komt bij een gemiddeld verbruik van circa 50 GJ per woning overeen met circa woningen. Betrouwbaarheid De diepte en dikte van de reservoirs zijn bepaald door boorgegevens uit NLOG 5 te interpoleren. De interpretaties van de diepte van de basis en/of top van de NLOG-boringen zijn niet allemaal correct. Om de verkeerde interpretaties uit de database te filteren zijn de data onderling vergeleken. Daarnaast zijn deze ook vergeleken met de kaarten van de RGD studies, die opgemaakt zijn op basis van seismiek en een gering aantal boringen Geothermie Hoe werkt geothermie? Het principe van geothermie is identiek aan dat van ondiepe geothermie. Het verschil is de diepte waarop het water onttrokken wordt ( m-mv) en de hogere temperatuur van het grondwater dat onttrokken wordt. Figuur 2.9 laat het principe van warmtelevering met geothermie zien. Potentieel geothermie De berekeningsmethode voor het bepalen van het bodempotentieel is opgenomen in bijlage 1. Een algemene lithostratigrafische kolom is weergegeven in bijlage 1 (figuur B1.3). Deze kolom geeft gemiddelde diktes weer voor de verschillende formaties aanwezig onder de gemeente Groningen. Hieruit blijkt dat er beneden m diepte één laag aanwezig is met potentieel voor geothermie, de Slochteren Formatie. In figuur 2.11 wordt de leverbare warmte per jaar weergegeven. In het westen van de gemeente kan per jaar 0,3 GJ/m² per jaar onttrokken worden. In het oosten kan geen warmte gewonnen worden in verband met de aanwezigheid van het gasveld Groningen. 5 NLOG; NL Olie- en Gasportaal, /61503/WN mei

16 Figuur 2.11 Leverbare warmte per jaar uit geothermie voor de gemeente Groningen in GJ/m² per jaar Als de gehele ondergrond (exclusief gasveld) wordt gebruikt voor geothermie kan in totaal TJ aan warmte geleverd worden. Dit komt bij een gemiddeld verbruik van circa 50 GJ per woning overeen met circa woningen. Betrouwbaarheid De hoeveelheid warmte die kan worden onttrokken hangt van allerlei factoren af. De meest belangrijke is de doorlatendheid van het gesteente; hoe doorlatender, hoe meer water onttrokken kan worden. Dit is een locatiespecifieke gesteente-eigenschap. De kennis van de gesteentes in Nederland die zich op deze dieptes bevinden is echter beperkt /61503/WN mei

17 3 Bovengrondse vraag Voor de gemeente Groningen is op buurtniveau een inventarisatie gemaakt van de bovengrond. Bij deze inventarisatie is gekeken naar de energievraag, ruimte, afgiftesystemen, woningbezit en restwarmtebronnen. In de volgende paragrafen wordt de inventarisatie beschreven. De informatie is weergegeven in figuren. Voor elk figuur geldt dat het in een groter formaat is opgenomen in bijlage 3. In bijlage 4 is een tabel met de exacte waarden opgenomen. 3.1 Wijken en buurten Groningen is verdeeld in 10 wijken. Deze wijken zijn onderverdeeld in in totaal 70 buurten. In figuur 3.1 is de ligging van de wijken en buurten weergegeven. Figuur 3.1 Wijk- en buurtverdeling gemeente Groningen /61503/WN mei

18 3.2 Energievraag In Energie in Beeld 6 van Liander en Enexis kan op buurtniveau het gasverbruik opgevraagd worden voor zowel particuliere als zakelijke aansluitingen. Met behulp van deze gegevens is de warmte- en koudevraag per buurt bepaald. Warmtevraag Wanneer aangenomen wordt dat het gemiddelde rendement van een gasketel 75% (op de bovenwaarde) bedraagt voor particuliere aansluitingen en 85% voor zakelijke aansluitingen, kan aan de hand van het gasverbruik de warmtevraag worden bepaald. Het ketelrendement voor een particuliere aansluiting zal lager liggen doordat het aandeel warm tapwater (gemiddeld) groter is dan bij een zakelijke aansluiting. De resultaten zijn weergegeven in figuur 3.2. Figuur 3.2 Warmtevraag en energiedichtheid warmte per buurt De grootste energiedichtheid is te vinden in en rondom het centrum van Groningen. Dit is voor een groot deel direct te relateren aan de bebouwingsdichtheid. Enkele wijken buiten het centrum hebben een lage energiedichtheid maar een relatief hoge warmtevraag. Dit is waarschijnlijk het resultaat van de aanwezige industrie, Hanze Hogeschool of Rijksuniversiteit Groningen (RUG) /61503/WN mei

19 Koudevraag Over de koudevraag van particuliere en zakelijke aansluitingen zijn geen meetgegevens bekend. Wanneer voor particuliere aansluitingen de referentiewoningen uit de Uniforme Maatlat met een EPC van 0,8 als uitgangspunt worden genomen, bedraagt de koudevraag ongeveer 10% van de totale warmtevraag. Voor zakelijke aansluitingen ligt de koudevraag doorgaans hoger. Aangenomen is dat de koudevraag 60% bedraagt van de warmtevraag. Met deze aannames is de koudevraag berekend. De koudevraag en de koudedichtheid zijn per buurt weergegeven in figuur 3.3. Figuur 3.3 Koudevraag en energiedichtheid koude per buurt Bij de koudevraag is de hoogste dichtheid, net als bij de warmtevraag, te vinden in het centrum van Groningen. In de buitenwijken van Groningen is naast een lage koudedichtheid ook de koudevraag lager dan in het centrum. 3.3 Ruimte Ruimte in het veld Voor het plaatsen van collectieve voorzieningen, zoals centrale technische ruimtes en distributienetten, is ruimte in het veld nodig. De beschikbare ruimte in het veld is bepaald door het oppervlak van waterlichamen en bebouwing in mindering te brengen op het totale oppervlak. In de werkelijkheid zal het aandeel lager liggen door de aanwezigheid van ondergrondse objecten. Deze zijn echter buiten beschouwing gelaten in deze studie /61503/WN mei

20 Naast de beschikbare ruimte in het veld hangt de toepassing van een soort bodemenergiesysteem tevens af van het type woning. Bij vrijstaande woningen zal eerder voor gesloten systemen gekozen worden dan bijvoorbeeld bij appartementcomplexen. In figuur 3.4 is per buurt de verdeling van de woningtype en het ruimtepotentieel weergegeven. Figuur 3.4 Verdeling aansluitingen en ruimtepotentie per buurt 3.4 Woningbezit Bij woningbezit is een onderverdeling gemaakt in huur- of koopwoningen. In bijlage 4 is per buurt de verdeling van koop- en huurwoningen in tabelvorm opgenomen. De verdeling is tevens weergegeven in figuur 3.5. In figuur 3.5 is ook de stedelijkheid zoals bepaald door het CBS weergegeven. De stedelijkheid is een maat voor het aantal adressen per hectare en geeft zodoende ook een beeld van de bebouwingsdichtheid en beschikbare ruimte in het veld (zie ook paragraaf 3.3) /61503/WN mei

21 Figuur 3.5 Verdeling koop- en huurwoningen en stedelijkheid buurten 3.5 Restwarmtebronnen Restwarmtebronnen kunnen direct of in combinatie met energieopslag in de bodem (zie hoofdstuk 2) worden toegepast voor de levering van warmte. In de gemeente Groningen zijn de bekende restwarmtebronnen in 2012 in kaart gebracht 7. Uit dit onderzoek blijkt dat in de gemeente circa 40 restwarmtebronnen aanwezig zijn. Figuur 3.6 geeft een overzicht van de bekende restwarmtebronnen in de gemeente Groningen. 7 Onderzoek DHV /61503/WN mei

22 Figuur 3.6 Locaties van warmteaanbieders in de gemeente 3.6 Nieuwbouwlocaties De gemeente Groningen heeft meerdere nieuwbouwlocaties in de planning staan. Figuur 3.7 geeft een overzicht van de verwachte nieuwbouwlocaties tot Rondom nieuwbouwlocaties neemt de geschiktheid van alle type bodemenergiesystemen toe. Dit omdat het bodemenergiesysteem in het ontwerp van de woningen kan worden meegenomen. Bijvoorbeeld door het toepassen van lagetemperatuurverwarming (LTV) Hoewel hogetemperatuuropslag en (ondiepe) geothermie ook warmte geschikt zijn voor de toepassing in bestaande bouw is de besparingspotentieel hoger in nieuwbouw. De nieuwbouwlocaties in figuur 3.7 zijn de verwachte nieuwbouwlocaties. Plannen kunnen, door veranderende (economische) omstandigheden, wijzigen waardoor locaties mogelijk afvallen /61503/WN mei

23 Figuur 3.7 Nieuwbouwlocaties in de gemeente /61503/WN mei

24 4 Analyse kansrijke locaties 4.1 Inleiding Op basis van de ondergrondse (hoofdstuk 2) en de bovengrondse inventarisatie (hoofdstuk 3) is gezocht naar kansrijke locaties voor bodemenergie in de bestaande bouw. Aan de hand van de kansrijke locaties is de potentie van elk bodemenergiesysteem voor de gemeente Groningen bepaald. De kansrijke locaties en de potentie zijn in de volgende paragrafen toegelicht. 4.2 Kansrijke locaties Voor de verschillende bodemenergiesystemen is per deelwijk de geschiktheid bepaald. De geschiktheid is bepaald door voor elke deelwijk voor de volgende factoren een score te bepalen: - warmtedichtheid - koudedichtheid - woningbezit - woningtype - ruimte in wijk - bodemgeschiktheid In bijlage 5 zijn de scoretabellen voor de factoren en de totaalscores van de verschillende bodemenergiesystemen opgenomen. De resultaten zijn weergegeven in bijlage 6. Uit de figuren in bijlage 6 blijkt dat in en rondom het centrum (gebieden met een hoge energiedichtheid) de kansen voor gesloten systemen beperkt zijn. Dit komt met name door het ruimtegebruik van gesloten systemen. In de gebieden met een hoge energiedichtheid is met name de toepassing van grotere collectieve systemen. In de buitengebieden is de toepassing van gesloten systemen kansrijker door de lagere energiedichtheid. Wel kan het voorkomen dat bij een cluster van woningen in de buitengebieden de collectieve systemen beter toegepast kunnen worden. 4.3 CO 2 -besparingspotentieel bodemenergiesystemen De CO 2 -reductie die gehaald kan worden ten opzichte van de referentie hangt af van het type bodemenergiesysteem en de schaal waarop het systeem kan worden toegepast. In bijlage 7 is het CO 2 -besparingspotentieel van de verschillende bodemenergiesystemen per buurt weergegeven. Bij het bepalen van het CO 2 -besparingspotentieel zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd: - In de referentie wordt verwarmd met een HR-gasketel. - Het gemiddeld gasverbruik voor appartementen, rijwoningen en grote woningen bedraagt respectievelijk m³/jaar, m³/jaar en m³/jaar (bron: CBS) - Woningen worden in de referentie niet gekoeld /61503/WN mei

25 - In de referentie wordt utiliteit gekoeld met een koelmachine met een SPF 8 van 3,5. - Bodemenergiesystemen worden toegepast in deelwijken met een geschiktheidscore van 3 of hoger. De overige uitgangspunten voor het bereken van het CO2-besparingspotentieel zijn weergegeven in tabel 4.2. Het bebouwingstype geeft aan bij welke type bebouwing het bodemenergiesysteem wordt toegepast. Energie geeft aan of warmte en/of koude duurzaam geleverd wordt. Het CO 2 -besparingspotentieel geeft aan hoeveel CO 2 -gemiddeld bespaart kan worden op de geleverde energie. Tabel 4.2 Uitgangspunten berekening besparingspotentieel gesloten systemen open systemen hogetemperatuuropslag ondiepe geothermie geothermie Bebouwingstype rij/groot app/rij/util app/rij/util app/rij/util app/rij/util Energie (warm/koud) W* W+K W W W CO 2-besparing woningen 20% 25% 80% 45% 75% CO 2-besparing utiliteit n.v.t. 40% 80% 45% 75% * Met een gesloten systeem kan koude geleverd worden aan een woning. In de referentie wordt niet gekoeld. Daarom wordt koeling niet meegenomen in het besparingspotentieel. In tabel 4.3 zijn de totale CO 2 -besparingspotentielen per type bodemenergiesysteem weergegeven. De besparingspotentieelgetallen in de tabel zijn gebaseerd op het bodempotentieel in deze studie. In de praktijk zal de totale besparing lager zijn dan de getallen in tabel 4.3. Wel geven de getallen een richting aan wat betreft de mogelijkheden van de bodemenergietypen. Tabel 4.3 Totale CO 2 -besparingspotentieel bodemenergiesystemen totale CO 2-besparingspotentieel (ton) gesloten systemen open systemen hogetemperatuuropslag ondiepe geothermie geothermie In tabel 4.3 (en bijlage 7) is duidelijk te zien dat het grootste besparingspotentieel ligt bij de toepassing van collectieve bodemenergiesystemen. Met name hogetemperatuuropslag en geothermie hebben een hoog besparingspotentieel doordat op zeer efficiënte en duurzame wijze warmte geleverd kan worden. Voor de toepassing van hogetemperatuuropslag geldt wel de kanttekening dat bovengronds restwarmtelocatie aanwezig moeten zijn om de warmte in de ondergrond op te slaan. In figuur B6.3 in bijlage 6 zijn de restwarmtelocaties opgenomen. Uit tabel 4.3 blijkt dat de totale besparingspotentie voor gesloten systemen beperkt is. Wel is de ondergrond en bovengrond voor de toepassing van gesloten systemen voor- 8 De SPF, of seasonal performance factor, is de gemiddelde coëfficiënt of performance (COP) gemeten over één jaar /61503/WN mei

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen Open en gesloten WKO systemen Open systemen Een kenmerk van open systemen is dat er grondwater onttrokken en geïnfiltreerd wordt. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen doubletsystemen, monobronsystemen

Nadere informatie

WKO-coach Drenthe Kansen gemeente Westerveld in beeld. Rutger Wierikx IF Technology 9 februari 2012

WKO-coach Drenthe Kansen gemeente Westerveld in beeld. Rutger Wierikx IF Technology 9 februari 2012 WKO-coach Drenthe Kansen gemeente Westerveld in beeld Rutger Wierikx IF Technology 9 februari 2012 Inhoud 1. Introductie 2. Inventarisatie a. Bodemgeschiktheid b. Bouwontwikkelingen c. Omgevingsbelangen

Nadere informatie

White Paper Warmtepompsysteem

White Paper Warmtepompsysteem White Paper Warmtepompsysteem Inleiding Een warmtepompsysteem is voor veel mensen inmiddels een bekend begrip, toch ontstaat er nog steeds veel onduidelijkheid over de werking van het systeem. Dit blijkt

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe Warmte Koude Opslag Wat is WKO? Diep onder Drenthe Klimaatbestendig Drenthe Klimaatveranderingen van vele eeuwen zijn nog steeds zichtbaar in het Drentse landschap. Voorbeelden hiervan zijn de Hondsrug

Nadere informatie

Effectenstudie bodemenergiesysteem

Effectenstudie bodemenergiesysteem voor open bodemenergiesystemen: tot 50 m³/uur en 250.000 m³/jaar en dieper dan 20 m-mv Project: Projectlocatie: OLO-nummer: Datum: Referentie: Vergunningaanvrager: Adviseur: Klik hier als u een datum wilt

Nadere informatie

14. Geohydrologie Zuidbuurt eemnes Tauw Kenmerk N001-4524746BTM-V01 06-12-2007

14. Geohydrologie Zuidbuurt eemnes Tauw Kenmerk N001-4524746BTM-V01 06-12-2007 14. Geohydrologie Zuidbuurt eemnes Tauw 06-12-2007 Notitie Concept Contactpersoon Maaike Bevaart Datum 6 december 2007 Geohydrologie Zuidbuurt Eemnes 1 Inleiding Ter voorbereiding op de ontwikkeling van

Nadere informatie

De meest optimale installatie is een zuinige installatie. Daarvoor dienen 3 componenten goed op elkaar te worden afgesteld:

De meest optimale installatie is een zuinige installatie. Daarvoor dienen 3 componenten goed op elkaar te worden afgesteld: Besteco wil aan de hand van een korte, eenvoudige uitleg algemene informatie verstrekken omtrent warmtepompinstallaties en waar de aandachtspunten liggen. De meest optimale installatie is een zuinige installatie.

Nadere informatie

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies 2013 Inleiding In het kader van de CO 2 prestatieladder is een ketenanalyse uitgevoerd naar de CO 2 productie door verwarming

Nadere informatie

Warmtepompen en warmtebronnen. Warmtepompen

Warmtepompen en warmtebronnen. Warmtepompen Warmtepompen en warmtebronnen (augustus 2006) Warmtepompen Wat is een warmtepomp? Warmtepompen zijn duurzame energiesystemen die energie uit de omgeving, zoals buitenlucht, bodem of grondwater, omzetten

Nadere informatie

Samenvatting. Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant

Samenvatting. Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant 1 Samenvatting Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant De gemeenten Breda, Tilburg en Helmond hebben in samenwerking met de Provincie Noord-Brabant, Brabant Water en

Nadere informatie

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP De duurzame energiebron is onuitputtelijk, maar heeft een te laag temperatuurniveau om de CV rechtstreeks op aan te kunnen sluiten. De temperatuur zal dus eerst verhoogd moeten worden, waardoor wij onze

Nadere informatie

Bijlage 1: Kaart Aanwijzing Interferentiegebied

Bijlage 1: Kaart Aanwijzing Interferentiegebied Bijlage 1: Kaart Aanwijzing Interferentiegebied Toelichting Algemeen Artikel 1 Begripsomschrijving Op 1 juli 2013 treedt het Besluit bodemenergiesystemen in werking. Het besluit bevat regels over het installeren

Nadere informatie

Factsheet Diepe Geothermie

Factsheet Diepe Geothermie Energiesymposium, 16 oktober 2009, Den Haag s.hagedoorn@ecofys.com Factsheet Diepe Geothermie Algemene kenmerken diepe geothermie Geothermie (of aardwarmte) maakt gebruik van de temperatuurtoename met

Nadere informatie

1 Inleiding en projectinformatie

1 Inleiding en projectinformatie Project: Groenhorst College te Velp Onderwerp: hemelwater infiltratieonderzoek Datum: 9 november 2011 Referentie: 25.515/61341/LH 1 Inleiding en projectinformatie Het Groenhorst College, gelegen aan de

Nadere informatie

Bodemenergieplan Doornsteeg Nijkerk. Plan voor stimulering en ordening van bodemenergie

Bodemenergieplan Doornsteeg Nijkerk. Plan voor stimulering en ordening van bodemenergie Bodemenergieplan Doornsteeg Nijkerk Plan voor stimulering en ordening van bodemenergie Bodemenergieplan Doornsteeg Nijkerk Plan voor stimulering en ordening van bodemenergie DEFINITIEF Opdrachtgever Adviseur

Nadere informatie

Evaluatie van ondiepe en diepe geothermie voor de Parkwijk in Turnhout

Evaluatie van ondiepe en diepe geothermie voor de Parkwijk in Turnhout 01/06/2012 Evaluatie van ondiepe en diepe geothermie voor de Parkwijk in Turnhout Geert Schoofs (DE ARK) en Ben Laenen (VITO) Situering Eigendom 245 won + 205 app Bouwjaren Parkwijk 24 1 24 83 235 27 32

Nadere informatie

Projectnummer: D03011.000284. Opgesteld door: Ons kenmerk: Kopieën aan: Kernteam

Projectnummer: D03011.000284. Opgesteld door: Ons kenmerk: Kopieën aan: Kernteam MEMO Onderwerp Geohydrologisch vooronderzoek Amsterdam, WTC 5C, 2 oktober 2013 Van mw. M. Duineveld MSc. Afdeling IBZ Aan ZuidasDok Projectnummer D03011.000284. Opgesteld door mw. M. Duineveld MSc. Ons

Nadere informatie

Ervaringen met gesloten bodemenergiesystemen in Goes. Dag van de Zeeuwse Bodem - 21 april 2016 Ronald Wennekes - IF Technology

Ervaringen met gesloten bodemenergiesystemen in Goes. Dag van de Zeeuwse Bodem - 21 april 2016 Ronald Wennekes - IF Technology Ervaringen met gesloten bodemenergiesystemen in Goes Dag van de Zeeuwse Bodem - 21 april 2016 Ronald Wennekes - IF Technology 1 Inhoud 1. Bodemenergie in het kort 2. Melding en vergunning gesloten systemen

Nadere informatie

Bodemenergie in de gemeente Arnhem

Bodemenergie in de gemeente Arnhem Bodemenergie in de gemeente Arnhem Congres ILB 14 februari 2012 Marc van der Burght Beleidsadviseur Energie en Bodem Open systeem Gesloten systeem 1 Arnhem wil bodemenergie als bron van duurzame energie

Nadere informatie

Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude

Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude Door Arné Boswinkel, Bert Palsma en Rada Sukkar Een aanzienlijk deel van de warmte uit huishoudens en industrie wordt via het afvalwater geloosd. Het potentieel

Nadere informatie

Stadhuisplein te Eindhoven

Stadhuisplein te Eindhoven Stadhuisplein te Eindhoven Masterplan koude-/warmteopslag in de bodem Opdrachtgever Gemeente Eindoven Waagstraat 1 Postbus 90150 5600 RB EINDHOVEN T 040-238 61 02 E a.verboom@eindhoven.nl Contactpersonen:

Nadere informatie

Duurzame klimaatinstallaties in Etten-Leur Woonbond Kennis- en Adviescentrum 6-11-2015 Siem Goede

Duurzame klimaatinstallaties in Etten-Leur Woonbond Kennis- en Adviescentrum 6-11-2015 Siem Goede Duurzame klimaatinstallaties in Etten-Leur Woonbond Kennis- en Adviescentrum 6-11-2015 Siem Goede Vraagstelling Inventariseren van de WKO-installaties van de complexen Wachter-Valpoort en Contrefort-Chrispijn.

Nadere informatie

Het technische rendement van zonnepanelen Opdracht 2.5 Warmteopslag Aquifer, WKO Ondergrondse warmte en koudeopslag

Het technische rendement van zonnepanelen Opdracht 2.5 Warmteopslag Aquifer, WKO Ondergrondse warmte en koudeopslag van de stroomkosten en een actuele rentestand. Zo kunt u de juiste keuze of u wilt investeren in zonnepanelen. Lees meer informatie over de Standaard Rekenmethode. Het technische rendement van zonnepanelen

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag & De volgende stap in IT-business. Rotterdam, 12 November 2013 Elbert Raben (Rittal) en Ronald Smit (Installect)

Warmte Koude Opslag & De volgende stap in IT-business. Rotterdam, 12 November 2013 Elbert Raben (Rittal) en Ronald Smit (Installect) Warmte Koude Opslag & De volgende stap in IT-business Rotterdam, 12 November 2013 Elbert Raben (Rittal) en Ronald Smit (Installect) Elbert Raben Product Manager IT Controlelijst EU Code of Conduct Best

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Westlandse kassen verwarmen en koelen hele woonwijk

Westlandse kassen verwarmen en koelen hele woonwijk Westlandse kassen verwarmen en koelen hele woonwijk > Vestia investeert in duurzaamheid > Energieopslag in de bodem > Kas als energiebron > Samen werken aan een beter milieu inhoud 3 Samenwerken aan een

Nadere informatie

Kansenkaart voor energie uit oppervlaktewater

Kansenkaart voor energie uit oppervlaktewater Kansenkaart voor energie uit oppervlaktewater Sanne de Boer, Barry Scholten (IF Technology), Pascal Boderie, Ivo Pothof (Deltares) Rijkswaterstaat onderzocht met Deltares en IF Technology hoeveel warmte

Nadere informatie

Bodemenergie in Arnhem Stimuleren en regie

Bodemenergie in Arnhem Stimuleren en regie Stimuleren en regie 12 juni 2013 Marc van der Burght Gelders netwerk Energie Beleidsmedewerker Bodem en Energie Open systeem 2011 Zes programmalijnen: 1. Energieneutraal Arnhem 2. Toonaangevend cluster

Nadere informatie

De locatie Het ontwerp van het winkelcentrum en directe omgeving is opgenomen in figuur 1.

De locatie Het ontwerp van het winkelcentrum en directe omgeving is opgenomen in figuur 1. Notitie Datum: 17 juni 2015 Betreft: Afkoppelen nieuwbouw Handelstraat, Apeldoorn Kenmerk: BP30, NOT20150617 Bestemd voor: Bun Projectontwikkeling BV Ter attentie van: de heer J. Spriensma Opgesteld door:

Nadere informatie

Masterplan Bodemenergie Stationskwartier

Masterplan Bodemenergie Stationskwartier Masterplan Bodemenergie Stationskwartier Gemeente Breda Opdrachtgever Gemeente Breda Afdeling Ruimtelijke ontwikkeling, Wonen en Milieu Postbus 90156 4800 RH BREDA Contactpersoon: mevr. S.B. Schripsema

Nadere informatie

Bijlage 1. Geohydrologische beschrijving zoekgebied RBT rond Bornerbroek

Bijlage 1. Geohydrologische beschrijving zoekgebied RBT rond Bornerbroek Bijlage 1 Geohydrologische beschrijving zoekgebied RBT rond Bornerbroek Bijlagel Geohydrologische beschrijving zoekgebied RBT rond Bornerbroek Bodemopbouw en Geohydrologie Inleiding In deze bijlage wordt

Nadere informatie

Naar de bron van de warmtepomp

Naar de bron van de warmtepomp C on d e ns o r Ve r d am p e r Studienamiddag : Introductie tot alternatieve en duurzame energieopwekking voor KMO s Energik Voka Mechelen 7 juni 2007 Naar de bron van de warmtepomp H.Hoes 1 Naar de bron

Nadere informatie

H e t W A d u s E P C p a k k e t

H e t W A d u s E P C p a k k e t Uw partner in duurzame energie H e t W A d u s E P C p a k k e t De ultieme oplossing voor uw woning v1.0 april 2009 Voorwoord WAdus BV is een jong en dynamisch bedrijf. Het bedrijf is opgericht in 2008

Nadere informatie

Mobiliseren van thermische energie-opslag en thermische inertie voor de slimme verwarming en koeling van (middel-)grote gebouwen.

Mobiliseren van thermische energie-opslag en thermische inertie voor de slimme verwarming en koeling van (middel-)grote gebouwen. IWT-VIS traject: 2011-2017 Mobiliseren van thermische energie-opslag en thermische inertie voor de slimme verwarming en koeling van (middel-)grote gebouwen. Voorwoord Vanaf 2020 is men verplicht om nearly

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Postbus 80300 3508 TH UTRECHT T 030-25 82 980 E Stef.Roell@provincie-utrecht.nl Contactpersoon: dhr. S. Roëll

Postbus 80300 3508 TH UTRECHT T 030-25 82 980 E Stef.Roell@provincie-utrecht.nl Contactpersoon: dhr. S. Roëll Energievoorziening glastuinbouw provincie Utrecht Haalbaarheidsstudie Opdrachtgever Provincie Utrecht Postbus 80300 3508 TH UTRECHT T 030-25 82 980 E Stef.Roell@provincie-utrecht.nl Contactpersoon: dhr.

Nadere informatie

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek Introductie Ernst van Tongeren Directeur Besseling Installatietechniek Programma 1. Presentatie duurzame technieken (E. vantongeren) 2. Bouwkundige randvoorwaarden (H. Nieman) 3. Presentatie praktijkvoorbeeld

Nadere informatie

1.2 Adres van de initiatiefnemer Naam bedrijf/instelling: Geomec4p realisatie en exploitatie bv Rietgorsweg 6, 3356 LJ Papendrecht

1.2 Adres van de initiatiefnemer Naam bedrijf/instelling: Geomec4p realisatie en exploitatie bv Rietgorsweg 6, 3356 LJ Papendrecht Project: hoge temperatuuropslag GeoMEC te Brielle Onderwerp: aanmeldingsnotitie voor de vormvrije m.e.r.-beoordelingsplicht Datum: 08-05-2011 Referentie: 26.468/58182/BG 0. Inleiding Voor het glastuinbouw

Nadere informatie

Optimale prijs/ prestatie energieopslagsystemen

Optimale prijs/ prestatie energieopslagsystemen Meer doen met minder Optimale prijs/ prestatie energieopslagsystemen Met steun van de NOVEM is er een onderzoek gedaan ter verbetering van de prijs/prestatie van energieopslagsystemen. De investeringen

Nadere informatie

JORIS VAN DYCK JORIS VAN DYCK WARMTEPOMPTECHNIEKEN JVD WARMTEPOMPTECHNIEKEN B.V.B.A.

JORIS VAN DYCK JORIS VAN DYCK WARMTEPOMPTECHNIEKEN JVD WARMTEPOMPTECHNIEKEN B.V.B.A. WARMTEPOMPTECHNIEKEN Verwarmen met een warmtepomp de energie van natuurelementen JVD warmtepomptechnieken bvba Oostmalsebaan 5 B-2960 Brecht Tel.: +32 (0) 3 313 85 39 info@warmtepomptechnieken.be www.warmtepomptechnieken.be

Nadere informatie

Beheer en onderhoud in de praktijk. Warmtepompsystemen met verticale bodemwisselaar technieken. Peter Centen Nathan Group

Beheer en onderhoud in de praktijk. Warmtepompsystemen met verticale bodemwisselaar technieken. Peter Centen Nathan Group Beheer en onderhoud in de praktijk Warmtepompsystemen met verticale bodemwisselaar technieken Peter Centen Nathan Group 2 1 COLLECTIEF BRONSYSTEEM (WARMTEPOMP INDIVIDUEEL PER APPARTEMENT) VERTICALE BODEMWARMTE-

Nadere informatie

partners partners Aardwarmte Den Haag Zuid-West Het project Aardwarmte Den Haag Zuid-West basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte

partners partners Aardwarmte Den Haag Zuid-West Het project Aardwarmte Den Haag Zuid-West basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte Het project is een initiatief van de volgende zes partijen. Deze zes partners participeren op gelijkwaardige basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte Den Haag VOF die de realisatie en exploitatie van

Nadere informatie

Ondiepe Geothermie. Index

Ondiepe Geothermie. Index Ondiepe Geothermie Kansen voor Ondiepe Geothermie voor de glastuinbouw Index Ondiepe Geothermie 1. Klankbordgroep welkom 2. Doelstellingen en conclusies 3. 4. 5. Systeemintegratie & potentieel - Behoeftegedreven

Nadere informatie

Geohydrologische situatie Burg. Slompweg

Geohydrologische situatie Burg. Slompweg Notitie Contactpersoon Johannes Weemstra Datum 21 november 2012 Kenmerk N003-1210450WEJ-rrt-V01-NL Geohydrologische situatie Burg. Slompweg 1 Inleiding In opdracht van de gemeente Steenwijkerland heeft

Nadere informatie

Aanvulling ISSO 39: definitie en monitoring van de SPF van bodemenergiesystemen

Aanvulling ISSO 39: definitie en monitoring van de SPF van bodemenergiesystemen Aanvulling ISSO 39: definitie en monitoring van de SPF van bodemenergiesystemen Normatieve teksten ISSO-kontaktgroep De heer ir. H.J. Broekhuizen De heer ing. A.W.F. Vlooswijk De heer ing. H.C. Roel (voorzitter)

Nadere informatie

Samenvatting Rapportage. Geothermie voor Den Haag

Samenvatting Rapportage. Geothermie voor Den Haag Samenvatting Rapportage Geothermie voor Den Haag Januari 2005 Inhoudsopgave Colofon 2 1.1 Geothermie. 3 1.2 Haalbaarheidstudie, varianten en analyse. 3 1.3 Conclusies. 6 1.4 Aanbevelingen. 7 Colofon De

Nadere informatie

Illustratie VESTA. energiemodel gebouwde omgeving. Ruud van den Wijngaart Rob Folkert. Workshop energiebesparing gebouwde omgeving 26 mei 2011

Illustratie VESTA. energiemodel gebouwde omgeving. Ruud van den Wijngaart Rob Folkert. Workshop energiebesparing gebouwde omgeving 26 mei 2011 Illustratie VESTA energiemodel gebouwde omgeving Ruud van den Wijngaart Rob Folkert 1 Workshop energiebesparing gebouwde omgeving 26 mei 2011 Illustratie VESTA Energiemodel gebouwde omgeving Ruud van den

Nadere informatie

Themabijeenkomst BodemenergieNL BEHEER & ONDERHOUD. Samenhang bovengrond en ondergrond. Themabijeenkomst BodemenergieNL 4 december 2014

Themabijeenkomst BodemenergieNL BEHEER & ONDERHOUD. Samenhang bovengrond en ondergrond. Themabijeenkomst BodemenergieNL 4 december 2014 Themabijeenkomst BodemenergieNL BHR & ONDRHOUD Samenhang bovengrond en ondergrond ven voorstellen Techniplan Adviseurs bv raadgevend ingenieursbureau; Installaties en nergie & Milieu ongeveer 40 fte focus

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Prioriteiten 2011 / 2012

Prioriteiten 2011 / 2012 Vandaag: Introductie DHPA Wat zijn lucht/water (hybride) warmtepompen Achtergronden bij toepassing Integrale benadering Mogelijke labelstappen/resultaten Hoe nu verder? 1 Ondersteund door: Prioriteiten

Nadere informatie

Smart Geotherm. Afstemming van aanbod, vraag en buffering van (geo-)thermische energie in (middel)grote gebouwen

Smart Geotherm. Afstemming van aanbod, vraag en buffering van (geo-)thermische energie in (middel)grote gebouwen Smart Geotherm Afstemming van aanbod, vraag en buffering van (geo-)thermische energie in (middel)grote gebouwen Gust Van Lysebetten Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf (WTCB) Afdeling

Nadere informatie

bevoegd gezag gesloten in de praktijk zeer weinig voorkomt.

bevoegd gezag gesloten in de praktijk zeer weinig voorkomt. telefoon 085-4862450 www.sikb.nl Pagina 1 van 9 OVERZICHT WIJZIGINGEN BUM S EN HUMS S BODEMENERGIE OKTOBER 2015 Voorgenomen wijzigingen in versie 2.4 ten opzichte van versie 2.3 Tabel 1. Wijzigingen BUM

Nadere informatie

Registratie van bestaande bodemwarmtewisselaars/ bodemgekoppelde warmtepompen. Meld uw systeem en voorkom onderlinge beïnvloeding

Registratie van bestaande bodemwarmtewisselaars/ bodemgekoppelde warmtepompen. Meld uw systeem en voorkom onderlinge beïnvloeding Registratie van bestaande bodemwarmtewisselaars/ bodemgekoppelde warmtepompen Meld uw systeem en voorkom onderlinge beïnvloeding Het gebruiken van de bodem als energiebron is de laatste jaren in populariteit

Nadere informatie

Vergelijking tussen twee warmteopties voor het Nautilus-complex op het Zeeburgereiland

Vergelijking tussen twee warmteopties voor het Nautilus-complex op het Zeeburgereiland GJ vs GJ Vergelijking tussen twee warmteopties voor het Nautilus-complex op het Zeeburgereiland Rapport Delft, december 2013 Opgesteld door: B.L. (Benno) Schepers Colofon Bibliotheekgegevens rapport: B.L.

Nadere informatie

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18%

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18% Aan: gemeenteraad Van: B&W Datum: 9 november 2009 Betreft: Motie 134 "Meetbare stappen Duurzame Energie" In de raadsvergadering van 22 april 2009 is naar aanleiding van het onderwerp Duurzaamheidsplan

Nadere informatie

Energie uit oppervlaktewater

Energie uit oppervlaktewater Energie uit oppervlaktewater Thema: De theoretische benadering Dr. ir. Kees Wisse Ir. Kundert de Wit DWA installatie en energieadvies Inhoud Open en gesloten, diep, ondiep Installatieconcepten Vereenvoudigde

Nadere informatie

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010 Warmte(levering) van de toekomst (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Ontwikkelingen nieuwbouw met effect op warmtevraag 2 Regelgeving: stapsgewijze EPC-verlaging (-> 0,6 -> 0,4 -> energieneutraal)

Nadere informatie

De geothermische warmtepomp biedt nieuwe uitdagingen H.Hoes, VITO

De geothermische warmtepomp biedt nieuwe uitdagingen H.Hoes, VITO De geothermische warmtepomp biedt nieuwe uitdagingen H.Hoes, VITO 1 Condensor Verdamper De geothermische warmtepomp Geothermie, hernieuwbare energie Ondiepe geothermische technologieën Praktijkvoorbeelden

Nadere informatie

Warmtepompen. Standaard en TOP-klasse

Warmtepompen. Standaard en TOP-klasse Warmtepompen Standaard en TOP-klasse Geveke is met ruim 40 jaar ervaring specialist in het adviseren, leveren, samenbouwen en in werking stellen van producten en systemen voor uw gebouw en productieproces.

Nadere informatie

SAMENVATTING. www.woerden.nl/onderwerpen/wonen-en-leefomgeving/grondwaterstand en funderingen

SAMENVATTING. www.woerden.nl/onderwerpen/wonen-en-leefomgeving/grondwaterstand en funderingen SAMENVATTING Aanleiding In het westelijke deel van het Schilderskwartier zijn de woningen gefundeerd op houten palen met betonopzetters. Uit onderzoeken in de jaren 90 is gebleken dat de grondwaterstand

Nadere informatie

Thermisch rendement hoge & middelhoge temperatuur warmteopslag

Thermisch rendement hoge & middelhoge temperatuur warmteopslag Thermisch rendement hoge & middelhoge temperatuur warmteopslag in de bodem Thermisch rendement hoge & middelhoge temperatuur warmteopslag in de bodem Thermisch rendement hoge & middelhoge temperatuur warmteopslag

Nadere informatie

Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland?

Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland? Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland? We hebben veelal nog verouderde woningen waarbij ongeveer een kwart van de huiseigenaren een hypotheekschuld heeft boven de huidige marktwaarde.

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

MEC-V. Haalbaarheidsonderzoek warmteopslag glastuinbouw Vierpolders, MEC-V fase 2a

MEC-V. Haalbaarheidsonderzoek warmteopslag glastuinbouw Vierpolders, MEC-V fase 2a MEC-V Haalbaarheidsonderzoek warmteopslag glastuinbouw Vierpolders, MEC-V fase 2a Rottedijk 10a 2751 DJ Moerkapelle Tel : (0795) 933 882 E-mail : mec-v@agrimaco.nl Datum: 27 mei 2009 Printdatum: 28 mei

Nadere informatie

1. INLEIDING 2. REIKWIJDTE BELEIDSKADER

1. INLEIDING 2. REIKWIJDTE BELEIDSKADER 1. INLEIDING In het POL 2006 is vastgelegd dat de Provincie Limburg warmte en koude opslag (WKO) actief zal stimuleren, rekening houdend met de belangen van grondwaterkwaliteit en grondwateronttrekkingen.

Nadere informatie

Kansenkaart bodemenergie gemeente Waalwijk

Kansenkaart bodemenergie gemeente Waalwijk Kansenkaart bodemenergie gemeente Waalwijk Opdrachtgever Gemeente Waalwijk Postbus 10150 5141 PA Waalwijk Contactpersoon: mevr. E. Raats-Leenders Adviseur bodemenergie IF Technology bv Velperweg 37 Postbus

Nadere informatie

Gebruikerspakket. Duurzaam energiesysteem Warmte en Koude. Dr. Struyckenplein

Gebruikerspakket. Duurzaam energiesysteem Warmte en Koude. Dr. Struyckenplein Gebruikerspakket Duurzaam energiesysteem Warmte en Koude Dr. Struyckenplein 1 Inhoud 1. Introductie 2. Hoe werkt het WKO(warmte koude opwekking) systeem 3. De duurzame levering van warmte en koude in uw

Nadere informatie

collectieve energiewinning uit de bodem

collectieve energiewinning uit de bodem Hertogensite en Janseniushof collectieve energiewinning uit de bodem een MIP-demonstratieproject ir. Pedro Pattijn 3 december 2014 Masterplan Energie Hertogensite Stap 1: Energiestrategie Stap 2: demoproject

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

HOE GELD VERDIENEN MET ENERGIE UIT EIGEN BODEM? ONDIEPE GEOTHERMIE: DE DUURZAME ENERGIE-OPLOSSING 4 NOVEMBER 2014 ZWIJNAARDE

HOE GELD VERDIENEN MET ENERGIE UIT EIGEN BODEM? ONDIEPE GEOTHERMIE: DE DUURZAME ENERGIE-OPLOSSING 4 NOVEMBER 2014 ZWIJNAARDE Ir.L.François HOE GELD VERDIENEN MET ENERGIE UIT EIGEN BODEM? ONDIEPE GEOTHERMIE: DE DUURZAME ENERGIE-OPLOSSING 4 NOVEMBER 2014 ZWIJNAARDE Programma 17u00 Smart Geotherm-project: Potentieel, EPB-verloop,

Nadere informatie

Aardwarmte voor de tuinbouw in gemeente Lingewaard

Aardwarmte voor de tuinbouw in gemeente Lingewaard Aardwarmte voor de tuinbouw in gemeente Lingewaard Eerste uitwerking van een mogelijke aanpak (concept) Greenport Arnhem-Nijmegen 1. Inleiding Het gebruik en de productie van warmte en elektriciteit is

Nadere informatie

Referenties warmtenetten

Referenties warmtenetten Referenties warmtenetten Warmtenetten Twente Ontwikkeling visie op regionale potentie verduurzaming warmtenet en nieuwe samenwerkingsvormen: Warmtenet Essent in Enschede Gemeentelijke warmtenet Hengelo

Nadere informatie

Programma. Governance dilemma s van de diepe ondergrond. Parallelsessie Kennisconferentie Duurzame Ontwikkeling Ondergrond.

Programma. Governance dilemma s van de diepe ondergrond. Parallelsessie Kennisconferentie Duurzame Ontwikkeling Ondergrond. Governance dilemma s van de diepe ondergrond Parallelsessie Kennisconferentie Duurzame Ontwikkeling Ondergrond, Assen Hanneke Puts (TNO) Frency Huisman (UP Bodemconvenant) Programma 15.15 16:10 uur Parallelsessies

Nadere informatie

Korte analyse van de mogelijkheden voor het Agro & Food Cluster West-Brabant

Korte analyse van de mogelijkheden voor het Agro & Food Cluster West-Brabant reductie warmteopties glastuinbouw Korte analyse van de mogelijkheden voor het Agro & Food Cluster West-Brabant Notitie Delft, november 2009 Opgesteld door: B.L. (Benno) Schepers A. (Ab) de Buck 1 November

Nadere informatie

Open WKO-systemen A: Inleiding

Open WKO-systemen A: Inleiding Open WKO-systemen A: Inleiding Bram Bot 1 en Marette Zwamborn 2 Aan de hand van een systematische serie modelberekeningen zijn vuistregels afgeleid voor het gedrag van een enkele doublet en van uitgestrekte

Nadere informatie

Rapport. Opdrachtgever: Gemeente Mill en St. Hubert Postbus 10001 5430 CA Cuijk. Documentnummer: 20140075-R04. Projectnaam:

Rapport. Opdrachtgever: Gemeente Mill en St. Hubert Postbus 10001 5430 CA Cuijk. Documentnummer: 20140075-R04. Projectnaam: Adviseurs & Ingenieurs Opdrachtgever: Gemeente Mill en St. Hubert Postbus 10001 5430 CA Cuijk Documentnummer: 20140075-R04 Projectnaam: Gemeente Mill, onderzoek CV- en E- installatie. Datum: 9-12-2014

Nadere informatie

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis 11 oktober 2011 Bert Elkhuizen Cofely Energy Solutions Definities NEN 7120: nieuwe norm voor het bepalen van de energieprestatie

Nadere informatie

De projectlocatie ligt globaal op de coördinaten: X = 140.650 en Y = 447.600.

De projectlocatie ligt globaal op de coördinaten: X = 140.650 en Y = 447.600. Bijlage I Technische beoordeling van de vergunningsaanvraag van Ontwikkelingsverband Houten C.V. voor het onttrekken van grondwater ten behoeve van de bouw van een parkeerkelder onder het nieuw realiseren

Nadere informatie

Innovatie Netwerk Energie Systemen glastuinbouw Oost Brabant (INES) Aardwarmte, WKK en CO 2 10 januari 2013, Peter Vermeulen

Innovatie Netwerk Energie Systemen glastuinbouw Oost Brabant (INES) Aardwarmte, WKK en CO 2 10 januari 2013, Peter Vermeulen Innovatie Netwerk Energie Systemen glastuinbouw Oost Brabant (INES) Aardwarmte, WKK en CO 2 10 januari 2013, Peter Vermeulen Programma Kosten doublet Warmte aardwarmte berekening Warmtebalans aardwarmte

Nadere informatie

Wavin Diensten BV. Energiebesparing. warmte-koudeopslag restwarmte. Door Thom Cremer Manager locatiebeheer Wavin Diensten B.V.

Wavin Diensten BV. Energiebesparing. warmte-koudeopslag restwarmte. Door Thom Cremer Manager locatiebeheer Wavin Diensten B.V. Wavin Diensten BV Energiebesparing warmte-koudeopslag restwarmte Door Thom Cremer Manager locatiebeheer Wavin Diensten B.V. Inhoud 2 Inhoud Wavin locatie algemeen Koude opslagsysteem Ombouw naar warmte-koude

Nadere informatie

Duurzaam woon- en werkcomfort door gebruik van natuurlijke energiebronnen! + =

Duurzaam woon- en werkcomfort door gebruik van natuurlijke energiebronnen! + = Duurzaam woon- en werkcomfort door gebruik van natuurlijke energiebronnen! + = Krachten gebundeld... Pionier op het gebied van bodemenergie! Energiezuinige verwarmings- en koelingsproducten Geotherm Energy

Nadere informatie

Definitie Voorbeelden Roadmap Cases

Definitie Voorbeelden Roadmap Cases 1 Definitie Voorbeelden Roadmap Cases 2 DEFINITIE LATENT = LAge Temperatuur EnergieNeT Lage temperatuur: energiebron < 40 C Energienet: energielevering aan verschillende verbruikers Warmte en/of Koude

Nadere informatie

Inventarisatie Thermische wateropslagsystemen

Inventarisatie Thermische wateropslagsystemen Inventarisatie Thermische wateropslagsystemen Arjan van Steekelenburg Wouter Hoogervorst Arjan van Antwerpen (DLV glas en energie) Dit project is gefinancierd door: Inleiding Aanleiding : In het kader

Nadere informatie

Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft

Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft NOTITIE PROJECT ONDERWERP Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft Bepalingsmethode DATUM 20 april 2006 STATUS Definitief 1 Inleiding...2 2 Uitgangspunten...2 3 Bepalingsmethode...2 3.1 Principe...2

Nadere informatie

Energy-Floor haalt energie uit de bodem van uw woning

Energy-Floor haalt energie uit de bodem van uw woning Energy-Floor haalt energie uit de bodem van uw woning De laatste jaren is er qua energiebehoefte veel veranderd in de woningbouw. Voorheen waren de behoefte en kosten m.b.t. verwarming in nieuwbouw woningen

Nadere informatie

Warmte in de koudetechniek, een hot item

Warmte in de koudetechniek, een hot item Wijbenga info sheet 5: Warmte in de koudetechniek, een hot item In het ontwerp van een koelinstallatie wordt steeds meer aandacht besteed aan het energieverbruik. Dit kan bereikt worden door een zo hoog

Nadere informatie

Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie. Case. A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V.

Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie. Case. A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V. Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie d.m.v. HT-warmtepompen Case A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V. Aan bod komen: Situatie omschrijving case vleesbedrijf

Nadere informatie

Potentieel zonne-energie en isolatie provincie Utrecht

Potentieel zonne-energie en isolatie provincie Utrecht Potentieel zonne-energie en isolatie provincie Utrecht Ecofys Netherlands BV Kanaalweg 16-G P.O. Box 8408 3503 RK Utrecht The Netherlands T: +31 (0) 30 66 23 300 F: +31 (0) 30 66 23 301 E: info@ecofys.com

Nadere informatie

MIP-event Energie ligt op de straat Energie-wegen, Hoe warmte opslaan en gebruiken?

MIP-event Energie ligt op de straat Energie-wegen, Hoe warmte opslaan en gebruiken? MIP-event Energie ligt op de straat Energie-wegen, Hoe warmte opslaan en gebruiken? H.Hoes, TERRA ENERGY 1 Energie-wegen, Hoe warmte opslaan en gebruiken? De straat als zonnecollector Van geothermie naar

Nadere informatie

Onderzoeksrapportage naar het functioneren van de IT-Duiker Waddenweg te Berkel en Rodenrijs

Onderzoeksrapportage naar het functioneren van de IT-Duiker Waddenweg te Berkel en Rodenrijs Notitie Contactpersoon ir. J.M. (Martin) Bloemendal Datum 7 april 2010 Kenmerk N001-4706565BLL-mya-V02-NL Onderzoeksrapportage naar het functioneren van de IT-Duiker Waddenweg te Berkel en Rodenrijs Tauw

Nadere informatie

WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden

WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden Ko Hage (TTE) Delft, 1 december 2010 TTE consultants verbinden van ondergrond en bovengrond - Opgericht in 1999 door drie ingenieurs (The Three Engineers)

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Ordening ondergrond. Het is druk in de ondergrond. 28-11-2013. 28-11-2013 GPKL en ondergrond

Ordening ondergrond. Het is druk in de ondergrond. 28-11-2013. 28-11-2013 GPKL en ondergrond Ordening ondergrond 28-11-2013 Het is druk in de ondergrond. 1 Men zit elkaar steeds vaker in de weg. En er komen ook nog steeds nieuwe objecten bij. 2 De gevolgen worden merkbaar: Bron:gemeente Amsterdam

Nadere informatie

15/06/2012. 15/06/2012 Geothermie in Limburg: enkele geologische aspecten Matsen Broothaers WAT IS GEOTHERMIE? 15/06/2012 2 2012, VITO NV

15/06/2012. 15/06/2012 Geothermie in Limburg: enkele geologische aspecten Matsen Broothaers WAT IS GEOTHERMIE? 15/06/2012 2 2012, VITO NV 15/06/2012 Geothermie in Limburg: enkele geologische aspecten Matsen Broothaers WAT IS GEOTHERMIE? 15/06/2012 2 1 WAT IS GEOTHERMIE?» Warmte uit de kern van de Aarde» neemt toe met de diepte» Radioactief

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel 13 oktober 2010 - Warmtenetwerk Externe warmtelevering, EMG, EPC en Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en Achtergrond, doelstelling Getrapte eis Invoering EMG ontwikkeling en inhoud 2 Huidige

Nadere informatie

Verwarming en koeling met warmtepomp d.m.v. vloerverwarming / koeling. Werking van de warmtepomp

Verwarming en koeling met warmtepomp d.m.v. vloerverwarming / koeling. Werking van de warmtepomp BEWONERSINSTRUCTIE Verwarming en koeling met warmtepomp d.m.v. vloerverwarming / koeling Voor de opwekking van benodigde warmte en koude in uw woning wordt gebruik gemaakt van een warmtepomp van het fabrikaat

Nadere informatie

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis!

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! 200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! Oude situatie zonder ECO200 Gas Elektra Wat is ECO200? ECO200 is een nieuw concept van AgriComfort, waarbij het koelen van de melk en het

Nadere informatie

Duurzaam verwarmen en koelen met gas

Duurzaam verwarmen en koelen met gas Duurzame gaswarmtepompen voor o.a.: Kantoorgebouwen Frisse Scholen Verzorgingstehuizen (P4) (P6) (P7) www.gasengineering.nl Duurzaam verwarmen en koelen met gas De voordelen van verwarmen en koelen met

Nadere informatie

De ondergrond als basis voor een duurzame toekomst.

De ondergrond als basis voor een duurzame toekomst. De ondergrond als basis voor een duurzame toekomst. Bodemenergie in Haarlem Marc van Someren (Bodem en Water Consultancy) 14 februari 2012 ILB Congres Media Plaza - Utrecht De ondergrond als basis voor

Nadere informatie