Investeren. in duurzame en innovatieve projecten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Investeren. in duurzame en innovatieve projecten"

Transcriptie

1 Investeren in duurzame en innovatieve projecten

2 VBDO (Vereniging van Beleggers voor Duurzame Ontwikkeling) Disclaimer VBDO will assume no responsibility or legal liability for incorrect or misleading information provided by the sources used for this report.the contents, conclusions and recommendations are the sole responsibility of the VBDO. 2

3 pieterstraat jt utrecht T +31 (0) Investeren in duurzame en innovatieve projecten rudy Verstappen, Project Manager Responsible Investment (t) +31 (0) Frank Wagemans, Project Manager Responsible Investment Lisanne Vrolijk, Project Assistant Responsible Investment Duif Kraamwinkel, Project Assistant Responsible Investment Februari 2014 Dit rapport is mede mogelijk gemaakt door Rijksdienst voor Ondernemend Nederland 3

4 Table of contents 1. Inleiding 5 2. Methodologie Onderzoeksvragen en reikwijdte Onderzoeksproces Rolverdeling en verantwoordelijkheden 7 3. Resultaten Huidige situatie Verschillende typen innovaties Fases in het innovatieproces Gelaagd kapitaal Verschillen tussen Financiers Obstakels netwerken en taal regelgeving en crisis schaalverschil Mogelijke oplossingen Werk samen met diverse investeerders marktplaats Ondernemer versus investeerder Verschillende investeerders in verschillende fasen Aanbevelingen Aanbevelingen voor ondernemers Aanbevelingen voor financiers Aanbevelingen voor de overheid 15 Appendix 1 Overzicht besproken onderwerpen/vragenlijst 16 4

5 1. Inleiding nederland kent verschillende ondernemers en bedrijven die inzetten op duurzame innovatie. rijksdienst voor Ondernemend nederland (rvo) ziet dat veel bedrijven succesvol zijn in het ontwikkelen van nieuwe duurzame producten en innovaties, maar dat er belemmeringen zijn voor een gedegen financiering van deze bedrijven vanuit de nederlandse financiële sector. aan de andere kant ziet de VBDO dat bijvoorbeeld institutionele beleggers, zoals verzekeraars en pensioenfondsen, steeds meer aandacht besteden aan het zogenaamde impact investing. Dit is het investeren in bedrijven of projecten, waarbij naast een financieel doel (het verkrijgen van rendement) ook een sociaal en/of milieudoel centraal staat. echter blijkt in de huidige markt dat dit voor veel beleggers lastig is om in de praktijk te geven. zo ontbreekt het bij banken en pensioenfondsen vaak aan de expertise om in te schatten of producten en innovaties succesvol zullen zijn (kennis die bijvoorbeeld bij rvo wel aanwezig is). Ook de schaalgrootte van investeringen kan een reden zijn waarom ondernemers en bijvoorbeeld pensioenfondsen elkaar nog niet gevonden hebben. In dit onderzoeksrapport worden de obstakels geïdentificeerd die zorgen dat vraag en aanbod in dit deel van de kapitaalmarkt nog onvoldoende op elkaar aansluiten. Daarnaar worden er oplossingen voorgesteld om deze obstakels weg te nemen en ondernemers en de financiële sector dichter bij elkaar te brengen. Het onderzoeksrapport is als volgt opgesteld. In de volgende paragraaf worden de centrale onderzoeksvragen en de reikwijdte van het onderzoek beschreven. Vervolgens wordt het onderzoeksproces weergegeven. In hoofdstuk vier worden de resultaten van de dataverzameling uiteengezet. eerst door een uitgebreide beschrijving te geven van de huidige situatie, vervolgens door de obstakels te beschrijven en ten slotte door mogelijke oplossingen aan te reiken. In de laatste paragraaf worden conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan aan ondernemers, financiers en de overheid. 5

6 2. Methodologie 2.1 Onderzoeksvragen en reikwijdte De vraag die centraal staat in dit onderzoek is: Op welke wijze kunnen vraag en het aanbod van kapitaal op het gebied van duurzame projecten beter op elkaar aangesloten worden? De deelvragen die zijn opgesteld om de centrale onderzoeksvraag te beantwoorden zijn: 1. Welke factoren zijn op dit moment een belemmering voor de financiering van duurzame projecten? 2. Wat zijn de belangrijkste factoren voor het succesvol bij elkaar brengen van duurzame ondernemers en financiële partijen? 3. Welke best-practices kunnen worden ingezet om deze belemmeringen op te lossen? Om het onderzoek af te bakenen, zijn er verschillende randvoorwaarden beschreven: er zijn veel typen investeerders te identificeren die ondernemers van financiering kunnen voorzien. Dit onderzoek beperkt zich uitsluitend tot het type financiers waaruit de achterban van de VBDO is opgebouwd. Dit zijn: pensioenfondsen, verzekeraars, vermogensbeheerders, banken en groenbanken en ngo s. partijen zoals venture capitalists, business angels en crowdfunding zijn dus niet meegenomen in deze studie. Bij ondernemers is de groep bewust niet scherp afgebakend. Het enige criterium was dat het een ondernemer is, die projecten ontplooit die vallen binnen het domein van duurzame innovatie. er heeft dus niet expliciet, a priori, een schifting plaatsgevonden tussen grote of kleine ondernemers; tussen projecten (uitvindingen) en gehele ondernemingen; de grootte van de investering; de fase waarin de uitvinding zich bevindt; een investering in eigen of vreemd vermogen; of het onderscheid tussen bewezen en niet-bewezen technologie Onderzoeksproces Fase 1: Onderzoeksmethode bepalen In de eerste fase is de methodologie ontwikkeld. zo is er onder andere de lijst met te bespreken onderwerpen voor de interviews opgesteld. enkele vragen die zijn opgenomen in deze lijst zijn: In welke mate wordt nu door de investeerder in duurzame ondernemers belegd? Welke obstakels worden ervaren om te investeren in dergelijke ondernemers/projecten? Welke mogelijke oplossingen zien respondenten in de markt om dit te verbeteren? In welke nieuwe initiatieven willen de respondenten participeren en hoe willen ze hierover geïnformeerd worden? een overzicht van de punten die in de interviews aan de orde is geweest is te vinden in appendix 1. Fase 2: Field research Het veldonderzoek van dit onderzoek bestaat uit het afnemen van 14 interviews met verschillende experts. er zijn gesprekken gevoerd met banken en groenbanken, verzekeraars, pensioenfondsen, vermogensbeheerders, filantropische instellingen en personen waarvan bekend is dat ze een visie hebben op deze problematiek. De gesprekken zijn afge- 1 Het dient te worden opgemerkt dat in dit onderzoek de begrippen duurzame onderneming, duurzame ondernemer en duurzame projecten door elkaar worden gebruikt. Dit geldt ook voor de woorden financier en investeerders. 6

7 nomen door de VBDO, in aanwezigheid van medewerkers van rvo, en hadden een semigestructureerd karakter. Het voornaamste doel was de respondenten hun visie uiteen te laten zetten. Hierdoor zijn ook andere onderwerpen dan die opgenomen waren in de vragenlijst ter sprake gekomen. De uitkomsten van de interviews zijn geanonimiseerd in het rapport verwerkt. De lijst van geïnterviewde personen: Bedrijf Voornaam Achternaam 1 ASR jos Gijsbers 2 ABN AMRO richard Kooloos 3 AEGON Asset Management Harald Walkate 4 AEGON Asset Management Frank meijer 5 Bank of the Future marijn Wiersma 6 FNV Bondgenoten Gerard roest 7 Natuur en Milieu Donné van engelen 8 PGGM Tim van der Weijde 9 PGGM Han van der Hoorn 10 Rabobank Groenbank Huub Keulen 11 Rabobank Groenbank Hans rouwenhorst 12 Stichting 0.0 marcel de Berg 13 Sustainable Finance Lab rens van Tilburg 14 The Rock Group ruud nijs 15 Triodos Bank Itske Lulof 16 Triodos Investment Management pieter van der Gaag 17 Triodos Foundation Ted van den Bergh 18 True Welfare max van der sleen Fase 3: Rapportage & Presentatie De verschillende gespreksverslagen van de respondenten zijn verwerkt in dit onderzoeksrapport en zijn gepresenteerd op het rvo/vbdo-seminar InnoFest op 28 november Rolverdeling en verantwoordelijkheden De VBDO is gevraagd door team energie Innovatie van rvo om dit onderzoek uit te voeren. De gepresenteerde resultaten, conclusies en aanbevelingen zijn dan ook geheel voor verantwoordelijkheid van de VBDO. Het team energie Innovatie heeft echter, naast de rol van opdrachtgever, ook een inhoudelijke rol vervuld. Dit bestond uit het meedenken over de te bespreken onderwerpen tijdens de interviews, het aanwezig zijn tijdens de gesprekken (en zo nodig aanvullende informatie verstrekken of vragen) en het meedenken over welke conclusies getrokken konden worden op basis van de interviews. 7

8 3. Resultaten 3.1 Huidige situatie Door de respondenten zijn er een aantal opvallende kenmerken van de huidige situatie rondom financiers en ondernemers opgemerkt. Veel respondenten gaven aan dat ze herkenden dat bedrijven en ondernemers succesvol zijn in het ontwikkelen van nieuwe duurzame producten en innovaties, maar dat ondernemers en financiers elkaar moeilijk kunnen vinden. De uitkomsten zijn hieronder besproken en gecategoriseerd aan de hand van vier hoofdthema s die uit de interviews naar voren kwamen: verschillende typen innovaties; fases in het innovatieproces; gelaagd kapitaal en verschillende financiers Verschillenden types innovaties Betreft de financiering van duurzame projecten kan volgens één van de respondenten onderscheid gemaakt worden tussen twee soorten innovaties, dit is te is zien is in figuur 1. Figuur 1: Verschillende typen innovaties enerzijds zijn er grootschalige innovaties met reeds bewezen technieken (die grote investeringen nodig hebben). Voorbeelden hiervan zijn grote offshore windparken of grootschalige isolering van woningen door woningcorporaties. anderzijds zijn er duurzame innovaties en kleinschalige projecten met een niet (volledig) bewezen techniek. Voorbeelden hiervan zijn de ontwikkeling van brandstofcellen, aardwarmte of specifieke producten of innovaties die productieprocessen energie-efficiënter maken. Voor veel institutionele investeerders blijkt er bij de eerste variant een significant lagere drempel te zijn om te financieren. juist omdat institutionele investeerders eenvoudig grootschalige fondsen kunnen inzetten wanneer er door het gebruik van bewezen technieken relatief weinig risico wordt gelopen. Hierdoor hebben ze gedurende een langere periode een gegarandeerd rendement. De kleinschaligere, en voor financiers meer risicovolle investeringen vragen vaak juist kleinere hoeveelheden kapi- 8

9 taal. Financiers in dergelijk projecten zijn op zoek naar mogelijk hoger rendement, en daarmee ook bereid zijn een hoger risico te lopen. mede door de strengere kapitaaleisen investeren institutionele beleggers in steeds mindere mate in dergelijke (hoog-risico) ondernemingen. naar mening van een van de respondenten zijn de bewezen technieken op dit moment: Prima financierbaar, de banken strijden erom! Ook omdat hier relatief lage tarieven tegenover staan Fases in het innovatieproces Bij de ontwikkeling van een innovatie worden verschillende fases doorlopen. na de onderzoeksfase wordt de technologie van een product overgebracht naar de praktijk en komt het op de markt. Daarmee start de commerciële fase en wordt duidelijk hoeveel succes de nieuwe innovatie zal hebben. In deze fase kan pas worden gezien of het product wel of niet zal gaan floreren (of juist helemaal niet wordt opgepikt), daarom wordt dit ook wel de valley of death genoemd. pas als deze fase is overleefd is de technologie commercieel bewezen. cumulative profit/los Figuur 2: Fases van een innovatieproces 2 In elk stadium van de ontwikkeling van een nieuwe innovatie is kapitaal nodig, het is echter lastig voor een bedrijf om te weten waar het kapitaal het best kan worden gezocht. Bovendien durven veel grote investeerders pas in te stappen na the valley of death, bij de opstart moet een ondernemer het dus meer hebben van kleine investeringen zoals via business angels of bijvoorbeeld crowdfunding Gelaagd kapitaal een belangrijk punt dat één van de respondenten hierbij meldde is: Er is geld zat. Het probleem is enkel de mismatch tussen vraag en aanbod. er zijn, gelijklopend aan de fases van een innovatie, ook verschillende fases te onderscheiden die te maken hebben met de bereidheid van institutionele investeerders om te investeren, gelaagd kapitaal (zie figuur 3). Dit model schetst de bereidheid van investeerders om in projecten te investeren en geeft daarmee ook een beeld voor de ondernemer op welk type financier hij het beste in kan zetten. In de start-up fase is het risico voor een investeerder nog heel erg hoog en zal de innovatie veelal moeten worden betaald uit eigen kapitaal, subsidie of garantstelling van de overheid, privé-investeringen van bijvoorbeeld vrienden en familie (de zogenoemde friends, familiy and fools) of business angels en venture capital (risicodragend vermogen ten behoeve van startende of snel groeiende kleine en middelgrote ondernemingen). 2 Osawa & miyazaki (2006): an empirical analysis of the valley of death: Large-scale r&d project performance in a japanese diversified company. 9

10 In de tweede fase van het innovatieproces wordt de technologie zichtbaar en wordt het ook duidelijk of een product goed werkt. Het is dan nog niet altijd bewezen of de innovatie een blijvend succes zal worden, maar wel of het product werkzaam is. Het risico in deze fase is daarom gemiddeld en financiering bestaat dan meestal uit private equity (zoals business angels) of regionale fondsen en eventueel banken. In de laatste fase, tenslotte, is de nieuwe technologie echt bewezen en kan het op de markt gebracht worden. Hier is het risico erg laag en op dat moment zullen banken, verzekeraars en pensioenfondsen pas instappen (al dan niet in gebundelde vorm). samenvattend zijn er dus bij de verschillende opstart stadia verschillende type financiers nodig. Dit komt omdat de risico s per fase sterk verschillen en het dus meer of minder interessant is voor bepaalde type financiers om in te stappen. Het is van belang dat bedrijven die een innovatie op de markt willen brengen zich hiervan bewust zijn. Figuur 3: Investeerders en gelaagd kapitaal Verschillen tussen financiers Volgens een respondent zijn er een aantal grote verschillen tussen pensioenfondsen en verzekeraars. aangezien deelnemers van pensioenfondsen niet mogen kiezen bij welk fonds zij zich aansluiten is het voor een pensioenfonds van belang dat hun beleggingen, acties en keuzes transparant zijn en voor alle deelnemers te rechtvaardigen. richting deelnemers worden investeringen in het nederlands midden- en kleinbedrijf en een duurzaam element als positief gezien. Verzekeraars daarentegen zullen uit het oogpunt van concurrentie minder snel transparant zijn over dit thema. een ander verschil tussen verzekeraars en pensioenfondsen is dat pensioenfondsen als het even minder gaat de pensioenen die zij beheren kunnen korten. Bij verzekeraars ligt dit veel lastiger want als de premie een paar procent hoger wordt stappen klanten gewoon over naar een andere verzekeraar. Bovendien moeten verzekeraars schade claims uitkeren aan de schadeklanten. Kosten-efficiëntie en een laag risico is daarmee dus met name voor verzekeraars van belang. 10

11 3.2 Obstakels zoals hierboven beschreven hebben ondernemers en financiers vaak moeite elkaar te vinden. een van de respondenten vatte dit probleem kernachtig samen: De meeste goede projecten komen wel aan financiering. maar er zijn toch een hoop projecten waar de rendementen te laag zijn en de risco s te hoog. Oorzaken hiervan zijn schaalgrootte en teveel veranderend beleid. De obstakels die bij communicatie tussen ondernemer en investeerder een belangrijke rol spelen zijn kortweg: netwerken en taal; regelgeving en crisis en schaalverschil Netwerken en taal uit veel van de interviews kwam naar voren dat het van belang is voor zowel investeerder als ondernemer om beter te leren zien en begrijpen welke spreekwoordelijke taal er door de ander wordt gesproken. momenteel is er over het algemeen weinig begrip tussen betrokken partijen omdat ze zich niet in elkaar kunnen verplaatsen. eén specifieke respondent ging hier uitvoeriger op in en gaf aan dat hier een belangrijke kern ligt van het probleem. De techneut ontwikkelt een innovatie en moet zich vervolgens op de financiering storten, maar de bankier spreekt een heel andere taal. ze communiceren allebei vanuit een heel verschillend framework en met een heel andere achtergrond. Het gaat om vertaalslagen maken tussen werelden die elkaars taal slecht spreken. Bij financiers is er daarbij ook geen kennis over de innovaties waarvoor kapitaal wordt gevraagd. een van de respondenten gaf aan dat daardoor er vaak sprake is van onbegrip aangezien beide partijen een andere achtergrond en expertise hebben Regelgeving en crisis Veel respondenten noemden in het interview de gevolgen van de financiële crisis en de huidige regelgeving. Volgens één persoon regeert de angst en is het vertrouwen zoek. Hierdoor moeten financieringsvoorstellen twee keer zo degelijk zijn als normaal en komt financiering gemakkelijk tot stilstand. Daarom is het herstellen van een bodem van vertrouwen van essentieel belang om de financiering vlot te trekken. Het aanscherpen van de kapitaaleisen voor banken (in bijvoorbeeld de Basel III-akkoorden) en verzekeraars (in solvency 2) werd ook veelvuldig als een obstakel voor meer financiering voor duurzame ondernemers aangemerkt. Ook het onder druk staan van de dekkingsgraden en het verscherpt toezicht van De nederlandsche Bank op pensioenfondsen die een te lage dekkingsgraad hebben, hebben niet meegeholpen om meer te investeren in duurzame en innovatie projecten. naar aanleiding van de crisis zijn de regels nu eenmaal verscherpt en is het naar mening van een van de respondenten begrijpelijk dat er nu minder (makkelijk) geld vrij komt, zo benadrukte een van de respondenten: een bank werkt met geld van anderen en moet daar dus uiterst voorzichtig mee zijn Schaalverschil Financiering van kleinere duurzame en innovatieve projecten blijft volgens veel respondenten vanwege schaalverschillen altijd een lastig onderwerp. Volgens een van hen verhoudt innovatie zich heel lastig tot de gebureaucratiseerde financiële sector. Het past slecht bij een bank om in durfkapitaal te investeren, vanwege de hoge risico s. Het is dus ook niet kansrijk dit type projecten en banken met elkaar te matchen. een van de respondenten benadrukte ook dat de bedrijven die een product op de markt willen brengen vaak op zoek zijn naar een paar ton, en dat zijn te kleine bedragen voor de grote fondsen en institutionele investeerders. Ten slotte voegt een andere respondent daaraan nog wel toe dat het ook ontbreekt aan risico dragend kapitaal zoals venture capital en private equity. Het is dus geen gebrek aan geld in het algemeen, maar gebrek aan een bepaald soort geld. 11

12 Ook wordt er door de respondenten uit de banksector een afstand gekenschetst tussen de ondernemer en de bank. een financier hoort van nature een argwanende rol te hebben. Dit is de instelling waarmee ze altijd in gesprek gaan met bedrijven. Dit maakt het daarom vaak lastig om gewoon te sparren over financiering voor een bepaalde innovatie of specifiek project. Ook tussen regionale vestigingen van banken, nationale vestigingen en regionale ontwikkelingsmaatschappijen zitten verschillen in beleid, op welke gebieden ze kennis in huis hebben en op welke bedrijven en sectoren ze zicht richten. Ook dit kan een complicerende factor zijn om als ondernemer de juiste (vestiging van een) bank te vinden. 3.3 Mogelijke oplossingen Werk samen met diverse investeerders een van de respondenten opperde tijdens het interview een financieringsvehikel (figuur 4) dat ervoor zorgt dat er beter samengewerkt kan worden tussen diverse investeerders. Dit zou zorgen voor (het versterken van) een gezamenlijke kennisopbouw. Bovendien neemt het werk uit handen van grote investeerders en maakt het combinaties van verschillende typen kapitaal mogelijk. Goede voorbeelden van partijen die binnen dit financieringsvehikel zouden kunnen vallen zijn banken, groenfondsen, stichting Doen, rvo en regionale ontwikkelingsmaatschappijen. Het financieringsvehikel zou in ieder geval moeten bestaan uit een technology office, een matching office en een financieringsoffice. Financieringsvehikel Technology office Matching office Financierings office Figuur 4: Financieringsvehikel Marktplaats Het zou van groot nut zijn om een digitale marktplaats te maken waar zowel rvo als financiële instellingen en ondernemers terecht kunnen. Dit zou een manier zijn voor rvo om haar kennis te ontsluiten en anderzijds om ondernemers te faciliteren in het vinden van geschikte investeerders voor hun project. Ten slotte kan hiermee ook aan financiële instellingen snel inzicht worden verleend wat betreft de levensvatbaarheid van een innovatie of project. Deze marktplaats zou ook gelijk een het spreken van dezelfde spreekwoordelijke taal stimuleren en het schaalverschil tussen de partijen te verkleinen. 12

13 3.3.3 Ondernemer versus investeerder Laat de ondernemer ondernemen en de investeerder investeren luidt een vaak terugkerende aanbeveling. een manier om dit te doen is het faciliteren van samenwerking met bedrijven die al kapitaalkrachtig zijn (eventueel via bovengenoemde marktplaats). Hiermee worden ondernemers door samenwerking met een partij die al toegang heeft tot financiering geholpen met het op de markt brengen van hun product of met het aanvragen van een patent. eventueel zou je ook een fonds op kunnen zetten dat patentering en licensering uit handen neemt en waarmee een netwerk wordt opbouwt van geïnteresseerde bedrijven Verschillende investeerder sin verschillende fasen een andere suggestie is om een samenwerkingsverband op te zetten tussen verschillende type financiers, waarbij er per fase van een project of innovatie een ander type financier actief is. Hierdoor kunnen de partijen die, wanneer een uitvinding een fase verder is, gebruik maken van de kennis en ervaringen van een financier in een eerdere fase. Bovendien kun je zo makkelijker de financier matchen met het risisco dat hij wil nemen. Hoe dit eruit zou kunnen zien, wordt weergegeven in figuur 5. Crowd funding Angel investors Private equity Regionale ontwikkelingsmaatschappijen Banken Pensioen fondsen cumulative profit/los Figuur 5: Verschillende investeerders in verschillende fasen 13

14 4. Aanbevelingen 4.1 Aanbevelingen voor ondernemers Weet welke investeerder geschikt is Het is belangrijk om je als ondernemer te realiseren dat er verschillende type financiers zijn met elk een andere risicobereidheid. Banken worden vaak als eerste genoemd als mogelijke financiers maar dit zijn nu net de partijen met een redelijk kleine risico-bereidheid en daarom voor veel startende ondernemers niet direct een logische partij. juist voor startende partijen zijn durf-kapitalisten, private equity of crowd-funding en naaste vrienden en familie, geschiktere vormen. In een later stadium, wanneer het bedrijf al langer stabiel groeit, komen banken, en eventueel verzekeraars en pensioenfondsen, in beeld voor financiers. Het is daarom als ondernemer van belang om te weten welk type financier nodig is voor de eigen financieringsbehoefte. er is namelijk een groot verschil tussen de financiering van grote infrastructurele projecten en het op de markt brengen van een nieuwe innovatie. Verdiep jezelf in de eisen die elk type investeerder stelt en de taal die zij spreken Financiers hebben hun eigen taal en wensen. Het is daarom van belang als ondernemer om je hierin vooraf te verdiepen of hier een deskundige voor in de arm te nemen. Zelf ondernemen of juist samenwerken met bestaande bedrijven (die al track-record hebben bij financiers)? naast de optie om zelf financiering aan te vragen, kan het verstandig te zijn om samenwerking met een andere partij te zoeken die al toegang heeft tot financiering. juist bedrijven met een aantoonbaar track-record en reserves hebben eenvoudiger toegang tot financiering dan een starter. samenwerking met deze bedrijven kan een ondernemer een lange zoektocht naar financiering besparen. Hou nationale ontwikkelingen (zoals het Energieakkoord en de Greendeal) goed in de gaten Financiering voor (duurzame) ondernemers is een actueel onderwerp waarvoor op dit moment veel initiatieven het daglicht zien die direct of indirect kansen bieden voor duurzame ondernemers. 4.2 Aanbevelingen voor financiers Maak gebruik van de expertise die al beschikbaar is in het beoordelen van nieuwe technieken/projecten juist voor nieuwe technieken is het lastig om goede financiering te vinden omdat de financiers niet over expertise beschikken waarmee ze een goed risico-profiel kunnen maken. Dat terwijl deze expertise vaak wel binnen de organisatie of bij andere organisaties, zoals rvo aanwezig is. Werk samen in bijvoorbeeld investeringsfondsen met name duurzame innovatieve ondernemers en projecten zijn voor financiers tijdsintensief om te beoordelen en kunnen een relatief hoog risico hebben. juist voor deze projecten is het daarom een aanbeveling om samenwerking te zoeken. In samenwerkingsverbanden kan er expertise worden opgebouwd omtrent nieuwe techniek en kan gezamenlijk de screening van deze investeringen worden gedaan. Hierdoor wordt gezamenlijk expertise opgebouwd en kosten verlaagd en kunnen ook grotere fondsen deelnemen omdat hen de screening uit handen wordt genomen. Banken daarentegen kunnen in dergelijke constructies hun expertise in krediet-beoordelingen vermarkten. Daarnaastkunnen financieringsconstructies worden opgezet waarin risico s worden verdeeld of juist financieringscombinaties worden opgezet waarin zowel risicozoekende als risicomijdende financiers een rol krijgen en waarin ook, duur bundeling van projecten, relatief grote fondsen kunnen participeren. 14

15 4.3 Aanbevelingen voor de overheid Ontsluit expertise richting financiers De expertise die binnen rvo aanwezig is over duurzame projecten kan een belangrijke rol spelen om financiering van deze projecten te faciliteren. Deze expertise kan namelijk financiers helpen om een betere inschatting te maken van de risico s en kansen. Het betreft hier expertise die nu amper aanwezig is binnen financiële instellingen waardoor aanvragen al per definitie afgewezen worden. Het ontsluiten van deze expertise kan op verschillende manieren vorm krijgen. zo kan rvo financiële instellingen informeren over ontwikkelingen, risico s en kansen van bepaalde technieken. Ook kan rvo een rol spelen bij het opzetten en verwezenlijken van financieringsfondsen. Vanzelfsprekend zullen financiële instellingen hierbij de leidende rol moeten hebben, maar rvo kan wel adviseren en zorgen dat de fondsen in contact komen met ondernemers die voor financiering in aanmerking komen. Zet een marktplaats op een manier om vraag en aanbod beter op elkaar afgestemd te krijgen, is door het opzetten van een marktplaats waar financiers en ondernemers elkaar kunnen vinden. Hierdoor kan per fase waar een onderneming/uitvinding zich bevindt een passende financieringsvorm gevonden worden. Onderzoek oplossingen voor verschillen typen duurzame ondernemers er bestaat een grote diversiteit aan projecten (uitvindingen) of ondernemingen, van grote, middelgrote tot kleine. Deze ondernemingen hebben ook andere vragen en wensen die hun onderlinge verschillen kenmerken: Is er behoefte aan eigen of vreemd vermogen? Verschilt de grootte van de investering? Verschillen de fases van de uitvindingen? Is er een verschil tussen bewezen en niet-bewezen technologie? met deze vragen kan vermoedelijk niet altijd op dezelfde manier worden omgegaan. probeer het daarom als overheid voor elke type ondernemer het zo toegankelijk mogelijk te maken om aan financiering te komen. Daarnaast bestaat de mogelijkheid om ook te kijken buiten het domein van energie innovatie. Wanneer voor dergelijke ondernemers goede manieren gevonden zijn om te komen tot financiering, kunnen deze wellicht ook door andere type duurzame ondernemingen gebruikt worden. Onderzoek oplossingen voor verschillen typen financieringsconstructies Door de respondenten zijn er verschillende oplossingen aangedragen om de markt te bevorderen. enkele voorbeelden hiervan zijn: Het opzetten van een beleggingsfonds (al dan niet met garantstelling door de overheid); Kredietunies; Financieringsvehikels waarbij een technology, matching en financieringsoffice gebundeld worden; Het verkopen van patenten/licencies uit handen nemen. per type ondernemer zal dit anders liggen, maar de overheid wordt geadviseerd om de verschillende opties te bestuderen en de succesvolle te implementeren. Ook het clusteren van dezelfde soorten bedrijven (in één sector) of dezelfde soorten technieken, met daardoor een vergelijkbaar risicoprofiel, is wellicht een goede optie om financiering toegankelijker te maken en te structureren. Onderzoek oplossingen voor verschillen typen financieringsconstructies er is momenteel veel media aandacht en politieke interesse voor dit onderwerp. nationale ontwikkelingen, het tot stand komen van het energieakkoord en de verkenning van mkb-financiering van de commissie Hoek, zijn hier een aantal voorbeelden van. Het wordt aan de overheid (en aan rvo in het bijzonder) geadviseerd om gebruik te maken van deze grote interesse. Hierbij dient te worden ingezet op het zoveel mogelijk op elkaar laten aansluiten vandeze verschillende initiatieven. APPENDIX 1: Overzicht besproken onderwerpen/vragenlijst 15

16 1.Huidige situatie Investeert u nu in duurzame projecten? Via welke kanalen gaat dit? Wat zijn de motivaties om hierin te beleggen? 2.Obstakels Wat zijn obstakels om meer te beleggen in dergelijke projecten/ondernemingen? Welke factoren werken als mogelijke belemmeringen? 3.Mogelijke oplossingen Wat ziet u als mogelijke oplossing voor dit probleem? Hoe staat u tegenover de volgende manieren van financiering: o Kredietunie? o revolverend fonds? o Garantstelling vanuit overheid? Hoe kan kennis vanuit rvo worden ingezet voor screenen van bedrijven? 4.Mogelijke stappen waaraan u zou willen deelnemen Heeft u interesse in het participeren in een nieuw te ontwikkelen fonds m.b.t. energie en Innovatie? Onder welke voorwaarden zou dit moeten plaatsvinden? zou de overheid hierin moeten participeren? Welke typen financiers zouden betrokken moeten worden bij een dergelijk fonds? 5.Informatie Hoe wilt u door rvo op de hoogte gehouden worden rondom dit onderwerp? 16

ABN AMRO Duurzame Ontwikkeling Hoe financieren we de energie transitie

ABN AMRO Duurzame Ontwikkeling Hoe financieren we de energie transitie ABN AMRO Duurzame Ontwikkeling Hoe financieren we de energie transitie Wie? Opleiding: Technische Bedrijfskunde (werktuigbouw), Universiteit Twente Werk: ABN AMRO Export financiering Banco Real (AA Brazilie)

Nadere informatie

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Stakeholderdialoog VNCI Pieterstraat 11 3512 JT Utrecht T +31 (0) 30 234 00 31 info@vbdo.nl www.vbdo.nl Samenvatting Op 14 oktober 2013 heeft de Vereniging van de Nederlandse

Nadere informatie

Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014

Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Ministerie van Economische Zaken Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014 Roland Starmans Manager Product Ontwikkeling Bancair, Investment

Nadere informatie

Succesvol financieren

Succesvol financieren Informatieblad 06-07-14 Succesvol financieren Het is voor bedrijven nog steeds lastig om geld te lenen bij een bank. Maar u bent tegenwoordig voor een financiering niet meer alleen afhankelijk van de bank.

Nadere informatie

Financiering. (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden. Financiering - MCN

Financiering. (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden. Financiering - MCN Financiering (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden Financiering - MCN De kapitaalmarkt in Beweging Toegang tot bancaire financiering meer onder druk Investeerders schuiven op in het gat dat banken

Nadere informatie

Succesvol financieren

Succesvol financieren Lentink Accountants/Belastingadviseurs brengt onder uw aandacht Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv Huizen, april 2014 1 Introductie Het is voor bedrijven nog steeds lastig

Nadere informatie

Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren

Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren Private equity/investeringsfonds Ampere Equity Fonds Aandeelhouders zijn APG, PGGM, Delta Lloyd and Rabobank. Focus op productie duurzame

Nadere informatie

Alternatieve financieringsvormen voor bankkrediet. Bart P.M. Joosen

Alternatieve financieringsvormen voor bankkrediet. Bart P.M. Joosen Alternatieve financieringsvormen voor bankkrediet Bart P.M. Joosen 30 januari 2014 Aanbodzijde van de financieringsmarkt 2 Aanbodzijde van de financieringsmarkt Banken Institutionele beleggers Beurs (public

Nadere informatie

Curatoren middag 2015

Curatoren middag 2015 Curatoren middag 2015 Alternatieve financieringsvormen Wat zijn de mogelijkheden in het huidige financieringslandschap 11 november 2015 Spreker: Onderwerpen 1. Financieringsbehoefte bedrijfsleven 2. Veranderende

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Introductie. Waarom deze guide? Hoe is deze tot stand gekomen? Inhoud van de guide: Self-assessment tool. Lancering

Inhoudsopgave. Introductie. Waarom deze guide? Hoe is deze tot stand gekomen? Inhoud van de guide: Self-assessment tool. Lancering Inhoudsopgave Introductie Waarom deze guide? Hoe is deze tot stand gekomen? Inhoud van de guide: Policy Investment Management Transparantie Self-assessment tool Lancering www.vbdo.nl 2 VBDO Vereniging

Nadere informatie

MKBi-Groeifonds Obligaties

MKBi-Groeifonds Obligaties MKBi-Groeifonds Obligaties Brede kennis en ervaring in zowel de financiële wereld als het ondernemerschap is de basis van het MKBi Groeifonds Geef het mkb de juiste impuls met het MKBi Groeifonds! Meer

Nadere informatie

Zakelijk beleggen. Uitgebreide beleggingsmogelijkheden voor ondernemers

Zakelijk beleggen. Uitgebreide beleggingsmogelijkheden voor ondernemers Informatie ABN AMRO 0900-00 24 (lokaal tarief) Zakelijk beleggen www.abnamro.nl Uitgebreide beleggingsmogelijkheden voor ondernemers Volledig zelf beleggen Beleggen met advies van ABN AMRO Uw vermogen

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen met de Rabobank.

Duurzaam ondernemen met de Rabobank. Duurzaam ondernemen met de Rabobank. Ron Droste, commercieel directeur. Rabobank Den Haag en omgeving Rabobank en duurzaamheid Coöperatieve organisatievorm Klant- en maatschappelijk belang als uitgangspunt

Nadere informatie

Een gemengd woningfonds

Een gemengd woningfonds Een gemengd woningfonds Cathelijne van den Berg 1/43 Inhoudsopgave Introductie Opzet onderzoek Literatuurstudie Onderzoeksresultaten Conclusie & aanbevelingen 2/43 Introductie Housing Woningcorporaties

Nadere informatie

De 7 valkuilen voor ondernemers bij crowdfunding. Whitepaper 7 Valkuilen voor ondernemers bij Crowdfunding

De 7 valkuilen voor ondernemers bij crowdfunding. Whitepaper 7 Valkuilen voor ondernemers bij Crowdfunding De 7 valkuilen voor ondernemers bij crowdfunding Whitepaper 7 Valkuilen voor ondernemers bij Crowdfunding Indeling Bezig met het opstarten van een bedrijf? Of wilt u juist de volgende stap zetten met uw

Nadere informatie

Beleggingsfondsen zijn voor u aantrekkelijk omdat

Beleggingsfondsen zijn voor u aantrekkelijk omdat Beleggingsfondsen zijn vergelijkbaar met vaten waarin het vermogen van vele beleggers wordt beheerd met als doel een goed rendement te behalen. Afhankelijk van de organisatie van het fonds wordt het vermogen

Nadere informatie

Qredits bestaat vijf jaar. Dat is een felicitatie waard: in de eerste. plaats natuurlijk aan Qredits en haar medewerkers die deze

Qredits bestaat vijf jaar. Dat is een felicitatie waard: in de eerste. plaats natuurlijk aan Qredits en haar medewerkers die deze (GESPROKEN WOORD GELDT) Majesteit, dames en heren! Qredits bestaat vijf jaar. Dat is een felicitatie waard: in de eerste plaats natuurlijk aan Qredits en haar medewerkers die deze organisatie in korte

Nadere informatie

ING & Tiel. Betrokken bij ondernemend Nederland. Annerie Vreugdenhil 5 juni 2014 VERTROUWELIJK

ING & Tiel. Betrokken bij ondernemend Nederland. Annerie Vreugdenhil 5 juni 2014 VERTROUWELIJK ING & Tiel Betrokken bij ondernemend Nederland Annerie Vreugdenhil 5 juni 2014 Onderliggend herstel Economische groei Nederland BBP in % kwartaal-op-kwartaal 1.0 0.5 0.0-0.5-1.0-1.5 Onderliggende trend*

Nadere informatie

ALTERNATIEVE FINANCIERINGSMODELLEN

ALTERNATIEVE FINANCIERINGSMODELLEN ALTERNATIEVE FINANCIERINGSMODELLEN Lectoraat Sustainable Finance and Accounting (SFA), presentative Kick-off ESB 30 September 2015 SFA DEFINITIE VAN DUURZAAMHEID Duurzaamheid is het vergroten van de weerbaarheid

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv

Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv Met de helpende hand van de overheid meer kans van slagen Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv Het is voor bedrijven nog steeds lastig om geld te lenen bij een bank. Maar u

Nadere informatie

UW BEDRIJF FINANCIEREN

UW BEDRIJF FINANCIEREN UW BEDRIJF FINANCIEREN BEDRIJFSFINANCIERING Zonder financiering kan een onderneming niet bestaan. Of het nu gaat om de omvang van het eigen vermogen of de ontwikkeling van uw werkkapitaal: de wijze waarop

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Kansen voor Financiering in de Zaanstreek. 7 december 2015

Kansen voor Financiering in de Zaanstreek. 7 december 2015 Kansen voor Financiering in de Zaanstreek 7 december 2015 Kansen voor Financiering 2 Maar zo kan het ook! 3 Kansen voor Financiering Noord-Holland Gezamenlijk initiatief van Provincie Noord-Holland en

Nadere informatie

1 Hoe liggen de verhoudingen tussen funder/financier en de overheid?

1 Hoe liggen de verhoudingen tussen funder/financier en de overheid? 18 december 2014 FAQ s informatiebijeenkomst nieuwe aanbieders van mkb-financiering Op 10 november heeft een informatiebijeenkomst plaatsgevonden voor ongeveer 70 geïnteresseerden in de oproep tot het

Nadere informatie

Methodiek Nominaties Gouden Stier 2015

Methodiek Nominaties Gouden Stier 2015 Methodiek Nominaties Gouden Stier 2015 September 2015 AF Advisors Content - Introductie - Nominatiemethodiek op hoofdlijnen - Methodiek Beste Beleggingsfonds - Methodiek Beste Duurzame Beleggingsfonds

Nadere informatie

C-152 Green Deal expertisecentrum financiering duurzame energieprojecten

C-152 Green Deal expertisecentrum financiering duurzame energieprojecten C-152 Green Deal expertisecentrum financiering duurzame energieprojecten Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, de heer H.G.J. Kamp en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, mevrouw

Nadere informatie

MEMO Crowdfunding Algemeen

MEMO Crowdfunding Algemeen MEMO Crowdfunding Algemeen Introductie Door middel van deze memo willen wij u graag nader informeren over (de mogelijkheden van) crowdfunding. Crowdfunding heeft zich de afgelopen jaren in Nederland ontwikkeld

Nadere informatie

Slim financieren Energieprojecten, de volgende stap!

Slim financieren Energieprojecten, de volgende stap! Slim financieren Energieprojecten, de volgende stap! 6 Voorwoord Energieprojecten, de volgende stap! In de afgelopen jaren heeft de reeks IPO publicaties Slim Financieren de basisbegrippen en uitgangspunten

Nadere informatie

Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven. 24 september 2013 1 1

Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven. 24 september 2013 1 1 Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven 24 september 2013 1 1 1 Inhoud Alternatieve vormen van financiering Een Europese Private Placement? Financiering van NPEX Contact: Victor Meijer (victor.meijer@nibc.com)

Nadere informatie

Directe investeringen Investeren buiten traditionele financiële markten

Directe investeringen Investeren buiten traditionele financiële markten Directe investeringen Investeren buiten traditionele financiële markten CLAVIS Vermogensstructurering Directievoering Trustdiensten Vermogensbeheer (Infra)structuur Vermogensplanning Transactiebegeleiding

Nadere informatie

De resultaten van de deelnemersenquête DNB & DNB Pensioenfonds. mei, 2014

De resultaten van de deelnemersenquête DNB & DNB Pensioenfonds. mei, 2014 De resultaten van de deelnemersenquête DNB & DNB Pensioenfonds mei, 2014 1 Beste DNB er Hartelijk dank voor jouw deelname aan en/of interesse in dit deelnemersonderzoek onder (ex)werknemers van DNB. Van

Nadere informatie

Taxeren in de tegenwoordige tijd

Taxeren in de tegenwoordige tijd Taxeren in de tegenwoordige tijd Henk-Jan Kruidenier RMT RT sv Postbus 8 8070 AA NUNSPEET 0341-252363 info@vandeloosdrechtrbm.nl www.vandeloosdrechtrbm.nl onderwerpen Inleiding Waarom (frequenter) taxeren?

Nadere informatie

Toenemende concurrentie op de Nederlandse hypotheekmarkt

Toenemende concurrentie op de Nederlandse hypotheekmarkt Toenemende concurrentie op de Nederlandse hypotheekmarkt FEBRUARI 2016 www.dmfco.nl Met de toenemende beleggingen van Nederlandse pensioenfondsen in Nederlandse hypotheken kent de hypotheekmarkt nu drie

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 19 december 2013 Betreft Ondernemingsfinanciering

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 19 december 2013 Betreft Ondernemingsfinanciering > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Affiliates. Eigenschappen van een affiliate Een affiliate bezit de volgende eigenschappen:

Affiliates. Eigenschappen van een affiliate Een affiliate bezit de volgende eigenschappen: Affiliate Manual Symbid is een aandelen-crowdfunding platform, gevestigd in Rotterdam. Het platform is opgericht in 2011 en groeit sindsdien hard. Symbid wil zoveel mogelijk ondernemers, met behoefte aan

Nadere informatie

Next-Generation Financing

Next-Generation Financing Next-Generation Financing Finding the right solutions to the right equations Prof. dr. Paul Louis Iske, Maastricht University Chief Dialogues Officer, ABN AMRO Bank Business Case A business case is a set

Nadere informatie

Vergelijking verzekeraars en banken

Vergelijking verzekeraars en banken Vergelijking verzekeraars en banken Level playing field vanuit toezicht en kapitaaleisen? Presentatie door drs. Juriaan Borst AAG ACIS Symposium - Universiteit van Amsterdam 5 september 2014 2014 Towers

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Aanleiding Op 10 februari 2014 heeft, onder leiding van burgemeester Van der Laan,

Nadere informatie

@ONL @BiesheuvelHans. Vitaal Bedrijvig Veghel. Bijeenkomst Financiering en alternatieve financieringsvormen. 9 juli 2015.

@ONL @BiesheuvelHans. Vitaal Bedrijvig Veghel. Bijeenkomst Financiering en alternatieve financieringsvormen. 9 juli 2015. @ONL @BiesheuvelHans Vitaal Bedrijvig Veghel Bijeenkomst Financiering en alternatieve financieringsvormen 9 juli 2015 Hans Biesheuvel Hans Biesheuvel: Ondernemer Investeerder Initiatiefnemer ONL voor Ondernemers

Nadere informatie

AanvullendPensioenRekening

AanvullendPensioenRekening AanvullendPensioenRekening Na uw pensionering wilt u net zo comfortabel blijven leven als u nu doet. U heeft een pensioen opgebouwd, maar dat betekent doorgaans een verlaging van uw inkomen in de toekomst.

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB.

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Speech Joanne Kellermann Pensioenseminar 2014 Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Voor mij is dit een bijzonder moment:

Nadere informatie

Memorandum. Technical Sciences Brassersplein 2 2612 CT Delft Postbus 5050 2600 GB Delft. Aan Bestuur stichting Pensioenfonds TNO. www.tno.

Memorandum. Technical Sciences Brassersplein 2 2612 CT Delft Postbus 5050 2600 GB Delft. Aan Bestuur stichting Pensioenfonds TNO. www.tno. Memorandum Aan Bestuur stichting Pensioenfonds TNO Van Dr. F. Phillipson Onderwerp Risicobereidheidsonderzoek Pensioenfonds TNO Inleiding In de periode juni-augustus 2014 is er een risicobereidheidsonderzoek

Nadere informatie

Financiering van innovaties

Financiering van innovaties Financiering van innovaties Volgorde en taak van financiers en de financiële opties Mark Poldner, directeur Commerciële Zaken Rabobank Noord-Holland Noord 1 Inhoud 2 I Introductie Rabobank Groep 3 Rabobank

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 22 112 Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de Europese Unie Nr. 2008 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan

Nadere informatie

Financieringsmonitor Groei

Financieringsmonitor Groei M200908 Financieringsmonitor Groei Gevestigde bedrijven en snelle groeiers vergeleken Lia Smit Joris Meijaard Zoetermeer, 20 mei 2009 Financieringsmonitor groei Terugval financieringsbehoefte snelle groeiers

Nadere informatie

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 Investeren in vertrouwen Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 1 Pensioenfonds Zorg en Welzijn: het pensioenfonds voor de sector zorg en welzijn Het meerjarenbeleidsplan 2011-2015 beschrijft welke

Nadere informatie

Crowdfunding als spark voor de financiering van duurzame energie innovaties?!!!

Crowdfunding als spark voor de financiering van duurzame energie innovaties?!!! Spark! Crowdfunding als spark voor de financiering van duurzame energie innovaties?!!! Verkenning in opdracht van Rijksdienst voor Ondernemend Nederland!! Mei 2014! !!!!!!!!! Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Growth Masterclass Financieren in nieuwe tijden. 20 mei 2014

Growth Masterclass Financieren in nieuwe tijden. 20 mei 2014 Growth Masterclass Financieren in nieuwe tijden 20 mei 2014 Programma 14.30 Ontvangst 14.45 Opening 15.15 Presentatie ondernemer Richard van Yperen - ITON 16.15 Start Masterclass Financieren in nieuwe

Nadere informatie

Vermogen opbouwen voor aflossen hypotheek

Vermogen opbouwen voor aflossen hypotheek EigenWoningRekening U heeft een inkomen en een eigen woning. En u wilt in de toekomst de hypotheek helemaal of voor een groot gedeelte aflossen, zodat u in uw eigen woning kunt blijven wonen. Vermogen

Nadere informatie

Beleggingsmodel Fondsen

Beleggingsmodel Fondsen Beleggingsmodel Fondsen De meest comfortabele manier van beleggen Steeds afgestemd op het actuele beursklimaat Keuze uit verschillende risico s en rendementen Gecombineerde beleggingsexpertise van ABN

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum. Overheidsondersteuning voor ondernemingsfinanciering

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum. Overheidsondersteuning voor ondernemingsfinanciering > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Strategische review 2013-2017. 14 mei 2013

Strategische review 2013-2017. 14 mei 2013 Strategische review 2013-2017 14 mei 2013 Samenvatting Duidelijke keuze voor positionering als gespecialiseerde, onafhankelijke wealth manager Ons doel is behoud en opbouw van vermogen voor klanten Wij

Nadere informatie

Crowd funding: innovatieve financieringsvorm maakt onstuitbare opmars

Crowd funding: innovatieve financieringsvorm maakt onstuitbare opmars Crowd funding: innovatieve financieringsvorm maakt onstuitbare opmars Ondernemingen komen sinds de bankencrisis moeilijk, of helemaal niet meer aan krediet. Grote bedrijven kunnen dat probleem oplossen

Nadere informatie

Investeren in de zorg

Investeren in de zorg strikt persoonlijk / vertrouwelijk Investeren in de zorg Zorgobligaties 6 november 2012 JBR Corporate Finance bv Dit rapport is auteursrechtelijk beschermd door JBR Corporate Finance bv en gepubliceerd

Nadere informatie

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG PIM DIEPSTRATEN Doorn, 1 december 2015 AGENDA 1 Financieringsstrategie zorginstelling 2 Huidige financiers en het WFZ 3 Perspectief investeerder op de zorgmarkt 4 Alternatieve

Nadere informatie

Uw mening over pensioen

Uw mening over pensioen Uw mening over pensioen Onderzoek naar de risicohouding van pensioenopbouwers en pensioenontvangers van Philips Pensioenfonds mei / juni 2013 Philips Pensioenfonds Inhoud Aanleiding onderzoek Opzet onderzoek

Nadere informatie

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf Januari 2016 Justin Jansen, Erasmus Universiteit Rotterdam Occo Roelofsen, McKinsey & Company Poll: Hoe gaat het met ondernemerschap in Nederland?

Nadere informatie

Duurzame Dialogen. over people, planet, profit

Duurzame Dialogen. over people, planet, profit Duurzame Dialogen over people, planet, profit Sinds 2013 organiseert Delta Lloyd een serie dialogen over duurzaamheid. We willen daarmee inzicht krijgen in actuele ontwikkelingen en trends en tegelijkertijd

Nadere informatie

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Door: Hans Wouters Programma energietransitie Provincie Gelderland Geactualiseerde verdeling 100 mln Verdeling nog te bestemmen revolverende

Nadere informatie

SIS FINANCE. voor professionals door professionals. consulting. interim management. finance professionals SIS. finance

SIS FINANCE. voor professionals door professionals. consulting. interim management. finance professionals SIS. finance FINANCE consulting interim management professionals over sis... duurzame relaties met onze opdrachtgevers gebaseerd op kennis van zaken, commitment en oplossingsgerichtheid. Finance is een middelgroot

Nadere informatie

Uw optimale mix van verzekeren en beleggen

Uw optimale mix van verzekeren en beleggen Uw optimale mix van verzekeren en beleggen 2 Het voordeel van beleggen Wilt u graag geld achter de hand hebben om bijvoorbeeld een reis te maken of als aanvulling op het pensioen? Dan kunt u natuurlijk

Nadere informatie

Financieren anno 2015 BDO M&A - Debt Advisory Strategisch financieringsadvies

Financieren anno 2015 BDO M&A - Debt Advisory Strategisch financieringsadvies Financieren anno 2015 BDO M&A - Debt Advisory Strategisch financieringsadvies drs. Roel van der Sar RC RV Manager Corporate Finance Debt Advisory Introductie drs. Roel van der Sar RC RV Senior Manager

Nadere informatie

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Delta Lloyd Groep Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Aanwezige leden van de Raad van Bestuur Niek Hoek CEO Emiel Roozen CFO Voorzitter van de Raad van

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs. 23 september 2014. Alex Poel. Beleggingsbeleid

Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs. 23 september 2014. Alex Poel. Beleggingsbeleid Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs 23 september 2014 Alex Poel Beleggingsbeleid 1 Achtergrond 2 Dienstverleningsproces 3 Beleggingsbeleid 4 VBA Discussion Paper 5 Kanttekeningen discussion

Nadere informatie

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Persbericht Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Zeist, 28 februari 2013 Het totaal aan vermogen van de door Triodos Investment Management beheerde

Nadere informatie

5 jaar in beeld. www.lifesciencesatwork.nl

5 jaar in beeld. www.lifesciencesatwork.nl 5 jaar in beeld www.lifesciencesatwork.nl Het LifeSciences@work programma Innovaties in de Life Sciences kunnen grote impact hebben voor de samenleving. Het LifeSciences@work programma helpt startende

Nadere informatie

Life Cycling Zwitserleven 21 augustus 2014. Eelco Ubbels Alpha Research

Life Cycling Zwitserleven 21 augustus 2014. Eelco Ubbels Alpha Research Life Cycling Zwitserleven 21 augustus 2014 Eelco Ubbels Alpha Research Beoordeling van Life Cycle fondsen Waar op te letten bij het product van de toekomst? ALPHA RESEARCH EELCO UBBELS RBA Vanmiddag 1.

Nadere informatie

Vermogen opbouwen voor later

Vermogen opbouwen voor later BeleggingsRekening U wilt geld opzij zetten voor later en een vermogen opbouwen. Omdat uw kinderen nog gaan studeren, u graag die verre reis wilt maken, een tweede huis wilt kopen, eerder wilt stoppen

Nadere informatie

Kredietpaspoort De vent, de tent en de cent. Bianca Duiverman Jan Wietsma

Kredietpaspoort De vent, de tent en de cent. Bianca Duiverman Jan Wietsma Kredietpaspoort De vent, de tent en de cent Bianca Duiverman Jan Wietsma Kredietpaspoort De vent Jan Wietsma Bij huidige kredietverstrekking ligt nadruk nog op ratings Het financieringslandschap verandert

Nadere informatie

MKBfinancieringsbarometer

MKBfinancieringsbarometer MKBfinancieringsbarometer Q3 24 2 MKB-Financieringsbarometer Inhoud Omzetgroei- en verwachtingen 4 Medewerkersgroei- en verwachtingen 6 Financieringsbehoefte- en verwachtingen 7 Kennis over financieringsvormen

Nadere informatie

Najaarsseminar VAB Geld als Water

Najaarsseminar VAB Geld als Water Najaarsseminar VAB Geld als Water 7 november 2013 Lodewijk Kolfschoten Stelling 1 Mijn klanten willen alleen maar bankfinanciering Page 2 Crowdfunding Page 3 Wat is crowdfunding? Een alternatieve wijze

Nadere informatie

Persoonlijke ontwikkeling Maatschappelijk verantwoord Zakelijk netwerk Gezelligheid. Ronald Treijtel Crowdfund Coach regio Achterhoek.

Persoonlijke ontwikkeling Maatschappelijk verantwoord Zakelijk netwerk Gezelligheid. Ronald Treijtel Crowdfund Coach regio Achterhoek. Persoonlijke ontwikkeling Maatschappelijk verantwoord Zakelijk netwerk Gezelligheid Ronald Treijtel Crowdfund Coach regio Achterhoek April 2015 Agenda Even voorstellen Crowdfunding in het grote perspectief

Nadere informatie

Nederlanders best bekend met duurzaam beleggen Maar beleggen niet duurzamer dan anderen

Nederlanders best bekend met duurzaam beleggen Maar beleggen niet duurzamer dan anderen Nederlanders best bekend met duurzaam beleggen Maar beleggen niet duurzamer dan anderen Amsterdam, 29 maart 2006 Nederlanders zijn het best bekend met duurzame beleggingsfondsen. Dat blijkt uit onderzoek

Nadere informatie

Europese kapitaalmarktunie

Europese kapitaalmarktunie April 2015 Position paper Europese kapitaalmarktunie Hoe een Europese kapitaalmarktunie kan leiden tot groei van de Europese economie en hoe verzekeraars hieraan kunnen bijdragen. Het Verbond ondersteunt

Nadere informatie

Aan de basis van onze dienstverlening. ligt een transparant en duurzaam beleid. Hoe gaan we met onze klanten om?

Aan de basis van onze dienstverlening. ligt een transparant en duurzaam beleid. Hoe gaan we met onze klanten om? Because we care Onze missie is het realiseren van beleggingsdoelen voor onze klanten door het leveren van duurzame performance, service en advies. Verantwoord in alles wat we doen, blijven verrassen en

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

De toekomst van handelsmissies

De toekomst van handelsmissies De toekomst van handelsmissies 1 Deze rapportage is een uitgave van het lectoraat International Business. Lectoraat International Business School of Business, Media en Recht Windesheim Campus 2-6 Postbus

Nadere informatie

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek KvK Ondernemerspanel onderzoek Smart Industry Algemene gegevens: Start- en einddatum onderzoek: 02-07-2014 tot 22-07-2014 Aantal deelnemende ondernemers: 484 (doelgroep mkb-topsectoren) In dit document

Nadere informatie

VERVANGENDE FONDSEN VOOR DE BLACKROCK FUNDS OF ISHARES

VERVANGENDE FONDSEN VOOR DE BLACKROCK FUNDS OF ISHARES ONDERZOEK NAAR VERVANGENDE FONDSEN VOOR DE BLACKROCK FUNDS OF ISHARES NOVEMBER 2014 Met dank aan: Naar aanleiding van het besluit van BlackRock om per 31 december 2014 de Funds of ishares op te heffen

Nadere informatie

ONDERDEEL VAN EEN GEOLIEDE MACHINE

ONDERDEEL VAN EEN GEOLIEDE MACHINE ONDERDEEL VAN EEN GEOLIEDE MACHINE PENSIOENMANTEL BESCHIKBARE PREMIE 1 november 2013 UW KAPITAAL ZIJN UW MENSEN SPECIAAL VOOR WTG Cappital: een unieke pensioenregeling voor WTG De pensioenregeling bij

Nadere informatie

Workshop Financiering voor technologiebedrijven Financieringsvormen en de voorbereiding van een financieringsaanvraag

Workshop Financiering voor technologiebedrijven Financieringsvormen en de voorbereiding van een financieringsaanvraag Inleiding Programma Aanmelden Route Workshop Financiering voor technologiebedrijven Financieringsvormen en de voorbereiding van een financieringsaanvraag Praktijkworkshop over de moeilijkheden en mogelijkheden

Nadere informatie

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli De weg naar het nieuwe pensioencontract Stichting Pensioenfonds OWASE 18 juli 2013 1/10/2014 Inhoud Samenvatting Conclusies Aanbevelingen Resultaten - per vraag

Nadere informatie

De woningmarkt blijft in beweging, net als onze dienstverlening

De woningmarkt blijft in beweging, net als onze dienstverlening De woningmarkt blijft in beweging, net als onze dienstverlening Onderwerpen 28 april 2016 Nieuwe Steen 3 1625 HV HOORN 0229-234 334 info@bvw.nl www.bvw.nl Ouders kunnen kinderen helpen met de koopwoning

Nadere informatie

Recepten voor succesvol financieren

Recepten voor succesvol financieren Recepten voor succesvol financieren Masterclass Bio Based Economy Utrecht, 15 feb 2013 Annemieke Busch Rol MKB financiering bij AgNL Wegwijzer voor de MKB 'er binnen AgNL op financieringsgebied. Borgstellingskrediet,

Nadere informatie

De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA s-gravenhage Directie Algemene Economische Politiek Bezoekadres Bezuidenhoutseweg

Nadere informatie

Opinieonderzoek toekomst financiële sector

Opinieonderzoek toekomst financiële sector Opinieonderzoek toekomst financiële sector Presentatie afsluitende bijeenkomst 24 november Lessen en vragen voor de toekomst Martijn Lampert 1 Vertrouwen Betekenis (Van Dale): 1. Met zekerheid hopen 2.

Nadere informatie

ondernemend investeren en coachen

ondernemend investeren en coachen ondernemend investeren en coachen Informal Investment Services ondernemend investeren en coachen U bent ondernemer of topbestuurder. U heeft uw onderneming succesvol verkocht of u bent teruggetreden uit

Nadere informatie

Alles verantwoord op scherp zetten met respect voor bestaande goede relaties, dus.

Alles verantwoord op scherp zetten met respect voor bestaande goede relaties, dus. Renewal & Adjustment Renewal & Adjustment betekent voor u: 1. Het beste aanbod verkrijgen van de partij van uw keuze; 2. optimale verhouding van kosten en opbrengsten; 3. maximale grip op risico' s en

Nadere informatie

Financiering in het MKB anno 2015 Pieter van den Berg

Financiering in het MKB anno 2015 Pieter van den Berg Financiering in het MKB anno 2015 Pieter van den Berg Kredietverlening kleine kredieten sterk afgenomen 9 december 2014 0,00% Kwartaalgroei kredietvolume MKB naar omvang lening 2013 K4 t.o.v. 2013 K3-0,20%

Nadere informatie

Behoefteonderzoek MKB Financiering. 22 maart 2016 BCDN Werner Käller

Behoefteonderzoek MKB Financiering. 22 maart 2016 BCDN Werner Käller Behoefteonderzoek MKB Financiering 22 maart 2016 BCDN Werner Käller Inhoud Pitch 1. Het behoefteonderzoek 2. Financieringsbehoefte Zzpér / Klein MKB 3. Bekendheid en gebruik financieringstypen 4. Opmerkelijke

Nadere informatie

Growth Capital Fund BV

Growth Capital Fund BV Growth Capital Fund BV Groei en ondernemen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Groeibedrijven vormen een belangrijke aanjager van de economie. Sommige bedrijven groeien spectaculair, anderen laten

Nadere informatie

Hét middellange krediet voor uw bedrijfsinvesteringen.

Hét middellange krediet voor uw bedrijfsinvesteringen. Hét middellange krediet voor uw bedrijfsinvesteringen. Brede kennis en ervaring in zowel de financiële wereld als het ondernemerschap is de basis van het MKBi Groeifonds Geef het mkb de juiste impuls met

Nadere informatie

Financiering niet-daeb activiteiten Nadere uitwerking MIF

Financiering niet-daeb activiteiten Nadere uitwerking MIF Financiering niet-daeb activiteiten Nadere uitwerking MIF Het samenbrengen van woningcorporaties met private financiers en beleggers Persoonlijk en vertrouwelijk Real Estate Advisory Niet-DAEB activiteiten

Nadere informatie

Financiering van herontwikkeling van bedrijfsmatig vastgoed. Presentatie N.V. Ontwikkelingsmaatschappij Utrecht (NV OMU) Cees Busscher

Financiering van herontwikkeling van bedrijfsmatig vastgoed. Presentatie N.V. Ontwikkelingsmaatschappij Utrecht (NV OMU) Cees Busscher Financiering van herontwikkeling van bedrijfsmatig vastgoed Presentatie N.V. Ontwikkelingsmaatschappij Utrecht (NV OMU) Cees Busscher Datum: 2 juni 2015 1. Inleiding 2. De markt 3. Doelstelling OMU 4.

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief NUMMER 12 > JAARGANG 8 > SEPTEMBER 2011 inhoud > De financiële situatie bij pensioenfondsen [p.1] Pensioenleeftijd 65 jaar, wat als ik eerder

Nadere informatie