platform voor geloof en politiek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "platform voor geloof en politiek"

Transcriptie

1 platform voor geloof en politiek verbonden met GroenLinks maart 2008 i n d i t n u m m e r : Multiculti in Rotterdam Windmolens op kerkelijk erf Sociale markteconomie is christelijk

2 INHOUD COLOFON 4 Multiculti 6 Dick 8 Waarom 9 De 10 in Rotterdam Confrontatie met een kopje thee erbij van Elk wil windturbines op kerkelijke erven Windmolens leggen geen windeieren gaan goede mensen eerder dood dan slechte? Andere Wang Armen wegcijferen Johan Graafland wil dat economen een bredere blik ontwikkelen Christelijke visie leidt tot sociale markteconomie 11 Fotomiddenpagina s Werkende vrouwen in de jaren veertig De zachte krachten zullen zeker winnen Wet Maatschappelijke Ondersteuning in de Amsterdamse praktijk Het is een wonder dat ik nog rechtop kan staan 19 Commentaar We komen van onze leiders, eenmaal verkozen, nooit meer af 20 Exegese Zoelaikha: verliefd op de profeet Joesoef Agenda/Onder ogen Column De verlichte zelfmoordterrorist Bestuur en redactie open voor uitbreiding De stuurgroep het bestuur van het platform De Linker Wang en de redactie van het tijdschrift willen graag de gelederen uitbreiden met nieuwe leden. Voor de stuurgroep ligt betrokkenheid bij of belangstelling voor religie(s) en progressieve politiek voor de hand; organisatorische vaardigheden strekken tot aanbeveling. Voor een redactielid is enige journalistieke ervaring wenselijk, en daarnaast betrokkenheid bij het aandachtsveld en enig zicht op de ontwikkelingen op het gebied van religie en politiek. Voor meer informatie kunt u gebruik maken van het centrale mailadres: De Linker Wang verschijnt 5 x per jaar. Eindredactie: Herman Radstake. Redactie: Theo Brand, Hans Feddema, Christian Jongeneel, Ma rian ne Mak, Cor Ofman. Aan dit nummer werkten mee: Hub Crijns, Martha Frederiks, Hans Meek, Ank Muller en Jet Schouten. Commentaartekening: Maarten Wolterink Omslagfoto: Edwin van Eis. Foto uit het boekje Zelf zorgen. Amsterdammers over de zorg die zij nodig hebben en verlenen, van de Amsterdamse diaconie (zie pag 16). Opmaak: Leonard de Vos / Upset Grafisch Servicebureau; druk: USP, Utrecht. Redactie-secretariaat: Herman Radstake, Oude Houtensepad 68, 3582 CX Utrecht. Abonnee-administratie: De Linker Wang, Tarthorst HM Wageningen. Betalingen en donaties: Postbank De Linker Wang Leiden o.v.v. Abonnement De Linker Wang of Donatie De Linker Wang. Abonnement: a 12,50 per jaar. Los nummer: a 2,50 excl. portokosten. Web-redactie: Theo Brand, Herman Radstake. Internet: De Linker Wang wordt gedrukt op geheel gerecycled papier (reviva print). Bezoek ook eens de internetsite van De Linker Wang: Herinnering Heeft u al getekend? 2

3 Redactioneel Een van de nevenactiviteiten van de eindredactie van dit blad is samenstellen van de pagina met de agenda achterin. Gelukkig weten steeds meer geestverwante organisaties en mensen het adres van De Linker Wang te vinden. Hierdoor heb ik altijd een aardige collectie aankondigingen in de elektronische brievenbus. Ook de digitale boekenleggers van geestverwante internetsites zijn een dankbare bron. Behalve in het blad kunt u van de resultaten gebruik maken via de site van het platform. Hoopgevend is het groeiend aantal mensen en organisaties dat actief is voor doelen die ook de leden van ons platform na aan het hart liggen. Vreedzaam en geweldloos zoeken naar oplossingen van conflicten, zorg voor kwetsbare mensen, vluchtelingen, asielzoekers, armen, in Nederland en in ontwikkelingslanden, kiezen voor milieu en duurzaamheid, voor eerlijke verdeling van welvaart, bereid zijn tot consuminderen. Om maar een willekeurige greep te doen uit de onderwerpen waarvan we denken dat die een betere wereld dichterbij brengen. Verreweg de meerderheid van deze organisaties en mensen hebben geen uitgesproken religieuze binding. Ik vermoed dat mensen die zich door hun (christelijk) geloof laten inspireren tot progressieve maatschappelijke en politieke activiteiten zich vaak wel hierbij aansluiten, maar niet gauw te koop lopen met hun drijfveren. Religie als drijfveer is in deze tijd ook niet zo populair. En het gaat hen er natuurlijk vooral om dat gedaan wordt wat er gedaan moet worden, ongeacht de motivatie. Ik vind deze onzichtbaarheid ook een mooie en passende manier om zout van de aarde te zijn (Matt 5:13). Het is jammer dat de onzichtbaarheid van progressieve gelovigen uit de christelijke traditie leidt tot een eenzijdig beeld van die traditie in het openbare leven. Afgaande op sommige politici en media gaat het in religie niet alleen de christelijke vooral om irrationele zaken, om machtsvertoon en/of om morele verboden op vrijwel al het lekkers dat de moderne westerse welvaart mensen te bieden heeft. Met als uiterste angst dat een religie erin slaagt om die verboden tot regeringsbeleid te maken. Toegegeven: er zijn recente schrikbeelden van. Maar de Nederlandse kerken geven de indruk zichzelf gevangene te hebben gemaakt van die angst door zich zelden over politiek, zelfs niet maatschappelijk visionair meer uit te spreken. Het zicht op het Koninkrijk lijkt vertroebeld. Enig tegenwicht lijkt me wenselijk. Ideeën om dit tegenwicht onder de aandacht te brengen mensen, activiteiten, misstanden die (zouden moeten) worden aangepakt, manieren en visies om dat te doen zie ik graag in de digitale brievenbus van De Linker Wang tegemoet. We hopen dat dit nummer u inspiratie biedt. Herman Radstake eindredacteur 3

4 Multiculti in Rotterdam Confrontatie met een kopje thee erbij Christian Jongeneel In de multiculturele samenleving lijkt een enorme kloof te gapen tussen enerzijds Nederlanders die zich in hun identiteit bedreigd voelen en anderzijds allochtonen en kosmopolitische Nederlanders. De ene groep wil confrontatie, zo wil het cliché, de andere thee drinken. De oplossing ligt als altijd in het midden, maar politici kunnen beter een gecontroleerde confrontatie aangaan, dan al te opzichtig het compromis zoeken. Op 9 februari 2006 ging Dona Daria open, een fusie van vijf allochtone vrouwenorganisaties en het vrouwenhuis Rotterdam. Er was een fraai pand ingericht, de hapjes waren klaar en in een bijzaaltje stond een groep nerveuze meisjes in klederdracht gereed voor een dansje. Toen was het woord aan de wethouder, Marianne van den Anker, van Leefbaar Rotterdam (LR). Iedereen hield zijn hart vast. Wat voor verschrikkelijke dingen zou ze gaan zeggen? Van den Anker maakte van haar hart geen moordkuil. Ze was blij dat de zes groepen nu eindelijk bij elkaar zaten, want dat was toch veel beter dan allemaal in eigen culturele kring blijven hokken. En als de groepen niet hadden willen meewerken, had ze toch echt de subsidies ingetrokken. Hagenezen De stemming raakte wat bedrukt, harde woorden pasten niet op een feestje. Pas toen Van den Anker vertrokken was, werd het gezellig. Twee jaar later is iedereen aan de nieuwe situatie gewend. Met haar harde ingreep heeft Van den Anker bevolkingsgroepen bij elkaar gebracht die voorheen nauwelijks contact met elkaar hadden. Diezelfde Van den Anker werd door premier Balkenende op de vingers getikt, toen ze een verband legde tussen de islam en onrecht jegens vrouwen. Dat was bij gelegenheid van een van de islamdebatten, de confronterende dialogen die het college onder leiding van LR met de moslimgemeenschappen in de stad was aangegaan. Daarvoor had het ook niet geschroomd Tariq Ramadan uit te nodigen, een moderne moslimfilosoof wiens standpunten niet altijd van controverse ontbloot zijn. Als er maar onverbloemd gedebatteerd werd. Die debatten brachten ook de opkomst van een nieuwe generatie jonge moslims en moslima s, die niet bang waren zich verbaal luid te weren. Achteraf constateerden velen dat de toon van de discussie op gezette tijden behoorlijk onaangenaam geweest was, maar dat het wel louterend gewerkt had. Subsidieclubje Met de opkomst van het Fortuynisme heeft een grote groep mensen die zich gemarginaliseerd voelt, voor het eerst een competente stem in de politiek gekregen. En ze zijn boos, vooral op de PvdA, de partij die hen naar hun gevoel in de steek liet, omdat haar elite een nieuwe groep minderbedeelden ontdekt had die emancipatie behoefde. Op gemeentelijk niveau was de doorbraak in Rotterdam het zichtbaarst. Leef- 4

5 baar Rotterdam zette een toon jegens allochtonen die confronterend was, maar zette evengoed de openlijke racist subiet uit haar fractie (Michiel Smit van het latere Nieuw Rechts). De retoriek oversteeg vaak het beleid. De moskeekoepel Spior, bijvoorbeeld, werd weliswaar voortdurend denigrerend als subsidieclubje weggezet, maar die subsidie werd niet ingetrokken. De roep daarom kwam pas nadat het college feitelijk al gevallen was door het wegzenden van wethouder Marco Pastors, de voorman van Leefbaar Rotterdam, en Spior daar wat al te opzichtig mee vergenoegd was. Het chronisch linkse Amsterdam heeft nooit geld willen uittrekken voor een moskeeplatform om moslims eenduidig te kunnen benaderen. Inmiddels zit er in Rotterdam een nieuw college, waarin de PvdA de boventoon voert. GroenLinks-wethouder Orhan Kaya heeft Tariq Ramadan als hoogleraar naar de Erasmus Universiteit gehaald, tot groot ongenoegen van LR. Wat een paar jaar geleden een nuttig instrument leek, is nu verdacht geworden. Dat kun je hypocriet noemen, maar er valt wel wat voor te zeggen. LR moet nu eenmaal alle mogelijkheden aangrijpen om haar achterban het gevoel te geven dat ze vertegenwoordigd wordt. Toen een PvdA-raadslid ondanks het idee opperde om op het Afrikaanderplein, in het hart van arbeiderswijk Feijenoord, een standbeeld neer te zetten voor de gastarbeider, pleitte LR in plaats daarvan voor een standbeeld voor de verdreven Nederlander. In feite doet LR daarmee precies hetzelfde als de PvdA in de vorige periode: het reflexmatig en verontwaardigd opnemen voor de groep die zij wil emanciperen. De toon van het maatschappelijke debat (buiten de raadszaal) lijkt verzacht, omdat de achterban van LR niet over Spior-achtige middenveldstructuren beschikt of de steun van een intellectuele elite die de media kan mobiliseren. Maar dat maakt de onvrede er niet minder op. Op landelijk niveau heeft het Fortuynisme, na het debacle met de inderhaast in elkaar geknutselde LPF, nog niet echt een stem gekregen. Rita Verdonk lijkt een goede kandidaat, al vallen vragen te stellen bij haar competentie, gezien haar falen bij het implementeren van een door een PvdA er opgestelde vreemdelingenwet. Geert Wilders is wel competent, in de zin dat hij er namens zijn achterban goed in slaagt zijn punten op de politieke agenda te krijgen, maar is tegelijkertijd zo weinig pragmatisch dat zijn kansen daadwerkelijk iets gedaan te krijgen nihil zijn. Verdonk lijkt duidelijker te zien welke (internationale) rechtsregels de grenzen vormen van het denkbare. Proefkamer Aangezien Rotterdam de proefkamer is geweest van de confronterende aanpak van de multiculturele samenleving, is het goed om eens te kijken wat die benadering daar heeft opgeleverd. Dat beeld is zeker niet op alle fronten negatief. De belangrijkste constatering moet zijn dat het voor het daadwerkelijk gevoerde beleid niet bijster veel uitmaakt, mede door de aanwezigheid van CDA en VVD in beide coalities. Zij vormen een rem op al te wilde plannen. Het belangrijkste resultaat lijkt te zijn dat een grote groep ontevreden autochtonen weer het gevoel heeft vertegenwoordigd te zijn. Zij hebben de retoriek van LR jegens de multiculturele samenleving niet als negatief ervaren, maar juist als een positieve boodschap over een samenhangende samenleving. Dat is een essentiële constatering: niet de noodzaak van samenleven zelf stond ter discussie, maar de manier waarop. Voor de allochtonen was het uiteraard geen leuke tijd, maar ze hebben hem glansrijk doorstaan en zelfs nieuwe krachten opgedaan, met name doordat een nieuwe generatie de gelegenheid kreeg zich te manifesteren, op een manier die bovendien beter aansluit bij de manier van communiceren van de autochtone Rotterdamse wijkbewoners: recht voor z n raap. Belangrijk hierbij was dat zij wisten niet alleen te staan. Er was een vocale oppositie in de gemeenteraad en de deelgemeenten waren bijna zonder uitzondering in linkse handen. Bij de volgende verkiezingen kon een omslag volgen (hetgeen ook gebeurde). Het is niet ondenkbaar dat juist de felle oppositie tegen LR haar islamdebatten tot een succes gemaakt hebben. Inmiddels is een omgekeerde situatie ontstaan, waarbij de druk weer even van de allochtonen af is, terwijl de LR-achterban reikhalzend uitkijkt naar de volgende verkiezingen, waarbij ze allicht weer het heft in handen krijgt. Uiteraard is dit geen ideale situatie. Het ware beter als iedereen graag bij elkaar over de vloer kwam. Maar dat is niet zo. Een aanzienlijk deel van de allochtonen begeeft zich liefst in eigen kring en slechts om voornamelijk functionele redenen in de rest van de samenleving. Een aanzienlijk deel van de autochtonen ziet zijn traditionele leefwijze bedreigd, de wijk en haar school verkleuren, en constateert vanuit dit 5 oogpunt terecht dat de samenhang vroeger beter was. Haarfijn De vraag is dan ook hoe om te gaan met verschillen van inzicht die voor ten minste een deel fundamenteel onverenigbaar zijn, tenzij je grootschalige mentaliteitsverandering als een optie ziet. Rechts in de buurt van Geert Wilders zoekt het het liefst in het verwijderen van de nieuwe elementen uit de samenleving. Links heeft de neiging om het bestaan van een forse groep autochtonen met ressentimenten eerst te ontkennen en als dat niet meer kan te proberen haar te bestrijden. Vanuit de linkse benadering zouden ze dus eigenlijk niet moeten bestaan, mensen die de multiculturele samenleving niet zien zitten. Dat wordt door die mensen haarfijn aangevoeld en leidt tot vergelijkbare sentimenten van zich niet welkom voelen in Nederland. De linkse noch de rechtse positie is realistisch. Beide groepen zullen blijven bestaan en vermoedelijk nog enige decennia cultureel onverenigbaar zijn. Beleid focust zich echter vrijwel exclusief op de allochtonen, zeker als links aan de macht is. Dat versterkt de boosheid van de autochtone groepen die zich, op wat voor manier ook, achtergesteld voelen. Integratiebeleid dat zich vooral op allochtonen richt, kan daardoor per definitie niet succesvol zijn, omdat een fiks deel van de ontvangende samenleving zich verzet. Daar waar de maatschappelijke confrontatie bestaat, is het onvermijdelijk en zelfs noodzakelijk dat die in de politiek gespiegeld is. Dat is precies wat zich in Rotterdam afspeelt. Het beleid komt weliswaar steeds ongeveer in het midden uit, maar de confronterende toon eromheen is een uitlaatklep. Het zou voor het beleid vermoedelijk niet zoveel uitmaken als de politieke partijen hun strijdbijl begroeven en gezamenlijk beleid gingen maken, maar dat zou ook de beruchte kloof tussen burger en politiek vergroten. Waar verzoening op korte termijn geen optie is, is gecontroleerde confrontatie het beste alternatief. Het geeft beide groepen uitzicht op macht, in handen van politici die zich ondubbelzinnig aan hun zijde scharen. Dat vraagt van die politici niet zozeer dat ze zich inhouden, als wel dat ze regelmatig een kopje thee met elkaar drinken. Het zal niet altijd leuk zijn, maar het resultaat telt.

6 Dick van Elk wil windturbines op kerkelijke erven Windmolens leggen geen windeieren Hans Meek Wat kunnen kerken bijdragen aan een beter klimaat? Ze kunnen natuurlijk in preek en publiek spreken pleiten voor zuinigheid op de schepping, rapporten uitbrengen en gesprekgroepen organiseren. De meeste kerken hebben er wel een instituutje of een commissie voor opgericht. Maar hoe klimaatbewust zijn ze zelf in hun gedrag? Stuurgroeplid Hans Meek sprak met Dick van Elk, die het plan heeft geopperd om windmolens op de kerkelijke gronden te plaatsen. Om hem te spreken, is het openbaar vervoer nauwelijks een optie. Hij woont en werkt in Reeuwijk, midden in het groene hart van (Zuid-)Holland, maar om in dit rustieke, waterrijke dorpje te komen is de auto over de drukke A12 helaas noodzakelijk. Nog een anticlimax is het industrieterrein waar Van Elk zijn werkkamer heeft. Van Elk is voorzitter van de coöperatieve vereniging de Windvogel, die momenteel vier windmolens exploiteert in het westen van Nederland. Van Elk spreekt liever van windturbines, want anders dan de traditionele Hollandse toeristentrekkers die water of meel maalden, wekken deze windmolens elektriciteit op. Omdat dit erg goed gaat, probeert Van Elk de laatste jaren meer organisaties, groepen en gemeenten enthousiast te maken voor windenergie en windturbines. Eén van zijn plannen is om windturbines op kerkelijke gronden te plaatsen en te exploiteren. Van Elk ontpopt zich als een ware verkoper, die zijn waar zo gemakkelijk en vlot aanprijst dat de luisteraar het gevoel bekruipt: Zo mooi kan het niet zijn, er zal vast wel iets niet kloppen, we moeten de kleine lettertjes nog maar eens goed doornemen. Maar alle kritische vragen voorziet hij van een overtuigend en met getallen onderbouwd antwoord. Zo nodig legt hij alles graag nog een keer uit, met het enigszins sceptische geduld van een leraar die voor de veertigste keer de lesstof behandelt met weer een nieuwe klas. Maar hij doet het toch maar, helder, duidelijk en ervaren, terwijl de gevolgen van een recent herseninfarct nog enigszins hoorbaar zijn. Eigenlijk moet hij het rustiger aan doen, maar daar is deze gereformeerde broeder niet de man naar. Er moet nog veel te veel aan de wereld worden verbeterd. Energielobby Voor Van Elk begon het met het conciliair proces in de jaren tachtig van de vorige eeuw. In een gespreksgroep in Reeuwijk wilden de deelnemers niet alleen praten, maar ook iets concreets doen. De handen uit de mouwen. En dan niet ergens tegen ageren of protesteren, niet als luis in de pels, maar iets positiefs van de grond tillen. De waarschuwingen van de Club van Rome waren hier duidelijk niet aan dovemansoren gericht: Het energieprobleem zou weldra de heelheid van de schepping uitermate gaan bedreigen, dus daar lag de kern. Er moest gezocht worden naar duurzame energie, en wat ligt er in Nederland dan meer voor de hand dan windmolens? Rond 1900 stonden er in Nederland zo n tienduizend windmolens, weet Dick van Elk. Dus wat is er Hollandser en beter? Over horizonvervuiling hoorde je toen nog niet. Die term is later uitgevonden om de commerciële belangen te dienen van de olie-, gas- en kolenexploitanten. Dick schudt met gemak anekdotes uit zijn mouw over hoorzittingen waar plannen voor windturbines werden besproken en waar steeds dezelfde argumenten werden herhaald over onveiligheid (wieken zouden kunnen afvallen), lawaai en horizonvervuiling. Maar ja, het enige alternatief van de fossiele energielobby op termijn is kernenergie, en een kerncentrale wil ook niemand in zijn achtertuin en heeft veel meer risico s. Als dat eenmaal duidelijk is, slaat de stemming meestal duidelijk om ten gunste van windturbines, zo heeft Dick ervaren. Eindig en onveilig Van Elk is een fervent tegenstander van fossiele energie en kernenergie, en ziet ook niet veel in bio-energie. De bezwaren van fossiele energie zijn duidelijk: CO 2 - vervuiling die leidt tot opwarming van de aarde, klimaatverandering en het stijgen van de zeespiegel. Bovendien: de voorraad is eindig, waardoor er steeds meer strijd geleverd zal gaan worden om het 6 steeds schaarser en duurder wordende product, of het nu om olie, kolen of gas gaat. Misschien duurt het nog 20 of 50 jaar, misschien nog 100, maar dan is echt alles op wat ook maar enigszins exploiteerbaar en betaalbaar is. CO 2 opslag vindt hij tijd- en geldverspilling. Hij beschouwt het hooguit als een zeer kostbare, tijdelijke oplossing voor een jaar of tien, maar dan zitten echt alle gasvelden propvol, als het al technisch uitvoerbaar en veilig is. Wat kernenergie betreft maakt Dick zich geen enkele illusie over de veiligheid van afvalopslag op de lange termijn: ooit komt het vrij, met desastreuze gevolgen voor de gehele schepping. Bij bio-energie is Van Elk bezorgd over de schaduwzijde ervan: concurrentie met voedselproductie, verdwijnen van regenwouden en andere natuurgebieden, etc. Prijsafspraken Dick van Elk draait de zaken liever om: waarom zo moeilijk doen over allerlei onveilige of beperkte mogelijkheden als er zon- en windenergie te over is, die we kunnen gebruiken zonder gevaarlijk afval en dreigende schaarste. Hij rekent het snel voor: De totale hoeveelheid zonenergie die er per jaar op de aarde wordt ingestraald is ongeveer tien keer groter dan de totale hoeveelheid fossiele energie op aarde en ongeveer en keer groter dan het huidige jaarlijkse energieverbruik op aarde. Van Elk: Dus vrijwel onbeperkt. In 3 en een half uur straalt de zon genoeg energie in op de aarde voor ons totale jaarverbruik! Díe energie moeten we dus gebruiken en exploiteren. Dat zal vooral moeten gebeuren door zonnecellen of wellicht nieuwe, nog te ontwikkelen technieken, maar een deel kan ook gebruikt worden als windenergie, een directe en natuurlijke omzetting van zonenergie op aarde. De totaal beschikbare hoeveelheid windenergie is ongeveer 10 maal het totale huidige energieverbruik op aarde. Om misverstanden te voorkomen: niet alle beschikbare windenergie kan ook geëxploiteerd worden, maar een behoorlijk deel wel, zeker in Nederland. Zet Nederland zo snel mogelijk vol met windturbines, vindt Van Elk daarom. In

7 opnieuw een rekensom toont hij aan dat een windturbine in Nederland heel goed rendabel kan zijn (zie kader). Er lijkt geen speld tussen te krijgen, maar er blijken toch nog wel een paar addertjes onder het gras te zitten. Prijsafspraken met ENECO of NUON voor geleverde energie zijn er (nog) niet, en daar hangt de berekende netto-opbrengst enigszins van af. Tenminste, als je het overschot aan opgewekte energie aan deze maatschappijen wilt verkopen. Dat hoeft natuurlijk niet als je als exploitant zelf voldoende directe afnemers hebt. Prijsafspraken over lokaal netwerkgebruik zijn er evenmin, maar met een beetje maatschappelijke en politieke wil zijn die gemakkelijk te regelen. Hierover is de coöperatie momenteel in onderhandeling. Grote steun hierbij is dat de NMA onlangs de coöperatie heeft goedgekeurd en gecertificeerd. Ze mag nu serieus meepraten op de energiemarkt. 35 miljoen huishoudens Wat wil Van Elk nu met de kerken? Deze vraag ontsteekt in hem pas echt het heilige vuur. Wij hebben toch de opdracht tot rentmeesterschap gekregen? We moeten de aarde bewerken en bewaren, dus niet ten gronde richten met broeikasgassen en andere vervuiling. Zon- en windenergie is schoon, dus waar wachten we nog op? De kerken moeten toch de voortrekkers zijn in het behouden van de heelheid van de schepping? Dus: actie. De Nederlandse kerken hebben in totaal ruim hectare grond in bezit en ruim twee miljoen huishoudens zijn lid. Als je één turbine op elke twee hectare zou zetten, is er plaats voor ruim molens, die ruim 35 miljoen (!) huishoudens van elektriciteit kunnen voorzien. En dan hoef je nog niets aan energiebesparing of bezuiniging te doen, wat natuurlijk heel wel mogelijk is. Als we nu in eerste instantie zouden streven naar de energievoorziening van alleen de kerkelijke huishoudens door windturbines op kerkelijke gronden, zouden er zo n 1200 windmolens nodig zijn gemeenten of groepen die samen met de Windvogel of in eigen beheer een windturbine exploiteren. En jaarlijks houden ze er nog een ruim bedrag aan over voor goede doelen en kerkelijke activiteiten denk aan het klimaatfonds als alle opgewekte elektriciteit inderdaad voor de marktconforme prijs van 20 eurocent per kilowattuur verkocht kan worden. Met dit plan gaat Dick van Elk nu al jaren de boer op. Met zijn coöperatieve vereniging heeft hij bewezen dat zijn voorstellen en berekeningen reëel zijn. Hij probeert burgerlijke en kerkelijke gemeenten te stimuleren om windturbines te bouwen en te exploiteren. Zijn coöperatie De Windvogel wil daar graag bij helpen. Zij wil groepen die zelf een eigen coöperatie en windturbine willen oprichten met raad en daad terzijde staan in keuze van windmolen, technische, organisatorische en juridische aspecten. Beter nog lijkt het hem dat groepen die een windturbine zien zitten en grond beschikbaar hebben zich aansluiten bij de Windvogel. Zij hoeven dan alleen maar hun grond ter beschikking te stellen (per turbine is feitelijk maar een klein stukje nodig) en voor voldoende huishoudens te zorgen die energie van De rekensommen van Dick van Elk hun turbine willen betrekken. De medewerkers van de Windvogel regelen verder alles in overleg met een plaatselijk comité. Geld is geen probleem. Elke groene bank investeert graag in windturbines, zo is Dick s ervaring. Een coöperatie vindt hij eigenlijk de enige juiste, dat wil zeggen een christelijk verantwoorde organisatievorm: het is democratisch, iedereen is medeverantwoordelijk en betrokken bij alle processen en risico s, het vereist samenwerking en vertrouwen. Zijn dat nu niet christelijke waarden en normen bij uitstek en zou het niet prachtig zijn als we die op deze manier weer zouden kunnen oefenen en toepassen? Lees verder op pagina 8, onderaan De huidige generatie windturbines twee megawatt levert in de Nederlandse weersomstandigheden ongeveer vijf miljoen kilowattuur per jaar per turbine. Een Nederlands gezin gebruikt per jaar gemiddeld 3300 kilowattuur voor verwarming, koeling, verlichting, wasmachine, stofzuiger, internet, etc. Een turbine kan dus zo n 1500 huishoudens van voldoende elektriciteit voorzien. De prijs per kilowattuur is momenteel in Nederland rond 20 eurocent. Per jaar betalen die 1500 huishoudens samen ongeveer een miljoen euro voor hun elektrische energie. Voor dat bedrag is prima een windturbine te bouwen en te exploiteren. De genoemde windturbine kost ongeveer 2,5 miljoen Euro en heeft een verwachte levensduur van ongeveer 10 jaar (ronde getallen zijn afrondingen voor het rekengemak). Rente, aflossing en onderhoud kosten per turbine ongeveer Euro. Ongeveer Euro gaat naar kosten van beheer, gebruik van het lokale elektriciteitsnet en belasting. Jaarlijks blijf dan zo n Euro over die de exploitant kan investeren in bijvoorbeeld zinvolle duurzame of sociale projecten naar eigen keuze. Reken je de CO 2 -besparing mee (30 Euro per ton CO 2 ), dan komt daar nog eens ruim Euro bij. Bovendien is de regering van plan om een energietransitiebelasting te gaan heffen (overigens vooral om te investeren in CO 2 -opslag!) van 100 Euro per persoon. Die spaar je als gebruiker van windenergie ook mooi uit. 7

8 Waarom gaan goede mensen eerder dood Cor Ofman dan slechte? Waarom gaan goede mensen eerder dood dan slechte? Die vraag had ik nog niet eerder gehoord. Hij kwam uit de mond van een vluchteling die al een tijd geleden de procedure had verloren en in vreemdelingenbewaring had gezeten. En die vervolgens weer op straat was gezet omdat hij niet naar zijn eigen land kon worden uitgezet. Een paar jaar eerder had ik hem doorverwezen naar een vluchtelingenorganisatie. Hierdoor was hij uit mijn zicht verdwenen. Ze hadden hem onderdak geboden. In een huis met andere vluchtelingen. Hij had geen contact met de andere bewoners. Hij leefde op zijn eigen kamer met een tv als gezelschap. Of ze samen hadden gekookt? Nee, hij had zijn eigen eten klaargemaakt. Wat voor eten? Meestal brood. Van geld had hij geen benul. Dat bleek toen ik hem verschillende bankbiljetten liet zien: een biljet van vijf euro was small en, na enig vergelijken, een biljet van tien euro big. Hoe was zijn procedure verlopen? Hij had geen idee. Na zeven maanden had hij de kamer moeten verlaten. Hij had een andere Afrikaan ontmoet, die in een AZC verbleef. Daar kon hij een dag of veertien slapen, stiekem natuurlijk. Maar het AZC was gesloten. Hij kon terecht bij een man uit Azië. In ruil voor schoonmaakwerk kon hij bij hem in huis slapen en eten. Tot hij bij een toevallige controle werd gearresteerd en in vreemdelingenbewaring kwam. Daar leerde hij wat Engelse woorden. Een advocaat kreeg hem vrij omdat de IND had beweerd dat hij alles goed had begrepen. Maar dat was niet een beetje, maar vér bezijden de waarheid. Dat kon zelfs ik vaststellen. Want de communicatie met hem verliep uiterst moeizaam, simpelweg omdat hij wel het Swahili uitstekend beheerst, maar niet veel verder kwam dan zo n veertig Engelse woordjes. En communiceert niet vlot. Hij had in de gevangenis geleerd te schrijven. Of hij zijn naam kon schrijven. Hij pakte zijn ontslagbewijs en kopieerde zijn achternaam, zijn voornaam en mannelijk. Zonder voorbeeld kwam zijn naam er verkeerd gespeld uit. Feitelijk analfabeet dus. Hoe kom je dan achter zijn levensverhaal? Zal vergevingsgezindheid ooit voor deze kindsoldaat gelden? Ik vroeg hem of hij ook nog in een ander land had gewoond dan in zijn land van herkomst. Rwanda, was het antwoord. Hoe oud hij toen was? Elf. Tellend vanaf zijn geboortedatum kwam ik tot de conclusie dat hij tijdens de genocide van 1993 in Rwanda moest hebben verbleven. Een gebaar van schieten met een wapen en dead people deed me vermoeden dat ik wellicht met een kindsoldaat van doen had. Gelukkig ken ik een andere vluchteling die Swahili spreekt. Die was bereid om te tol- ken. In het gesprek kwam het hoge woord er uit. Na aanvankelijk meegelokt te zijn onder het mom van werk had hij eerst op wat vee gepast, maar was hij gaandeweg onderdeel geworden van een militie die hem en zijn kompanen drogeerde en tot moordmachines had gemaakt. Wat begon als een vlot gesprek in vloeiend Swahili ging steeds meer hakkelend en stotend. Hij begon te trillen, kon zijn knieën niet meer in bedwang houden. Hij had mensen moeten doden, achttien, negentien. Een paar kameraden, die probeerden te ontsnappen, waren teruggehaald, in de knieën geschoten, vastgebonden in een hut, die vervolgens in brand was gestoken. Als afschrikwekkend voorbeeld. Hij had er tijdens zijn nader gehoor bij de IND nooit over durven praten, bang om direct teruggestuurd te worden. Waarom, vroeg ik me af, was er door anderen nooit doorgevraagd? Hij had regelmatig nachtmerries. Droomde van mensen die de keel werd afgesneden. Van een in brand gestoken kerk. Hoofdpijn. Paracetamol kon misschien de acute pijn verdrijven, maar niet de achterliggende gedachten. Een beschadigde jongen. Hij doet geen vlieg kwaad. Als hij geen tv kijkt voetbal is favoriet is hij in zichzelf gekeerd. En toch kwam er zomaar een vraag uit: Waarom gaan goede mensen eerder dood dan slechte? Waarom hij dat vroeg? Omdat hij zichzelf als slecht beschouwde. Waarom? >> Windmolens leggen geen windeieren >> Mondjesmaat Hij is bij de voorzitter van de PKN geweest, bij Kerk en Milieu, bij de stichtingen Kerk en Grond en Kerk en Energie, bij het klimaatfonds van KerkinAktie, bij diverse plaatselijke kerkelijke gemeenten, steeds met hetzelfde vuur en enthousiasme. Is dit nu niet de nieuwe missie bij uitstek van de kerken? Het geeft weer een voorbeeldfunctie aan de kerken, intensiveert hun maatschappelijke rol en maakt hun missionaire taak opnieuw duidelijk, stelt Van Elk. Het milieu wordt gespaard door vermindering van de CO 2 -uitstoot en de gemeenteleden moeten oefenen in een nieuwe vorm van gemeenschapszin en samenwerking. En, last but not least: het levert extra geld op voor kerkelijke en maatschappelijke doelen, zoals het dekken van eigen tekorten, binnenlands en buitenlands diaconaat, duurzaamheidprojecten, enzovoort. Hij vraagt zich af waarom iedereen die hij spreekt wel enthousiast is, maar concrete initiatieven nog maar mondjesmaat op gang komen. Aan hem zal het niet liggen, hij gaat op volle kracht door. Het is laat en donker geworden. De hoogste tijd voor de spitsfile. Het zal nog wel even duren voor ik weer thuis ben. Geen windmolen te bekennen. Maar als het aan Dick van Elk ligt, komt daar spoedig verandering in. De tijd is rijp. Zou dat ook in te zetten zijn voor ons vervoer en de industrie? Daar wil ik het de volgende keer nog wel eens met hem over hebben. Maar ik ga in elk geval lid worden van de Windvogel: Of voor wie niet elektronisch communiceert: Coöperatie De Windvogel/Stroomversnelling b.v., Fazantendreef 6, 2665 ET Bleiswijk. Hans Meek is lid van de stuurgroep van De Linker Wang. 8

9 Omdat hij mensen had gedood. Als kindsoldaat gedrogeerd en dronken gevoerd, was hij tot een moordmachine omgetoverd. Hij had dat als excuus kunnen gebruiken: het is toch niet mijn schuld, het overkwam me. Hoe vaak proberen daders de schuld van hun daad niet bij de slachtoffers neer te De Andere Wang Armen wegcijferen Armoede in Nederland is die er eigenlijk wel? Een overzicht van 1990 tot en met 2005 uit de Armoedemonitor 2005 en 2007 leert dat in de jaren negentig ongeveer 15 tot 10 procent van de bevolking op of onder de armoedegrens van het minimuminkomen leeft. De cijfers van 2004 en 2005 geven een toenemende lijn te zien. Het is verontrustend, dat ondanks alle pressie van de betrokkenen zelf, in die ondergrens nauwelijks enige verschuiving waar te nemen is. Gelukkig klinken er in het land meer stemmen bezorgd over die hoeveelheid armen. Kan dat niet minder worden? Geeft bijvoorbeeld de inkomensverdeling een oplossing? Naar eigen waarneming heb ik de indruk dat voor de meeste inkomensgroepen boven het minimum de welvaart sterk is toegenomen. Volgens velen hoeven we ons niet druk te maken over dat groepje topinkomens, want dat is zo klein, dat het amper invloed heeft. Over die grote hap aan de onderkant, daarover moeten we ons zorgen maken. Het Financiële Dagblad heeft met hulp van het CBS op 11 februari 2008 een statistiek van de inkomensontwikkeling uit 2007 gepubliceerd, die ik heel leerzaam vind. De decielen van 10 tot 100 hebben in afnemende volgorde van hoog tot laag als percentage van alle inkomsten de volgende resultaten geboekt: hoog 22,1; 14,0; 11,9; 10,6; 9,5; 8,5; 7,7; 6,8; 5,9 en laag 3,0. In begrijpelijke taal gezegd: uit dit onderzoek blijkt dat de 10 procent met de hoogste inkomens 22,1 procent van alle inkomsten verdient en de 10 procent met de laagste inkomens het moet doen met 3 procent van alle inkomsten. Deze verdeling is bepaald geen strijdmiddel tegen de verarming in Nederland. In deze nood is er het Centraal Cultureel Planbureau. Dat bureau heeft de verzuchtingen van de opeenvolgende kabinetten Balkenende over de armoede goed gehoord. In het Armoedebericht 2006 wordt met behulp van de minimumbudgetten van het Nederlands leggen. Hij niet. Hij zag zichzelf als dader. Deze kindsoldaat wil het liefste snel dood. Als hij, wat God verhoede (of moeten wij dat verhoeden?), onverhoopt toch naar Afrika terug zou moeten, zou hij het liefst in de voorste linie van een leger aan de slag gaan en dan sneuvelen. Hub Crijns Dat is wat slachtoffers misschien in eerste instantie ook hun daders toewensen. En anders het publiek wel: steeds meer mensen lijken voor de (her)invoering van de doodstraf te zijn. Maar brengt dat een kapot leven terug? Het blijft hangen in vergelding en wraak. En dat leidt in de regel tot een spiraal die alleen maar naar beneden voert. Toen ik in januari het interview met bisschop Desmond Tutu in de VPRO-uitzending van Wintergasten zag over onder meer de waarheidscommissie in Zuid- Afrika werd ik getroffen door de reactie die een schuldbekentenis ook kan oproepen: namelijk vergevingsgezindheid en mededogen. Maar of dat ooit voor deze kindsoldaat zal gelden? Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) een nieuwe definitie van de armoedegrens in Nederland ter hand genomen. In een eerste variant, de basic needs-grens (basisbehoeften), is gekeken naar wat men in Nederland als volstrekt minimaal kan beschouwen. De basic needs-grens is gebaseerd op de aller-noodzakelijkste uitgavenposten, maar biedt geen ruimte voor extra s, zoals de kosten van sociale participatie. In een tweede variant is hierin enigszins voorzien. Er zijn ook bescheiden uitgaven opgenomen voor sociale participatie, een abonnement en een huisdier. Deze variant wordt aangeduid als modest but adequate (niet-veel-maar-toereikend): er zijn uitgaven in verwerkt die het strikt onvermijdelijke te boven gaan, maar er is geen sprake van enige luxe, zoals een auto of buitenlandse vakantie. De derde variant is het beleidsmatig minimum, dat wordt bepaald aan de hand van het nettobedrag dat een bijstandsgerechtigde ontvangt. Dit is het bijstandsbedrag inclusief kinderbijslag. De huursubsidie toeslag wordt niet meegeteld. Met deze nieuwe armoedegrenzen zien de armoedelijnen er als volgt uit. De basisbehoeften-grens noemde 3,5 procent van de huishoudens in 1995, 3,6 procent in 2000 en 3,7 procent in 2005 armoedig; de niet-veel-maar-toereikende variant gaf 7,8 procent in 1995, 6,8 procent in 2000 en 6,4 procent in 2005 en de lage-inkomensgrens leerde dat 15,5 procent van de huishoudens in 1995, 11,9 procent in 2000 en 10,0 procent in 2005 in armoede leefde. Je hoeft geen grote voorspeller te zijn over het politieke bewustzijn in Nederland om te zien dat het probleem van de armoede wordt opgelost door het weg te definiëren. Nog even en we cijferen alleen nog maar met de eerste armoedegrens. Dan is het probleem met tweederde teruggebracht. Graag gedaan me heer, zegt het CPB dan tegen de vaderlandse politiek. Hub Crijns is directeur van landelijk bureau DISK 9

10 Johan Graafland wil dat economen een bredere blik ontwikkelen Christelijke visie leidt tot sociale markteconomie Theo Brand Hoe ontwikkel je een christelijke visie op economie? Leidt marktwerking tot zegeningen of juist tot rampen? Wat zegt de Bijbel over armoede, rijkdom en gelijkheid? En hoe verhoudt de ideologie van de vrije markt zich tot de deugdenethiek? Johan Graafland, hoogleraar economie aan de Universiteit van Tilburg, werkt deze vragen uit in zijn boek Het oog van de naald - Over markt, geluk en solidariteit. De pretentie van zijn boek is groot. En daarmee de verleiding van het alomvattende antwoord. Want Graafland begint aan de barre zoektocht naar hét christelijke antwoord op de wereldwijde economische ordening. Wegens de grote pretentie zijn de inleiding en conclusies van zijn boek noodgedwongen evenwichtig en voorzichtig van karakter. Dit komt de geloofwaardigheid van zijn boodschap ten goede. Uiteindelijk wijst Graafland op genuanceerde wijze de weg naar een sociale markteconomie en een selectieve economische groei. Zo komt hij grofweg ergens links van het politieke midden uit, waarbij de gemeenschap en de mens als relationeel wezen nadrukkelijk in beeld komen. Het oog van de naald is Graaflands eerste boek voor een breder publiek. Hij studeerde economie aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit en theologie aan de Universiteit van Utrecht. Graafland was van 1986 tot 2000 werkzaam bij het Centraal Planbureau. Daarna werd hij hoogleraar Economie, onderneming en ethiek aan de Universiteit van Tilburg. De stijl van het boek en de theologische bronnen die hij gebruikt geven blijk van de degelijke orthodox-protestantse achtergrond van Graafland. In zijn ruim 450 pagina s tellende boek beoordeelt hij marktwerking op basis van drie criteria: algemene welvaart, rechtvaardigheid en deugden. De centrale vraag is telkens: bevordert marktwerking deze drie zaken? Graafland toont zich een gemeenschapsdenker die zich kritisch opstelt ten opzichte van de liberale moraal. Het nastreven van uitsluitend eigenbelang leidt de mensheid uiteindelijk niet naar een betere wereld, zo is zijn overtuiging. Accra Graafland vertelt dat hij een paar jaar geleden werd gevraagd lid te worden van Niet leuker, wel eerlijker? een adviesgroep van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) die zich boog over de Accra-verklaring van de World Alliance of Reformed Churches (WARC). In deze verklaring worden het kapitalisme en de vrije marktwerking keihard veroordeeld. Het neoliberalisme zou veel mensenlevens in arme landen ten gronde richten. Het initiatief voor de Accra-verklaring kwam vanuit de kerken in Afrika. Ook De Linker Wang besteedde de afgelopen jaren op verschillende manieren aandacht aan de Accra-verklaring. Voor linkse mensen ging de Accraverklaring er uiteraard in als koek. De verklaring is allereerst een serieus en respectabel getuigenis en het werkte de afgelopen jaren ook als een prettige bevestiging voor critici van de markt. Maar, zo vraagt Graafland zich af, is marktwerking eigenlijk wel zo slecht? En wat is het alternatief? En wat zegt de Bijbel over armoede, rijkdom en gelijkheid? En hoe verhouden (christelijke) deugden zich tot het vrije-marktdenken? Het zijn vragen die de moeite van het stellen waard zijn. Graafland legt uit dat economische groei in rijke landen weinig invloed heeft op menselijk geluk. In arme landen is het verband er juist wel. Graafland heeft bijna alle Bijbelteksten die betrekking hebben op economie op een rijtje gezet. Veel teksten geven steun aan eerlijke marktwerking, recht op privé-bezit en herstel van schade. Maar Graafland benadrukt dat het daarmee zeker niet ophoudt. Andere teksten in de Bijbel geven juist aanleiding tot armoedebestrijding, economische herverdeling en het streven naar een bepaalde inkomensgelijkheid. En rijkdom wordt in de Bijbel niet zomaar positief gewaardeerd. Sterker nog: rijkdom wordt in diverse Bijbelverhalen gezien als obstakel voor de komst van het Koninkrijk van God. Klassieke deugden Het wordt tijd dat economen gaan inzien dat de vrije markt ook minder goede effecten heeft op de samenleving. De markt heeft invloed op het gedrag van mensen, op sociale samenhang en op rijkdom en armoede. Het marktmechanisme zelf staat weliswaar los van de moraal, maar de manier waarop we ermee omgaan is een zaak van waarden en ethiek. Mijn boek bevindt zich op het grensvlak van levensbeschouwing en economie. De Bijbel is daarbij een hulpmiddel, los van het feit dat het voor mijzelf een gezaghebbend boek is, aldus Graafland. De hoogleraar economie, die ook theologie studeerde, beperkt zich niet tot de Bijbel maar staat ook stil bij de klassieke deugdenethiek. Hoe verhoudt bijvoorbeeld concurrentie, als belangrijke waarde in het marktdenken, zich met klassieke deugden? Aan de ene kant leidt concurrentie tot de prikkel om hard te werken: een deugd. Maar concurrentie kan ook leiden tot ondeugden als egoïsme. Omwille van de solidariteit moeten typische marktwaarden daarom worden begrensd, zo stelt hij. Aan de ene kant leidt een teveel aan marktwerking tot onrechtvaardige praktijken. Bijvoorbeeld als corrigerende mechanismen ontbreken. Maar wereldwijd leidt ook een gebrek aan vrije marktwerking tot onrecht. Bijvoorbeeld het feit dat rijke 10

11 Prof. dr. Johan Graafland landen hun markten afschermen en niet zomaar producten uit arme landen toelaten. Hierdoor is het niet mogelijk om de schuld van alle problemen bij de vrije markt neer te leggen. Maar de markt moet wel in goede banen geleid worden. Vlaktax Concreet wordt Graafland niet gauw. Maar een progressief belastingstelsel, zoals we dat nu in Nederland kennen, is volgens Graafland zeer goed te verdedigen als meest rechtvaardig systeem vanuit een christelijk perspectief. Dit in tegenstelling tot een systeem waarin iedereen hetzelfde percentage aan belasting betaalt, de zogeheten vlaktax. Want als je een hoog inkomen hebt, ontvang je dat volgens Graafland niet puur uit eigen verdienste of uit eigen inzet. Persoonlijke talenten en gunstige omstandigheden op je levensweg zijn je vaak ten deel gevallen. Daarom is het niet onredelijk dat mensen met hogere inkomens ook een hoger percentage van hun inkomen afdragen via de loonbelasting, aldus de Tilburgse hoogleraar. Graafland: Op zich is er niks mis met het stimuleren van concurrentie, maar die kan ook te fel worden. De economische praktijk van de laatste decennia laat volgens de Tilburgse wetenschapper zien dat de overheden op zowel nationaal, Europees als mondiaal niveau vooral in de ban waren van meer marktwerking om de economische groei te bevorderen. Het creëren van nog meer welvaart heeft zonder meer positieve kanten, stelt hij in zijn boek. Daardoor ontstaat bijvoorbeeld meer werkgelegenheid. Maar er zijn ook veel schaduwzijden te ontdekken, zoals de verwoesting van het milieu, een groeiende inkomensongelijkheid en de verslechtering van sociale verhoudingen. Dit staat op gespannen voet met belangrijke christelijke waarden. Daarom is bijsturing noodzakelijk. Economische groei is te veel een doel op zich geworden, vervolgt Graafland. Eigenlijk zijn economische zaken als productie en inkomen middelen om te komen tot belangrijke waarden als rechtvaardigheid en geluk. Volgens de christelijke visie draagt materialisme en het steeds maar rijker willen worden daar niet aan bij. De uitkomsten van het economisch-psychologisch onderzoek, dat de laatste jaren nogal in opmars is, wijst trouwens ook in deze richting. Christelijk verhaal Zo blijkt uit een studie van de Britse econoom Richard Layard dat mensen een inkomensstijging van 50 procent een stuk minder bepalend vinden voor hun levensgeluk dan hun vrijheid of hun geloof. Overigens is het fijn dat dergelijk onderzoek het belang van die waarden onderschrijft. Je hoeft dus niet met een christelijk verhaal te komen om mensen ervan te overtuigen dat economische waarden relatief zijn. Ondanks zijn enthousiasme over het onderzoek van Layard, plaatst Graafland wel een belangrijke kanttekening. Layard houdt er een zogeheten utilistische ethiek op na, aldus de hoogleraar. Dat betekent dat hij datgene waar mensen zich goed 11 bij voelen automatisch goedkeurt. Maar de christelijke ethiek is minder vrijblijvend. Minstens zo belangrijk is dat de economie rechtvaardig en menswaardig is. Die aspecten komen in mijn boek dan ook uitgebreid aan de orde. Denkt Graafland dat het haalbaar is om paal en perk te stellen aan de machinerie van de economie? We kunnen het ons gewoonweg niet veroorloven om niet stil te staan bij de negatieve gevolgen van voortdurende economische groei. Het initiatief voor oplossingen moet bij het rijke westen liggen. Daar heeft men de vrijheid om in te grijpen. Selectieve groei Graafland is wat betreft economische groei niet zo radicaal in zijn positiebepaling als de befaamde econoom Goudzwaard met zijn economie van het genoeg. Maar de visie van Graafland draagt er wel duidelijke sporen van. Hij komt vanuit zijn reflectie op de economie bewust gedaan vanuit de Bijbel, het christelijk sociaal denken en de deugdenethiek tot een sociale markteconomie op basis van een selectieve economische groei. Graafland is zeker niet de eerste die tot een dergelijke conclusie komt. Maar de methoden die hij hanteert zijn degelijk en origineel en hij heeft er een gedegen en leesbaar boek over geschreven. Het oog van de naald. Over markt, geluk en solidariteit. Johan Graafland, uitgeverij Ten Have, ISBN Prijs: v 34,90

12 Boven: Productie van motoren voor de B25-bommenwerper in Inglewood, Californië (foto: Alfred Palmer). Links: Controle van elektronica bij Goodyear Aircraft Company in Akron, Ohio (foto: Alfred Palmer). Onder: Spuiten van tanks voor tankwagens in Milwaukee, Wisconsin (foto: Howard Hollem) 12

13 Werkende vrouwen in de jaren veertig Waarschijnlijk hebben naar verhouding nooit zoveel vrouwen mannenwerk gedaan als gedurende de Tweede Wereldoorlog. Het Amerikaanse Office of War Information had verschillende fotografen in dienst die het leven gedurende de oorlog vastlegden, dus ook de vele vrouwen die zich in de (oorlogs)industrie vervoegden. Op deze pagina een kleine selectie uit hun werk, dat voor een groot deel online (en in kleur) te bewonderen valt bij de Library of Congress. Ter gelegenheid van de 100ste internationale vrouwendag. Originelen: Links: Vliegtuigfabricage in Nashville, Tennesse (foto: Alfred Palmer). Rechts: Bedienen van een sinaasappelverpakkingsmachine in Redlands, Californië (foto: Frank Delano). Onder: Lunch op een spoorwegwerkplaats in Clinton, Iowa (foto: Frank Delano). 13

14 De zachte krachten zullen zeker winnen Ank Muller In november vond de landelijke bijeenkomst van De Linker Wang plaats. De inleiding over het thema De zachte krachten werd gehouden door Ank Muller van Kerk en Vrede. Zij bewerkte de inleiding tot een artikel, dat u hieronder kunt lezen. Dat die zachte krachten uiteindelijk zullen winnen, is niet gebaseerd op cijfers en feiten. Dat is geloof. Een ander geloof dan dat van Wilders of van Bush, stelt zij. De zachte krachten zullen zeker winnen is de eerste zin van een beroemd gedicht van Henriëtte Roland Holst. De term zachte krachten is tegenwoordig weer helemaal in. Wie erop googlet, vindt een bont geheel van stille tochten, vredesconcerten, organisaties tegen geweld, lieveheersbeestjes, waarden als respect en tolerantie, spiritualiteit en zelfs massages in de tijd van de baas. Kortom, alles dat ingaat tegen de verharding in de maatschappij. De zachte krachten lijken niet veel effect te hebben. De nieuwste trend op straat is het aanvallen van ambulancepersoneel, in het buitenland voeren we vechtmissies uit en de Nederlandse ambassades wachten bezorgd op een filmpje van Geert Wilders en de reacties die dat filmpje ongetwijfeld zal oproepen. Lieveheersbeestjes en polsbandjes: het lijkt zo soft en naïef. Gaan die zachte krachten werkelijk overwinnen? De harde krachten zijn zo veel machtiger. In 2006 kreeg de Partij voor de Vrijheid stemmen en negen zetels in de Kamer. De LPF haalde in miljoen stemmen en 26 zetels. Hoe kunnen zoveel mensen zich zo laten meeslepen? Psychologie De LPF kwam op in Het jaar van de aanslagen van 11 september. Heel de wereld kon op TV volgen hoe wanhopige mensen uit de Twin Towers sprongen kort voor de torens instortten. We beseften in Nederland maar al te goed: Als het in de VS kan gebeuren, kan het ook hier. Het waren aanslagen op symbolen van onze westerse dominantie en de doden waren mensen als wij; voor een groot deel wit, westers en welvarend. 11 September confronteerde ons keihard met onze eigen kwetsbaarheid en sterfelijkheid. We hebben de dood in onze westerse samenleving succesvol weggestopt in tehuizen en rouwcentra maar het blijft onze meest fundamentele angst. Gelukkig heeft de mens verdedigingsmechanismen ontwikkeld die het idee van de onherroepelijke dood draaglijk maken. Cultuur is zo n verdedigingsmechanisme. Door te voldoen aan de waarden en normen van een cultuur worden mensen deel van een groter geheel dat vele generaties zal overleven. Zo krijgt men een soort onsterfelijkheid. Uit psychologisch onderzoek is gebleken dat supporters hun sportclub fanatieker steunen nadat zij herinnerd zijn aan hun sterfelijkheid. Zij worden bovendien negatiever en zelfs agressiever tegenover de tegenpartij. Dit mechanisme werkt ook op macro-niveau. Geconfronteerd met terrorisme en oorlog (= de dood) hebben velen behoefte aan sterke leiders die traditionele, autoritaire standpunten uitdragen. Radicalisering In religie staan sterfelijkheid en onsterfelijkheid centraal. Religie is uitermate geschikt als defensief mechanisme tegen de angst voor de dood. Sterke leiders hebben we in religieus Nederland nog weinig gezien maar er is wel een trend naar conservatieve vormen van christendom waarin men zich afzet tegen andersdenkenden. Een vage angst voor de oprukkende Islam is inmiddels opgeschoven van de Veluwe naar mainstream PKN en RKK. In andere (groeiende) kerken wordt de Islam simpelweg afgedaan als afgoderij. Sommige christenen slaan door. Een jonge bezoeker van de EO-jongerendag beweerde luidkeels dat moslims in het Heilig Land gedood mogen worden want in de bijbel staat dat het land gezuiverd moet worden van de afgoderij en de Islam is afgoderij. Dat was misschien een geïsoleerde idioot. Maar waarom zouden we ons in het huidige klimaat van verharding alleen zorgen maken over radicalisering onder moslimjongeren? De 14 psychologie achter de radicalisering geldt voor iedereen. We hebben het eerder gezien. Voor de Derde (laatste) Balkanoorlog was Joegoslavië een van de meest geseculariseerde landen ter wereld. Dat veranderde naarmate de spanningen in het land toenamen en uiteindelijk de oorlog uitbrak. Het boek Made in Yugoslavia registreert de veranderingen door de ogen van een jonge Serviër. Het beschrijft in detail hoe het land van eenheid en broederschap langzaam in de greep komt van religieuze en nationalistische waanzin. Secularisatie is niet onomkeerbaar oog in oog met de dood. Op een nacht verschenen er zandzakken en barricades... de situatie zag er niet goed uit voor de Kroaten en dit was de start van een enorme religieuze revival zoals die sinds de gouden dagen van de contra-revolutie niet meer was voorgekomen. Iedere dag vonden er massale religieuze processies plaats en s nachts plantten vastbesloten individuen mijnen rond Servische gebouwen en monumenten als vervanging voor de oude heksenjacht. Iedereen die zichzelf liefhad, liep met een rozenkrans om zijn nek en de soldaten hingen ze aan hun epauletten. [vert. AM] Leiderschap Als wij ooit zo n religieuze revival krijgen, welke religie wordt het dan? Wij maken ons terecht druk over sommige stromingen binnen de Islam. Maar hoe staat dat met het christendom? De grote kerken dragen hun gematigde standpunten nauwelijks uit. Zij lijken voornamelijk op zoek naar hun eigen identiteit. Vredeswerk, oecumene en dialoog zijn minder urgent dan de financiële en personele tekorten en het teruglopende ledenbestand. Geert Wilders draagt zijn standpunten daarentegen voortdurend uit. Hij spreekt over het Joods-christelijke erfgoed. In Nederland groeien honderdduizenden jongeren op zonder werkelijke kennis van dat zogenaamde Joods-christelijke erfgoed. Net als de Joegoslavische jongeren destijds, kunnen zij makkelijk gemanipuleerd worden wanneer zij op zoek gaan naar houvast in angstige tijden. De sterke

15 leiders die omhoog vallen in tijden van crisis zijn meestal niet de beste leiders. Neem George Bush: een autoritaire leider met conservatieve normen en waarden. Het christendom dat hij aanhangt is behoorlijk geradicaliseerd, inclusief het streven naar politieke doelen met desnoods gewelddadige middelen. De zachte krachten Henriette Roland Holst geeft ons ondanks alles moed. In de laatste zin van haar gedicht verklaart zij waarom de zachte krachten uiteindelijk zullen winnen. Naar volmaakte Liefde stijgt alles mee. God is Liefde, leert het christendom. Als God Liefde is, dan zijn de zachte krachten een afspiegeling daarvan. En omdat alle mensen, ook moslims en humanisten of zij dat geloven of niet naar Gods beeld geschapen zijn, kunnen zij zich allemaal ontpoppen tot zachte krachten. Velen doen dat gelukkig ook, getuige de talloze acties. Overal in den lande gaan christenen, moslims en anders-gelovigen met elkaar in gesprek. Polsbandjes en lieveheersbeestjes geven uitdrukking aan een groeiend onbehagen bij alle verharding en geweld. Op Moderamen PKN wil gesprek met Wilders Het lieveheersbeestje is het logo van de Stichting tegen Zinloos Geweld, , kan men Wilders de linker wang toekeren onder het motto: Als je iemand wil kwetsen, kwets mij dan maar. Dat die zachte krachten uiteindelijk zullen winnen, is niet gebaseerd op cijfers en feiten. Dat is geloof. Geloof van een heel andere orde dan het Joods- BON christelijke erfgoed van Wilders of het God bless America van Bush. Een geloof dat het verdient om uitgedragen te worden omdat het de samenleving kan behoeden voor nog meer ellende. De zachte krachten zullen zeker winnen! Ank Muller is werkzaam bij Kerk en Vrede. Het moderamen van de Protestantse Kerk in Nederland heeft Wilders en de PVVfractie eind januari schriftelijk laten weten met hen te willen praten. De kerkleiding is bezorgd over de voortgaande polarisatie in de samenleving en de gevolgen van stigmatisering van hele bevolkingsgroepen door politici. Het bestuur wil met de PVV-fractie onder meer spreken over haar doelstellingen en drijfveren in het integratiedebat. De aanleiding (van de brief) is onze gemeenschappelijke zorg voor een betere samenleving en de wijze waarop wij daartoe kunnen komen. Wij willen met name graag met U spreken over de relatie met de moslims en de manier waarop de verschillende benaderingen functioneren binnen de Nederlandse samenleving en wat de gevolgen daarvan zijn binnen de internationale context, aldus de brief. o o Ik meld mij aan als abonnee op De Linker Wang NAAM ADRES POSTCODE PLAATS Ik wil bovenstaande persoon een abonnement op De Linker Wang cadeau geven. Stuur de factuur voor het abonnementsgeld naar: NAAM ADRES POSTCODE PLAATS Ik ontvang een acceptgirokaart en zal daarop 12,50 betalen. HANDTEKENING svp zenden aan: De Linker Wang, Tarthorst 373, 6708 HM Wageningen. 15

16 Een jaar Wet Maatschappelijke Ondersteuning Zelf zorgen in Amsterdam De Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO) werd ruim een jaar geleden ingevoerd. De WMO regelt onder meer dat mensen die zorg nodig hebben zelfstandig thuis kunnen blijven wonen. De meeste mensen willen dit graag en daarmee sluit de WMO aan op een vraag van burgers. Professionele instellingen moeten de nodige zorg verlenen, maar de wet deelt ook aan vrijwilligers en mantelzorgers een belangrijke rol toe. Tegelijk is de WMO ingevoerd omdat zijn voorgangers te duur zouden zijn, zodat de WMO met de inzet van onbetaalde vrijwilligers minstens ook de schijn wekt een besparingmaatregel op professionele hulpverlening te zijn. De Amsterdamse GroenLinkswethouder Marijke Vos heeft bezwaar gemaakt tegen het bedrag dat de gemeente ontvangt om de WMO uit te voeren, dat volgens haar te weinig is om het recht op zorg te waarborgen. Zij vindt dat mantelzorgers en vrijwilligers alleen professionele zorg mogen aanvullen, maar niet vervangen. Kritiek is er ook op het mensbeeld van de zelfredzame burger als vertrekpunt van de WMO. De vraag is of dit wel strookt met de doelgroep van de WMO. Nieuw is het compensatiebeginsel: wie in zijn of haar sociale contacten belemmerd is door ziekte of handicap wordt door de wet door middel van voorzieningen op maat gecompenseerd. De Protestantse Diaconie Amsterdam heeft eind vorig jaar mensen uit de doelgroepen van de WMO geïnterviewd over hoe het met hen en de zorg gaat: vrijwilligers, mantelzorgers, mensen met een handicap of chronische ziekte, mensen die hulp bij het huishouden of bij het naar buiten gaan nodig hebben, dak- of thuislozen. De interviews zijn gebundeld. De auteurs hopen dat deze verhalen duidelijk maken wat zelfredzaamheid betekent voor mensen die zorg of ondersteuning nodig hebben en hoe dit momenteel in Amsterdam in de praktijk uitpakt. Zelf zorgen. Amsterdammers over de zorg die zij nodig hebben en verlenen. Auteurs: Jet Schouten (interviews) of Evelyn Schwarz (inleiding en conclusies). Uitgave/besteladres: Protestantse Diaconie Amsterdam, Nieuwe Herengracht 18, 1018 XE Amsterdam, tel of , Amsterdam, november Prijs: a 5,- excl. verzendkosten. De publicatie kwam tot stand met steun van SKaN-fonds. Eén van de interviews is met toestemming hier opgenomen. Het is een wonder dat ik nog rechtop kan staan Jet Schouten Mevrouw Bakker (72) woont in een benedenwoning. Ze ziet er voor haar leeftijd nog heel goed uit. Ze heeft een jonge en fitte uitstraling; ik had haar zeker tien jaar jonger geschat. Binnen in huis is het koud en vochtig. De papieren liggen in plastic zakjes tegen het vocht. De hele buurt heeft last van vochtige vloeren. Het is een bekend probleem. Het is een vies, vochtig, schimmelig huis. Haar jeugdige uistraling heeft ze misschien te danken aan haar gladde huid en stralende ogen. In haar oren hangen grote gouden oorbellen. Ze lacht als een jong meisje. Aan het begin van het gesprek haalt ze drie velletjes papier tevoorschijn en dan leest ze haar gezondheidsklachten op. We zijn er bijna doorheen hoor!, giechelt ze. Er is hier in de hele buurt een vochtprobleem. Er is niets aan te doen. Waarschijnlijk hebben ze de wetering die hier vroeger liep niet goed afgedamd. De woningbouw zegt dat we moeten luchten en ventileren. Maar dat helpt niets. Het water komt vanuit de grond gewoon naar boven. Het vocht trekt overal in. Als ik iets uit mijn kast wil halen dan moet ik het eerst wassen want er zit gewoon schimmel op. Zelfs aan de kapstok zijn de jassen vochtig. Ik durf hier niemand te ontvangen. Daarnaast kost het me ook heel veel energie om visite te hebben. Bezwaarschriften Sinds mijn 12e heb ik een slechte gezondheid. Door ondervoeding en uitputting tijdens de oorlog heb ik jeugdreuma opgelopen. Toen zijn al mijn gewrichten en mijn hart drie jaar lang ontstoken geweest. Ik heb nooit zwaar huishoudelijk werk kunnen doen. Ik ben veel geopereerd in mijn leven. Ik heb een hartkleptransplantatie en een hartinfarct gehad. Ik slik dagelijks tien verschillende soorten medicijnen, alleen al voor het hart. Het was een mini-hartinfarctje hoor, laat ik nou niet overdrijven. Verder heb ik twee soorten kanker gehad, een longbloeding en een herseninfarct. Door een darmvernauwing slik ik ook medicijnen en ben ik op een speciaal dieet. Sinds 2002 heb ik een pacemaker. Er is sinds kort pseudo-jicht bij gekomen. Ik heb ernstige slijtage in mijn botten. Er zitten, zeg maar, gaten in mijn skelet. Het is een wonder dat ik nog rechtop kan staan. Ik krijg twee keer in de week drie uur zorg: zes uur per week dus. Nu heb ik net een brief gekregen met de nieuwe zorgindicatie. Daarin staat dat ik nog maar 1,9 uur recht op zorg heb. Maar ze hebben de zorgindicatie bekeken op basis van mijn situatie van voor mijn borstamputatie. Dat is alweer jaren geleden! Toen kon ik nog veel meer zelf en ik was natuurlijk ook een stuk jonger. Ze hadden eigenlijk voor de nieuwe zorgindicatie een intakegesprek met mij moeten voeren, maar dat hebben ze helemaal niet gedaan. Ze hebben ook geen informatie ingewonnen bij mijn huisarts of een specialist. Ik ben hiertegen bezwaar gemaakt met twee bezwaarschriften en twintig fotokopieën. Internationaal koken De dinsdaghulp maakt schoon. Ze is heel zelfstandig en bepaalt eigenlijk zelf wat 16

17 Foto: Edwin van Eis. ze gaat doen. De hulp op vrijdag doet de boodschappen voor de hele week. Van tevoren maak ik dan een lijstje. Soms komt de vrijdaghulp niet opdagen. Dat is echt vreselijk hoor. Als de schoonmaakhulp een keer niet komt, vind ik dat niet zo erg. Het wordt hier toch niet zo snel vies. Maar boodschappen heb ik echt nodig. En het lukt me gewoon niet meer om zelf boodschappen te doen. Vooral tijdens de vakantieperiodes of de feestdagen komt de vrijdaghulp vaak niet opdagen. Ik vraag dan weken van tevoren of de hulp extra boodschappen wil halen. Dat er telkens iemand anders komt, vind ik ook vervelend. Ik moet elke keer vragen: kent u de buurt? Je moet het elke week uitleggen; daar zit de groenteboer, daar zit de super. Het is altijd weer afwachten wie er komt. Of een Nederlandse studente die vraagt: mevrouw, wat is andijvie? Ik heb ook een keer een Thaise hulp gehad. Die vroeg of ik het boodschappenlijstje wou voorlezen. Ik dacht: die is haar leesbril vergeten of zo. Bleek dat ze alleen Thai kon lezen. Toen heeft ze het hele lijstje in het Thai vertaald. Nou dan ben je wel even bezig. Ik maak elke week verse soep van bouillon. Ik kook altijd lekker internationaal voor mezelf. Ik ben niet zo dol op aardappelen, vlees, groenten. Ik heb deze week een Italiaanse week, vorige week had ik een Chinese week, enzovoort. Ik kook wel zelf, maar de vrijdaghulp moet alles voorsnijden. Dat bewaar ik dan de hele week in de koelkast. Ik kook één keer in de week uitgebreid. Ik maak dan een basis voor de rest van de week. Ik eet wel elke dag verse rauwkost. Dat heb ik nodig voor mijn dieet. Geen visite De laatste maanden ben ik heel erg achteruitgegaan. Het kost me ontzettend veel moeite om te lopen, mezelf aan te kleden en te wassen. Ik sta dan heel erg te hijgen. Ik douche niet eens meer elke dag, want dat is me te vermoeiend. Na elke activiteit 17 moet ik even rusten of slapen. Ik doe heel weinig per dag. Ik probeer elke dag naar buiten te gaan, maar het moet wel windstil en niet te koud zijn. Ik dwing mezelf om een brief op de hoek te posten. Dan moet ik tijdens dat kleine stukje onderweg drie keer rusten. Ik heb één zoon. Hij heeft een bijna dove vrouw en twee slechthorende kinderen. Daar heeft hij het heel druk mee. Ze wonen niet in de buurt. Hij heeft nauwelijks tijd voor mij. Hij heeft nog niet eens tijd gehad om de spullen van zijn overleden vader op te ruimen die in 2003 is overleden. Ik zie mijn zoon eens in het half jaar. Ik belde hem laatst op. Ik was ten einde raad en vroeg hem om hulp. Maar helaas, hij kon niet komen. Ik kan ook niet met mijn schoondochter en kleinkinderen communiceren of telefoneren, want ze zijn alle drie doof of slechthorend. Verder heb ik wel veel vrienden, maar die zijn ook allemaal op leeftijd. Ik zie ze nooit meer, maar we bellen wel veel.

18 Foto: Edwin van Eis. Ik zie de buurvrouw eens in de twee weken. We kijken elke morgen of elkaars slaapkamerdeuren openstaan. Dan weten we van elkaar dat we nog leven. Er komt nooit iemand op visite. Verder zie ik niemand, ik ben geheel verstoken van mantelzorg. Stadsmobiel Als ik naar het ziekenhuis moet, dan ga ik met de Stadsmobiel. Nou, die gaat de hele stad door! Je komt dan veel te laat. Er is gewoon niet mee te werken. Ik moest laatst om 9 uur in het ziekenhuis zijn. Ik had voor de terugreis een bus om half 12 besteld. Maar ik kwam pas om half 12 aan; ik kon bijna niet meer opstaan of lopen. Ik heb de hele stad gezien. Ik heb de route opgeschreven en een klacht ingediend. Laatst zat er een oude man in de bus. Ze deden hem niet eens de riem om. Dat heb ik maar gedaan, anders was die man zeker uit zijn stoel gevallen. Ze scheuren soms gevaarlijk hard de stad door. Ik verveel me niet. Overdag ruim ik van alles op, maar alles gaat in vertraagd tempo. Ik ga wel nog naar de kerk; gemiddeld drie keer in de maand. Ik doe vrijwilligerswerk bij de gehandicaptenadviesraad. Ik doe daar dingen die ik vanaf huis kan doen. Je doet wat voor een ander. Kijk, ik moet niet de hele tijd met mezelf bezig zijn. Verder probeer ik naar bijeenkomsten te gaan; binnenkort is er bijvoorbeeld een bijeenkomst over de WMO. Vroeger ging ik nog wel naar de bibliotheek. Dan ging ik met de Stadsmobiel. Als ik dan heel lang moest wachten, dan pakte ik de tram. Maar dat lukt me nu ook niet meer. Ik kan het ook aan niemand vragen om me ergens naartoe te brengen. Ik heb nog wel een zus, maar die heeft zelf ook gezondheidsklachten. Mijn buren zijn zelf oud of gehandicapt, of het zijn tweeverdieners. Ik kan het dus ook niet aan hun vragen. Volgens die nieuwe zorgindicatie waar ik bezwaar tegen heb aangetekend heb ik dus nog maar 1,9 uur per week recht op zorg. Ik moet die zes uur in de week weer terug krijgen. Dat heb ik echt nodig, hoor! Ik ben nu de hele tijd bezig met die papieren en met het bezwaar. Het is om stapelgek van te worden. Ik overleg met een jurist die gespecialiseerd is in de WMO. Hij zei dat ik het indicatierapport moest aanvragen aan de hand waarvan zij het besluit hebben genomen. Dat heb ik gedaan. Het kost me allemaal zoveel energie, die ik wel beter had kunnen gebruiken. Als die 1,9 uur zorg per week zou ingaan, dan kan ik wel meteen onder de groene zoden gaan liggen. Dan red ik het echt niet meer. 18

19 We komen van onze leiders, eenmaal verkozen, nooit meer af Hans Feddema Ik voel me senang in Afrika en ik mag Afrikanen. Het zijn warme mensen. Maar de wijze waarop hun politieke elites met macht omgaan, roept weerzin op. Zeker wanneer het leidt tot geweld en etnische zuivering, zoals nu in Kenia. Is dit te herleiden tot de Afrikaanse stamhoofdtraditie of tot kinderziektes van een jonge democratie? Schort er wellicht iets aan de huidige structuren van democratie? Speelt hier parten, dat de meeste politieke leiders voortkomen uit een autoritair geleide guerrilla? Of hebben politici als Mugabe grote ego s? Ik ben net terug van een lang bezoek aan zuidelijk Afrika. Ik was te gast bij universiteitsvrienden in Johannesburg, toen vlak voor de jaarwisseling het geweld in Kenia op het tv-scherm kwam. Het was, met bovenstaande vragen, een terugkerend onderwerp van gesprek. Ook omdat niet lang ervoor het geruchtmakende ANC-congres te Polokwane plaats vond, dat president Thabo Mbeki niet herkoos tot ANC-leider. En omdat ik in het mooie Namibië tevens merkte, hoe de alleenheersende SWAPO steeds meer weerstand oproept, zeker nu ze zich in allerlei bochten wringt om de sympathie oproepende afscheiding van de SWAPO, namelijk de Rally for Democracy and Progress (RDP), in de hoek te zetten. Voor zover etniciteit hierbij een rol speelt, is die in elk land weer anders. De ene stam paste zich meer aan het moderne levenspatroon van de koloniale tijd aan of had een grotere rol in de bevrijdingsbeweging dan de andere. Evenwichtige politieke leiders, die niet primair op eigen macht uit zijn, zorgen ervoor dat die verschillen glad worden gestreken. Dus dat er een soort nationaal eenheidsgevoel ontstaat. Welnu, hier lijkt het te wringen in de meeste Afrikaanse landen. Ook in Zuid-Afrika. Spreekt Desmond Tutu van een regenboognatie, Mbeki zal dat nooit doen. Hij heeft het meer over zijn machtsmiddel het ANC. Mbeki heeft bij verre niet het charisma van Mandela. Maar erg is dat hij zijn macht meer gebruikt voor intriges dan voor een sociaal en op eenheid gericht beleid. Dat er nu en dan locale spontane onlusten van armen zijn, is een teken aan de wand. Geen of weinig Afrikaanse landen kennen een verzorgingsstaat, maar het ernstige is dat er niet of nauwelijks initiatieven zijn in die richting. Dat dit niet het geval is in het Zimbabwe van Mugabe, is nog te begrijpen. Maar waarom niet in Kenia of het rijke Zuid-Afrika? Kibaki en Mbeki zijn kennelijk met andere dingen bezig geweest. De eerste dankt het aan zijn tegenspeler Raila Odinga, dat hij in 2002 president kon worden. Een Memorandum of Understanding, waarin Kibaki aan Odinga een meer democratische grondwet en het premierschap toezegde, bleek echter al gauw een vodje papier. Eenmaal aan het bewind wilde Kibaki niets meer van een machtige premier naast zich weten en liet hij de toezeggingen aan Odinga voor wat ze waren. Kenia werd snel een een-leiderstaat met alles wat er bij hoort, zoals vriendjespolitiek en patronage. Alsof de dagen van het een-partijsysteem weer waren teruggekeerd. Een universiteitsdocent te Harare zei me eens: Vooral jullie sociale wetenschappers hebben ons het Oost-Europese een-partijsysteem door de strot geduwd, waardoor we nu van onze leiders, eenmaal verkozen, nooit meer afkomen. 19 Er is in de jaren 90 na de val van de Muur verzet gekomen tegen dit systeem. In veel Afrikaanse landen is nu formeel sprake van meerdere partijen, maar de praktijk verschilt weinig van vroeger. De oppositie wordt, indien niet sterk tegengewerkt, hooguit gedoogd. Ook in Zuid-Afrika, waar het ANC de dienst uitmaakt, is de regering weinig vriendelijk tegenover de oppositie. Opmerkelijk is, dat Mbeki in de onderhandelingen voor hij aantrad, het idee van een premier naast zich meteen van tafel veegde. De macht delen wil hij niet. Dat nu lijkt kenmerkend voor de leiders in Afrika. Ze gedragen zich te veel als absolute vorsten met allerlei getrouwen vanuit de partij en het patronagesysteem om zich heen, ook al is er in naam sprake van democratie. Allerlei machinaties lijken dan nodig om absoluut vorst te blijven, bijvoorbeeld door oppositiepartijen knockout te slaan, op grote schaal stemmen te kopen, anderszins te frauderen of gewoon de verkiezingen voor gewonnen te verklaren. En ook door omstreden collega s in buurlanden de hand boven het hoofd te houden. Wat hieraan te doen? Het westen moet niet aanpappen met machthebbers van eenleiderstaten, zoals de Amerikanen te veel deden met Kibaki en de EU met Mugabe. Al was het maar alleen om duidelijk te maken, dat een-leiderstaten weinig met democratie hebben te maken en grote sociale onvrede geven. Ten tweede zouden we via dialoog en druk bij de elite een proces van bewustwording op gang kunnen proberen te brengen over verandering van de politieke structuren. Geeft het districtenstelsel fraude extra kans, zoals in Kenia, waarom dan niet zoeken naar alternatieven zoals het evenredigheidsstelsel. Als machthebbers het moeilijk vinden na een tijd terug te moeten treden uit de schijnwerpers, waarom dan niet de oppositieleider veel meer status en invloed geven, waardoor het minder erg is een keer de verkiezingen te verliezen? Of, als Afrikaanse presidenten zich te veel als absolute vorsten gedragen, waarom het dan niet proberen met een symbolische president, zoals die in Duitsland, en dan een premier voor vier jaar het werk te laten doen? Er zal in deze iets moeten wijzigen. Anders zal onnodig bloed vloeien of het etnisch zuiveren blijven aanhouden.

20 Exegese Zoelaikha: verliefd op de profeet Joesoef Martha Frederiks Het is bekend dat de Koran en de Bijbel verhalen over dezelfde personen bevatten. Maar die verhalen verschillen vaak nogal sterk, en ook de interpretatie van de verhalen loopt nogal uiteen. De vrouw van Potifar, lid van de hofhouding van een Egyptische farao, is zo n voorbeeld. In de Bijbel verhaalt Genesis 39 dat zij Jozef wilde verleiden maar na zijn afwijzing hem in de gevangenis liet belanden. Martha Frederiks beschrijft hoe het verhaal in de Koran verloopt. In de Koran worden niet veel vrouwen bij naam genoemd. Alleen Marjam, moeder van de profeet Isa, komt die eer toe. Dat wil echter niet zeggen, dat in de Koran geen vrouwen voorkomen: de vrouw van Adam wordt een aantal malen genoemd en natuurlijk de beroemde koningin van Saba (ook wel: Sheba, waarschijnlijk een plek in Zuiden van Jemen). In de traditie van hadith, tafsier en kisas al-anbijaa (letterlijk: de geschiedenissen van de profeten, een genre van stichtende en vermakelijke verhalen over de profeten) wordt vaak uitgebreider op deze vrouwen ingegaan en worden ze positief of negatief - gebruikt als rolmodellen voor vrouwen. Groot kwaad of grote liefde? Eén van de vrouwen die in de Koran naamloos blijft, maar over wie uitgebreid in de tafsier en de kisas al-anbijaa werd geschreven, is de vrouw van de Aziz (een titel die vaak is vertaald als excellentie ) uit soera Joesoef. Ze is ook wel bekend als de vrouw die op de profeet Joesoef verliefd werd. De moefassir (koranexegeet) Baidawi noemt haar Ra il, terwijl ze bij Ibn Kathier Zoelaikha heet. Vooral onder deze naam is ze bekend geworden. De uitleggers waarderen Zoelaikha s liefde voor Joesoef verschillend. De Turkse schrijfster Elif Shafak stelt: In de geschiedenis van Islam is misschien geen enkele vrouw zo veel en zo breed ge(mis)interpreteerd als Zoelaikha de mooie maar trouweloze vrouw van Potifar in het verhaal van Joesoef. ( ) Door de eeuwen heen werd Zoelaikha, in de ogen van conservatief denkende mensen, gezien als een verwerpelijk symbool van lust, hedonisme en uiteindelijk vrouwelijk kwaad. Zo verdorven als Zoelaikha werd beschouwd door conservatieve Moslims, zo totaal anders werd ze door Soefis gezien. Voor de soefi is Zoelaikha simpelweg iemand die tot over haar oren verliefd is. Wie was Zoelaikha nu precies? Wat zegt de Koran en de kisas al-anbijaa over haar? Drie uitleggers kunnen fungeren als gids: Tha labi (11e eeuw), Kisa i (waarschijnlijk 12e/13e eeuw) en Djami (15e eeuw). Van Ishaak Ahmad ben Moehammad ben Ibrahim al-tha labi wordt wel gezegd dat hij de eerste persoon was die een kisas al-anbijaa verzameling maakte. Tha labi besteedt in zijn verhalen veel aandacht aan de verantwoording van zijn bronnen en laat verschillende overleveringen en interpretaties naast elkaar staan. Moehammad ben Abdallah al-kisa i is vooraleerst een meester-verteller, die een doorlopend en spannend verhaal over Joesoef en Zoelaikha wil vertellen. Hakiem Noerridien Abdoerrahmaan Djami tenslotte is een mysticus uit de 15e eeuw die het verhaal van Joesoef en Zoelaikha gebruikt om aan zijn leerlingen de zoektocht van de ziel naar God te onderwijzen. Gescheurd hemd Het verhaal over Zoelaikha is te vinden in de Koran in soera Joesoef Daar wordt verteld dat Joesoef als slaaf in Egypte komt te werken in het huis van de Aziz. En de soera leest: (23) En zij in wier huis hij was probeerde hem te verleiden en ze sloot de deuren en zei: Kom maar hier. Hij zei: Dat verhoede God. Hij die mijn heer is heeft mij goed ondergebracht. De onrechtplegers zal het niet welgaan. (24) Maar zij begeerde hem en hij zou haar begeerd hebben als hij niet het bewijs van zijn Heer had gezien. Zulks opdat Wij het kwaad en de gruwelijkheid van hem afwendden. Hij behoorde tot Onze uitverkoren dienaren. (25) En zij renden beiden naar de deur en zij scheurde zijn hemd van achteren en zij troffen haar meester bij de deur aan. Zij zei: De vergelding voor iemand die jouw familie kwaad wil doen is toch dat hij gevangen gezet wordt of een pijnlijke bestraffing? (26) Hij zei: Zij probeerde mij te verleiden. En een getuige uit haar familie getuigde: Als zijn hemd van voren gescheurd is, dan is zij oprecht en behoort hij tot de leugenaars. (27) Maar als zijn hemd van achteren gescheurd is, dan liegt zij en behoort hij tot de oprechten. (28) En toen hij zijn hemd zag, dat het van achteren gescheurd was, zei hij: Dat is weer een list van jullie vrouwen; jullie listen zijn geweldig. (29) Joesoef, houd je daar niet mee bezig. En jij vrouw, vraag om vergeving voor je zonde; jij bent wel een van hen die verkeerd gedaan hebben. 1 Het verhaal is daarmee echter nog niet uit. Om een schandaal te verkomen wordt de zaak gesust, maar het nieuws verspreidt zich als een lopend vuurtje: Zoelaikha is verliefd op een lid van haar personeel! Daarop besluit Zoelaikha maatregelen te nemen (v ). Ze nodigt een aantal van de roddelaarsters uit, richt een maaltijd aan en geeft ieder van de aanwezige vrouwen een mes in handen. En terwijl de dames hun fruit zitten af te schillen, laat Zoelaikha Joesoef ten tonele verschijnen. De gevolgen zijn dramatisch: Lieve help! roepen ze uit, Dit is geen mens, dit is niets minder dan een engel (vrij naar vers 31). En plastisch wordt beschreven hoe de dames alleen nog maar oog voor Joesoef hebben, met als gevolg dat ze zich in de vingers snijden. Zoelaikha ziet daarmee haar reputatie rechtgezet. Immers, het bewijs is geleverd: geen enkele vrouw zou een dergelijke man kunnen weerstaan. En ze zegt: En dat is hij nu over wie jullie mij verwijten hebben gemaakt. Ik heb inderdaad geprobeerd hem te verleiden, maar hij heeft weerstand geboden. Maar als hij niet doet wat ik van hem verlang dan zal hij gevangen gezet 20

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Preek 06dec2015, Opstandingskerk Tilburg - Wees niet bang; God zal bij je zijn. Gemeente van onze Heer Jezus Christus,

Preek 06dec2015, Opstandingskerk Tilburg - Wees niet bang; God zal bij je zijn. Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Preek 06dec2015, Opstandingskerk Tilburg - Wees niet bang; God zal bij je zijn Gemeente van onze Heer Jezus Christus, - Vandaag word ik vooral getriggerd door de opmerking: wees niet bang, vrees niet,

Nadere informatie

Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk

Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk Inleiding De tekst die voor jou ligt, verduidelijkt onze visie bij het organiseren van vrijwilligerswerk in het buitenland. We sturen je niet zo maar naar het

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden

Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden Bij Marcus 1 - de doop van Jezus Ik weet niet hoe goed u al de zondagsbrief hebt gelezen. Maar wellicht is u opgevallen dat er helemaal bovenin staat dat

Nadere informatie

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Partij van de Arbeid (PvdA) Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) Christen-democratisch Appèl (CDA) Democraten

Nadere informatie

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL!

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! Missie De missie van de Kerk van de Zevende-dags Adventisten is de verkondiging van het eeuwig evangelie zoals verwoord in de drieengelenboodschap van Openbaring 14:6-12.

Nadere informatie

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten 1. Met andere ogen Wetenschap en levensbeschouwing De wereld achter de feiten Dit boek gaat over economie. Dat is de wetenschap die mensen bestudeert in hun streven naar welvaart. Het lijkt wel of economie

Nadere informatie

Informatie 17 december 2015

Informatie 17 december 2015 Informatie 17 december 2015 ARMOEDE: FEITEN EN CIJFERS Ondanks het aflopen van de economische recessie, is de armoede in Nederland het afgelopen jaar verder gestegen. Vooral het aantal huishoudens dat

Nadere informatie

4e zondag van Pasen - De Goede Herder.

4e zondag van Pasen - De Goede Herder. 4e zondag van Pasen - De Goede Herder. Het is één van de oerbeelden geworden van Jezus in de christelijke geloofstraditie. Elk jaar wordt deze derde zondag na Pasen er naar genoemd: zondag van de Goede

Nadere informatie

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer.

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer. Psalmen Psalm 119 Heer, ik wil leven volgens uw wetten 1 Gelukkig zijn mensen die altijd het goede doen, die leven volgens de wet van de Heer. 2 Gelukkig zijn mensen die altijd denken aan de woorden van

Nadere informatie

Informatie 10 januari 2015

Informatie 10 januari 2015 Informatie 10 januari 2015 ARMOEDE: FEITEN EN CIJFERS ARMOEDE WERELDWIJD Wereldwijd leven ongeveer 1,2 miljard mensen in absolute armoede leven: zij beschikken niet over basisbehoeften zoals schoon drinkwater,

Nadere informatie

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt.

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij kunt geen mensen haten en doet geen ander zeer misschien ben jij het wapen waarmee ik liefde leer.

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer gelezen dan eigenlijk stond aangegeven. Die gaan over

Nadere informatie

Verandering is dichterbij dan je denkt

Verandering is dichterbij dan je denkt Verandering is dichterbij dan je denkt Tegenbegroting 2016 Verandering is dichterbij dan je denkt Soms slaat verbazing om in boosheid. Het overkomt me niet vaak, maar de afgelopen maanden kreeg het kabinet

Nadere informatie

Apostolische rondzendbrief

Apostolische rondzendbrief oktober 9, 2011 Jaargang 1, nummer 1 Lieve mensen, Zo bent u een voorbeeld voor alle gelovigen in Macedonië en Achaje geworden. Wij zijn nu al weer een tijdje hier in het zuiden van Griekenland, in de

Nadere informatie

Johannes 12 : 7. (Judas) dia 1

Johannes 12 : 7. (Judas) dia 1 Johannes 12 : 7 A (Judas) er was ergens een gemeentevergadering waar gesproken werd over de aanschaf van een orgel iemand kwam naar voren en zei dat hij tegen was een paar ton voor een orgel is geldverspilling

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Maak je keuze (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)

Maak je keuze (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) Maak je keuze (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) De deelnemers beslissen in kleine groepjes of ze akkoord gaan met stellingen over armoede in het Noorden. Onenigheid over bepaalde stellingen moet opgelost

Nadere informatie

Met gegrauw en gesnauw bereik je niks

Met gegrauw en gesnauw bereik je niks 81 Weike Medendorp, PvdA Met gegrauw en gesnauw bereik je niks Ik denk dat we een aantal resultaten hebben bereikt waar we trots op mogen zijn. Neem bijvoorbeeld het plan van transformatie voor de Enci,

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het is altijd prettig als de Bijbel zelf aangeeft, hoe je iets moet lezen. Soms zijn er van die verhalen of gelijkenissen, waarvan ik bij een eerste

Nadere informatie

22 januari 2015. Onderzoek: Jouw vrijheid, mijn vrijheid

22 januari 2015. Onderzoek: Jouw vrijheid, mijn vrijheid 22 januari 2015 Onderzoek: Jouw vrijheid, mijn vrijheid 1 Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Scholen herdenken vermoorde leraar

Scholen herdenken vermoorde leraar ANALYSE MAATSCHAPPELIJK VRAAGSTUK: ZINLOOS GEWELD tekst 26 NOS-nieuws van 16 januari 2004: Scholen herdenken vermoorde leraar Scholen in het hele land hebben om 11.00 uur één minuut stilte in acht genomen

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

ARMOEDE. Schriftelijke Bezinning. Anoniem

ARMOEDE. Schriftelijke Bezinning. Anoniem ARMOEDE Schriftelijke Bezinning Anoniem INHOUDSOPGAVE INTRODUCTIE... 3 Levensvragen... 3 Stelling... 3 Antwoorden op levensvragen... 4 Mijn standpunt... 4 INTERVIEWS... 5 Derde generatie.... 5 Tweede generatie....

Nadere informatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie Docenteninformatie Deze werkbladen horen bij het Schooltv-programma Vrijheid. Aan de hand van de Four Freedoms van president Roosevelt komen verschillende aspecten van vrijheid aan bod. Het programma is

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één De scholen van Catent - afzonderlijk en gezamenlijk - zijn als een

Nadere informatie

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Bedrinkt u niet (5:18a) is duidelijk een opdracht waar we

Nadere informatie

De Politieke Ledenraad van de PvdA op 14 november 2015 bijeen te Amersfoort,

De Politieke Ledenraad van de PvdA op 14 november 2015 bijeen te Amersfoort, Korten op EU subsidies Solidariteit éen van de belangrijkste principes is in de sociaaldemocratie, In Europa grote verdeeldheid heerst aangaande het opvangen en herverdelen van vluchtelingen; Enkele landen

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

Orde van dienst voor de gemeentezondag. Thema: (Toekomst)-dromen. zondag 3 april 2016 om 9.30 uur. Gereformeerde Kerk Nieuwe Pekela

Orde van dienst voor de gemeentezondag. Thema: (Toekomst)-dromen. zondag 3 april 2016 om 9.30 uur. Gereformeerde Kerk Nieuwe Pekela Orde van dienst voor de gemeentezondag Thema: (Toekomst)-dromen -2- welkom en mededelingen intocht: lied 81 : 1, 2 en 4 zondag 3 april 2016 om 9.30 uur Laat de harpen slaan, klinken de trompetten. Vier

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

HC Zondag 16 - Het goede nieuws voor een ouderling en voor ieder ander

HC Zondag 16 - Het goede nieuws voor een ouderling en voor ieder ander HC Zondag 16 - Het goede nieuws voor een ouderling en voor ieder ander Bevestiging Chris Smits als ouderling Liturgie Voorzang Opw 462 = EL 261 Stil gebed Votum Zegengroet Zingen: Ps 18,1.8.9 Gebed Lezen:

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Jezus was moe. Hij had het helemaal gehad. Het begon er allemaal mee toen sommige van de schiftgeleerden zagen hoe wij, zijn leerlingen, een stuk brood

Nadere informatie

HC zd. 6 nr. 32. dia 1

HC zd. 6 nr. 32. dia 1 HC zd. 6 nr. 32 wie Jezus wil kennen moet de verhalen over hem lezen beschreven door Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes terecht worden ze evangelisten genoemd ze beschrijven het evangelie ze vertellen

Nadere informatie

DOEL Jongeren ontdekken wat religie kan betekenen en worden aangemoedigd om respectvol met verschillende geloofsuitingen om te gaan.

DOEL Jongeren ontdekken wat religie kan betekenen en worden aangemoedigd om respectvol met verschillende geloofsuitingen om te gaan. thema-activiteit THEMA Omgaan met diverse religies Thema-activiteit DOEL Jongeren ontdekken wat religie kan betekenen en worden aangemoedigd om respectvol met verschillende geloofsuitingen om te gaan.

Nadere informatie

Volgens Henk Kuindersma (lector religieuze educatie) heeft de jongerencoach drie rollen die belangrijk zijn om dit doel te kunnen bereiken:

Volgens Henk Kuindersma (lector religieuze educatie) heeft de jongerencoach drie rollen die belangrijk zijn om dit doel te kunnen bereiken: Als je 't mij vraagt Leeftijd: 12-16, 16+ Soort bijeenkomst: club, catechese Soort werkvorm: heel programma Thema: Geloven en spiritualiteit Tijdsduur: 1 uur 30 min. Petje op petje af, petje op petje af

Nadere informatie

10. Gebarentaal [1/3]

10. Gebarentaal [1/3] 10. Gebarentaal [1/3] 1 Gebarentalen Stel, je kunt niets horen. Je bent doof. Hoe praat je dan met andere mensen? Je kunt liplezen, maar dat is moeilijk en je mist dan toch nog veel van het gesprek. Bovendien

Nadere informatie

Kerk en duurzaamheid. Van duurzaamheid naar levenskunst

Kerk en duurzaamheid. Van duurzaamheid naar levenskunst Kerk en duurzaamheid Van duurzaamheid naar levenskunst Duurzaamheid hangt in de lucht. Je kunt geen blad meer openslaan of je oog valt op duurzame producten. Bijna elk zichzelf respecterend bedrijf of

Nadere informatie

Kerk in Actie zoekt enthousiaste theologen

Kerk in Actie zoekt enthousiaste theologen Kerk in Actie zoekt enthousiaste theologen Geloof jij in de kracht van Bijbelverhalen? Vind je het een uitdaging te ontdekken wat Bijbelverhalen betekenen voor mensen in een ander land? Heb je visie om

Nadere informatie

OP DE DREMPEL. Daar liet de HEER hem het hele land zien. (Deuteronomium 34,1)

OP DE DREMPEL. Daar liet de HEER hem het hele land zien. (Deuteronomium 34,1) Preek van 31 december 2015, Oudejaarsavond, gehouden in de Bethlehemkerk in Papendrecht door Piet van Die OP DE DREMPEL Daar liet de HEER hem het hele land zien. (Deuteronomium 34,1) Synagoge Oud en Nieuw

Nadere informatie

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb De meeste mensen in Nederland hebben het goed voor elkaar. We hebben genoeg eten, we hoeven niet bang te zijn voor oorlog en we zijn dan ook tevreden met ons leven. Maar dat is niet overal op de wereld

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Samenleven > niet gelijk, maar gelijkwaardig > aantrekkelijke, ecologische woonstad > iedereen een eerlijke kans op de arbeidsmarkt Samenleven Mensen zijn niet allemaal gelijk, maar wel gelijkwaardig.

Nadere informatie

OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35

OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35 God en je naasten liefhebben LES 3 DEEL 5 DISCIPLE OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35 Wat leer

Nadere informatie

Communicatie vaardigheden

Communicatie vaardigheden Communicatie vaardigheden Yuri Santana (13026003) Februari 2014, Delft Inhoudsopgave Inleiding... 5 Observatielijst voorzitter... 6 HS versus GS... 8 Opdracht behorende bij conflict hanteren... 9 Herkennen

Nadere informatie

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Tekstrapport Peil.nl/Maurice de Hond 1 Doelstelling en opzet van het onderzoek Het wetenschappelijk instituut van 50PLUS heeft ons de opdracht gegeven

Nadere informatie

Spiekbriefje Frisse Wind

Spiekbriefje Frisse Wind Spiekbriefje Frisse Wind Feiten over windenergie voor feestjes, verjaardagen of andere bijeenkomsten. Er worden dan veel halve waarheden over windenergie verkondigd, en dat is jammer, want windenergie

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

glijden. Ik zie ze zachtjes wegstromen, oplossen en verdwijnen, om nooit meer terug te keren.

glijden. Ik zie ze zachtjes wegstromen, oplossen en verdwijnen, om nooit meer terug te keren. INLEIDING Welkom in de affirmatiewereld. Je hebt ervoor gekozen om gebruik te gaan maken van het gereedschap dat in dit boek beschreven wordt en je hebt daarmee de bewuste beslissing genomen om je leven

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

De stap tussen u en de genezing

De stap tussen u en de genezing De stap tussen u en de genezing profeet T.B. Joshua Introductie Er is een stap tussen u en het herstel, de genezing, de zegen en redding. Die stap is geloof in Christus. Jezus staat aan de ene kant en

Nadere informatie

Is het moeilijk voor de mensen om de opdrachten van Jezus uit te voeren? Zo ja, waarom, zo nee waarom niet?

Is het moeilijk voor de mensen om de opdrachten van Jezus uit te voeren? Zo ja, waarom, zo nee waarom niet? Bidden, praten met God LES 5 DEEL 5 DISCIPLE OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Hand 1:12-14, Hand 2:42, Hand 4:23-31 Hand 6:3-6 Hand 8:17, Hand 16:18, Hand 28:8

Nadere informatie

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen vandaag wil ik dit gebod toepassen op het geloofsgesprek onderwerp van de gemeenteavond komende week onze overtuiging is dat zulke gesprekken hard nodig zijn voor de opbouw van onze gemeente tegelijk is

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

Opvattingen van Amsterdammers over tolerantie jegens homoseksuelen

Opvattingen van Amsterdammers over tolerantie jegens homoseksuelen FACTSHEET Thema: Veiligheid, Opvattingen van Amsterdammers over tolerantie jegens homoseksuelen Publicatiedatum: oktober 2010 Bron: Bureau O+S Toelichting Ingevoegd rapport geeft goed weer hoe Amsterdammers

Nadere informatie

Quiz: Welk standpunt hoort bij welke partij?

Quiz: Welk standpunt hoort bij welke partij? Quiz: Welk standpunt hoort bij welke partij? Korte omschrijving werkvorm In deze quiz testen uw leerlingen hun kennis over de standpunten van enkele partijen over belangrijke Europese kwesties. Ze verbinden

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Marcus 1:15 - Een nieuw begin

Marcus 1:15 - Een nieuw begin Marcus 1:15 - Een nieuw begin Opnieuw beginnen, dat zou soms best fijn zijn! De wereld kan ook wel een nieuw begin gebruiken. Maar een nieuw begin komt niet van een nieuw jaar, maar van Jezus. Hij is het

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 24 515 Preventie en bestrijding van stille armoede en sociale uitsluiting Nr. 186 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan

Nadere informatie

Mijn gelijk en ons geluk

Mijn gelijk en ons geluk 1 Mijn gelijk en ons geluk Een model voor bezinning op het omgaan met verscheidenheid in de gemeente Als de kerkenraad besluit tot het starten van een bezinningsproject over omgaan met verscheidenheid,

Nadere informatie

In gesprek over: Arm en Rijk

In gesprek over: Arm en Rijk Bij Open Deur nummer 2, februari 2013 In gesprek over: Arm en Rijk Armoede en rijkdom. Twee woorden waar een hele wereld achter schuil kan gaan. Werelden waarin niet alleen geld en goederen een rol spelen,

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Cynisme over de politiek

Cynisme over de politiek Cynisme over de politiek Een profiel van ontevreden burgers Dr. Pieter van Wijnen Waar mensen samenleven, zijn verschillende wensen en belangen. Een democratische samenleving heeft als doel dat politici

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

E: I:

E: I: E: info@tangramonderzoek.nl I: www.tangramonderzoek.nl Inhoudsopgave 1.Inleiding...3 1.1Achtergrond en doel...3 1.2Onderzoeksmethode en respons...3 1.3Rapportage...3 1.4Samenvattende conclusies...3 Tabel

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen.

Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen. Een klein gesprekje met God Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen. God lachte breed. Dat is waar!, zei God. Jij bent ook het licht.

Nadere informatie

den met minimumloon toeneemt, maar mag het er niet toe leiden dat degenen die ongewild zonder werk zitten financieel gestraft worden met een forse

den met minimumloon toeneemt, maar mag het er niet toe leiden dat degenen die ongewild zonder werk zitten financieel gestraft worden met een forse De kritiek van GroenLinks op het belastingplan komt eigenlijk ieder jaar op hetzelfde neer: het kan socialer, en het kan groener. Dit jaar is dat niet anders. De eerlijkheid gebiedt echter wel te vermelden

Nadere informatie

Theorieboek. Knuffel. Mensen zijn afhankelijk van elkaar, want de mens is een sociaal dier dat het liefst in

Theorieboek. Knuffel. Mensen zijn afhankelijk van elkaar, want de mens is een sociaal dier dat het liefst in 4c Relatie 1 Wat is een relatie? Wanneer je deze vraag aan een aantal verschillende mensen stelt dan zullen zij allen een antwoord geven. Want wat een relatie precies is, is voor ieder persoon verschillend.

Nadere informatie

Handreiking bij een spirituele zoektocht.

Handreiking bij een spirituele zoektocht. Handreiking bij een spirituele zoektocht. Deze handreiking hoort bij: Oud- en nieuw- katholiek. De spirituele zoektocht van die andere katholieken. Door Joris Vercammen. Valkhof pers 2011. Het boek is

Nadere informatie

BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE. voor het doopsel van meerdere kinderen

BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE. voor het doopsel van meerdere kinderen BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE voor het doopsel van meerdere kinderen In dit boekje vind je een 15-tal voorbeelden van belofte-formules die je als ouders kan uitspreken tijdens de doopviering van je kind.

Nadere informatie

Ik ben blij dat ik nu voor u lijd Ik ben blij dat ik voor mijn geloof mag lijden Ik ben blij dat ik mag lijden voor de Kerk van Jezus Christus

Ik ben blij dat ik nu voor u lijd Ik ben blij dat ik voor mijn geloof mag lijden Ik ben blij dat ik mag lijden voor de Kerk van Jezus Christus AVONDMAALSVIERING KONINGSKERK 13-09 - 2009 door ds. L. Krüger Schriftlezing: Koloss. 1: 24-29 (NBV) Ik ben blij dat ik nu voor u lijd Ik ben blij dat ik voor mijn geloof mag lijden Ik ben blij dat ik mag

Nadere informatie

Zondag 30 augustus Kijken met nieuwe ogen

Zondag 30 augustus Kijken met nieuwe ogen Zondag 30 augustus Kijken met nieuwe ogen Bij Marcus 8 : 22 26 Begrijpen jullie het dan nog niet, ontbreekt het jullie aan inzicht? Dat waren de verwijten die vorige week aan de leerlingen van Jezus werden

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Uitgeverij Van Praag Amsterdam

Uitgeverij Van Praag Amsterdam Uitgeverij Van Praag Amsterdam Inhoud 9 Het immigratietaboe 13 Het relativeringcircuit De toestand 27 Etniciteit is sticky 30 Drs. Hans Roodenburg Inkomensverschillen worden groter door immigratie 39 Het

Nadere informatie

Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie

Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie Ervaringen, belevenissen, vragen in woorden gevangen om die woorden weer vrij te laten in nieuwe ervaringen, belevenissen, vragen. Marcel Zagers www.meerstemmig.nl

Nadere informatie

Ontmoetingskerk, Laren NH 6 december 2015 Lucas 1, 26-38

Ontmoetingskerk, Laren NH 6 december 2015 Lucas 1, 26-38 Ontmoetingskerk, Laren NH 6 december 2015 Lucas 1, 26-38 Als je de Bijbel goed leest merk je dat elk verhaal over jou en mij gaat. Over onze werkelijkheid, over wat wij dagelijks zien en meemaken. De theoloog

Nadere informatie

Enquete resultaten Normen en Waarden 2014

Enquete resultaten Normen en Waarden 2014 Enquete resultaten Normen en Waarden 214 Deze enquête is afgenomen in de derde en vierde klas op de middelbare school de Guido de Bres in Amersfoort. Dit zijn de statistieken van de anwoorden die de leerlingen

Nadere informatie

Numeri 21 : 9. dia 1. Num21v09 1

Numeri 21 : 9. dia 1. Num21v09 1 Numeri 21 : 9 het wordt een beetje eentonig: Israël moppert God straft het af maar er is ook een nieuw element verrassend positief de Israëlieten komen zelf tot inkeer zij vragen Mozes om voor hen te bidden

Nadere informatie

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Beste mensen, De meimaand is een mooie maand. Mei betekent zon en voorjaar, het betekent weer buiten kunnen zitten. Maar de maand mei betekent ook denken

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Mind the Gap Impact voor je jeugdwerk?!

Mind the Gap Impact voor je jeugdwerk?! Mind the Gap Impact voor je jeugdwerk?! Een onderzoek van de Evangelische Alliantie naar het jeugdbeleid binnen evangelische en pinksterkerken in Nederland in samenwerking met Youth Alive, LEF, Youth for

Nadere informatie

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen naar aanleiding van introductie wethouder Wagemakers Hoe is de provincie tot de keuze van de twee locaties gekomen? In de provincie Zuid Holland wordt

Nadere informatie

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt bedoeld: het Israël dat wij ontmoeten in de bijbel en

Nadere informatie

Lieve mensen van de Hofkerk, gasten, gemeente van Jezus Christus

Lieve mensen van de Hofkerk, gasten, gemeente van Jezus Christus Zondag 27 september Markus 9, 30-37 Overdenking Lieve mensen van de Hofkerk, gasten, gemeente van Jezus Christus 1) Ongemakkelijk gevoel Ik kreeg een beetje een ongemakkelijk gevoel toen ik dat gedeelte

Nadere informatie

Kerstbezinning laat ons paraplumensen worden

Kerstbezinning laat ons paraplumensen worden Kerstbezinning laat ons paraplumensen worden Beste begeleider, Deze bezinning is geschikt als bezinnend moment bij een kerstfeest. Ze legt de link tussen Kerstmis en de campagne van Welzijnszorg 2014 Iedereen

Nadere informatie

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet.

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet. 5 e zondag van Pasen - Een woning met vele kamers Bij Johannes 14 : 1-14 Hoe dorsten wij te weten wie Gij zijt. Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen

Nadere informatie

Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie

Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie Voor de eerste christenen was evangelisatie een dagelijkse zaak. Hun ijver in de verspreiding van het evangelie zette de toenmalige wereld op zijn kop.

Nadere informatie

zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt

zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt lezing oude testament (lector) Jesaja 58, 1-10 lied Liedboek 537, 1. 2. Zo spreekt de Heer die ons... lezing nieuwe testament (lector) Lukas 20, 9-19 lied Liedboek

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie