GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 38 nr. 5 september / oktober 2014

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 38 nr. 5 september / oktober 2014"

Transcriptie

1 GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS tweemaandelijks tijdschrift : JG 38 nr. 5 september / oktober 2014 België Belgique P.B. P.P Zonhoven centrum BC Afgiftekantoor : 3520 Zonhoven centrum Erkenningnummer : P RAW CST vzw RAAD VOOR AARDWETENSCHAPPEN CONSEIL DES SCIENCES DE LA TERRE GVL is lid van de Raad voor Aardwetenschappen Verantwoordelijke Uitgever: Cornelissen Dirk-Borggravevijverstraat Hasselt

2 Geologische Vereniging Limburg Correspondentieadressen: Stefan Kempeneers Voorzitter GVL Schoorbroekstraat 36 B-3806 Sint-Truiden Mathieu Driesen Secretaris GVL Kruisheideweg 32 B-3520 Zonhoven Bestuur: Erevoorzitster : Mevr. Huygens Ernestine Voorzitter: Stefan Kempeneers, Schoorbroekstraat 36, B 3806 Sint-Truiden Tel: 011/ , Vice-voorzitter: Nico Nilis, Beringersteenweg 52/8, B 3520 Zonhoven Tel: 011/ , Secretaris-Penningmeester: Mathieu Driesen, Kruisheideweg 32, B-3520 Zonhoven Tel: 0496/ , Bestuurslid: Francis Reenaers, Bosblook 37, B 3600 Genk Tel: 089/ , Medewerkers: Bibliotheek: Udo Van Laethem, R. Schrijversstraat 33, B 3806 Sint-Truiden Tel: 011/ , Samenaankoop:Luc Waumans, Pampertstraat 22a, B-3590 Diepenbeek Tel: 011/ , Geolithos: Dirk Cornelissen, Borggravevijverstraat 60, B 3500 Hasselt Tel: 011/ , Kris Vanderschot, Houtmarkt 15, B 3800 Sint-Truiden Tel: 011/ , RAW CST vzw RAAD VOOR AARDWETENSCHAPPEN CONSEIL DES SCIENCES DE LA TERRE G.V.L. is lid van de Raad voor Aardwetenschappen

3 INHOUD : 3. Algemene ledenvergaderingen - Zoektochten 4. Beurzen en tentoonstellingen Hulp gevraagd 6. Gelezen in de kranten : De kracht van zout; zoutkristallen tastten momumenten aan 9. Vogel met recordvleugels zeilde als deltavlieger door de lucht. 12. Microfossielen: evolutie onder de microscoop. AKTIVITEITEN : Algemene ledenvergadering Evenementenhal Den Dijk te Zonhoven : Voor aanvang of tijdens pauzes is er steeds mogelijkheid tot aankoop en/of ruilen van mineralen en fossielen. Tevens zal de shop dan geopend zijn! VRIJDAG 12 SEPTEMBER u: Met voordracht Cyclus van stenen door Eric Vercammen. VRIJDACHT 10 OKOBER u : Met voordracht Hoe een groeve vanuit geologisch perspectief bekijken door Elke Vandezande en Joris Hendrickx. Zoektochten : Niet vergeten uw deelname steeds op voorhand aan de reisleider door te geven! Tevens een deelnameformulier zoektochten (zie laatste blz. van Geolithos) ingevuld op de dag van de activiteit mee te brengen. ZATERDAG 27 SEPTEMBER 2014 : LANDELIES Reisleider: Mathieu Driesen 0496/ / Blz. 3

4 Afspraak: 10u op de parking Lidl; afrit 4 Montigny-le-Tilleul op de R3 Charleroi, dan de N59 richting Beaumont nemen => de parking bevind zich dan aan de linkerkant. ZATERDAG 25 OKTOBER 2014 : Er wordt nog gezocht naar een zoeklocatie, suggesties.., geef een sientje. Wij houden jullie op de hoogte via mail! Beurzen en tentoonstellingen : 7 september 2014 fossielenbeurs BVP Gemeentelijk park St. Gillis-Waas; van 9u30 tot 17u30 info: 6 en 7 septembre ste mineralen en fossielenbeurs te Brussel - Parc du Cinquantenaire Autoworld. info: 9 november 2014 Fossielenbeurs (Hona Fossiel.net Geologische Vereniging Limburg) Feestzaal Wezemaal Holsbeeksebaan Wezemaal van 11 tot 17u00 gratis toegang Blz. 4

5 8 en 9 november ste internationale ruilbeurs van 4M micromounts mineralen fossielen zanden in Foyer Culturel Rue Wilmet-6110 Montigny-le-Tilleul open : ZA van 9 tot 18u en ZO van 9 tot 15u. Inschrijving: 15 en 16 november Intergem mineralen en fossielenbeurs Kinepolis Event Center Groenendaallaan 394 Antwerpen ZA open van 12 tot 18u en ZO van 10 tot 17u30 Ook dit jaar zit onze vereniging mede in de organisatie van deze beurs! Zin om een handje toe te steken dan hoor ik het graag. Blz. 5

6 Gelezen in de kranten. De kracht van zout; zoutkristallen tastten monumenten aan Zoutschade is één van de belangrijkste bedreigingen van monumenten wereldwijd, ook in Nederland. Door klimaatverandering zal het risico op zoutschade toenemen, aldus Timo Nijland, natuursteenspecialist bij TNO. Nijland is van oorsprong geoloog en als natuursteendeskundige betrokken bij diverse restauratieprojecten. Zo deed hij onderzoek voor de restauratie van het Paleis op de Dam in Amsterdam en de Sint-Janskathedraal in Den Bosch. Bij veel monumenten zien we schade als gevolg van zout. Het zout zit verspreid in de bouwstenen zelf en in de mortel en wordt mobiel als gevolg van vocht. Op de plek waar het verdampt, slaat het neer en hoopt het zout zich op. Door een opeenhoping van zoutkristallen neemt de druk toe en gaat het gesteente stuk. De boosdoeners zijn in water oplosbare zouten, in Nederlandse monumenten vooral natriumchloride (NaCl) en natriumsulfaat (Na 2 SO 4 ). Natriumchloride kennen we allemaal wel als de chemische formule van keukenzout; natriumsulfaat is minder bekend; in de natuur komt het ook gebonden aan water voor: Na 2 SO 4.10H 2 O. Ontpleisteren met zoutzuur Het zout is afkomstig van uiteenlopende bronnen, vertelt Nijland. Natriumsulfaat kan afkomstig zijn uit de baksteen, bijvoorbeeld als die niet heet is gebakken; er blijft dan behoorlijk wat sulfaat achter. Natriumchloride kan uit verschillende bronnen in de bouwstenen terechtkomen, bijvoorbeeld dooizouten of zout zand dat als grondstof voor mortel is gebruikt. Zo is er in Amsterdam veel zand uit het vroeger zoute IJ gebruikt. Nog een bron van chloride is zoutzuur, dat werd gebruikt om kerken en andere oude gebouwen van stucwerk te ontdoen. Dit ontpleisteren kwam in zwang in de 19e eeuw. Aerosolen zijn ook een belangrijke bron van zout. Het zijn vaste (zout-)deeltjes die in de lucht zweven en met regenval neerkomen. In Nederland hebben vooral kustgebieden er last van. Last but not least hebben we steeds meer te maken met zoute kwel, die als gevolg van een stijgende zeespiegel landinwaarts dieper komt. Het grondwater wordt Aantasting van baksteen en zandsteen door zouten aan de Utrechtse Poort (Naarden). Foto : Timo Nijland Blz. 6

7 zouter en komt vaak als optrekkend vocht in de muren van monumenten terecht. Zoute kwel Door klimaatverandering neemt niet alleen de verspreiding van zoute kwel toe een fenomeen dat net als aerosolen vooral in de kustgebieden speelt ook zal het in sommige perioden heftiger gaan regenen. Volgens de deze maand door het KNMI gepubliceerde nieuwe klimaatscenario s krijgen we deze eeuw te maken met fors nattere winters. Nijland: In de gevels van een bouwwerk zal het regenwater dan dieper doordringen. Dat vocht kan zo meer zouten mobiliseren die in de bouwsteen aanwezig zijn. Ook het afwisselend vochtig worden en weer opdrogen onder invloed van de luchtvochtigheid zorgt ervoor dat zich meer zoutkristallen ophopen. Het aantal van deze cycli is van invloed op het ontstaan van zoutschade. Zouten werken verschillend uit op verschillende materialen, zoals hier op de Schlossberg in Saarburg in Duitsland: op de voegen zijn zouten te zien, maar ze zijn veel resistenter dan de sterk terugverweerde rode zandsteen. In de uitgeholde steen waarin de pen als schaal staat, zijn duidelijk zouten op het oppervlak zichtbaar. Foto : Timo Nijland Blz. 7

8 Zoutbestendige mortels Om restauraties van monumenten met zoutschade te verbeteren, ontwikkelt TNO diverse nieuwe technieken. We ontwikkelen hier in Delft bijvoorbeeld nieuwe mortels die zoutbestendiger zijn, vertelt Nijland. Dat doen we door stoffen aan de mortel toe te voegen die het zout op een andere manier laten kristalliseren. De hoek die het zoutkristal maakt met de ondergrond is namelijk van invloed op de schade die het aanricht. Weer een andere mogelijkheid is ervoor te zorgen dat het zout meer verspreid kristalliseert of langer in oplossing is, zodat het pas aan het oppervlak kristalliseert en je het vervolgens kunt verwijderen. Ook in bijzondere beeldhouwwerken, waarvan het gesteente nog goed intact is en de mortel niet vervangen hoeft te worden, kan het voorkomen dat restaurateurs het zout aan de buitenzijde verwijderen. Zo hebben collega s van Nijland onderzoek gedaan om uit de meesterproeven (bijzondere staaltjes van metselkunst) in de Amsterdamse Waag zout te verwijderen door kompressen aan de buitenzijde aan te brengen, om zo het zout als het ware naar buiten te zuigen. Zouterosie is een algemeen fenomeen in de natuur. Op de foto kleine grotachtige structuren veroorzaakt door zouterosie, zogeheten tafoni. Foto : Tafoni bij Elgol, Isle of Skye/Wikimedia Commons Referentie : Blz. 8

9 Nijland, T.G., Hees, R.P.J. van, Lubelli, B.A. & Touret, J.L.R., Zoutschade aan natuursteen en metselwerk: De ontwikkeling van ideeën en concepten ter verklaring van de verpoedering van gebouwd erfgoed. Praktijkreeks Cultureel Erfgoed 10(27), 49 pp. Bron : Kennislink.nl 26 juni 2014 Vogel met recordvleugels zeilde als deltavlieger door de lucht De grootste vogel ooit gevonden zeilde als een deltavlieger door de lucht. Dit soort vogels vulde het gat dat was achtergelaten toen de vliegende reptielen het loodje legden, vertelt Bert Boekschoten van de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij zou een goede doelverdediger geweest zijn de reuzenvogel Pelagornis sandersi die ruim 25 miljoen jaar geleden door het luchtruim zeilde. Met zijn maximaal geschatte spanwijdte van iets meer dan 7 meter zou hij met gespreide vleugels nog nét tussen de palen van een voetbaldoel gepast hebben. De Pelagornis sandersi is hiermee de grootste vogel uit de geschiedenis waar ooit fossiele resten van gevonden zijn. Zijn spanwijdte was maar liefst twee keer zo groot als die van de reuzenalbatros, de recordhouder onder de huidige vogelsoorten. De Pelagornis sandersi, in vergelijking tot de condor (links) en de reuzenalbatros (rechts). Van het skelet, aangegeven in grijs, zijn de witte delen (de schedel en enkele delen van de vleugel) gevonden. Klik linksboven voor vergroting. Foto : Liz Bradford Deltavlieger Met deze enorme vleugels bewoog de reuzenvogel zich als een soort deltavlieger (hangglider) door de lucht, ontdekte de Amerikaanse paleontoloog Daniel Ksepka. Hij simuleerde de vlucht met een computermodel, en loste hiermee het grootste raadsel op dat de vondst van deze zeevogel opleverde: Kon een vogel met zo n enorme vracht aan Blz. 9

10 veren nog wel door de lucht zweven? Ksepka beantwoordde de vraag in het tijdschrift PNAS. De vleugels van de Pelagornis sandersi waren groter dan het tot nu toe veronderstelde maximum om nog te kunnen vliegen. Met grotere vleugels kan je weliswaar meer kracht zetten, maar ben je tevens een stuk zwaarder. De grens waarboven de kracht die nodig is om op te stijgen groter wordt dan de kracht die de grotere vleugels opleveren, ligt bij een spanwijdte tussen de 5 en 6 meter, werd tot nu toe altijd geschat. De bouw, het gewicht en de verhoudingen van de Pelagornis sandersi lenen zich echter uitstekend voor het zweven als een deltavlieger, ontdekte Ksepka. Wel zal het beest wat moeite hebben gehad om van de grond te komen. Hiervoor waren waarschijnlijk minstens een flinke aanloop en een stevige windvlaag nodig. Vaker dan een paar keer klapwieken met de vleugels zat er niet in, omdat dat te veel energie kostte. Eenmaal in de lucht zweefde de zeevogel over de oceanen, waar hij vermoedelijk af en toe een prooi uit oplepelde. Vondst De overblijfselen van de Pelagornis sandersi werden in 1983 tijdens werkzaamheden voor een nieuw vliegveld aangetroffen bij Charleston in Zuid-Carolina in de Verenigde Staten, maar het dier is nu pas voor het eerst in een wetenschappelijke publicatie beschreven. Het gevonden exemplaar heeft een spanwijdte van ongeveer 6,4 meter. De reuzenvogel is vernoemd naar Albert Sanders, een gepensioneerde curator van het Charleston Museum waar de fossiele botten sindsdien te bewonderen zijn. Een opvallend kenmerk van de vogels van het geslacht Pelagornis zijn de puntige uitstulpingen op de kaakbeenderen ( pseudotanden ). Vanwege zijn flinterdunne en holle botten en zijn korte pootjes zal het dier zich in de lucht een stuk makkelijker hebben voortbewogen dan op land. Paleontoloog Dan Ksepka bestudeert de gefossiliseerde schedel van de Pelagornis sandersi. Foto : National Evolutionary Synthesis Center (NESC) Blz. 10

11 Scoringsdrift Bert Boekschoten, emeritus hoogleraar paleontologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam, vindt de grote Pelagornis uit Charleston wel bijzonder, maar is er niet van overtuigd dat het hier een geheel nieuwe soort betreft. Van prehistorische dieren zijn waarschijnlijk veel meer soorten beschreven dan er daadwerkelijk rondliepen en -vlogen, zegt Boekschoten, die dit wijt aan de soms wat doorgeslagen scoringsdrift van onderzoekers. Vaak is er niet meer beschikbaar dan een paar botten. Wie zegt dat de nieuwe soort niet gewoon een vrouwtje is, of een uit de kluiten gewassen exemplaar van de soort die we al kenden? Bij veel vogels uit die tijd waren de vrouwelijke exemplaren een stuk groter dan de mannelijke. Profiteurs De Pelagornis vloog de hele wereld rond. Fossiele overblijfselen van vogels van het Pelagornis-geslacht werden voor het eerst gevonden in 1855 in Bordeaux en zijn daarna aangetroffen in andere delen van Eurazië, Afrika, Noord- en Zuid-Amerika, Antarctica, Japan en Nieuw Zeeland. De Nederlander Cornelis Hazevoet was nog betrokken bij een prachtige vondst in Portugal, memoreert Boekschoten. Ook bij eerdere vondsten liep de spanwijdte al op tot 6 meter. De oervogels komen voor vanaf de laatste fase van het Paleoceen, het tijdperk dat aanbrak nadat de grote dinosauriërs en vliegende reptielen door een meteorietinslag van het toneel verdwenen waren. Volgens Boekschoten verklaart het uitsterven van de grote vliegende reptielen de opkomst van de reuzenvogels. De vliegende reptielen uit de Krijtperiode leken eigenlijk sprekend op de Pelagornis, zegt Boekschoten. Ook zij hadden vleugels met een Blz. 11

12 spanwijdte rond de zes meter, ook zij zweefden over de oceaan, en ze aten waarschijnlijk dus ook ongeveer hetzelfde. Het wegvallen van deze gigantische reptielen was uitermate gunstig voor de vogels uit die tijd, legt Boekschoten uit. Het luchtruim was vrij, de tafel was gedekt. Hierdoor konden de vogels snel tot de reuzenexemplaren evolueren die nu af en toe worden aangetroffen. Achterneefjes? Pas toen het afkoelde, in het Oligoceen dat ongeveer 34 miljoen jaar geleden begon, verdween de vogel langzaam weer uit beeld om te beginnen uit het koude noorden. De jongste resten van de Pelagornis dateren uit het Laat Plioceen, dat duurde tot ongeveer 2,6 miljoen jaar geleden. En of er nu nog afstammelingen van de gigant op aarde rondlopen of door de lucht zweven? Pelikanen, misschien, zegt Boekschoten, of eenden. Maar het is moeilijk hard te maken, voegt hij er aan toe. Overeenkomsten zijn er genoeg, maar of dit een directe afstamming aangeeft valt niet te bewijzen. Daar zou je DNA voor nodig hebben, en dat kan je uit deze fossiele botresten niet halen. Referenties : Ksepka (2014), Flight performance of the largest volant bird, PNAS, doi: /pnas Mayr, Hazevoet, Dantas en Cachão (2008), A sternum of a very large bonytoothed bird (Pelagornithidae) from the Miocene of Portugal, Journal of Vertebrate Paleontology, 28 (3), , doi: / (2008)28[762:asoavl]2.0.co;2 Bron : Kennislink.nl 11 juli 2014 Microfossielen: evolutie onder de microscoop Op de oceaanbodem ligt een schat aan microfossielen. Deze microscopische organismen bieden de ideale gelegenheid om de geheimen van de evolutie te ontrafelen. Wanneer evolutiebiologen het hebben over overgangsfossielen, dan denkt men meteen aan vondsten zoals Archeopteryx of Tiktaalik. Minder bekend zijn microfossielen van organismen zoals foraminiferen, radiolariën en diatomeeën. Miljarden van deze fossielen bedekken de bodem van de oceanen. Hun dichtheid kan oplopen tot een miljoen individuen per vierkante meter. Een typische bemonstering in de tropen levert 60 tot 70 Blz. 12

13 soorten op. In sommige groepen, zoals de foraminiferen, zijn er al meer dan soorten beschreven. Evolutie Deze fossielen zijn ideaal voor evolutionaire studies. Een sedimentboring van de oceaanbodem levert een continue reeks fossielen op die soms miljoenen jaren overbruggen zonder onderbrekingen. Deze boorkernen kunnen gedateerd worden met moderne technieken, zoals stabiele isotopen of magnetische stratigrafie. Op deze manier beschikken wetenschappers over een unieke kijk in het verleden. Microfossielen bewijzen ook hun nut buiten de evolutietheorie. Heel wat paleontologen werken voor oliemaatschappijen en helpen met het dateren van de aardlagen waarin geboord wordt. Paleontologen kunnen gemakkelijk de leeftijd van een laag bepalen door middel van de aanwezige microfossielen. Tiktaalik: dit geslacht wordt door wetenschappers gezien als zogenaamde missing link tussen de vissen en de gewervelde landdieren. Evolutie is verantwoordelijk voor de diversiteit aan leven op onze planeet. Twee processen spelen hierin een cruciale rol: anagenese en cladogenese. Anagenese beschrijft het proces waarbij een populatie als geheel evolueert over de tijd, bijvoorbeeld door een toename in grootte. Cladogenese is een vorm van evolutionaire splitsing waarbij één soort opgesplitst wordt in meerdere soorten. Dit is een cruciaal voor de Blz. 13

14 vorming van nieuwe soorten. Twee groep microfossielen die deze processen prachtig illustreren zijn de foraminiferen en de radiolariën. Radiolariën en foraminiferen In bodemlagen uit het Eoceen (50 miljoen jaar geleden) vinden we sponsachtige, ronde radiolariën die Lithocyclia ocellus gedoopt werden. Door deze balvormige fossielen te volgen doorheen de miljoenen jaren sediment, kan men zien dat deze organismen gradueel hun sponsachtige karakter verliezen en vier armen ontwikkelen. In dit stadium luistert het fossiel naar de naam L. aristotelis. Daarnaast blijft de morfologie veranderen. Eerst zien we drie armen ontstaan (L. angusta) en later reduceren twee armen tot een spoelachtige vorm. Deze verandering is zo extreem dat paleontologen de fossielen in een nieuw genus onderbrengen: Cannartus. Dit genus splitst vervolgens in verschillende evolutionaire lijnen. Radiolariën (stralendiertjes) zijn haast niet met het blote oog te zien en hebben een groote van 0,03 tot 2 millimeter. Onder de microscoop onthullen zij hun bijzondere vormen. Recent publiceerden Paul Pearson (Cardiff University) en Thomas Ezard (University of Southampton) een studie over de evolutionaire geschiedenis van het genus turborotalia. Deze groep organismen leefde van 45 tot 34 miljoen jaar geleden. Pearson en Ezard bekeken meer dan 200 individuele fossielen en verdeelden deze over verschillende morfologische groepen (zogenaamde morphospace) per bodemlaag. Gedurende 11 miljoen jaar was er slechts één morfologische groep per bodemlaag aanwezig, tot zo n 35 miljoen jaar geleden Toen werden er plots twee groepen gevonden. Een mooi voorbeeld van anagenese en cladogenese in het fossiele bestand. Bron: Scientias.nl 24 juli 2014 Blz. 14

15 Een boeiend artikel? Bezorg het! Elke auteur is verantwoordelijk voor de inhoud van zijn artikels. Blz. 15

16 INSCHRIJVINGSFORMULIER Datum :. /. /. Naam :..... Voornaam :... Straat :.. nr : bus :.. Gemeente :.... Tel : Interesse : - Algemene geologie O - Petrologie O - Paleontologie O - Mineralogie O - Bodemkunde O - Andere O Lidgeld van 01 sept. tot 31 aug. : - gewoon lid : 18 /jaar (per bijkomend lid van hetzelfde gezin + 5 /jaar - steunend lid : 25 /jaar - Jeugd (- 16 j) : 15 /jaar Het bedrag van de verplichte verzekering is hierin inbegrepen. Te storten op naam van : Geologische Vereniging van Limburg, Kruisheideweg 32, B 3520 Zonhoven Rek nr : IBAN BE BIC GEBABEBB deelnameformulier zoektochten Geologische Vereniging Limburg : 2014 Ondertekende verklaart zich akkoord met het zoektochtreglement van de Geologische Vereniging Limburg en zal er zich naar gedragen tijdens de verschillende uitstappen van het jaar Het betreden van groeves of ontsluitingen gebeurt volledig op eigen risico. De Geologische Vereniging Limburg en/of eigenaars van groeves en ontsluitingen kunnen onder geen enkel beding verantwoordelijk gesteld worden voor eventuele ongevallen! Ondergetekende verklaart tevens volledig in orde te zijn met zijn of haar persoonlijke familiale verzekeringspolis. Dit formulier af te geven op de dag van de zoektocht aan de excursieleider. ZOEKTOCHT: DATUM :. Lid HANDTEKENING : Verantwoordelijk ouder Voogd Familielid Naam en voornaam : Adres :.. Postcode en woonplaats :. Telefoon :.. Naam en leeftijd 1 e kind (*) : Naam en leeftijd 2 e kind (*) : (*) naam en leeftijd van het kind invullen indien U als ouder, voogd of familielid verantwoordelijk bent voor personen jonger dan 14 jaar Blz. 16

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 37 nr. 1 januari / februari 2013

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 37 nr. 1 januari / februari 2013 GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS tweemaandelijks tijdschrift : JG 37 nr. 1 januari / februari 2013 België Belgique P.B. P.P. 3520 Zonhoven centrum BC 10246 Afgiftekantoor : 3520 Zonhoven centrum

Nadere informatie

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 37 nr. 6 november / december 2013

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 37 nr. 6 november / december 2013 GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS tweemaandelijks tijdschrift : JG 37 nr. 6 november / december 2013 België Belgique P.B. P.P. 3520 Zonhoven centrum BC 10246 Afgiftekantoor : 3520 Zonhoven centrum

Nadere informatie

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 32 nr. 3 mei/juni 2008

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 32 nr. 3 mei/juni 2008 België Belgique P.B. P.P. 3500 Hasselt 1 BC 10246 GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS tweemaandelijks tijdschrift : JG 32 nr. 3 mei/juni 2008 Afgiftekantoor : 3500 Hasselt Centrum Erkenningnummer

Nadere informatie

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 38 nr. 1 januari / februari 2014

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 38 nr. 1 januari / februari 2014 GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS tweemaandelijks tijdschrift : JG 38 nr. 1 januari / februari 2014 België Belgique P.B. P.P. 3520 Zonhoven centrum BC 10246 Afgiftekantoor : 3520 Zonhoven centrum

Nadere informatie

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 38 nr. 6 november / december 2014

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 38 nr. 6 november / december 2014 GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS tweemaandelijks tijdschrift : JG 38 nr. 6 november / december 2014 België Belgique P.B. P.P. 3520 Zonhoven centrum BC 10246 Afgiftekantoor : 3520 Zonhoven centrum

Nadere informatie

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 38 nr. 3 mei / juni 2014

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 38 nr. 3 mei / juni 2014 GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS tweemaandelijks tijdschrift : JG 38 nr. 3 mei / juni 2014 België Belgique P.B. P.P. 3520 Zonhoven centrum BC 10246 Afgiftekantoor : 3520 Zonhoven centrum Erkenningnummer

Nadere informatie

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 32 nr. 2 maart/april 2008

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 32 nr. 2 maart/april 2008 België Belgique P.B. P.P. 3500 Hasselt 1 BC 10246 GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS tweemaandelijks tijdschrift : JG 32 nr. 2 maart/april 2008 Afgiftekantoor : 3500 Hasselt 1 Erkenningnummer : P

Nadere informatie

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 38 nr. 2 maart / april 2014

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 38 nr. 2 maart / april 2014 GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS tweemaandelijks tijdschrift : JG 38 nr. 2 maart / april 2014 België Belgique P.B. P.P. 3520 Zonhoven centrum BC 10246 Afgiftekantoor : 3520 Zonhoven centrum Erkenningnummer

Nadere informatie

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 31 nr. 3 mei/juni 2007

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 31 nr. 3 mei/juni 2007 België Belgique P.B. P.P. 3500 Hasselt 1 BC 10246 GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS tweemaandelijks tijdschrift : JG 31 nr. 3 mei/juni 2007 Afgiftekantoor : 3500 Hasselt 1 Erkenningnummer : P 509219

Nadere informatie

TIJDLIJN. Een reis door de geschiedenis

TIJDLIJN. Een reis door de geschiedenis De OERKNAL! Wetenschappers denken dat zo n 13,7 miljard aardse jaren geleden alles in het heelal samengeperst was tot een gloeiend heet punt. Tijdens een enorme oerexplosie ontstonden uit dat punt materie

Nadere informatie

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO BIJZONDERE SCHATTEN De haven van Rotterdam wordt te klein. Voor de in- en uitvoer van goederen is meer ruimte nodig in de haven. Daarom komt er een uitbreiding

Nadere informatie

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 37 nr. 3 mei/juni 2013

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 37 nr. 3 mei/juni 2013 GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS tweemaandelijks tijdschrift : JG 37 nr. 3 mei/juni 2013 België Belgique P.B. P.P. 3520 Zonhoven centrum BC 10246 Afgiftekantoor : 3520 Zonhoven centrum Erkenningnummer

Nadere informatie

Evolutie, wat is dat nu feitelijk?!

Evolutie, wat is dat nu feitelijk?! Evolutie, wat is dat nu feitelijk?! Heb je je wel eens afgevraagd waarom er zo veel verschillende soorten vlinders, vogels of vissen zijn? Waarom is er niet gewoon één soort van die dieren? Er is toch

Nadere informatie

Het begin. Maandvergaderingen. Leden. Tijdschrift. Statuut

Het begin. Maandvergaderingen. Leden. Tijdschrift. Statuut Het begin Er waren eens.. 3 leden van Gloria Maris sterk geïnteresseerd in mineralen Een vierde buitenstaander werd snel gevonden Eerste bestuur: voorzitter, penningmeester, materiaalmeester en secretaris

Nadere informatie

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 32 nr. 4 juli/augustus 2008

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 32 nr. 4 juli/augustus 2008 België Belgique P.B. P.P. 3500 Hasselt 1 BC 10246 GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS tweemaandelijks tijdschrift : JG 32 nr. 4 juli/augustus 2008 Afgiftekantoor : 3500 Hasselt 1 Erkenningnummer :

Nadere informatie

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 37 nr. 2 maart/april 2013

GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS. tweemaandelijks tijdschrift : JG 37 nr. 2 maart/april 2013 GEOLOGISCHE VERENIGING LIMBURG GEOLITHOS tweemaandelijks tijdschrift : JG 37 nr. 2 maart/april 2013 België Belgique P.B. P.P. 3520 Zonhoven centrum BC 10246 Afgiftekantoor : 3520 Zonhoven centrum Erkenningnummer

Nadere informatie

Evolutie: De ontwikkeling van het leven op aarde waarbij soorten ontstaan, veranderen en/of verdwijnen.

Evolutie: De ontwikkeling van het leven op aarde waarbij soorten ontstaan, veranderen en/of verdwijnen. Evolutie: De ontwikkeling van het leven op aarde waarbij soorten ontstaan, veranderen en/of verdwijnen. Evolutietheorie: Vanaf de 18 de eeuw. Het is niet te bewijzen, maar er zijn genoeg argumenten die

Nadere informatie

INSCHRIJVINGSFORMULIEREN 2010-2011

INSCHRIJVINGSFORMULIEREN 2010-2011 INSCHRIJVINGSFORMULIEREN 2010-2011 T-REX nv. Schilderstraat 23 2000 Antwerpen T: 03/448.34.34 GSM: 0032 (0) 475 509 900 Fax: +32-(0)3/646.42.15 Mail: info@t-rex.be 1 Data mega eroticabeurzen Antwerp Expo

Nadere informatie

2. We nu nog levende katachtige is volgens deze stamboom het meest verwant aan de Poema? A de Cheeta B de Europese lynx C de Huiskat D de Jaguar

2. We nu nog levende katachtige is volgens deze stamboom het meest verwant aan de Poema? A de Cheeta B de Europese lynx C de Huiskat D de Jaguar 14 C datering De techniek van werken met het verval van 14 C is afkomstig uit onderzoek naar de ouderdom van bepaalde fossielen. De halfwaardetijd van 14 C is 5730 jaar. Over dit onderzoek worden twee

Nadere informatie

Onderzoek naar vocht en zoutbelasting van het Mikwe te Venlo

Onderzoek naar vocht en zoutbelasting van het Mikwe te Venlo Van Mourik Broekmanweg 6 Postbus 49 2600 AA Delft TNO-rapport 034-DTM-2010-04894 Onderzoek naar vocht en zoutbelasting van het Mikwe te Venlo www.tno.nl T +31 88 866 30 00 F +31 88 866 30 10 wegwijzer@tno.nl

Nadere informatie

20 ste schapen-en geitenhappening VHGS

20 ste schapen-en geitenhappening VHGS 20 ste schapen-en geitenhappening VHGS Keuring van CAE- of zwoegervrije dieren op zat. 29 aug. 2015 en voor dieren zonder attest op zond.30 aug. 2015 met tentoonstelling van bijzondere schapen- en geitenrassen

Nadere informatie

Galerij van de Evolutie

Galerij van de Evolutie Galerij van de Evolutie Werkblad Niveau 3 RODE DRAAD 1) De galerij van de evolutie leidt je in 6 hoofdstukken van het prille leven tot de huidige tijd. Uiteraard beperkt evolutie zich niet tot deze 6 periodes

Nadere informatie

Geschiedenis van de aarde

Geschiedenis van de aarde Geschiedenis van de aarde Vragen bij de oefen- en zelftoetsmodule behorende bij hoofdstuk 25 van 'Biology', Campbell, 8e druk en de colleges 'Dynamische aarde'. november 2009 Inleiding Je moet weten: hoe

Nadere informatie

1. Fossielen, dood of levend?

1. Fossielen, dood of levend? 1. Fossielen, dood of levend? Op veel plaatsen op aarde kun je fossielen vinden. Deze oeroude overblijfselen van organismen vertellen een deel van het levensverhaal van de aarde. Soms worden er planten

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz.

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz. Door: Oscar Zuethoff Groep 6b - Meneer Jos & Ingrid Februari 2008 Inhoud Inleiding blz. 3 Wat is een fossiel? blz. 4 Hoe fossielen ontstaan blz. 5 Fossielen van zacht weefsel blz. 6 Zeedieren blz. 7 De

Nadere informatie

Onze bijzondere planeet De aarde is een bijzondere planeet. Er zijn in het heelal veel meer planeten. Leven op onze planeet is mogelijk door de zon.

Onze bijzondere planeet De aarde is een bijzondere planeet. Er zijn in het heelal veel meer planeten. Leven op onze planeet is mogelijk door de zon. Project Dieren C- verrijking week 1 Info plus Algemeen Tijdbalk Het is heel moeilijk om je voor te stellen hoe lang geleden de aarde is ontstaan. Hoe lang duurde het voordat het eerste leven ontstond?

Nadere informatie

Iris Ladies Soccer School ASBL-VZW

Iris Ladies Soccer School ASBL-VZW Van vrijdag 10 juli t/m zondag 19 juli 2015 Door het blijvend succes van onze stages in Norcia (Italië) hebben we beslist om de bestemming niet te veranderen. Dus gaan we voor de achtste maal terug naar

Nadere informatie

Rue du Calvaire 2 Chaussée de Namur 22 5670 Nismes (Viroinval) 5360 Natoye

Rue du Calvaire 2 Chaussée de Namur 22 5670 Nismes (Viroinval) 5360 Natoye ESPACE ELEMENT-TERRE ASBL LA SPIRALE ASBL Rue du Calvaire 2 Chaussée de Namur 22 5670 Nismes (Viroinval) 5360 Natoye www.element-terre.be www.laspirale.be Espace Élément-Terre asbl, in samenwerking met

Nadere informatie

B.A. Lubelli & R.P.J. van Hees TNO, Delft & MIT, TU Delft

B.A. Lubelli & R.P.J. van Hees TNO, Delft & MIT, TU Delft Hoe kan effectieve ontzouting bereikt worden? Theorie en ervaringen uit de praktijk B.A. Lubelli & R.P.J. van Hees TNO, Delft & MIT, TU Delft Abstract Ontzouten door het gebruik van kompressen is een techniek

Nadere informatie

Darwin en de evolutieleer

Darwin en de evolutieleer Darwin en de evolutieleer Joost Raeymaekers science4fun - 16 oktober 2009 Wie was Charles Darwin? - Een echte Engelsman uit de vorige eeuw (geboren in 1809) - Wetenschapper - Studeerde biologie, de leer

Nadere informatie

LESPAKKET ORDENING EN EVOLUTIE

LESPAKKET ORDENING EN EVOLUTIE LESPAKKET ORDENING HAVO / VWO EN EVOLUTIE Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK KENMERKEN Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie

Nadere informatie

AANVRAAG OM KRAAMGELD (Model E)

AANVRAAG OM KRAAMGELD (Model E) Terug te sturen naar: PB 10020 1070 ANDERLECHT Ons kenmerk: Dossierbeheerder: Telefoon: 02 643 18 11 E-mail: infokbaf@attentia.be AANVRAAG OM KRAAMGELD (Model E) Met dit formulier kunt u kraamgeld aanvragen

Nadere informatie

Roestig land. De Wijstgronden

Roestig land. De Wijstgronden Roestig land De Wijstgronden Verslag van de lezing en excursie van Professor R. T. van Balen en Nico Ettema voor de Werkgroep Geologie en Landschap. Bedafse Bergen, Uden. 10.00-1600 uur. Een mooie herfstdag.

Nadere informatie

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST INTRO Bijna zeven miljoen boeken, miljarden pagina s, honderden miljarden woorden, beelden en ideeën. Eeuwen van onderzoek en werk om ze te begrijpen,

Nadere informatie

Jeugdtheater Triangel

Jeugdtheater Triangel Jeugdtheater Triangel Infomapje - Inschrijvingsformulier Triangel - Brief over foto s - Gegevens over de verzekering - Medische fiche - Belangrijke data - Informatie/Inschrijvingsformulier theaterweekend

Nadere informatie

Fossiele knaagdieren uit Zuidoost Europa Servië en Bosnië & Herzegovina

Fossiele knaagdieren uit Zuidoost Europa Servië en Bosnië & Herzegovina NGV 20-09-2014 Nederlandse Geologische Vereniging (NGV) Thema: fossiele vertebraten Fossiele knaagdieren uit Zuidoost Europa Servië en Bosnië & Herzegovina Wilma Wessels Departement Aardwetenschappen Universiteit

Nadere informatie

Dossier T. rex voor Naturalis. Darwinweg 2 Postbus 9517 2300 RA Leiden. T 071 751 96 00 F 071 751 96 66 www.naturalis.nl

Dossier T. rex voor Naturalis. Darwinweg 2 Postbus 9517 2300 RA Leiden. T 071 751 96 00 F 071 751 96 66 www.naturalis.nl Dossier T. rex voor Naturalis Darwinweg 2 Postbus 9517 2300 RA Leiden T 071 751 96 00 F 071 751 96 66 www.naturalis.nl Inhoud 1. De opgraving 5 2. Facts & figures 7 Het skelet 7 Tientje voor T. rex 7

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Verzekeringsvoorstel autodeelpolis Autopia VERZEKERINGSNEMER

Verzekeringsvoorstel autodeelpolis Autopia VERZEKERINGSNEMER Verzekeringsvoorstel autodeelpolis Autopia VERZEKERINGSNEMER Producent: Casier-Decoodt Risk & Insurance Vlootnummer: 13433 Maatschappij: Vivium Identiteit verzekeringsnemer Naam: Voornaam: Geboortedatum:

Nadere informatie

Prijsijst. Kunstgras Utrecht

Prijsijst. Kunstgras Utrecht Prijsijst Kunstgras Utrecht 2012 Molenaar Decoration Karosdrift 3 3436 AM Nieuwegein T: 030-6013042 M: 06-23875526 E: info@molenaardecoration.nl W: www.molenaardecoration.nl 1. Zorana Met zijn hoogte van

Nadere informatie

Deelnemen is winnen. Een gezegde dat zeker waar is voor onze G-karate wedstrijden. Daarom ontvangt ook iedere deelnemer een medaille.

Deelnemen is winnen. Een gezegde dat zeker waar is voor onze G-karate wedstrijden. Daarom ontvangt ook iedere deelnemer een medaille. Hasselt, 15 november 2015 Beste G-karateka, p zondag 31 januari 2016 is het zover: het open Belgisch Kampioenschap G-karate 2016! Het kampioenschap wordt georganiseerd door Goju-ryu karate-do Kuyukai Liege,

Nadere informatie

Toelating tot de Stichting Verenigde Register Operational Auditors (SVRO)

Toelating tot de Stichting Verenigde Register Operational Auditors (SVRO) Aanvraag formulier Toelating tot de Stichting Verenigde Register Operational Auditors (SVRO) Niet in te vullen door aanvrager: Diploma akkoord: ja/nee Werkervaring akkoord: ja/nee Documenten akkoord: ja/nee

Nadere informatie

En toen kwam Darwin. On the origin of species. 1. Het ontstaan van het leven. Fossielen. 2. Getuigen van deevolutietheorie

En toen kwam Darwin. On the origin of species. 1. Het ontstaan van het leven. Fossielen. 2. Getuigen van deevolutietheorie On the origin of species En toen kwam Darwin 1. Het ontstaan van het leven 2. Getuigen van deevolutietheorie Verklaring voor het ontstaan van leven komt voor in alle culturen. Creationisme Nemen de bijbel

Nadere informatie

ORDO SUPREMUS MILITARIS TEMPLI HIEROSOLYMITANI MAGISTRAAL PRIORAAT JOHANNES DE DOPER KAPITTEL EN INVESTITUUR 22 JUNI 23 JUNI 2012

ORDO SUPREMUS MILITARIS TEMPLI HIEROSOLYMITANI MAGISTRAAL PRIORAAT JOHANNES DE DOPER KAPITTEL EN INVESTITUUR 22 JUNI 23 JUNI 2012 ORDO SUPREMUS MILITARIS TEMPLI HIEROSOLYMITANI MAGISTRAAL PRIORAAT JOHANNES DE DOPER KAPITTEL EN INVESTITUUR 22 JUNI 23 JUNI 2012 PROGRAMMA 22 23 Juni 2012 Vrijdag 22 juni Locatie Vanaf 17u00 verwelkoming

Nadere informatie

AARDRIJKSKUNDE. Leen Van Hecke. voor alle leraren

AARDRIJKSKUNDE. Leen Van Hecke. voor alle leraren AARDRIJKSKUNDE Leen Van Hecke voor alle leraren Wetenschappen-wiskundedag op woensdag 26 mei Op woensdagnamiddag 26 mei 2010 organiseren de pedagogische begeleiders van de exacte wetenschappen (incl. aardrijkskunde!)

Nadere informatie

Wad een Workshop Onderzoekstochten 2015

Wad een Workshop Onderzoekstochten 2015 Wad een Workshop Onderzoekstochten 2015 Datum laag water Lauwersoog Naam Locatie/hulpmiddel Locatie(detail) Begeleiders 19-4-2015 18:06 Heffezand Wad/Schip Op het wad tussen Simonszand en de kust 2-5-2015

Nadere informatie

R129 SL-Club Belgium vzw Drive, meet friends, enjoy life

R129 SL-Club Belgium vzw Drive, meet friends, enjoy life R129 SL-Club Belgium vzw Drive, meet friends, enjoy life WELKOM PACK 2014 Aan alle bezitters en vrienden van het Mercedes model SL-129, In de zomer van 2001 liep in de Mercedes Fabriek te Bremen het laatste

Nadere informatie

Thuisgekomen van een scoutingkampweek met een beschadigde koffer, mamma boos.

Thuisgekomen van een scoutingkampweek met een beschadigde koffer, mamma boos. John van Schoor Medewerker educatie van NCB Naturalis in Leiden schatrijk Thuisgekomen van een scoutingkampweek met een beschadigde koffer, mamma boos. Ongelooflijk vuil ondergoed en sokken die verdwijnen

Nadere informatie

Evolutie. schepping. belangrijk! Wat geloof jij?

Evolutie. schepping. belangrijk! Wat geloof jij? Evolutie schepping belangrijk! Van levensbelang van levensbelang Wat geloof jij? 1 1. Onze gedachten bepalen wat we zien. Zal een kleuter van vier jaar een boek zonder plaatjes mooi vinden? Nee, uiteraard

Nadere informatie

De beste manier om het water te ontharden is om een wateronthardingseenheid te gebruiken en deze direct aan de waterbevoorrading aan te sluiten.

De beste manier om het water te ontharden is om een wateronthardingseenheid te gebruiken en deze direct aan de waterbevoorrading aan te sluiten. 1. Hard water 1.1 Wat is hard water? Wanneer water 'hard' wordt genoemd, betekent dit alleen maar dat er mineralenin zitten dan in gewoon water. Het gaat dan met name om de mineralen calcium en magnesium.

Nadere informatie

Het onderzoek van de burgemeester 5/6

Het onderzoek van de burgemeester 5/6 Het onderzoek van de burgemeester De burgemeester hoorde dat kinderen ongerust zijn. Nee, ze zijn niet bang voor onweer of harde geluiden. Ze maken zich zorgen over de natuur. Dieren krijgen steeds minder

Nadere informatie

wegwijs in de website

wegwijs in de website wegwijs in de website Op www.ikdoorgrondvlaanderen.be staat alles wat je moet weten over de Vlaamse ondergrond. Hier moet je dus zijn om de opdrachten uit het educatieve pakket op te lossen. Is het niet

Nadere informatie

AANSLUITINGSFORMULIER VERZEKERINGSPAKKET

AANSLUITINGSFORMULIER VERZEKERINGSPAKKET AANSLUITINGSFORMULIER VERZEKERINGSPAKKET (Brand/Diefstal Hospitalisatie Familiale - Assistance Dodelijk Ongeval) Gewenste Aanvangsdatum Lidnummer NSPV Adres Telefoon / GSM E-mail Rekeningnummer BE - -

Nadere informatie

Koninklijke Mineralogische Kring Antwerpen Info : P. Van den Bemdenlaan 107, 2650 Edegem secretariaat@minerant.org 03 4408987 www.minerant.

Koninklijke Mineralogische Kring Antwerpen Info : P. Van den Bemdenlaan 107, 2650 Edegem secretariaat@minerant.org 03 4408987 www.minerant. Koninklijke Mineralogische Kring Antwerpen Info : P. Van den Bemdenlaan 107, 2650 Edegem secretariaat@minerant.org 03 4408987 www.minerant.org MKA activiteiten : - vergaderingen Het Elzenhof, Edegem -

Nadere informatie

Familiekunde. Vlaanderen

Familiekunde. Vlaanderen Familiekunde Vlaanderen Documentatie- en studiecentrum voor familiegeschiedenis Van Heybeeckstraat 3, 2170 Merksem, België +32 (0)3 646 99 88 administratie@familiekunde-vlaanderen.be www.centrumfamiliegeschiedenis.be

Nadere informatie

Zet je in als vrijwilliger voor Plan België. Foto: Plan / Denis Closon

Zet je in als vrijwilliger voor Plan België. Foto: Plan / Denis Closon Foto: Plan / Denis Closon Zet je in als vrijwilliger voor Plan België Foto: Plan / Daniel Silva het Plan Zet je in als vrijwilliger voor Plan België en verander de toekomst van kinderen en hun gemeenschap

Nadere informatie

AANSLUITINGSFORMULIER VERZEKERINGSPAKKET

AANSLUITINGSFORMULIER VERZEKERINGSPAKKET ASSURNAT n.v. Generaal Bernheimlaan 18 bus 1 1040 Brussel Telefoon : 02/643 20 20 - Fax : 02/643 20 29 - E-mail: info@assurnat.be CBFA 67904 AANSLUITINGSFORMULIER VERZEKERINGSPAKKET (Brand/Diefstal Hospitalisatie

Nadere informatie

De uiterste datum voor inschrijving is 10 MEI 2016.

De uiterste datum voor inschrijving is 10 MEI 2016. Hasselt, 25 november 2015 Beste G-karateka, p zondag 29 mei 2016 gaan we weer een stapje verder... I-Karate GLBAL organiseert: Het kampioenschap wordt georganiseerd door I-Karate GLBAL, in samenwerking

Nadere informatie

Oog in oog met de dino s expeditie oertijd

Oog in oog met de dino s expeditie oertijd Oog in oog met de dino s expeditie oertijd Museumles - Expeditie Oertijd Informatie voor leerlingen basisonderwijs groepen 4 t/m 8 experience www.limburgsmuseum.nl wat je ziet, ben je zelf Oog in oog met

Nadere informatie

8/06/2015. binnenstad Utrecht INHOUD. - Kluismuren? - Aanbestedingsopdracht - Verloop van de werken - Besluit

8/06/2015. binnenstad Utrecht INHOUD. - Kluismuren? - Aanbestedingsopdracht - Verloop van de werken - Besluit Stabilisatie kluismuren binnenstad Utrecht INHOUD - Kluismuren? - Aanbestedingsopdracht - Verloop van de werken - Besluit 1 Kluismuren? - Kluismuren - Opslag en doorvoerruimte - Liggen onder openbare weg

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Ecobouwers Renovatie van het jaar Doe mee met jouw duurzaam verbouwproject en win een weekendje weg!

Ecobouwers Renovatie van het jaar Doe mee met jouw duurzaam verbouwproject en win een weekendje weg! Ecobouwers Renovatie van het jaar Doe mee met jouw duurzaam verbouwproject en win een weekendje weg! Deelnemen in 4 stappen 1. Check de deelnamevoorwaarden om te kijken of jouw renovatie in aanmerking

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

OPSTIJGEND VOCHT. Rewah nv. Sinds 1985 uw specialist in de ontwikkeling van producten voor vochtbestrijding

OPSTIJGEND VOCHT. Rewah nv. Sinds 1985 uw specialist in de ontwikkeling van producten voor vochtbestrijding OPSTIJGEND VOCHT Rewah nv Sinds 1985 uw specialist in de ontwikkeling van producten voor vochtbestrijding Diagnose: opstijgend vocht! - Vlekvorming - Geurhinder - Vochtig pleisterwerk - Schimmels - Zoutuitbloeiingen

Nadere informatie

Fossielen uit de Noordzee

Fossielen uit de Noordzee Fossielen uit de Noordzee Lesbrief websessie Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief Fossielen uit de Noordzee 1 Introductieles 2 Beschrijving websessie

Nadere informatie

AANSLUITINGSVERKLARING

AANSLUITINGSVERKLARING 501... AANSLUITINGSVERKLARING Antwerpen Boomsesteenweg 5 2610 Wilrijk Antwerpen Brugge Gistelsesteenweg 294 bus 1 8200 Sint-Andries Brugge info@oz.be www.oz.be Persoonlijke gegevens Ik, ondergetekende:

Nadere informatie

ZEEVISSEN NRC 24 01 2009

ZEEVISSEN NRC 24 01 2009 ZEEVISSEN NRC 24 01 2009 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 Zeevissen blijken zo veel kalk-korrels uit te scheiden, dat ze 3 tot 15 procent bijdragen

Nadere informatie

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen.

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen. THEMA 1 1 Stoffen worden omgezet 2 Fotosynthese 3 Glucose als grondstof 4 Verbranding 5 Fotosynthese en verbranding 1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken

Nadere informatie

Engels in Shakespeare s Country Engels & gastgezin

Engels in Shakespeare s Country Engels & gastgezin Engels in Shakespeare s Country Engels & gastgezin E09 van zaterdag 4 juli tot donderdag 16 juli 2015 E20 van zaterdag 15 augustus tot donderdag 27 augustus 2015 Wat nemen we mee? Voor het beoefenen van

Nadere informatie

3 november 2014. Inleiding

3 november 2014. Inleiding 3 november 2014 Inleiding In 2006 publiceerde het KNMI vier mogelijke scenario s voor toekomstige veranderingen in het klimaat. Het Verbond van Verzekeraars heeft vervolgens doorgerekend wat de verwachte

Nadere informatie

Antarctica. De avonturiers Opdrachtenboekje. Uitgaven van het Pass

Antarctica. De avonturiers Opdrachtenboekje. Uitgaven van het Pass Antarctica De avonturiers Opdrachtenboekje Uitgaven van het Pass Dit opdrachtenboekje behoort tot Voornaam Voornaam Voornaam Voornaam Voornaam Voornaam Naam Naam Naam Naam Naam Naam Team Naam van de school

Nadere informatie

DinoLab LIVE Lesbrief websessie

DinoLab LIVE Lesbrief websessie DinoLab LIVE Lesbrief websessie Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 6, 7 en 8 1 DinoLab LIVE lesbrief DinoLab LIVE 1 Introductieles 2 Beschrijving websessie 3 Afsluiting 4 Bijlage:

Nadere informatie

Project Gouvernementsarts in Nederlands- Indie (werktitel)

Project Gouvernementsarts in Nederlands- Indie (werktitel) Project Gouvernementsarts in Nederlands- Indie (werktitel) Getekend en gefotografeerd dagboek van Annie Wijers-van Puffelen, kinderarts in Indonesië van 1930-1952. Een uniek ego-document van een onafhankelijke,werkende

Nadere informatie

INHOUD Inleiding Onze gedachten bepalen wat we zien!... pag. 2 Wie God?... pag. 3 Er zijn soorten wetenschap... pag. 4 Wat gaat vanzelf?... pag.

INHOUD Inleiding Onze gedachten bepalen wat we zien!... pag. 2 Wie God?... pag. 3 Er zijn soorten wetenschap... pag. 4 Wat gaat vanzelf?... pag. INHOUD Inleiding 1. Onze gedachten bepalen wat we zien!... pag. 2 2. Wie is God?... pag. 3 3. Er zijn soorten wetenschap... pag. 4 4. Wat gaat vanzelf?... pag. 6 5. Een paar feiten a.fossielen.. pag. 7

Nadere informatie

Examentrainer. Vragen. Onderzoek bij vissen. 1 Uitgeverij Malmberg. Lees het onderstaande artikel over een onderzoek bij vissen.

Examentrainer. Vragen. Onderzoek bij vissen. 1 Uitgeverij Malmberg. Lees het onderstaande artikel over een onderzoek bij vissen. Examentrainer Vragen Onderzoek bij vissen Lees het onderstaande artikel over een onderzoek bij vissen. Vissen in een aquarium blijken zich meestal rechtop door het water te bewegen. Hierbij wijst hun rugvin

Nadere informatie

Een treinreis door de mist

Een treinreis door de mist 4 DE TRAM ALS SPIEGEL VAN DE EVOLUTIE 1 (P. J. Kipp) In het vorige hoofdstuk keken we aan de hand van J.H. van den Berg naar de hoofdpijnpunten die Darwin noemt als hij het over zijn evolutietheorie heeft.

Nadere informatie

Opleiding. Duurzaam gebouw : ENERGIE. Leefmilieu Brussel WORKSHOP GEBOUWSCHIL. Thomas GOETGHEBUER MATRICIEL

Opleiding. Duurzaam gebouw : ENERGIE. Leefmilieu Brussel WORKSHOP GEBOUWSCHIL. Thomas GOETGHEBUER MATRICIEL Opleiding Duurzaam gebouw : ENERGIE Leefmilieu Brussel WORKSHOP GEBOUWSCHIL Thomas GOETGHEBUER MATRICIEL Presentatie van het project 2 Presentatie van het project 3 Presentatie van het project 4 Presentatie

Nadere informatie

Klimaatverandering & schadelast. April 2015

Klimaatverandering & schadelast. April 2015 Klimaatverandering & schadelast April 2015 Samenvatting Het Centrum voor Verzekeringsstatistiek, onderdeel van het Verbond, heeft berekend in hoeverre de klimaatscenario s van het KNMI (2014) voor klimaatverandering

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Archaea en hyperthermofielen De levende organismen op onze aarde kunnen verdeeld worden in twee groepen, de prokaryoten en de eukaryoten. Eukaryote cellen hebben een celkern, een

Nadere informatie

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius Lesbrief Lesbrief Onder onze voeten U gaat met uw klas een bezoek brengen aan Min40Celsius, aan de hand van deze lesbrief kunt het bezoek (kort) voorbereiden.

Nadere informatie

Mail: ledenadministratie@scoutingbuysballot.nl Web: www.scoutingbuysballot.nl INSCHRIJFFORMULIER NIEUW LID LEDENADMINISTRATIE

Mail: ledenadministratie@scoutingbuysballot.nl Web: www.scoutingbuysballot.nl INSCHRIJFFORMULIER NIEUW LID LEDENADMINISTRATIE Vereniging Scouting Buys Ballot Epe/Heerde Mail: ledenadministratie@scoutingbuysballot.nl Web: www.scoutingbuysballot.nl INSCHRIJFFORMULIER NIEUW LID LEDENADMINISTRATIE In te vullen door ouder en/of verzorger

Nadere informatie

AANVRAAG SUBSIDIES CULTUUR SOCIO-CULTURELE VERENIGINGEN Werkingsjaar

AANVRAAG SUBSIDIES CULTUUR SOCIO-CULTURELE VERENIGINGEN Werkingsjaar PROVINCIE WEST-VLAANDEREN STAD NIEUWPOORT Marktplein 7 8620 NIEUWPOORT AANVRAAG SUBSIDIES CULTUUR SOCIO-CULTURELE VERENIGINGEN Werkingsjaar 2008-2009 Je vereniging kan alleen maar subsidies aanvragen wanneer

Nadere informatie

Aanvraagformulier openen Rabo Business Account voor vennootschappen of VZW

Aanvraagformulier openen Rabo Business Account voor vennootschappen of VZW Aanvraagformulier openen Rabo Business Account voor vennootschappen of VZW 1. Identificatie vennootschap: Sociale benaming: Vennootschapsvorm: Handelsbenaming: Aard van de activiteit: Ondernemingsnummer:

Nadere informatie

Nog vragen? Wilt u de gegevens die voor de kinderbijslag over u bewaard worden, inkijken of verbeteren?

Nog vragen? Wilt u de gegevens die voor de kinderbijslag over u bewaard worden, inkijken of verbeteren? Aanvraag om een adoptiepremie contact telefoon fax e-mail dossiernummer Met dit formulier kunt u een adoptiepremie aanvragen als: - werknemer (of ambtenaar) - zelfstandige - werkloze - invalide - gepensioneerde

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1 HET ONTSTAAN VAN HET LEVEN OP AARDE BLZ 3. HOOFDSTUK 3 DE VELOCIRAPTOR BLZ 5. HOOFDSTUK 4 DE SPINOSAURUS BLZ 6.

HOOFDSTUK 1 HET ONTSTAAN VAN HET LEVEN OP AARDE BLZ 3. HOOFDSTUK 3 DE VELOCIRAPTOR BLZ 5. HOOFDSTUK 4 DE SPINOSAURUS BLZ 6. INLEIDING BLZ 2. HOOFDSTUK 1 HET ONTSTAAN VAN HET LEVEN OP AARDE BLZ 3. HOOFDSTUK 2 DE IRRITATOR BLZ 4. HOOFDSTUK 3 DE VELOCIRAPTOR BLZ 5. HOOFDSTUK 4 DE SPINOSAURUS BLZ 6. HOOFDSTUK 5 TYRANOSAURUS REX

Nadere informatie

15 Klushuizen Oude Noorden Lokatie: Bloklandstraat Louwerslootstraat

15 Klushuizen Oude Noorden Lokatie: Bloklandstraat Louwerslootstraat INSCHRIJFFORMULIER 15 Klushuizen Oude Noorden Lokatie: Bloklandstraat Louwerslootstraat Inschrijven Lees eerst de toelichting voordat u dit formulier in- Inschrijftermijn vult. U kunt zich inschrijven

Nadere informatie

Lesbrief T. rex voedselweb

Lesbrief T. rex voedselweb Lesbrief T. rex voedselweb Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Lesduur: ± 45 minuten Leerstofgebied: Wereldoriëntatie Werkvorm: Zelfstandig Doel van de opdracht: Het ontdekken dat niet alle dinosauriërs in dezelfde

Nadere informatie

Prehistorie (van tot )

Prehistorie (van tot ) Prehistorie (van tot ) Oerknal of Big Bang We bekijken samen twee korte filmpjes. Waarover gaan deze filmpjes? - - Wat is de Oerknal? Maak een woordspin met alles waaraan jij denkt als je het woord Oerknal

Nadere informatie

Achterstallige sociale zekerheid

Achterstallige sociale zekerheid Tussenstap Achterstallige sociale zekerheid tips en tricks 4 exclusieve avondseminaries Brugge 10 juni 2014 Mechelen 12 juni 2014 Gent 16 juni 2014 Hasselt 18 juni 2014 Seminaries voor professionele ondernemersadviseurs

Nadere informatie

specialist, specialisme:... (aankruizen wat van toepassing is) het beste telefonisch te bereiken? (dagen/ochtend/avond)

specialist, specialisme:... (aankruizen wat van toepassing is) het beste telefonisch te bereiken? (dagen/ochtend/avond) maakt het mogelijk voor kinderen met een handicap om deel te nemen aan de interactie met dolfijnen. Aanmeldingsformulier Verklaring van geen bezwaar Personalia van uw kind Achternaam: Hierbij verklaar

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Aanvraag om adoptiepremie

Aanvraag om adoptiepremie T 078 15 40 25 F 078 15 50 25 www.xerius.be kinderbijslag@xerius.be Aanvraag om adoptiepremie Model E-ter Dossiernummer / Met dit formulier kunt u een adoptiepremie aanvragen als: werknemer (of ambtenaar)

Nadere informatie

Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen!

Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen! Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen! Maar om nog eerlijker te zijn, gisteren zag ik er heel

Nadere informatie

AANVRAAG SUBSIDIE VERENIGINGEN VOOR AMATEURKUNSTEN

AANVRAAG SUBSIDIE VERENIGINGEN VOOR AMATEURKUNSTEN A V E L G E M AANVRAAG SUBSIDIE VERENIGINGEN VOOR AMATEURKUNSTEN Waarvoor dient dit formulier? Met dit formulier kunnen erkende Avelgemse verenigingen voor amateurkunsten een aanvraag indienen om een werkingssubsidie

Nadere informatie

Fossielen uit de Noordzee.

Fossielen uit de Noordzee. Lesbrief websessie Fossielen uit de Noordzee. Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 5, 6, 7 en 8 Inhoud lesbrief 1. Introductieles 2. Beschrijving websessie 3. Afsluiting Tijdbesteding

Nadere informatie