Deze bladzijde is met opzet leeg gelaten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Deze bladzijde is met opzet leeg gelaten"

Transcriptie

1

2 Broze botten

3 Deze bladzijde is met opzet leeg gelaten

4 Broze botten Alles over de preventie en behandeling van osteoporose Drs. W.J. Braam Prof. dr. J.C. Netelenbos

5

6 Inhoud Inleiding 7 Wat is osteoporose? 9 De oorzaken van osteoporose 19 De verschijnselen 35 Het stellen van de diagnose 43 Preventie 51 Behandeling 63 Oefeningen om het lichaam soepel te houden 71 Osteoporose Stichting & Vereniging 75 Met naam en toenaam 79 Gebruikte termen 83 Register 85

7

8 7 Inleiding Over osteoporose of botontkalking heersen nog altijd veel misvattingen. Veel mensen denken dat het zwakker worden van de botten een normaal ouderdomsverschijnsel is. En wie wél weet dat het om een ziekte gaat, denkt dat er vaak niets aan te doen valt. Ook denken de meeste mensen ten onrechte dat deze ziekte alleen bij vrouwen voorkomt. Dit boek wil die misverstanden uit de weg ruimen. Bij iedereen neemt vanaf ongeveer het 30e jaar de hoeveelheid botmassa af. Of en wanneer dat bij iemand tot een dusdanige afname zal leiden dat er sprake is van osteoporose, hangt allereerst af van de hoeveelheid botmassa die iemand rond het 30e jaar heeft opgebouwd. Hierbij speelt erfelijke aanleg een zeer belangrijke rol. Naast de gewone, zeer langzaam verlopende, afname van de hoeveelheid botmassa, is er bij vrouwen in de jaren rond de overgang sprake van een tijdelijke versnelling van dit botverlies. Deze tijdelijke versnelling kan worden tegengegaan door het gebruik van oestrogenen. Er zijn echter nog tientallen andere oorzaken, zoals ziekten, leefgewoonten en voedingswijze, die kunnen leiden tot (of bijdragen aan) het ontstaan van osteoporose. Een juiste behandeling of aanpassing kan het gevaar van osteoporose ook hier vaak een halt toeroepen. Door de ontwikkeling van nieuwe medicijnen is het tegenwoordig in een aantal gevallen bovendien mogelijk geworden om reeds bestaande osteoporose tot staan te brengen en zelfs in beperkte mate terug te dringen. Preventie en behandeling van osteoporose is niet alleen belangrijk voor mensen die osteoporose hebben of verhoogd risico lopen. Het dient ook een algemeen maatschappelijk belang. De maatschappelijke kosten van botbreuken als gevolg van osteoporose zijn zeer hoog. Osteoporose is in Nederland de oorzaak van gebroken heupen per jaar. Een heupfractuur leidt tot een ziekenhuisopname van drie tot zeven weken. De kosten van heup- en rugwervelbreuken bedragen ruim 300 miljoen euro. De totale directe en indirecte kosten die osteoporose met zich meebrengt, zijn echter niet te becijferen.

9

10 9 Wat is osteoporose? Osteoporose ook wel botontkalking genoemd is de meest voorkomende stofwisselingsziekte van de botten. Het is een traag verlopende botziekte, waarbij steeds meer botmassa (met name kalk) uit de botten verdwijnt. Uiteindelijk kan het bot hierdoor zo verzwakken, dat het niet meer bestand is tegen een grote belasting. De botten die hieronder het meest te lijden hebben, zijn de rugwervels, de ribben en de botten in de onderarm en het bovenbeen. Daardoor kan iemand met osteoporose al bij een onschuldige val een heup of een arm breken. Een wervelbreuk (wervelinzakking) kan bij oudere mensen zelfs spontaan optreden. Osteoporose is dan ook de belangrijkste oorzaak van botbreuken bij mensen boven de 65 jaar. Een tekort aan botmineraal ontstaat niet van de ene op de andere dag. Het is een proces dat meestal vele jaren duurt, waarbij geleidelijk steeds meer kalk uit de botten verdwijnt. Vanaf het 30ste jaar neemt de hoeveelheid botmineraal heel langzaam af. Bij vrouwen verloopt het verlies aan botmineraal tijdens de overgang versneld. Gedurende ongeveer vijf jaren wordt bijvoorbeeld gemiddeld 15% aan botmassa uit de rugwervels verloren. Bij vrouwen bij wie al vóór de overgang sprake was van een duidelijk geringere hoeveelheid bot, kan dan sneller de grens bereikt worden dat een bot bij een gewone val al breekt. Over het algemeen heeft elke vrouw vanaf haar 50e jaar zeker een kans van 1 op 4 om aan een ernstige vorm van osteoporose te lijden. Op de leeftijd van 75 jaar is de hoeveelheid botmineraal bij vrouwen gemiddeld met de helft afgenomen en heeft zelfs één op elke twee vrouwen een botbreuk gehad! Het wordt meestal pas duidelijk dat er sprake is van osteoporose, wanneer iemand iets breekt of bepaalde klachten krijgt. Er worden dan namelijk foto s van de botten gemaakt waaruit kan blijken dat de conditie van de botten niet meer optimaal is. De holten in het bot zijn dan zo groot geworden, dat ze op een röntgenfoto zichtbaar zijn. Een vroeg stadium van osteoporose komt echter alleen aan het licht bij een speciaal onderzoek van de botten, omdat de holten in het bot in het begin nog zo klein zijn, dat ze uitsluitend met speciale apparatuur te zien zijn. Misvattingen over osteoporose Over osteoporose heersen nogal wat misvattingen. Zo denken de meeste ouderen dat het zwakker worden van de botten en de toenemende kans op het breken van een heup een normaal géén normaal verouderingsverschijnsel

11 10 spreekuur thuis verouderingsverschijnsel is. Slechts 8 procent van de 50-plussers weet dat het om een ziekte (osteoporose) gaat. Van de mensen die wel eens iets over osteoporose gehoord hebben, weet de helft niet dat er mogelijkheden zijn om deze aandoening te voorkomen. Dat betekent dat de meeste ouderen het risico op een gebroken heup of pols ten onrechte als een onvermijdelijk risico van het ouder worden beschouwen. Osteoporose komt veel voor Osteoporose is beslist geen zeldzame aandoening. Ongeveer Nederlanders lijden eraan. Het komt vooral op latere leeftijd voor en drie keer zo vaak bij vrouwen als bij mannen. Bij vrouwen begint de ontkalking van de botten eerder dan bij mannen en het ziekteproces verloopt sneller. Daardoor is bij vrouwen op 75-jarige leeftijd de hoeveelheid botmassa in de wervels gemiddeld nog slechts de helft van de hoeveelheid op 30-jarige leeftijd. Mannen hebben op dezelfde leeftijd echter nog maar 15 procent van de botmassa in hun rugwervels verloren. In de lange pijpbeenderen is het verschil in botmassa bij mannen en vrouwen van 75 jaar duidelijk kleiner. In die botten is het verlies op die leeftijd bij vrouwen 40 procent, terwijl mannen op die leeftijd ongeveer 30 procent van de botmassa in hun pijpbeenderen kwijt zijn. Verlies van botmassa leidt tot verzwakking van de botten en dus een verhoogd risico op botbreuken. Men schat dat van alle vrouwen die ouder zijn dan 60 jaar één op de drie na de overmoeilijk te trekken grens geen zeldzame aandoening Osteopenie en osteoporose Er zijn twee begrippen die beide gebruikt worden om aan te geven dat de hoeveelheid botmineraal in de botten is afgenomen: osteopenie en osteoporose. Osteopenie is eigenlijk het voorstadium van osteoporose. Letterlijk betekent het: minder bot. Men spreekt van osteopenie als er sprake is van een verlies aan botmineraal zonder dat er daardoor echter al klachten bestaan of wanneer de stevigheid van het bot zodanig is afgenomen dat er een vergroot risico op botbreuken bestaat. Osteoporose is het gevorderde stadium. Letterlijk betekent het: poreus bot, of bot met gaten. Wanneer dus door verlies aan botmineraal de stevigheid van het bot zo duidelijk is afgenomen, dat het risico op botbreuken snel toeneemt, spreekt men van osteoporose. De grens tussen osteopenie en osteoporose is moeilijk te trekken. Het ontstaan van een botbreuk of het voorkomen van klachten werd vroeger wel gebruikt om de grens te trekken tussen osteopenie en osteoporose. Tegenwoordig wordt dat vrijwel niet meer gedaan. In dit boek zullen we om verwarring te voorkomen daarom steeds over osteoporose spreken.

12 wat is osteoporose? 11 Aantal botbreuken t.g.v. osteoporose in Nederland (1998) Rugwervels * Heup Pols en onderarm Bovenarm Bekken Totaal *Het werkelijke aantal wervelfracturen ligt ongeveer driemaal zo hoog, aangezien slechts een op de drie mensen die een wervelfractuur doormaken daarvoor een arts bezoekt. gang een botbreuk zal oplopen. Van de vrouwen van 75 jaar en ouder zal zelfs één op de twee als gevolg van osteoporose een bot breken. Bot leeft Bot bestaat niet alleen uit kalk. Het bevat ook levende cellen die nieuw botmineraal aanmaken (osteoblasten) en cellen die bot afbreken (osteoclasten). Ook zijn er cellen in het bot die druk op en trek aan het bot waarnemen en zorgen dat de botopbouw dan toeneemt. Bot groeit tot vlak na de puberteit in de lengte. Binnenin het bot is er, net als in andere organen in ons lichaam, echter het gehele leven lang sprake van afbraak en vorming van nieuw botmineraal. Dagelijks wordt daar oud bot afgebroken en nieuw, vervangend bot opgebouwd. Piekbotmassa Tot ongeveer het 30ste jaar wordt er meer botmineraal gevormd dan er wordt afgebroken. Dat wil zeggen dat er tot die tijd op één en dezelfde plek meer botmineraal wordt afgezet dan er op die plek was verdwenen. De totale hoeveelheid botmineraal neemt dan dus nog steeds toe. Rond het 30ste jaar is de hoeveelheid botmineraal maximaal. Men noemt dit het bereiken van de piekbotmassa. De maximale hoeveelheid die daarbij wordt bereikt, is grotendeels erfelijk bepaald. Bij mannen is de hoeveelheid gemiddeld 15 procent groter dan die bij vrouwen. Gedurende enkele jaren is er vervolgens een evenwicht tussen botopbouw en botafbraak. Na ongeveer het 35ste jaar neemt de botopbouw langzaam af. Dan wordt het afgebroken botmineraal niet meer helemaal door dagelijkse afbraak en vorming van nieuw botmineraal maximale hoeveelheid botmineraal rond je 30e

13 12 spreekuur thuis nieuw weefsel vervangen. De hoeveelheid botmineraal neemt vanaf het 35ste jaar dus zeer langzaam af. per jaar vervanging van ca. 15% van het botmineraal botten als reservoir ter voorkoming van calciumtekort in het bloed dagelijkse opname van voldoende calcium uit voeding is niet voldoende Vervanging in drie fasen De vervanging van oude botmassa en de opbouw van nieuw botmineraal gebeurt in drie fasen. Tijdens de eerste fase wordt het versleten botdeeltje afgebroken door speciale cellen: osteoclasten. Vervolgens wordt door andere botcellen, osteoblasten, in de vrijkomende ruimte een nieuw, smal en dun wandje (botbalkje) opgetrokken. Tijdens de derde fase wordt calcium in de vorm van calciumfosfaat op en in het botbalkje afgezet, waardoor het bot zijn stevigheid krijgt. De hoeveelheid botmineraal die per dag wordt vervangen is niet groot; maar toch wordt er per jaar in het totaal ongeveer 15 procent van het botmineraal afgebroken en door nieuw botmineraal vervangen. Kalk wordt weer uit het botmineraal opgenomen Het calciumfosfaat dat zich in kristallen in de botbalkjes bevindt, kan er vrij gemakkelijk weer uit worden opgenomen. Dat lijkt een nadeel, want als het calcium in de botten stevig zou blijven zitten, zou er immers geen osteoporose bestaan. Toch is het maar goed dat het calcium gemakkelijk kan worden opgenomen vanuit het bot naar het bloed. Want calcium is niet alleen belangrijk voor de stevigheid van het bot. Het is ook van belang voor een goede werking van de hartspier en van andere spieren. Als er in het bloed een calciumtekort is, kunnen er dodelijke spierkrampen ontstaan (tetanie). Daarom wordt er, zodra er in het bloed een calciumtekort dreigt te ontstaan, calcium aan de botten onttrokken en aan het bloed afgegeven. De botten vormen zo als het ware een reservoir dat bedoeld is om te voorkómen dat er een calciumtekort in het bloed ontstaat. Het handhaven van het normale calciumgehalte in het bloed is kennelijk belangrijker dan het in stand houden van de stevigheid van de botten. Dat is een van de redenen waarom het belangrijk is dat men via de voeding voldoende calcium (minstens 1000 mg per dag, zie blz. 14) binnenkrijgt. Opbouw en afbraak Normaal bestaat er een evenwicht tussen botafbraak en botaanmaak. Hoe dit precies geregeld wordt, is niet helemaal bekend. Duidelijk is wel, dat de dagelijkse opname van voldoende calcium uit de voeding niet genoeg is om osteoporose te voorkomen. Regelmatige actieve lichaamsbeweging, waarbij de botten belast worden, is bijna even belangrijk. Daarnaast is er nog een aantal andere stoffen nodig om te zorgen voor een evenwicht tussen opbouw en afbraak van botmineraal. Vitamine D, calcitonine en bijschildklierhormoon (parathyreoïd hormoon of PTH) zijn

14 wat is osteoporose? 13 daarvan de belangrijkste. Bij de vrouw spelen oestrogene hormonen een belangrijke rol. Wanneer de besturing van het groeiproces in de botten niet goed verloopt, kan het afgebroken botmineraal niet helemaal vervangen worden. Voor het balkjesbot betekent dit, dat over zo n grote afstand botbalkjes verdwijnen, dat de osteoblasten de ontstane openingen niet meer met nieuw bot kunnen overbruggen. Het verdwenen botmineraal wordt op die plaats niet meer vervangen. De ontstane holten binnen in het bot blijven bestaan, hetgeen betekent dat het bot op die plaats zwakker is geworden. Balkjesbot en schorsbot Er zijn twee soorten botmineraal: balkjesbot en schorsbot. Balkjesbot (trabeculair bot) bevindt zich vooral in de korte botten (zoals de rugwervels) en in de uiteinden van de lange pijpbeenderen (zoals de kop van het dijbeen). Schorsbot (corticaal bot) is het bot waaruit de schors van de lange pijpbeenderen is opgebouwd. Schorsbot is veel harder dan balkjesbot. Het slijt minder en het wordt minder gemakkelijk afgebroken. In balkjesbot vindt de afbraak van versleten bot gemakkelijker plaats. Dat betekent dus dat het proces van botafbraak en botaanmaak niet in alle botten van het lichaam in hetzelfde tempo gebeurt. Opbouw en herstel verlopen in het balkjesbot drie keer zo snel. Osteoporose is meestal het gevolg van een versterkte afbraak, waarbij het lichaam niet meer in staat is om al het afgebroken botmineraal door nieuw te vervangen. Omdat het balkjesbot gemakkelijker afgebroken kan worden, is dit type bot veel gevoeliger voor het ontstaan van osteoporose dan schorsbot. Dat blijkt ook uit het feit, dat botbreuken als gevolg van osteoporose vaker in de rugwervels en in de uiteinden van de pijpbeenderen (vlak bij de gewrichten van heup of Fig.1. Osteoporotisch (links) en gezond bot (rechts) in het uiteinde van het spaakbeen (doorsnede).

15 14 spreekuur thuis pols) voorkomen. Daar is de invloed van osteoporose immers het sterkst. Bij kinderen komen botbreuken juist vaker ergens midden in een bot van arm of been voor. In gezonde botten is namelijk de plek waar het bot het smalst is, de zwakste plek. Calciumopname tot op hoge leeftijd noodzakelijk Ook op latere leeftijd moet er voldoende calcium in de voeding aanwezig zijn. Elke dag verliest het lichaam een hoeveelheid calcium, die weer dient te worden aangevuld om te voorkomen dat het tekort uit de botten wordt weggehaald. Een aanzienlijk deel van het dagelijkse calciumverlies vindt plaats via de darmen. In de verteringssappen die in de darmen worden afgescheiden, bevindt zich veel calcium; tijdens de spijsvertering verliest het lichaam elke dag gemiddeld 200 mg calcium. Daarnaast wordt er via de urine dagelijks gemiddeld 160 mg calcium uitgescheiden. Ook verdwijnt er elke dag door transpiratie ook nog eens 40 mg calcium via de huid. Dat betekent dat er elke dag ongeveer 400 mg calcium uit het lichaam verdwijnt. Dit verlies dient door opname van calcium vanuit het voedsel te worden gecompenseerd. Onze darmen zijn niet in staat om al het in de voeding aanweelke dag nodig Calcium, de belangrijkste bouwstof Calcium is, net als ijzer en koper, een minerale stof. Het wordt in het pas gevormde zachte botmineraal afgezet, in de vorm van calciumfosfaat (kristallen). Deze kristallen geven het bot zijn stevigheid. Maar helaas is het niet zo dat eenmaal in het bot afgezet calcium daar ook altijd blijft. Er wordt dagelijks verouderd bot afgebroken en door nieuw vervangen. Boven - dien moet er op elk moment calcium vanuit het bot vrijgemaakt kunnen worden wanneer er in het bloed een calcium - tekort dreigt te ontstaan (zie blz. 12). Het lichaam heeft dus elke dag calcium nodig. In de jeugd wordt de basis gelegd Het lichaam heeft elke dag calcium nodig. Dat geldt vooral voor kinderen in de groei, als meer botmineraal wordt gevormd dan er wordt afgebroken. Maar ook na het stoppen van de lengtegroei is dit nog lang het geval. Pas rond het 30ste jaar wordt het punt bereikt, waarop de hoeveelheid botmineraal maximaal is (piekbotmassa, zie blz. 11). Hoe groot de maximale hoeveelheid botmineraal dan is, wordt in de eerste plaats bepaald door de van de ouders meegekregen erfelijke eigenschappen. Daarnaast spelen de hoeveelheid calcium in de voeding en de lichamelijke activiteit tijdens de jeugd een belangrijke rol. Bij iemand die een hoge piekbotmassa heeft opgebouwd, duurt het langer voordat de botten door osteoporose verzwakt raken.

16 wat is osteoporose? 15 zige calcium op te nemen. Slechts ongeveer 40 procent van het calcium in de voeding kan in het bloed worden opgenomen. Dat betekent dat, om het dagelijkse verlies van 400 mg calcium aan te kunnen vullen, de voeding elke dag minstens 1000 mg calcium moet bevatten. Calcium niet alleen nodig voor de botten Calcium is niet alleen belangrijk voor de botten. Calcium is ook van groot belang voor de werking van alle spieren, vooral van de hartspier. Ook daarom mag de hoeveelheid calcium in het bloed dus niet te laag worden. Om de calciumbloedspiegel op een constant niveau te houden, maken de bijschildklieren een hormoon: het bijschildklierhormoon of parathyreoïd hormoon (zie blz. 16). Wanneer er via de voeding niet voldoende calcium wordt aangevoerd, zal het lichaam de hoeveelheid calcium in het bloed op peil houden door onder meer calcium uit de botten weg te halen. Het botmineraal fungeert dus als een soort reservoir om de hoeveelheid calcium in het bloed op peil te houden. Het handhaven van een voldoende hoeveelheid calcium in het bloed is zo belangrijk, dat de stevigheid van de botten er ondergeschikt aan is. Dit betekent, dat er voldoende calcium in de voeding aanwezig moet zijn. Vitamine D Vitamine D is van groot belang voor de botten. Het zorgt er (samen met het parathyreoïd hormoon) voor dat het calcium uit het voedsel door de darmwand heen in het bloed kan worden opgenomen. Zonder voldoende vitamine D blijft het grootste deel van het calcium namelijk in het voedsel zitten, zodat het ons lichaam via de ontlasting ongebruikt weer verlaat. Vitamine D regelt (samen met het bijschildklierhormoon) de hoeveelheid calcium in het bloed. Beide zorgen ervoor dat er extra calcium naar het bloed toe gaat wanneer er te weinig calcium in het bloed zit. Zolang er in onze voeding voldoende calcium zit, wordt de dagelijkse behoefte aan calcium in de darmen uit de voeding gehaald. Maar als onze voeding te weinig calcium bevat, zal er calcium vanuit de botten worden gehaald om het calciumgehalte in het bloed op peil te houden. van groot belang voor de botten Calcitriol, het actieve vitamine D Vitamine D uit het voedsel is in het lichaam niet meteen werkzaam. Het moet eerst worden omgezet in de actieve vorm: calcitriol. Deze omzetting vindt plaats in de nieren. Calcitriol stimuleert de vorming van speciale eiwitten (enzymen) die nodig zijn bij het transport van calcium uit het voedsel via de darmwand naar het bloed. Het zorgt ervoor dat het dagelijkse verlies aan calcium via darmsappen, urine en zweet wordt gecompenseerd. Daarnaast heeft calcitriol een belangrijk

17 16 spreekuur thuis stimulerend effect op de botvormende cellen (osteoblasten). De behoefte aan vitamine D wordt slechts voor een deel gedekt door de opname vanuit het voedsel. Een zeer groot deel van de dagelijks benodigde vitamine D wordt onder invloed van de ultraviolette straling uit het zonlicht in de huid gevormd. Daarom is een regelmatige dosis zonlicht belangrijk voor het in stand houden van de botten en voor het voorkómen van osteoporose. Tijdens de wintermaanden is door gebrek aan zonlicht de vorming van vitamine D in de huid erg gering en is men, naast de opname van vitamine D uit de voeding aangewezen op de reservevoorraden in het lichaam. Bij mensen met een donkere huid die in Nederland wonen, wordt maar weinig vitamine D in de huid gevormd. Vaak komt bij hen daardoor een te laag vitamine D-gehalte in het bloed voor. Bij jonge kinderen met een donkere huid kan dat leiden tot rachitis ( Engelse ziekte ), waarbij botmisvormingen kunnen ontstaan. Dat is mede een reden dat elk kind in Nederland en zeker de donkere kinderen gedurende hun eerste vier levensjaren extra vitamine D nodig hebben. voorkomt daling calciumgehalte van het bloed Bijschildklierhormoon (parathyreoïd hormoon) Het bijschildklierhormoon zorgt ervoor dat het calciumgehalte van het bloed niet te ver daalt. Dat zou gevaarlijk zijn voor het hart en kan leiden tot verkramping van alle spieren (tetanie). Het bijschildklierhormoon wordt gemaakt in de bijschildklieren. Het zijn vier kleine hormoonvormende klieren, die zich links en rechts achter de schildklier in de hals bevinden. Het bijschildklierhormoon (parathyreoïd hormoon, PTH) heeft een verhogende invloed op het calciumgehalte van het bloed. In de eerste plaats stimuleert het indirect de opname van calcium uit de voeding door het bloed. Dit gebeurt doordat de omzetting van vitamine D in calcitriol (de actieve vorm van vitamine D) in de nieren wordt bevorderd. Calcitriol zorgt ervoor dat calcium vanuit het voedsel in het bloed terecht kan komen. Wanneer het voedsel onvoldoende calcium bevat en het calciumgehalte van het bloed dus niet stijgt, kan het bijschildklierhormoon ook het calciumgehalte van het bloed doen toenemen, door de opneming van calcium vanuit het bot naar het bloed te stimuleren en te zorgen dat er minder calcium met de urine verloren gaat. Wanneer er dus onvoldoende calcium uit het voedsel in het bloed kan worden opgenomen, wordt het tekort vanuit de botten aangevuld. Onvoldoende calcium in de voeding kan dus ook op indirecte manier het ontstaan van osteoporose veroorzaken. Interessant en belangrijk is de recente vondst dat PTH, mits elke dag en per injectie toegediend, het bot niet doet afbreken,

18 wat is osteoporose? 17 maar juist doet toenemen. De eerste onderzoeken wijzen op een toename van bot met wel 10% in twee jaar! Omdat PTH via de osteoblasten de osteoclasten en dus de botafbraak stimuleert, kan worden aangenomen dat een dagelijkse toediening van een kleine hoeveelheid PTH alleen de botaanmaak stimuleert. Calcitonine Calcitonine is een hormoon dat in de schildklier wordt gevormd. Het zorgt ervoor dat het calciumgehalte in het bloed afneemt wanneer dit te hoog dreigt te worden. Dit gebeurt door de activiteit van de osteoclasten (cellen die botmineraal afbreken) af te remmen. Calcitonine speelt bij vissen en vogels een belangrijke rol in de botstofwisseling. Dit is bij de mens niet het geval. Bij mensen die geen of onvoldoende calcitonine aanmaken, veroorzaakt dit absoluut geen problemen bij de botstofwisseling. Calcitonine is bij de mens namelijk een zwak werkend hormoon. Bij de behandeling van osteoporose kan dit hormoon echter wel een rol spelen, aangezien het in hoge doseringen de botafbraak remt. Lichaamsbeweging Voor de goede conditie van de botten is het niet genoeg om alleen te zorgen voor voldoende bouwstoffen en vitaminen. Lichaamsbeweging is bijna net zo belangrijk, omdat het de activiteit van de osteoblasten (botcellen die zorgen voor de botaanmaak) bevordert. Dit geldt vooral voor jonge mensen. Rond het 30ste jaar bereiken de botten immers hun maximale kalkdichtheid (piekbotmassa, zie blz. 11). Sporten is een uitstekende manier om de botten te gebruiken. Ook op latere leeftijd is lichaamsbeweging belangrijk omdat het gebruiken van de botten de botopbouw stimuleert. Lichaams - beweging is een goede manier om ervoor te zorgen dat het versleten bot dat wordt afgebroken, weer wordt vervangen door nieuw botmineraal. Langdurige bedrust is slecht voor de botten. Door onvoldoende lichaamsbeweging wordt de activiteit van de osteoblasten niet voldoende gestimuleerd, zodat niet alle afgebroken botmineraal weer door nieuw botmineraal wordt vervangen. De gevolgen hiervan kunnen zeer ernstig zijn. Iemand die volledige bedrust moet houden verliest per week ongeveer 1 procent van zijn botmassa. Dat verlies wordt na verloop van tijd steeds minder. Na een halfjaar is het verlies ca. 30 procent, na een jaar nog maar 21 procent en na 1 1 /2 jaar nog 15 procent. Er is dan dus nog 35 procent van de oorspronkelijke botmassa over. doet calciumgehalte van het bloed afnemen bijna net zo belangrijk als voldoende bouwstoffen en vitaminen

19

20 19 De oorzaken van osteoporose Osteoporose is niet één ziekte met één bepaalde oorzaak. Er bestaan verschillende soorten osteoporose en een groot aantal oorzaken. Eén van de oorzaken van botverlies is het ouder worden. Tussen het 30ste en 40ste jaar begint bij iedereen de hoeveelheid botweefsel héél langzaam af te nemen. Als we maar oud genoeg worden, krijgen we in meerdere of mindere mate osteoporose. Hoe snel de afname van de hoeveelheid botmineraal verloopt en hoe ernstig die uiteindelijk zal zijn, hangt van een groot aantal factoren af. Er is een aantal leefgewoonten die de afname van de hoeveelheid botmineraal kunnen versnellen. Ook bepaalde ziekten en sommige medicijnen kunnen het ontstaan van osteoporose versnellen. De belangrijkste bijdrage aan het ontstaan van osteoporose bij vrouwen is echter het wegvallen van de vorming van vrouwelijke hormonen in de overgang. Bij vrouwen zijn deze hormonen van groot belang voor het instandhouden van een goede conditie van het bot. Verschillende oorzaken De verschillende oorzaken voor osteoporose worden ingedeeld in twee hoofdgroepen: primaire en secundaire osteoporose. Het onderscheid tussen primair en secundair wordt gemaakt om aan te geven of de oorzaak van de osteoporose ergens binnen in het bot is gelegen (primair) of dat de oorzaak ergens anders in het lichaam of buiten het lichaam ligt (secundair). De verschillende oorzaken komen nog nader ter sprake. Daarnaast bestaan er nog bepaalde factoren (zoals erfelijkheid, verkeerde leef- en voedingsgewoonten, andere ziekten en het gebruik van sommige medicijnen), die osteoporose kunnen verergeren of het risico op het ontstaan ervan doen toenemen. oorzaak binnen in het bot dan wel ergens anders in het lichaam of zelfs daarbuiten Primaire osteoporose De belangrijkste en meest voorkomende oorzaak van primaire osteoporose bij de vrouw is de overgang. Door de afgenomen productie van oestrogene hormonen tijdens en na de overgang treedt er een versnelde botafbraak op, die niet meer door aanmaak van nieuw bot kan worden ingehaald. Men noemt dit type primaire osteoporose ook wel: osteoporose type I. Een tweede veelvoorkomende oorzaak van primaire osteoporose is de normale veroudering van het lichaam. Ook hierbij

21 20 spreekuur thuis treedt er, zij het in véél mindere mate, botverlies op: osteoporose type II. Daarnaast bestaan er nog enkele zeldzame botziekten, die al op jeugdige leeftijd tot primaire osteoporose leiden, zoals juveniele osteoporose (osteoporose op jonge leeftijd). Primaire osteoporose: Osteoporose type I - (vrouwen in de overgang) Osteoporose type II - (gewone veroudering) Juveniele osteoporose - (osteoporose op jonge leeftijd) Secundaire osteoporose: Hyperthyreoïdie - (te sterk werkende schildklier) Hyperparathyreoïdie - (te sterk werkende bijschildklieren) Ziekte van Cushing - (te sterk werkende bijnier) Bijnierschorshormoon - (zoals prednison) Invaliditeit Langdurige bedrust Secundaire osteoporose Secundaire osteoporose is een gevolg van andere, buiten het bot gelegen oorzaken. Het gaat hier onder meer om aandoeningen van organen die betrokken zijn bij de regulatie van de botstofwisseling, zoals de schildklier en de bijschildklieren, de nieren, de maag en de darmen. Ook sommige medicijnen kunnen invloed uitoefenen op het ontstaan van osteoporose. Risicofactoren Er zijn factoren waardoor osteoporose sneller verloopt, zoals bepaalde leef- en voedingsgewoonten, het lichaamsgewicht, erfelijkheid, het gebruik van bepaalde medicijnen en de aanwezigheid van bepaalde ziekten. Alle risicofactoren voor het krijgen van osteoporose komen later in dit hoofdstuk uitgebreid aan de orde. Er is veel onderzoek verricht naar de oorzaken van osteo porose en naar de risicofactoren, om te proberen een inzicht te krijgen in de groepen mannen en vrouwen die een verhoogd risico op osteoporose hebben. Door na te gaan welke risicofactoren bij iemand aanwezig zijn, zou dan een risicoprofiel kunnen ontstaan. Zo zou aan te geven zijn wie een verhoogd risico op het krijgen van osteoporose heeft en wie een preventieve behandeling tegen osteoporose nodig heeft. De ervaring heeft echter geleerd dat met het opstellen van een individueel risicoprofiel slechts een deel van de mensen dat

22 de oorzaken van osteoporose 21 osteoporose blijkt te krijgen is op te sporen. Een groot aantal mensen dat later osteoporose zal ontwikkelen, wordt via het opstellen van een risicoprofiel niet ontdekt, aangezien zij geen herkenbare risicofactoren lijken te hebben. Alleen een meting van de hoeveelheid botmineraal kan voorspellen of iemand een verhoogd risico heeft op het krijgen van osteoporose. De hiervoor benodigde moderne apparatuur (zie blz. 48) is tegenwoordig in de meeste ziekenhuizen aanwezig. Osteoporose type I Tijdens en na de overgang zal er als gevolg van het definitief stoppen van de vorming van oestrogene hormonen in de eierstokken een versterkte afbraak van botmineraal optreden. Oestrogenen hebben namelijk een remmende invloed op de botafbraak. Wanneer die remmende invloed wegvalt, wordt er zoveel botmineraal afgebroken, dat er onvoldoende nieuw botmineraal aangemaakt kan worden om de versterkte afbraak te compenseren. Zo verliest elke vrouw binnen 5 jaar gemiddeld 16 procent van de hoeveelheid botmineraal uit haar lendenwervels. Bijna de helft van het totale botverlies bij de vrouw na de overgang treedt in deze korte periode op. Ook hierna gaat de afbraak verder, zij het dan in een lager tempo van ongeveer 2 tot 3 procent per jaar. Dit is overigens nog steeds hoger dan vóór de overgang. Sommige vrouwen lopen nog een extra risico, omdat het verlies aan botmineraal onder bepaalde omstandigheden nog groter is. Die omstandigheden of risicofactoren (zie blz. 32) zijn onder meer een tekort aan calcium in de voeding, een te laag lichaamsgewicht, te weinig lichaamsbeweging, te veel vlees eten, te weinig in de zon komen en te veel roken. Het is dus duidelijk dat een gezonde leefwijze niet alleen goed is voor hart- en bloedvaten, maar ook gunstig is voor de botten. Dat geldt uiteraard ook voor mannen. Osteoporose type II Vanaf ongeveer het 30ste levensjaar gaat er langzaam een toenemend verschil ontstaan tussen de hoeveelheid bot die dagelijks wordt afgebroken en de hoeveelheid die dagelijks weer wordt aangemaakt. Dit is een onderdeel van het normale verouderingsproces, dat zowel bij mannen als bij vrouwen optreedt. Het verlies aan botmassa is erg klein en bedraagt slechts 3 tot 5 procent per 10 jaar. Dat is ongeveer 8 keer zo weinig als de hoeveelheid botverlies bij vrouwen in de overgang. Juveniele osteoporose In zeldzame gevallen treedt er op jonge leeftijd om onverklaarbare redenen een dermate sterke afbraak van botmineraal op, vrouwen in de overgang gewone veroudering op jonge leeftijd

H.366781.0614. Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker)

H.366781.0614. Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker) H.366781.0614 Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker) 2 Inleiding U wordt behandeld voor borstkanker, dit heeft invloed op uw botverlies. U krijgt praktische tips om uw botten gezond te houden.

Nadere informatie

Beschrijving van osteoporose... 1. Verschijnselen van osteoporose... 1. Risicofactoren voor osteoporose... 2. Diagnose stellen bij osteoporose...

Beschrijving van osteoporose... 1. Verschijnselen van osteoporose... 1. Risicofactoren voor osteoporose... 2. Diagnose stellen bij osteoporose... Osteoporose Inhoudsopgave Beschrijving van osteoporose... 1 Verschijnselen van osteoporose... 1 Risicofactoren voor osteoporose... 2 Diagnose stellen bij osteoporose... 3 Preventie van / leefregels bij

Nadere informatie

Osteopenie. Uitleg en leefstijladviezen. mca.nl

Osteopenie. Uitleg en leefstijladviezen. mca.nl Osteopenie Uitleg en leefstijladviezen mca.nl Inhoudsopgave Wat is osteopenie? 3 Wie krijgen osteopenie? 3 Hoe ontstaat osteopenie? 3 Hoe weet u of u osteopenie heeft? 5 Uw vragen 6 Notities 7 Colofon

Nadere informatie

Osteoporose. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Osteoporose. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Osteoporose Uw behandelend arts heeft bij u osteoporose (botontkalking) vastgesteld of wil laten onderzoeken of u osteoporose hebt. In deze folder leest u wat osteoporose is, hoe het ontstaat en wat de

Nadere informatie

Botontkalking. Albert Schweitzer ziekenhuis oktober 2014 pavo 0298

Botontkalking. Albert Schweitzer ziekenhuis oktober 2014 pavo 0298 Botontkalking Albert Schweitzer ziekenhuis oktober 2014 pavo 0298 Inleiding U heeft van de arts gehoord dat u (mogelijk) botontkalking heeft. De medische benaming voor botontkalking is osteoporose. In

Nadere informatie

Osteoporose VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? VRAAG HET UW APOTHEKER

Osteoporose VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? VRAAG HET UW APOTHEKER Osteoporose WAT IS OSTEOPOROSE WAT VERGROOT DE KANS OP OSTEOPOROSE GEVOLGEN VAN OSTEOPOROSE MEDICIJNEN BIJ OSTEOPOROSE WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN ADVIES IN EEN PERSOONLIJK GESPREK

Nadere informatie

Botbreuk en botontkalking (osteoporose)

Botbreuk en botontkalking (osteoporose) Botbreuk en botontkalking (osteoporose) Op dit moment wordt u vanwege een botbreuk behandeld in het Radboudumc. Uit onderzoek blijkt dat bij vrouwen ouder dan 50 jaar en mannen ouder dan 65 jaar die een

Nadere informatie

De osteoporosespolikliniek

De osteoporosespolikliniek De osteoporosespolikliniek De Osteoporosepolikliniek Patiënten van 50 jaar en ouder die met een botbreuk op de spoedeisende hulp (SEH) van het St. Anna Ziekenhuis komen, krijgen binnen 3 maanden een uitnodiging

Nadere informatie

Botontkalking. Osteoporose

Botontkalking. Osteoporose Botontkalking Osteoporose 2 Informatie voor vrouwen van 50 jaar of ouder en mannen van 65 jaar of ouder die een botbreuk hebben en behandeld worden op afdeling orthopedie Op dit moment wordt u in het CWZ

Nadere informatie

Over het afremmen van osteoporose en tips voor een aangepast bewegingspatroon

Over het afremmen van osteoporose en tips voor een aangepast bewegingspatroon Over het afremmen van osteoporose en tips voor een aangepast bewegingspatroon Het belang van bewegen Deze folder geeft uitleg over osteoporose en geeft aan wat u eraan kunt doen. Osteoporose is in feite

Nadere informatie

Meer informatie Heeft u na het lezen van deze folder nog vragen dan kunt u contact opnemen met de specialist die uw osteoporose behandelt.

Meer informatie Heeft u na het lezen van deze folder nog vragen dan kunt u contact opnemen met de specialist die uw osteoporose behandelt. Osteoporose Inleiding Osteoporose is een veel voorkomende aandoening die beter bekend staat als 'botontkalking'. 'Os' betekent bot en 'porose' betekent poreus, bros. Door allerlei oorzaken kan de hoeveelheid

Nadere informatie

Behandeling van osteoporose

Behandeling van osteoporose Behandeling van osteoporose Botontkalking mca.nl Inhoudsopgave Wat is osteoporose? 3 Wie krijgen osteoporose? 3 Behandeling van osteoporose 4 Wat kunt u doen om uw botten te beschermen? 4 Het is belangrijk

Nadere informatie

Osteoporose en een chronische longziekte (COPD)

Osteoporose en een chronische longziekte (COPD) COPD en Osteoporose Wat is osteoporose? Osteoporose is ook bekend onder de naam botontkalking. Het is een aandoening waarbij de botafbraak sneller gaat dan de botaanmaak. Hierbij verdwijnt er kalk uit

Nadere informatie

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het SUIKERZIEKTE Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het lichaam. U kunt hierbij denken aan slecht functionerende

Nadere informatie

Hormoongebruik rond de overgang

Hormoongebruik rond de overgang Hormoongebruik rond de overgang Afdelingen gynaecologie en verloskunde Inhoudsopgave Inleiding 2 Wat is de overgang? 2 Klachten tijdens de overgang 2 Het gebruik van oestrogenen tijdens de overgang 2 De

Nadere informatie

Osteoporose en Botdichtheidsmeting

Osteoporose en Botdichtheidsmeting Osteoporose en Botdichtheidsmeting Botontkalking en onderzoek hiernaar Wat is osteoporose? Osteoporose wordt ook wel botontkalking genoemd. Het is een aandoening waarbij de botten dunner en zwakker worden

Nadere informatie

Osteoporose en botdichtheidsmeting (Dexa)

Osteoporose en botdichtheidsmeting (Dexa) Osteoporose en botdichtheidsmeting (Dexa) Osteoporose en botdichtheidsmeting (DExa) Osteoporose of botontkalking is een aandoening waarbij botten dunner en zwakker worden, waardoor botbreuken gemakkelijk

Nadere informatie

Osteoporose Inleiding Wat is osteoporose? Botopbouw en botafbraak, hoe zit dat?

Osteoporose Inleiding Wat is osteoporose? Botopbouw en botafbraak, hoe zit dat? Osteoporose Inleiding Osteoporose is een chronische botziekte die bij vrouwen en mannen voorkomt. Osteoporose wordt ook wel botontkalking genoemd. Naar schatting hebben wereldwijd 200 miljoen mensen osteoporose

Nadere informatie

Botontkalking Osteoporose. Osteoporose poli

Botontkalking Osteoporose. Osteoporose poli 00 Botontkalking Osteoporose Osteoporose poli Osteoporose, wat is dat? Osteoporose is het medische woord voor botontkalking. Het betekent poreus bot. Onze botten bestaan uit kalk (calcium), fosfor, merg

Nadere informatie

Een tekort aan botmassa Osteopenie. Osteoporose poli

Een tekort aan botmassa Osteopenie. Osteoporose poli 00 Een tekort aan botmassa Osteopenie Osteoporose poli Wat is osteopenie? Osteopenie is het voorstadium van osteoporose (botontkalking). Letterlijk betekent het: minder bot. Dat wil niet zeggen dat u te

Nadere informatie

Osteoporose. Osteoporose, wat is dat?

Osteoporose. Osteoporose, wat is dat? Osteoporose Osteoporose betekent letterlijk poreus bot of bot met gaten en wordt ook wel botontkalking genoemd. Het is de meest voorkomende stofwisselingsziekte van de botten, waarbij steeds meer botmassa

Nadere informatie

Polikliniek voor Fractuurpreventie en Osteoporose

Polikliniek voor Fractuurpreventie en Osteoporose U heeft een afspraak op de polikliniek voor Fractuurpreventie en Osteoporose van het Erasmus MC omdat u een botbreuk (fractuur) heeft opgelopen. Het kan zijn dat er sprake is van botontkalking (osteoporose).

Nadere informatie

Reumatologie/Chirurgie/Orthopedie/Interne Osteopenie en/of osteoporose

Reumatologie/Chirurgie/Orthopedie/Interne Osteopenie en/of osteoporose Reumatologie/Chirurgie/Orthopedie/Interne Osteopenie en/of osteoporose Inleiding Botopbouw Bot is levend materiaal; het wordt voordurend afgebroken en opgebouwd. Cellen met de naam osteoclasten breken

Nadere informatie

Hormoontherapie bij borstkanker

Hormoontherapie bij borstkanker Hormoontherapie bij borstkanker Inleiding Uw arts heeft u aan de hand van de Patiëntenbrief uitgelegd, waarom u in aanmerking komt voor een hormoontherapie. In de Patiëntenbrief staan alle gegevens van

Nadere informatie

sterke botten bij borstkanker Hoe houd ik mijn botten gezond?

sterke botten bij borstkanker Hoe houd ik mijn botten gezond? sterke botten bij borstkanker Hoe houd ik mijn botten gezond? 2 3 U wordt behandeld voor borstkanker. In deze uitgave krijgt u informatie over de invloed van de behandeling op de gezondheid van uw botten,

Nadere informatie

Behandeling met Bisfosfonaat bij kanker

Behandeling met Bisfosfonaat bij kanker Behandeling met Bisfosfonaat bij kanker Inleiding Samen met uw arts heeft u besloten dat u wordt behandeld met een Bisfosfonaat per infuus of tablet. Een Bisfosfonaat wordt voorgeschreven om de botten

Nadere informatie

Calcium + Vitamine D3:

Calcium + Vitamine D3: INCLUSIEF RICHTLIJNEN Calcium + Vitamine D3: O S T E O P O R O S E Inleiding Osteoporose is de medische aanduiding voor mensen bij wie de botafbraak (botontkalking) al een geruime tijd sneller gaat dan

Nadere informatie

PATIËNTENINFORMATIE. ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers

PATIËNTENINFORMATIE. ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers PATIËNTENINFORMATIE ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers 2 ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers Met deze informatiefolder wil het Maasstad Ziekenhuis u informeren

Nadere informatie

BOT polikliniek. Informatie voor patiënten met Osteoporose. De BOT polikliniek is een samenwerkingsverband tussen:

BOT polikliniek. Informatie voor patiënten met Osteoporose. De BOT polikliniek is een samenwerkingsverband tussen: BOT polikliniek Informatie voor patiënten met Osteoporose U bent verwezen naar de BOT (Bot Ontkalkings Team) polikliniek. Op deze polikliniek wordt onderzoek gedaan naar de aanwezigheid van osteoporose,

Nadere informatie

Prednison of Prednisolon

Prednison of Prednisolon Prednison of Prednisolon Prednison of Prednisolon Uw maag, darm- en leverarts heeft in overleg met u besloten u te gaan behandelen met Prednison. Dit geneesmiddel dient ter behandeling van de ziekte van

Nadere informatie

PREDNISON BIJ REUMATISCHE AANDOENINGEN

PREDNISON BIJ REUMATISCHE AANDOENINGEN PREDNISON BIJ REUMATISCHE AANDOENINGEN 1137 Inleiding Uw reumatoloog heeft u Prednison voorgeschreven voor de behandeling van uw reumatische aandoening. Om dit medicijn goed te kunnen gebruiken, is het

Nadere informatie

Wat weet u van osteoporose? (botontkalking)

Wat weet u van osteoporose? (botontkalking) Wat weet u van osteoporose? (botontkalking) 3 Gevolgen van osteoporose Botontkalking (osteoporose) klinkt niet als een ernstige aandoening maar kan ernstige gevolgen hebben. Het belangrijkste gevolg van

Nadere informatie

Voeding en osteoporose

Voeding en osteoporose Voeding en osteoporose 2 Voeding bij osteoporose Bij osteoporose (botontkalking) is de afbraak van de botten vergroot, waardoor de botten erg verzwakt zijn. De kans op botbreuken is verhoogd. Belangrijke

Nadere informatie

FEMgen Test. Menopauze. Risico s in kaart. Menopauze

FEMgen Test. Menopauze. Risico s in kaart. Menopauze FEMgen Test Menopauze Prof Dr. B. Weber Laboratoires Réunis Risico s in kaart De FEMgen test biedt u de mogelijkheid uw persoonlijk risico en predispositie op het verkrijgen van gevaarlijke bijwerkingen,

Nadere informatie

Voeding en Osteoporose

Voeding en Osteoporose Voeding en Osteoporose Uit onderzoek blijkt dat u botontkalking heeft. Het is ook mogelijk dat u bepaalde medicijnen gebruikt of een ziekte heeft die botontkalking zouden kunnen veroorzaken. Op den duur

Nadere informatie

Prednison (corticosteroïden)

Prednison (corticosteroïden) Prednison (corticosteroïden) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis www.mdlcentrum.nl Uw MDL-arts (maag-, darm- en leverarts) heeft u Prednison voorgeschreven

Nadere informatie

Schildklierafwijkingen en zwangerschap. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie

Schildklierafwijkingen en zwangerschap. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Schildklierafwijkingen en zwangerschap Afdeling Verloskunde/Gynaecologie In het kort Normaal gesproken werkt de schildklier naar behoren. Bij een abnormale werking kan de schildklier te snel werken (hyperthyreoïdie)

Nadere informatie

Wat weet u van osteoporose?

Wat weet u van osteoporose? Wat weet u van osteoporose? Evalueer uw risico op osteoporose Osteoporose kan vroegtijdig opgespoord en doeltreffend behandeld worden. Inhoudstafel Inleiding I. Ziektebeeld II. Risicofactoren III. Preventie

Nadere informatie

Osteoporose Botontkalking Hou je je broze botten heel? Vakgroep Reumatologie P. van Oijen, reumatoloog J. van der Donk, osteoporoseverpleegkundige

Osteoporose Botontkalking Hou je je broze botten heel? Vakgroep Reumatologie P. van Oijen, reumatoloog J. van der Donk, osteoporoseverpleegkundige Osteoporose Botontkalking Hou je je broze botten heel? Vakgroep Reumatologie P. van Oijen, reumatoloog J. van der Donk, osteoporoseverpleegkundige Wat is botontkalking? Definitie osteoporose Een systemische

Nadere informatie

Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden)

Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden) Maag-, Darm- en Leverziekten IJsselland Ziekenhuis Uw MDL-arts (maag-, darm- en leverarts) heeft u Prednison voorgeschreven

Nadere informatie

Osteoporose Nog vragen? Patiëntenorganisaties Osteoporose Vereniging Is preventief onderzoek nuttig? Wat zijn de klachten?

Osteoporose Nog vragen? Patiëntenorganisaties Osteoporose Vereniging Is preventief onderzoek nuttig? Wat zijn de klachten? Osteoporose Osteoporose Osteoporose is ook bekend onder de naam botontkalking. Het is een aandoening waarbij de botafbraak sneller gaat dan de botaanmaak. Hierbij verdwijnt er kalk uit de botten en de

Nadere informatie

Fractuur- en osteoporosespreekuur

Fractuur- en osteoporosespreekuur Fractuur- en osteoporosespreekuur HET FRACTUUR- EN OSTEOPOROSESPREEKUUR Het Kennemer Gasthuis(KG) heeft een spreekuur waar patiënten ouder dan 50 jaar met een botbreuk gecontroleerd kunnen worden op osteoporose.

Nadere informatie

Trastuzumab (Herceptin )

Trastuzumab (Herceptin ) Trastuzumab (Herceptin ) Borstkanker (mammacarcinoom) De diagnose borstkanker is bij u vastgesteld. Dit wordt ook wel een mammacarcinoom genoemd. De behandeling van een mammacarcinoom bestaat uit een operatieve

Nadere informatie

DSD Nederland 2013. Inhoud. Botweefsel. Botweefsel. Botweefsel. Botweefsel en lengtegroei. Botmineraaldichtheid bij DSD patienten Reden tot zorg?

DSD Nederland 2013. Inhoud. Botweefsel. Botweefsel. Botweefsel. Botweefsel en lengtegroei. Botmineraaldichtheid bij DSD patienten Reden tot zorg? DSD Nederland 2013 Botmineraaldichtheid bij DSD patienten Reden tot zorg? A. Hoek, gynaecoloog Sectie Voortplantingsgeneeskunde UMCG, Groningen Inhoud Calcium en Vitamine D, leefstijl Botmineraaldichtheid

Nadere informatie

Wat is osteoporose? Loopt u risico op osteoporose? Doe de test!

Wat is osteoporose? Loopt u risico op osteoporose? Doe de test! Wat is osteoporose? Loopt u risico op osteoporose? Doe de test! ASZ Info De Eén-minuut Osteoporose Risicotest Wat u niet kunt wijzigen: uw familiale geschiedenis 1. Is er osteoporose vastgesteld bij een

Nadere informatie

Botdichtheidsmeting. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Botdichtheidsmeting. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Botdichtheidsmeting Dexametrie Informatie voor patiënten F0656-3415 februari 2014 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

Osteoporose voorkomen

Osteoporose voorkomen Osteoporose voorkomen Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Inhoudsopgave 1 Wat is osteoporose? 1 Oorzaken van osteoporose 1 Risicogroepen 2 Heb ik osteoporose? 2 Voorkomen van osteoporose

Nadere informatie

Osteoporose = Botontkalking

Osteoporose = Botontkalking Osteoporose = Botontkalking Wat u moet weten over botontkalking ernstige aandoening. Gelukig kan Osteoporose vroegtijdig worden Inhoudstafel Inleiding I. Ziektebeeld II. Risicofactoren III. Preventie IV.

Nadere informatie

Schildklierafwijkingen en zwangerschap

Schildklierafwijkingen en zwangerschap Schildklierafwijkingen en zwangerschap Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. De schildklier 1 Schildklierziekten 2 Onderzoek 2 Behandeling 3 Gevolgen en eventuele complicaties voor jezelf

Nadere informatie

Osteoporose. Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is osteoporose? Oorzaken van osteoporose

Osteoporose. Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is osteoporose? Oorzaken van osteoporose Osteoporose Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Inhoudsopgave 1 Wat is osteoporose? 1 Oorzaken van osteoporose 1 Risicogroepen 2 Heb ik osteoporose? 2 Betekenis hoogte T- score 2 Voorkomen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Krol, Charlotte Georgette Title: Pitfalls in the diagnosis and management of skeletal

Nadere informatie

PATIËNTENINFORMATIE COPD EN VOEDING

PATIËNTENINFORMATIE COPD EN VOEDING PATIËNTENINFORMATIE COPD EN VOEDING 2 COPD EN VOEDING Algemeen Door middel van deze informatiefolder wil het Maasstad Ziekenhuis u informatie geven over de rol van voeding bij COPD. Indien u specifieke

Nadere informatie

Hormoonbehandeling bij prostaatkanker Urologie

Hormoonbehandeling bij prostaatkanker Urologie Hormoonbehandeling bij prostaatkanker Urologie Inleiding Bij u is een kwaadaardig gezwel in de prostaat aangetroffen (prostaatkanker). De uroloog heeft er samen met u voor gekozen om de prostaatkanker

Nadere informatie

Prednison (corticosteroïden)

Prednison (corticosteroïden) Prednison (corticosteroïden) Uw behandelend maag-darm-leverarts heeft u Prednison voorgeschreven in verband met een ontstekingsziekte van de darm. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft

Nadere informatie

prednis(ol)on adviezen na een hernia-operatie astma/copd ZorgSaam

prednis(ol)on adviezen na een hernia-operatie astma/copd ZorgSaam prednis(ol)on adviezen gebruik na een bij hernia-operatie astma/copd ZorgSaam 1 2 PREDNIS(OL)ON GEBRUIK BIJ ASTMA/COPD Inleiding Wat doet Prednis(ol)on (glucocorticosteroïden) en hoe wordt het gebruikt?

Nadere informatie

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Vitaminen en mineralen Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Vitaminen 3 Mineralen 4 Voeding 4 Dagelijkse behoefte 4 Wanneer extra vitaminen gebruiken

Nadere informatie

OCT04 INFORMATIE VOOR DE PATIËNT OVER FOSAMAX 5 en 10 mg

OCT04 INFORMATIE VOOR DE PATIËNT OVER FOSAMAX 5 en 10 mg OCT04 INFORMATIE VOOR DE PATIËNT OVER FOSAMAX 5 en 10 mg Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter, het kan nodig zijn om deze nogmaals

Nadere informatie

Maag-, Darm- en Leverziekten. Corticosteroïden. www.catharinaziekenhuis.nl

Maag-, Darm- en Leverziekten. Corticosteroïden. www.catharinaziekenhuis.nl Maag-, Darm- en Leverziekten Corticosteroïden www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl MDL025 / Corticosteroïden / 20-03-2014 2 Corticosteroïden In

Nadere informatie

Doe de test: welke hormonen zijn uit balans?

Doe de test: welke hormonen zijn uit balans? Doe de test: welke hormonen zijn uit balans? Het moment van de waarheid is aangebroken. Gewichtsproblemen wijzen erop dat er iets niet in orde is met jouw hormonen, maar met welke hormonen gaat het precies

Nadere informatie

Het APD-infuus. Een behandeling voor osteoporose

Het APD-infuus. Een behandeling voor osteoporose Het APD-infuus Een behandeling voor osteoporose Inleiding Uw specialist heeft met u besproken dat u een behandeling krijgt met het medicijn APD. U krijgt dit medicijn via een infuus toegediend. Er kunnen

Nadere informatie

Beperking van de uiteindelijke lengte met hormonen

Beperking van de uiteindelijke lengte met hormonen Sophia Kinderziekenhuis Beperking van de uiteindelijke lengte met hormonen Voor sommige beroepen is het een voordeel om lang te zijn: vrouwelijke fotomodellen bijvoorbeeld zijn in het algemeen minstens

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Calcium Sandoz bruis 500/1000 mg, bruistabletten Calciumcarbonaat

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Calcium Sandoz bruis 500/1000 mg, bruistabletten Calciumcarbonaat Sandoz B.V. Page 1/5 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Calcium Sandoz bruis 500/1000 mg, bruistabletten Calciumcarbonaat Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie. Dit geneesmiddel

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER. onderdeel HORMONALE THERAPIE. PROSTAATKANKER Hormonale therapie

Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER. onderdeel HORMONALE THERAPIE. PROSTAATKANKER Hormonale therapie Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER onderdeel HORMONALE THERAPIE PROSTAATKANKER Hormonale therapie INHOUD Inleiding... 3 Hoe werkt hormonale therapie?... 3 Wanneer hormonale behandeling?...

Nadere informatie

Osteopenie. Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is osteopenie? Wat zijn de gevolgen van osteopenie? Oorzaak van osteopenie

Osteopenie. Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is osteopenie? Wat zijn de gevolgen van osteopenie? Oorzaak van osteopenie Osteopenie Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Inhoudsopgave 1 Wat is osteopenie? 1 Wat zijn de gevolgen van osteopenie? 1 Oorzaak van osteopenie 1 Wie krijgen er last van osteopenie?

Nadere informatie

Deze folder is bedoeld voor mensen met COPD en bevat algemene informatie over de rol van voeding bij COPD.

Deze folder is bedoeld voor mensen met COPD en bevat algemene informatie over de rol van voeding bij COPD. COPD en voeding Deze folder is bedoeld voor mensen met COPD en bevat algemene informatie over de rol van voeding bij COPD. Wat is COPD? De afkorting COPD staat voor Chronic Obstructive Pulmonary Disease.

Nadere informatie

Prednison / Prednisolon (corticosteroïden) bij de ziekte van Crohn en Collitus Ulserosa bij kinderen

Prednison / Prednisolon (corticosteroïden) bij de ziekte van Crohn en Collitus Ulserosa bij kinderen Prednison / Prednisolon (corticosteroïden) bij de ziekte van Crohn en Collitus Ulserosa bij kinderen In overleg met de behandelend arts is besloten dat uw kind het medicijn Prednison gaat gebruiken. De

Nadere informatie

Dieetadvies bij jicht

Dieetadvies bij jicht VOEDING & DIEET Dieetadvies bij jicht ADVIES Dieetadvies bij jicht Jicht ontstaat als urinezuur in het lichaam wordt opgehoopt, vooral in de gewrichten. De behandeling die u krijgt, heeft tot doel de hoeveelheid

Nadere informatie

Bewegingsapparaat bij het ouder worden

Bewegingsapparaat bij het ouder worden Meer leren over lichaam en gezondheid Bewegingsapparaat bij het ouder worden Sandrine Bours Reumatoloog MUMC+ Agenda Inleiding Osteoporose Artrose Artritis Reumatoïde artritis Jicht Inleiding Skelet nodig

Nadere informatie

schildklierafwijkingen en zwangerschap

schildklierafwijkingen en zwangerschap schildklierafwijkingen en zwangerschap 2 Inhoud 1 Algemeen 1.1 Wat is de schildklier en hoe werkt hij 1.2 De ontwikkeling van de schildklier bij de baby 2 Schildklierziekten 2.1 Hypothyreoïdie 2.2 Hyperthyreoïdie

Nadere informatie

Sheet 3 Als jullie het advies lezen, komen waarschijnlijk deze vragen bij jullie op. In deze presentatie worden deze vragen beantwoord.

Sheet 3 Als jullie het advies lezen, komen waarschijnlijk deze vragen bij jullie op. In deze presentatie worden deze vragen beantwoord. Memo Aan: Van: Datum: Dit document hoort bij de presentatie Vitamine D. De presentatie is bedoeld om te geven tijdens een voorlichtingsbijeenkomst voor (laag opgeleide) consumenten met een getinte of donkere

Nadere informatie

Een leven lang vitaal. Kwestie van geluk of goede genen? Kun je er zelf iets aan doen?

Een leven lang vitaal. Kwestie van geluk of goede genen? Kun je er zelf iets aan doen? Een leven lang vitaal Kwestie van geluk of goede genen? Kun je er zelf iets aan doen? Oudste vrouw van de wereld Japanse Misao Okawa, 115 jaar Gemiddelde levensverwachting Mannen en vrouwen in de 20 ste

Nadere informatie

COMPLICATIES Lange termijn complicaties Complicaties van de ogen (retinopathie) Complicaties van de nieren (nefropathie)

COMPLICATIES Lange termijn complicaties Complicaties van de ogen (retinopathie) Complicaties van de nieren (nefropathie) COMPLICATIES Lange termijn complicaties Wanneer u al een lange tijd diabetes heeft, kunnen er complicaties optreden. Deze treden zeker niet bij alle mensen met diabetes in dezelfde mate op. Waarom deze

Nadere informatie

Prednison, prednisolon (corticosteroïden)

Prednison, prednisolon (corticosteroïden) Prednison, prednisolon (corticosteroïden) Uw behandelend arts heeft u prednison voorgeschreven. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft u na het lezen van deze folder nog vragen, dan

Nadere informatie

De overgang: informatie en advies

De overgang: informatie en advies Gynaecologie Patiënteninformatie De overgang: informatie en advies U ontvangt deze informatie, omdat u heeft besloten naar de overgangspolikliniek te gaan in verband met uw overgangsklachten. Deze polikliniek

Nadere informatie

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadvies bij jicht

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadvies bij jicht Afdeling Diëtetiek Algemeen U heeft jicht. In deze folder vindt u een aantal algemene adviezen die eventuele klachten kunnen voorkomen of verminderen. Wat is jicht? Jicht is een aandoening die behoort

Nadere informatie

Thema: "Overgankelijkheden" D.H. Bogchelman. 10 november 2012

Thema: Overgankelijkheden D.H. Bogchelman. 10 november 2012 Thema: "Overgankelijkheden" 10 november 2012 D.H. Bogchelman Inleiding Wat is de overgang? Wat gebeurt er in de overgang? Verschijnselen van de overgang Hoe behandelen we overgangsklachten? Wat zijn de

Nadere informatie

THYREOIDUM T3/T4 9 microg/23,7 microg TABLETTEN

THYREOIDUM T3/T4 9 microg/23,7 microg TABLETTEN THYREOIDUM T3/T4 9 microg/23,7 microg TABLETTEN Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter, het kan nodig zijn om deze nogmaals door

Nadere informatie

Bijschildklieroperatie. chirurgie

Bijschildklieroperatie. chirurgie Bijschildklieroperatie chirurgie Deze brochure geeft u informatie over de bijschildklieroperatie (parathyreoidectomie). Het is goed u te realiseren dat voor u persoonlijk de situatie anders kan zijn dan

Nadere informatie

Gezond gewicht. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Gezond gewicht. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Gezond gewicht Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Overgewicht 3 Oorzaken 4 Gezond gewicht 4 Tailleomvang 5 Voorkomen van overgewicht 6 Wat kun je

Nadere informatie

Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6

Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 500, omhulde tabletten 500 mg Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter,

Nadere informatie

Wie is er bang voor de overgang?

Wie is er bang voor de overgang? Wie is er bang voor de overgang? Overgangsklachten De overgang is een levensfase die voor de meeste vrouwen niet ongemerkt voorbij gaat. Er treden lichamelijke en geestelijke veranderingen op. De effecten

Nadere informatie

Osteoporose (botontkalking)

Osteoporose (botontkalking) Osteoporose (botontkalking) Deze informatie gaat over osteoporose (botontkalking). Het is veel informatie die belangrijk voor u is. U leest informatie over: Wat is osteoporose Wie krijgen osteoporose Welke

Nadere informatie

Informatiefolder. Zwangerschap en kinderwens

Informatiefolder. Zwangerschap en kinderwens Informatiefolder en kinderwens Inhoudsopgave Algemeen 3 Kinderwens 3 Foliumzuur s- en ovulatietesten 5 Geneesmiddelen 6 Bostvoeding Medicatiebegeleiding Algemeen De vrouw maakt tijdens haar leven een aantal

Nadere informatie

Daarbij kan er sprake zijn van minder eten door bijvoorbeeld: toenemende vermoeidheid; kortademigheid; minder beweging; angst; depressie.

Daarbij kan er sprake zijn van minder eten door bijvoorbeeld: toenemende vermoeidheid; kortademigheid; minder beweging; angst; depressie. Voeding bij COPD Inleiding Een gezond, afwisselend eetpatroon is voor iedereen goed. Voedsel is immers de brandstof van ons lichaam. Klachten als kortademigheid, vermoeidheid en hoesten kunnen uw lichamelijke

Nadere informatie

Functietesten afdeling Inwendige Geneeskunde, Endocrinologie

Functietesten afdeling Inwendige Geneeskunde, Endocrinologie Uw behandelend arts of verpleegkundig specialist heeft als aanvullend onderzoek een functietest voor u aangevraagd. Welke test voor u is aangevraagd is afhankelijk van uw aandoening. In deze folder leest

Nadere informatie

Verpleegkundig overgangspreekuur (informatie en advies)

Verpleegkundig overgangspreekuur (informatie en advies) Verpleegkundig overgangspreekuur (informatie en advies) Inleiding U heeft besloten voor uw overgangsklachten naar het verpleegkundig overgangsspreekuur te gaan. In deze folder leest u algemene informatie

Nadere informatie

Inleiding. Wat is COPD?

Inleiding. Wat is COPD? COPD en overgewicht Inleiding Deze brochure is bedoeld voor mensen met COPD en overgewicht. De brochure bevat algemene informatie over de rol van voeding bij COPD wanneer er sprake is van overgewicht.

Nadere informatie

COPD en voeding. Afdeling Diëtetiek IJsselland Ziekenhuis

COPD en voeding. Afdeling Diëtetiek IJsselland Ziekenhuis COPD en voeding Afdeling Diëtetiek IJsselland Ziekenhuis Inleiding Deze folder is bedoeld voor mensen met COPD en bevat algemene informatie over de rol van voeding bij COPD. Wat is COPD? De afkorting COPD

Nadere informatie

Premenstrueel syndroom (PMS) Poli Gynaecologie

Premenstrueel syndroom (PMS) Poli Gynaecologie 00 Premenstrueel syndroom (PMS) Poli Gynaecologie Inleiding Vrouwen met Premenstrueel syndroom (PMS) hebben lichamelijke en/of psychische klachten die enkele dagen tot 2 weken voor de menstruatie beginnen.

Nadere informatie

Metyrapontest. Afdeling Interne geneeskunde

Metyrapontest. Afdeling Interne geneeskunde Metyrapontest Afdeling Interne geneeskunde In deze patiënteninformatie wordt uitgelegd wat de metyrapontest inhoudt. Er is een woordenlijst als bijlage bijgevoegd om sommige woorden te verduidelijken.

Nadere informatie

lyondellbasell.com PROSTAATKANKER

lyondellbasell.com PROSTAATKANKER PROSTAATKANKER Prostaat Kanker Ongeveer 1 op de 7 mannen krijgt de diagnose Prostaatkanker te horen. Je kent misschien zelf wel iemand die het heeft of ervoor behandeld is. Ondanks dat dit schokkende cijfers

Nadere informatie

Prednison, Prednisolon. corticosteroïden

Prednison, Prednisolon. corticosteroïden Prednison, Prednisolon corticosteroïden Inhoudsopgave Werking 3 Gebruik 3 Bijverschijnselen 4 Aanvullende informatie 5 Methylprednison injecties 6 Vaccinaties 6 Sint Maartenskliniek 7 Colofon 8 2 U heeft

Nadere informatie

Dorstproef. Afdeling Interne geneeskunde

Dorstproef. Afdeling Interne geneeskunde Dorstproef Afdeling Interne geneeskunde In deze patiënteninformatie wordt uitgelegd wat de dorstproef inhoudt en hoe deze verloopt. Er is een woordenlijst als bijlage bijgevoegd om sommige woorden te verduidelijken.

Nadere informatie

Vitamine D bij zwangerschap en het geven van borstvoeding

Vitamine D bij zwangerschap en het geven van borstvoeding Vitamine D bij zwangerschap en het geven van borstvoeding Informatie voor zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven meander medisch centrum 1 www.meandermedischcentrum.nl In 2008 adviseerde de

Nadere informatie