a I g errt cr Grn handgrlsiblad g ekn aa kt natlrlrl'liik

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "a I g errt cr Grn handgrlsiblad g ekn aa kt natlrlrl'liik"

Transcriptie

1

2 -1 I a I g errt cr Grn handgrlsiblad g ekn aa kt natlrlrl'liik

3 l- DIT BOEK IS EEN UITGAVE VAN DE HAND EL S BLAD C OMPL EX BEWO/OIIST/ERS VAN HET ALGEMEEN het is geschreven door: r ].neke Laura Mar t ine Jeannette Marcel Olivier Micky Leon David Rona 1 d Wout er Het typewerk en de lay-out 1s verzorgd door: Laura r lneke Anne k e Marjet Sus an Martine Marlies Barry Jeannette Jet Patty Ruth Hanna Carla Gerry David Indirekte medewerking werd verleend door: Gerard w1m Ko en Liesbeth Chris Laurens Fransje I^/ilbert Vincent T ^+!-- LELLY Jan Rob Ren6 A1v Thomas Fokko \ 1n 6f d Johanne s Peter Fons caf6 Scheltema, caf6 Harper's, Wilma Er is gebruik gemaakt van: Doktoraal scriptie kunstgeschiedenis van Bert Gerlach Haagse Post Amsterdams Stadsblad NRC/Handelsblad Verbouwing van de Administratie (uitgave van Algemeen Handelsblad) Het is gedrukt door drukkerij Pet De eventuele het gebouw opbrengst komt ten goede aan de onderhoudspot van 1 8 novemb er I9 7 9 (.-r.opyrisht \- A11es uit deze uitgave mag gekopieerd en/of vermenigvuldigd worden

4 inhoud: C!C!N st u kje geschiedenis 2 de bolru, van het hoofdgebot'rvv 3 de vg! nkrolrwingen 4 van fleetsteet tot,.. ;5 de eigg!naal.: wiltrta b.v. Ei de vvglneld is een knaakpand 7 de otrtlrte!keglf A de gfote sichoonlrtaak 9 de toekornst

5 vcto!.vlroond Wij, bewoonsters en bewoners van het Aleemeen Handelsblad gebouw hebben dit boekwerk geschreven, omdat er met en in dit gebouw iets gebeurt!taarvan I^rij vinden dat meer mensen het mogen weten. l^le hopen ook dat het mee zal helpen om te zorgen dat we kunnen bli jven rn/onen. i.rlant ook dit stuk je ( uniek ) amsterdam wordt bedreigd door sloop om plaats te maken voor luxe appartemeneen en kantoorgebouwen. En daar zit niemand op Ee wachten. Het Algemeen Handelsbladcomplex, in het hartje van Amsterdam met haar Lle eeuwse monumentjes en haar hoofdgebouw uit Ig02 mag niet gesloopt worden, omdat het kunsthistorische \^Taarde heeft. Het is ook niet meer weg te denken uit het stadsbeeld van Amsterdam en vooral uit t'fleetstreet", de Nieuwe Zijds Voorburgwal waar zich de krantengeschiedenis heeft afgespeeld. Maar met het verdwijnen van de kranr in'75 is de geschiedenis nog niet afgelopen, integendeel, want het gebouw is niet al1een geschikt voor het maken van kranten, maar bdk voor wonen, en met name voor eksperimeneeel wonen. En voor dat laatste is ruimte ver te zoeken, vooral in Amsterdam, waar de rr'r'oningnood van zichzelf a1 zo groot is. Na zeer veel opknap- en verbouwwerk door de bewoonsters en de ber^/oners, wat DU, na zes maanden nog lang niet opgehouden is, vonden in de pandjes om het hoofdgebouw kleinere huishoudens hun plaats. Zo werden. er ook winkeltjes en een kafeetje gevestigd. In het hoofdgebouw kwamen, uit nood gedreven een groot aantal woongroepen, waar onder groepen van kunstenaars die wonen en werken wil1en kombineren, vrou\^/engroepen die gezins- en opvoedingspatronen wi11en doorbreken en groepen van mensen die ge- \4/oon lekker bi j elkaar willen wonen, omdat ze a11een r^/onen of met twee niet zien zitten. Met elkaar bieden deze mensen in de toekomst de centrumbuurt een ruimte voor a11erlei aktiviteiten als een kreche, vergaderruimte, een muziek- en theatercentrum en staan ze open voor andere, soortgel.rjke buurtnoodzakelijkheden. Omdat wij o* dit voort te kunnen zetten steun nodig hebben en omdat wij vinden dat deze manier van wonen voor meer mensen mogelijk moet zijn hebben we dit boek geschreven.

6 1 GtGIn situkie gesichiedclnis 0m een zo volledig mogelijk beeld te geven beginnen r^/e bij het begir, de oprichting van het Algemeen Hande 1 sb 1 ad. Het begon in juli 1825 met de uitgave van een periodiek onder de naam \^laarenberichten, een'poging toe verbetering van de ekonomiese toestand door het vermelden van hance 1 smedede I ingen' I^legens succes werd het in 1828 Algemeen Handelsblad en kreeg toen door seaatkundige toestanden ook een politiek tintje. Dit begin van he Algemeen Hande 1sblad vond a1 plaats in een smal en laag pandje op de hoek van het Keizerreik en de Nieuwe Zijds. Door voortreffelijk gematigd 1iberale beschouwingen over de staatshuidhoudkunde, overts lands financi n, handelspolitiek en ko- 1oni6n kreeg het blad steeds meer invloed en betekenis. 0p november 1851 ging het Handelsblad een fusie aan met de Nieuwe Amsterdamsche Couranc en breidde zi,ch uit tot 4 huisjes, de nummers en 240. Tot eind l9e eeuw zetelden hier de redaktie en de administratie. -:-::--i-:-:-:- om- ns' ;!. i+;:..jt!_li,ll Tl-lj,i;rl +!t!il dj:tij,r.:-$r:,1i11 -l*.1rll \+1il,ii T.]'.\ j :.{ filii')i::l ::l=rf:ii=t'j " il ' i'i/,i'l fr ;ltf!'l--rii:i't lit _ r'. i-, ii:r/e r, I.r i:lli-i* r,iiif,ii..: VT 2 iiit: l)t Rond die tijd werd er een nieurv bouw ontworpen door E. Cuypers. il( ()f 15 mei 1902 begon de afbraak v 1l de panden 234 t/m 240, terwijl de redaktie verhuisde naar nummer 24') nu het welbekende kaf6 Scheltema. De afbraak kostte. f 2125,-. De bouw van een nieuw pand werd bij de aanbesteding in juli 1903 gegund aan de aannemer Alberts en Zoon voor f ,- %\--'t:--7,':.- ';.',i'i'2., r);y,-2,'2t:-;:i :,..-i' ;r;;,'i'l'j-l:rlli il-li'lci-'-,'f.. r:: /:- i:.i; i -- r.i -J ' : 'i::lt; 'ir:+i.::,r' "ii'l' r; rf,.ir:a, i;;il r.i=:: 'J..-r,' :. -i-i, l,:f:--. -:,,i-; ': " -r,- ;i,rj':.,ih.",, tj'1;i:, j i j,;i -'i': J r.1":. I a' ir:,: -ji::l :,:: :_ \. \i t. r. :,ji. i -- ';r-

7 de bouvv van het hoofdgebolrvtt ov!l' de at.chitekt ken van H. P. Berlage, Eduard Cuypers is in 1859 in Roer. mond geboren. Hij s tudeer t en werkt in het atelier van zijn oom P. J. H. Cuypers ( van het Rijksmuseum ) in Amsterdam. In 188i begint hij a1s onafhankelijk architekt in Amsterdam. Het gebouw van het Algemeen Handelsblad is den van een hele reeks grote opdrach ten waaraan hij in 1902 werkte. Juist de periode van c irc a I897 tot 1906 is een uitermate belangrijke in de stilistische ontwikkeling in het werk van de architekt. Tot aan e er s t genoemd j aar werkt e Cuyper s in een rijke, overladen neo-renaissance stij 1, maar onder invloed van de sierkunstena ar / architekt H. Sluyterman gaat hij Jugends t ilmot ieven gebruiken. In dezelfde tijd werd hij ook door andere stromingen in de moderne bouwkunst beinvloed. Vooral de Engelse "cottage-sty1e" had een grofe aantrekkingskracht op hem. Het belancrijkste kenmerk hiervan is het schilderachtige effekt dat men verkrij gt door het samenstellen van een gebouw uit verschillende, schijnbaar willekeurig aaneengezette elementen; raam en deuropeningen zijn niet symmetries in de gevel geplaatst, verglaasde partijen wisselen af met vri j gesloten muur:v1akken, dakkape11en van verschillende hoogten, zeer hoge schoorstenen, enz, Hij is verder beinvloedt door Japanse kunst, vooral waar te nemen L-:: ).. J-1----t.i ULJ Us UA^PorLrJ!rr, ien. hv. door de dakrand ver buiten de gevel uit te laten s teken, s teunend op consoles, of een gekromde daklijst, of door de dakhelling te onderbreken met een tussenverdieping. Cuypers heeft zich verder niet kunnen onttrekken aan de invloed die rritsine van de nieuwste wer- speciaal de beurs in Amsterdam. In de werken van Cuypers die 1n 1902 ontstonden, zijn a1le hiergenoemde stijlkenmerken terug te vinden. Ondanks deze mengel ing van Engelse, Japanse en Jugendstilmotieven, hier en daar vermengd met wat I7= eeuwse, nederlandse en flamboyant - gotische vormen, wist Cuypers ieder gebouw tot een geheel eigen, karakteristiek en e- ven\,'richtig geheel te maken. het gebolrrrv Het gebouw van het Algemeen llandelsblad roont een aantal van de nieuwe stijlprincipes die ook in Cuypers' woontruizen terug te vinden zijn, bijvoorbeeld het \^/oonhuis dat hij in 1898 voor zich' zelf gebouwd had, op de Jan Luikens traat 2. Beide gebouwen z), 1n a-symmetries opgezet. Het huis in de Jan Lukenstraat heeft een grotendeel s verglaasde, in hout gekonstrueerde bovenverdieping. Bij het Handelsbladgebouw is ongeveer hetzelfde te zien, maar dan in beton. De rij en hoge, zeer smal 1e ramen bovenin de hoekpartijen van he Handelsbladgebouw zijn aan verschillende bronnen ontleend: Berlage, maar ook komt dit raamtype-voor bij versctrillende laat 19"eeuwse Engel s e landhuizen. Cuypers gebruikt dit soort ramen dikwijls in trappenhuizen e.d. van grote vi11a's. De dakbedekking is halver$rege onderbroken door een doorlopende rij ventilatieopeningen. Waarschijnlijk heeft Cuypers hier bewust een Japanse al vorm toegepast. s( De gevel in zijn totaliteit is t', bl-jzonder knap uitgebalanceerd st wat horizontale en vertikale ele- de menten betreft. Sterk vert ikale en

8 n- de in inn- t- ri-.jn )n rt de I :gevan no - net.\ \. '*...tr..."-$.s, &,': ^rist e-,-*-' c i",.'r.'"$""' rs\l,$ '! $l t' f,nr adj het Handelsbladgebouw nen 'kk rn g )r E.+f 1Cp is rd ^ l ^- cte a1e aksenten zijn zowel de hoog opgetrokken hoekpart ij en met hun hoge, sma1le ramen en de opeenstapeling van muurdammen tussen de vensters over alle verdiepingen. Een horizontale nadruk geven vooral de geprofileerde muurdelen tussen de verdiepingen, w&arvan het lijstwerk op subtjele. we1 doordachte wi,jze soms wel en soms niet ononderbroken doorloopt van de hoekdelen van het gebouw

9 naar het middendeel. Een vertikaal aksent geven ook de ha1 f- rond gesloten ingangspartij en de eveneens halfrond gesloten vensters op de 1 - verdieping van het linker hoekstel. De segmentvormig bekroonde ramen van het middendeel op de begane grond en de 1 - verd ieping houd en d e ba lans tussen horizontalen en vertikalen in evenwicht. de deconatie Er is vrij weinig dekoratie aan de natuurstenen gevel toegepast. In 1903 schrij ft Cuypers: "Een hedendaagsche gevel met veel beeldhouwwerk wordt a1 heel gauw druk, popperig; de beelden vragen e1k voor zlch z6zeet de aan dacht, dat zij de rest van het geheel verseoren. Dit wist de middeleeuwse dekoratieve kunstenaar te voorkomen. De lijnen van ztjn werk sluiten zich geheel aan bij het bouwkunst ig geheel waarin zii moeten passen o, r^/aar nodig, beperkt hij z ich tot een brede, niet in kleinigheden verlopende behandel ing". Vooral bij het Handelsbladgebournr is dit heel gelukkig toegepast. De ornamentiek, grotendeels f1orale Jugendstilmotieven, dient voornamelijk ter aksentuering van de konstruktief meest geprononceerde delen. De ornamentiek kon zo beperkt blijven doordat de architekt de gevel a1s een plast ies geheel heeft behandeld. Zowt'1 in aanzictrt a1s in plattegrond wijkt iedere verdieping van de andere af, terwij 1 per verdieping dan weer een onderscheid is te maken tussen linker-. rechter- en middendeel. Heel bijzonder is het overkragen van vrijwel iedere verdieping, waarbij de hoekpartijen een ander schema volgen dan het middendeel van de geve1. Verrassend is ook de wijz" rtarop hij de 2e verdieping naar voren laat komen, fligs - zins als een erker. Het uitbollen van de gevel op zware natuurster a bee ldhouwwerk in de top ^I

10 t- )- C 4 e- id h- pn der, 1 lie- rigs- - 1en :er nen consoles is later ook bij andere gebou\^ten nagevolgd ( Uerengracht 442 ). De skulpturale dekoratie is kenmerkend voor de ornamentiek die Cuypers in deze tijd toepast. Zijn Jugendstildekoratiewerk ( skulpturaal ornamr.nt, glas-in-1ood ramen en geschilderde wanddekoratie ) is vrij ingetogen en strak. Ook het beeldhouwwerk in de geve I top van de 1 inker hoekpart ij ( voorgesteld is het stadszegel van Amsterdam uit circa 1400 ) is karakteristiek voor de verstrakking ilie zt jn werk in d e eerste jaren van 1900 ondergaat. Hier en daar is verguldsel te vinden aan het ornamentale werk. Een bouwkundige bijzonderheid is dat hier voor het eerst vloeren van ger{apend beton werden toegepast, waarvan de kwaliteit na bijna B0 jaar intensief gebruik nog boven a1le lof verheven is. 0ok het trappenhui s is wel een vermelding waard. Het is ovaalvormig opgetrokken en heeft een prachtige gietijzeren leuning. De wanden zijn bijzonder smaakvol betegeld. Jugendstilmotieven

11 3de venbclltvtringen In november 1903 werd het gebouw in gebruik genomen. Beneden, in het souterain, stond een stoommachine die de rotatiepers aandreef. Boven, onder het glazen dak, werkten 40 zetters. Er \^7aren 9 zetmachines in gebruik. Het was een vooruitstrevend bedrij f: in 1904 had men een eigen station voor draadloze telegrammen en in 1905 verscheen de eerste foto in de krant. l{et gebouw, dat oorspronkelijk a1s zeer groot werd beschouwd, bleek door de snelle groei van de krant a1 spoedig te k1ein. In 1919 begon men met de bouw van een nieuwe vleugel aan de paleisstraat. Dat was mogel ijk door de aankoop en afbraak van enige kleine huis jes. In de buitenmuur van de nieuwe vleugel werd een daaruit afkomvooral de verbindingen, tussen beide gebouwen talrijke moeilijkheden veroorzaakte: a1 het verkeer moest nu door een zeer nauwe passage geschieden. Door deze vreemde aaneensluiting ontstonden op verschillende afdelingen dode hoeken en hierdoor moest het werk aan het gebouw aangepasf worden, hetgeen natuurlijk juist andersom moet zijn. Een groot handicap bij het aaneentrekken van beide gebouwen was het verschil in vloerhoogte ( nu nog, dit stuk is in het Binnengasthuis geschreven door iemand die over zo'n. trapje is gestruikeld ). Begin 192l werd deze vleugel in gebruik genomen. In 1,926 kocht het Handelsblad het hoekj e Paleisstraat/Nieuwe Zijds voor 75 mi11e. Vlak na de oorlog werd de hal AANSLUITIT,iG VAN DL TWLL GLBOUWEN ri D(4)F^l.* = e. c< IJ N T' l- d, F a (', LJ J s 4a,,^ -\.U)PBU46^4L MNT. WMQHEID stige gevelsteen ( voorstellende een baal tabak ) ingemetseld. Aan de nieuwe vleugel moest door oms tandigheden een typische vorm worden gegeven ( omdat de huisjes aan de Nieuwe Zijds er nier bij werden getrokken ), waardoor SrGAAe N. WINXEL 10

12 1 beic &. v* er asem- n Y erk n, som L :e : j in leisi11e. "6e*S, de tral in haar oorspronkelijke funktie l- & F U) a t; J 6 ( rez de chaussee ) verbouwd en gemoderniseerd omdat de administratie die daar huisde ook steeds uitbreidde. OP 2l oktober werd deze "vrolijker en blijmoediger" r,rimte in gebruik genomen. In de loop der jaren breidde men het beztt uit tot het hele bouwblok Nieuwe Zijds Voorburgwal, Paleisstraat, SPuistraat en het Keizerrijk. Aan het Keizerrijk werd in de jaren een nieuwe vleugel ge- '50 bouwd met een diepe kelder voor de nieuwe. grotere Pers. Kerst l957werd dit geheel in gebruik genomen,

13 1e, van f leetstfctet totrrr ovel- spekulat ie, leeg stand Gln sloof Ongeveer driekwart eeuw is de Nieuwe zijds Voorburgwal met recht de "Fleetstreet van Amsterdam" genoemd. De Londense krantenwijk bestaat nob, die van Amsterdam echter niet meer. De krantenburchten 1 iggen nu aan de buitenkant van de stad. De kranten trokken weg door schaalvergrot ing en door immense parkeerproblemen. Het Nieuws van de Dag en de Telegraaf gingen naar Sloterdijk. Trouw, Volkskranr en Parool gingen naar de Wibautstraat en het Financiele Dagblad naar de Weesperstraat, het Vrij e Volk en NRClHandelsblad vertrokken naar Rotterdam, D de Tijd werd een weekhlad. De [^/aarheid ldas al veel eerder weggegaan. Ilet gebouw van Het Vri-je Vo1k, Nieuwezijds Voorburgwal 22, ts a fgebroken, op de fundamenten staat nu het Sonestahote1. Het gebouw van Trouw van de Dostzeselmarkt r---.-'d--"' is ook hotel (Nova) gewcrrden. Gebouw Concordia raaarin acirtereenvolgens Nieuwsblad voor- NTederland, de Telegraaf en de Volkskrant hebben gezeten kwam in de zestiger jaren leeg te staan. De Amsterdamse bouwonderneming llidreth \ras 1,8 miljoen kwijt aan de renovering, de begane prond en het sousterrain worden nu verhuurd a1s bedrijfsruimte, de bovenverdieping, allemaal woningelt, zijn of worden verk<-lcht. Na jaren spekulatie, leegstand en wachten op bouwvergunningen wordt nu de laatste hand geiegd aan eerr 20-b aans bowl ingcentrum en partycentrum voor 200 feestgangers. Deze 2 el abl issementen worden o---'^ seiixoloiteerd door de Rekreon- groep uit Steenbergen (o.a. Skol). Zij beheren ook de ondergrondse parkeergarage, hoewel er ooit door de penreenl-p is hen,aeld dat aan de Nieuwezilds Voorburgwal geen parkeergarages gebouwd mochten worden. De rest wordt verhuurd aan VNU Business Pressgroep. De verbouwing van deze kolos kostte de eigenaar ( Caransa b. v. ) 6 rniljoen. En dan het Algemeen Handelsbladgebouw. NRC/Handelsblad van 19 september l9l5: "Er is eelt tlitgleuet:kl ;,tlctn om op de plaats L)ctll he t oude HandeLsb Lctdgebouu een DL;j f "-erd'repingen hoog gebouu 1:e 'uerv,i Laten j zen. De begane gronc Ls bestemd 11 oor uinkels, coffeeshops e. d., de hogere ue r- diepingerl zouden karttoren moetert hev,ber.cl en. " Geschatte kosten 18 miljoen. Goedkeuring van deze plannen is voorwaarde voor het definitief worden van de verkoop aan Van Zant en Vas tgoed b. v. Op I6 december r^rerd het gebouw voor + 3 milioen zonder toestemmin[ van d; gemeente voor de nieuwbouwplannen (: ) toch aan Van Zanten verkocht. "De ontuikk.elt;ng Dan het plan als zodanig r:q'l ter hand uorden genomen door het Wilma con(.:ern". In L9lB verkocht Van Zanten het gebouw (inclusief krakers) aan I^/i1ma b.v. Deze voelt er meer voor om de bovenverdiepingen tot 50 luxe koopappartementen te I verbou\ren. Amsterdams Stadsblad 5 sepeember r 1979: ttde bouuaanttraag ts inge- : diend, ue hebben d.e tekeningen net ; tez'uggekregen, er moeten nog alt : korrekttes uorden actngebrctcht, die i cleze ueek cle det.r,v't.litgaan nooo ; bouu- en aoningtoezicht." tr F.n z.o z.i in er noe meer nl annen ""b voor de-flieuwez:-jds Voorburgwal i b.v (voor :' 1r f A00,-- verkocht) ook wcer lrrxe annartementen "YY* winkels.g kc enz. De prijzen die voor de stukken :-t grond betaald worden ztjn zo ;i hoog dat er a1leen zeer hoge ge- ;; bouwen kunnen verr tjzen, d re -int^n."^f -^krrrilt t.rn'lon r-.- Cle IIlLetlSleL gedru!^l wvrue!r, OtlS Om veel hoge huren opbrengen op een ;; klein onnervlak. Ot Dit a11es is mogelijk doordar er ofen heqfemminoenlrn r,6vr/!sr, 17^or.',Jeze buurt is. (- ngl de re l l::

14 op 5de eigenaaf: rrvilrna b.v, een aannetrtensbedniif rnet gfctotse plannctn Lad 9vl UU l- )TL LU op e- 'Of lorr ikc ot' n tot Lb er,n TLEt uat LT )n ^la1 voor els en b- US t er Het is de bedoeling itt dit hoofdstuk een beeld te geven van de eigenares van het omstreden Handelsbladgebouw, de Wilma b.v., een oorspronkel ijk uit Limburg afkomstige bouwgigant ' We zu11en in de volgende bladzj.jden trachten na te gaan op welke gebieden de aktiviteiten van dit bedrijf zich ontplooien, hoe er te werk gegaan wordt en meer specifiek wat Z rfii t het voorma 1 i g Han d e 1 s b 1ad ge b ouw sinds twee laar haar eigendom doet ( en vooral niet doet ). Aan de hand van de vorige twee affaires hopen v/e een idee te geven van de struktuur en vrerkwijze van de bouwmaatschappij Beide schandalen hebben wat Publiciteit gekregen, maar eigen- 1 i jk voorname f i j k in de bouwwe - re1d. de De eerste -o--n1dor p.r r-rrref Polclen zaak is die van de Pur- In 1972 verscheen tret struktuurplan Purmerend, dat noes t voorz ien in de bebouwing van de PurmerPolder. De Wi 1ma had daar we 1 zi-n in. Enkele jaren daarvoor was de omzet stevig gedaald, omdat de bouwmarkt in Brabant en Limburg instortte."als wilden z:- jn we toen gaan kijken v/aar!ve er omzet bii konden krijgen", aldus toenmalig direkteur Ir. Crijns. enhet bleef niet bij kijken, de Wi lma groe ide b innen enke 1 e j aren tot een bedrijf dat door heel Nederland en over de grens bouwde. ] Om zich te verzekeren van een opdracht in de Purmer nam de bedrijfsleiding toevlucht tot het net van dochter-b.v.ts ' bevriende maatschappijen en invloedrijke relat ies a1 s KVP - kamer 1 id Andriessen, op dat moment "g"honoreerd adviseur" bi i de Wilma. De term kommisaris werd uit politiek oogpunt angs tval 1 ig vermeden. Hoewel met de gemeente Purmerend afgesproken was dat de Wilma geen grond in de Purmer aan zou kopen, daarentegen zetfs verkoop van de toenmalige eigenaar rechtstreeks aan de gemeente zov bevorderen, stortten haar gehaaide "dochters" z:-ch - met welluidende namen a1s Nederlandse Credietbank, A1mij, omij, Ilagomij en Grontmi'i - zich doeltreffend op de polder. tlet ging ongeveer zoi eerst koopt de Nederlandse Credietbank via A1- mij en Bomii 272 ha. in de Purmer dan neemt de "p" geboren" Hagorni j " deze grond over ( na t\^/ee maanden ), en vier dagen later gaan plotseling a1le aandelen van Hagomi j geruisloos over in de handen van Wilma. We zeggen ongeveer ' omdat liet haast onmogeli jk is bii dit soort mistige en zwaar gekamoufleerde transakties na te gaan wat er nu precies aan de hand is geweest. In ieder geval had Wilma nu haar grond en v/as ze zave r dat de ge - meente Purmerend met het bouwprojekt niet meer om de Wilrna heen kon. : van de 8500 te bouwen \,/oningen kreeg ze er 2440 toegewezen, bovendien mag ze voor 50 "l deelnemen aan de bouw van Purmerends nieu\te city-centrum' een projekt dat aanvankelijk vo1ledig aan de Amsterdamse Proiektontvrikkelaar Hil1en & Roosen was toege\rezen ( ook geen lieve jongen trou\,/ens ). 1n die tijd nam de gemeente Purmerend een mot ie aan, waarin afkeuring werd uitgesproken over prakti jken van grondopdri jving...

15 - de lrna - flats lrv I de aanleg van een nieuw c. v. - sys - Werpt de zaak Purmerpolder vooral licht op de politiek en struktuur van de lvilma, de affaire rond de I^/ilma-f1ats in de Limburgse mi.jnstreek is meer typerend voor het produkt dat vaak door het bedriif geleverd wordt ( hoewel de woningen in de Purmer nou ook niet bepaal d gewe ldig gebouwd genoemd kunnen worden ). Om te beginnen b1i jkt vooral hier dat deze onderneming he t \.vaagc om in de jaren '7O nog steeds de mo-. notone rechttoe-rechtaan f latkolossen neer te zetten, waarvan men in de jaren '50 a1 begon te vermoeden dat die niet de goede woonomgeving voor we 1k levend wezen dan ook ztjn. De burgemee s ter s van de gemeenten Heerlen, Kerkrade en Schaesberg wenden ztch in de zomer van lgf i tot de minister met het verzoek een bijdrage te leveren aan de herstelkosten van 1600 f1ats, die daar in 1965/'66 door de I{ilma werden gebouwd. Gruyters 1j.et het TNO een onderzoek instellen, waarvan de resultaten uitwijzen dat "de gebreken ernstiger z:'jn dan aanvankefijk werd gedacht". In september stelt Gruyters 2I mi1- joen gulden beschikbaar voor herstelwerkzaamheden: g mi1joen voor if!ih. Iang en hoog en recht meor rendabel..- teem en 13 niljoen voor de bestrij. d ing van bouwkundige tekortkomirgen. De bewoners hadden jarenlang akt ie gevoerd en huurverhoging tegen weten te houden door het wijzen op scheurvorming, slecht funkt ionerende vervarming, losstaande binnenmuren en afbrokkelende balkonranden. In andere Wilma-woningen in He1 - mond kwamen de plafonds naar beneden. Ook daar hee ft de gemeente voor de verbetering van deze woningen op moeten draaien. De Wil - ma betaal.de \^7eer geen cent mee en heeft ook de bouwfouten niet wi1- len erkennen: de woningbouwvereniging zou teveel "a-sociaal vo1k" in de woningen hebben gehuisvest. De oorz aken van de twij felacht ige Wilma-produkten moeten vooral worden gezocht in het interne be- 1e id van de onderneming: van hoog tot 1.aag wordt er voortdurend op gehamerd, dat snelheid en goedkoop werken van het grootste belang zrjn, zelfs in een tijd dat er ook in de bouwwereld de nadruk op kwaliteit i.p.v. kwantiteit gaat va11en. De mensen van de uitvoer ing worden maar a1 te vaak tegen elkaar op gezet om het resultaat te bevorderen, zoet gehouden met een f1 ink inkomen plus auto van de zaak, tol^zij - en dat is vaak a1 op trun 40'- opgebruikt zijn. Het ziekteverzuim b ij de Wilma is al jarenlang aantoonbaar hoger dan l-,a+ ^^-ira^'la rrsl 6srr!ruucru, ef Ztjn meefdgfe gevallen geweest van hart-infark- Li: -,^^r, ren DrJ vaak nog erg Jonge mensen, terwijl de nadruk op snelheid ook maar a1 te vaak ten koste is gegaan van de veiligheid op het werk, soms met dodelijke gevolgen. Dat is echter vaak moeilijk na te trekken, omdat Wilma bij de bouw meeslal maar weinig eigen personeel heeft 1open, op wat staf o3, en de jongens die het werk opknappen mees ta1 inhuurt. Voor ons is het natuurl ij k vooral belangrijk wat Wilma b.v. in Amsterdam heeft gedaan en doet. Kort samengevat : aan de Wibaut - straat werd een kantoor neergezet zonder dat er een bouwvergunn ing verleend \^/as, terwi j 1 aan de Jotran Huiz ingalaan, waar de I I I I h T, k 8 t H hi e m lll r 1 Vl ol vi Kr st 1e dc de de bu ni De ap De SC me ve on ge st ze' dir vo( Pal ner do< p1e Dat

16 jys - stri j' ningenq 5 t hr s- ke- e1- beente wo- i,ii1- wi1- trevolktt rest. 'i se L : behoog I op edbedat adruk it wor - kaar beeen do rensen t d ook ak al. Het s a1 dan dere f^-1,- ooot 'o1gen. na te b ouw rrsorf na, rpknap - tooral r Am- rut- 'op - trli aan Ao gemeente eventueel wi 1de instemplotseling men met kantoorbouw, van een projekt werd afgezien. het gebo handelsblad Lrvtt En dan bez:-t zij sinds de zomer van L97l natuurlijk het gebouw waar het in dit boek a11emaal over gaat: toen kocht de Wilma het Handelsb ladgebouw van Van Zanten Vastgoed B.V. voor + 2,8 miljoen ( deze Van Zanten werkte veef samen met de Wi1ma, bijv. op de Johan Hut-zingalaan indertijd, en heeft waarschijnlijk a1- leen voor prijsopdrijvitrg gezorgci). Net zo min a1s de vorige eigenaar heeft de I,/i1ma tot nu toe met een redelijk en haalbaar plan kunnen komen om iets mel dit historiese gebouw in het hart van Amsterdam te kunnen doen. Het enige waar men op kon komen was het neerhalen van het gebouw en er kantoren met luxe appartementen neer te zetten. De monumentale pandjes moeten natuurlijk b1 ijven staan, a1 is het onvermijdelijk dat die zware schade op zu11en lopen tijdens de sloop van het hoofdgebouw. Kantoren in het centrum van Amsterdam plegen eindeloos lang leeg te staan, r,/ant wie op een doordeweekse dag op welke tijd dan ook een auto wi1 parkeren in de buurt van de Nieuwe Ztjds Voorburgwal en de Spuistraat en dat niet 1ukt, begrijpt we1 waarom. De nadruk is nu dan ook op luxeappartementen komen te va11en. De vraag is nu: moet een in principe oerstevig gebouv/, dat zo geschikt is voor bewoning door samenlevingsvormen zoals wij die verkiezen, B sloopt worden om er onget\,/i j f eld 1uxe, maar ook onget\^/i j f e1d smakeloze, dure en stijlloze appartementen neer te zetten? Appartementen d ie bovendien a11een maar te betalen zijn voor mensen die allang in een appareement of ander, beter huis wonen. De kosten van het indertijd door Van Zanten ingediende bouwplan zouden 18 miljoen bedragen. Dat geld zo! beter gebruikt kunnen worden, bijv. voor soc iale woningbouw in de binnenstad. A1s ondanks alles het geld het!reer van de redelijkheid en visie wint, zal dat betekenen dat er niet al1een weer een karakteristiek gebouw verdwijnt) maar ook dat er weer minder vaste (! ) berdoners in de binnenstad zu11en zijn, met a1le gevolgen van dien. Bewoners van luxe appartementen zijn meestal geen permanente bewoners, in die zin dat het vaak buitenlandse zakenlieden zijn. Het gerucht gaat dat de gemeente ooit 3,5 miljoen bood voor het gebouw, terwij 1 de Wi 1ma er 4,5 milj oen voor wilde hebben. De omzet van de l,rlilma loopt tegen de 900 miljoen per jaar, DoB steeds nemen de akt iviteiten toe, ook buiten Nederland, tot in de Verenigde Staten toe. In dat licht bezien lijkt het kinderachtig dat het bedrij f we igert een gebouw ( voor hul zo onbetekenend ) in Amsterdam over t'e doen aan de gemeente, een gebouw \^/aar zl j voorlopig toch niets mee kunnen doen en 100 voormalig woningzoekenden wd1. Voor de gemeente ligt hier een kans om nou eindeli.jk eens woongroep n, d ie tot op heden niets in Amsterdam kunnen vinden r^rat ruimte betreft, te herbergen en de leefbaarheid van het centrum te herstellen, c.q. te verbeteren. Bovendien heeft Amsterdam dankzij de van Dam-regeling ekstra geld gekregen voor de aankoop van panden ( aen- en tweepersoons huis - houdens ). Dat hoeft dus geen probleem te zi-jn als \^te eenmaal op de 1 ij s t van aankoop s taan. hrij wil1en niet a11een wonen, maar ook leuk wonen, a1s het e- ven kan. Wi1ma, open the doorl I l

17 Ei de rrvgtl-eld rsi clen knaakpand rryat gebeunt GtF als een bii elkaan ge naapt zcrotje ionge I ieden ecln vefgeten Knantengebouvtr knaakt? Die vraag zullen wel meer mensen zich gesteld hebben a1s ze langs het bekende ex-handelsbladcomplex achier het ( overigens ook vrij - we1 ongebruikte ) p"leis liepen. Deze vraag stelden v/e ook aan een aantal krakers die het gebouw voor het eerst ontdekten. 5 fnaaft 1978 Wouter : tthet is stauonds een LLur o f tuaalf. Sigarettenv,ook aalmt in een konsta.nte stroom richting de eenzame en harduev,kende Dentt,Latov,. Bter uloett odevdloedig Dan r1,e tap naar de plee. Caf 6 StutteL. Ik schuifel met mt,jn zoueelste pilsje tussen een kaebbelende massa mensen door', naar de hoek u)aar1 )scar en Roman zitten te babbelen. t'ik aeet nog ergens een huis Leeg te staan", hoor ik 0scar tegen Roman zeggen. ttha Llouter', ga j e zo mee een huis kz.akert? tt tegen mi j. t'te gek, uie gaa.n er allemaal me?", DTaag Lk ertthousrast Vtet bloed Dan een adontuz,te:r, sttoomt. t'no'u., antuoord Roman, Pietr 0scar,, jij en Lk dus al,.. en ikdenk dat ue ook uel op Beertje kunnen rekenen, uant ltij ziet dat ook uel zltten". Kortom, op een gegeden moment ua- Ten Lae met ztn achten op aeg nqat de Spuistz,aat en kuamen dacr bii een zielig hoekhut,s j e dat zltaar ondersteund z'n Laatste adem stond uit te blazen. Na een tnjdje de kat uit de boom te hebben gekeken klom 1,k ut,a de stutbalken naar de eez,ste Der,- dt eping, daay, uas een raam stuk, aat m'lj de gemakkelijkste aeg toescheen. 'I'oen Lk eenmaal binnen Ttas en Beer ook net doov. het Teem zijn entree LLaci, gemaakt, tnapte Ptet de uoordeun tn en kuam schater- Lachend ( uaarschijnlijk omdat Beey, en Lk zodeel moeite hadden gedaan om dooy, het Taam te klimmen ) de trap op stormen. Aangezien het te donker uas om op ondev,zoek uit te gaan nestelden u)e ons in de nog net te ondey.- schet-den karttooz,stoelen. De eer,- ste j otnt t-n het NRC aerd genold. il;{tr li{, Piet: ttvolgende dag zoz.gden Lte Door mattassen en dekens. We slt,epen in 't pandje errtaast tlat ue ook Leeg hadden geuonden toen ue uia 't dak:r,aam en de goot dt,t hu"is binnengingen. Na een spew,tocht uerder. o1)ev 't dak en na dakraarnpjes bleken ue met ztn t)l,ey,en de besehtkking te hebben ouer een gt,gantisch cornplex, een heel huizenblok, met alley,let raar aandoende rutmtes, uaar hrer en daav, het Licht nog aa.n ttas. -l 1Ei

18 Marcel: "We uerzarnelden op de Dam, uoor het PaLeis, uier medicijnenuv.ienden uan mt jn urienden en Ttij taee; het regende en het toas koud", 66n meisje kuam Laat, uant de ket- It',i,.g Das uan de fiets gelopen. Nadat d.e kettzng aas gemaakt door ddn uan de jongens, zetten we de fietsen Dast aan de houders btj de Kaluerstraat en Liepen naar het kv,aakhuts "?r)aar nog rutmte L)as": aen de achterkant moesten De 3 keer op de bel drukken bij het muurtje. lla ueel bellen en roepen en Lang aachten kuam er iemand, 66n uan de krakers, die met ons door de kelders ouez' de bnandtnap naav' het hoofdtrappenhuis Lt,ep,?iaal: ue aerden ouergegeden aan AngeLtque, een dtk urolijk met,sje met v,ood Ltaaz'; zt j moest ons mdar rondleiden door de Y'uzmtes die nog urt,j uaren, maar ze had nt,et ueel tljd. Voor m'n geuoel hopeloos uerd'saald Liepen ue allemaal kamev's, kamertjes en uolgepakte ruimten door. Ik aaagde het een kamer te tclaiment, hoeael ik nog niet zeker uist of tk uel atlde blijuen (mtn uriendin had nog geen kamer tgeclatmdt en het aas al- Lemaal zo,teemd). i,let Petra Dan ons groepje maakte tk de afspraak dat zij tmtjn' kamex zou krr.jgen als ik hem ntet meez, ut,lde. Ze uond het ELas in Lood mooi en ailde uel bouen John tsonen, die uel in de kamer daarondev, ailde, uaar je naunelijks binnen kon doo:r, alle kasten die er stonden. Ik besloot dze middag te blijueti, toen de medicijn mensen naar een be- Langrijk college grngen en ging op zuet:ftocht. Na ueel Lopen uond ik mezelf terug tn de ul'oegete kanttne, Daar een jongen tn een ouev'all bezig Ltas nlct de afuoer. fk uroeg hem op goed geluk of hti soms Tgcho ues, uaar ik al iets ouer gehoond had. "Ja", uas het anasoov,d uantrouatg. Met Wtm en Esthev' Liep tk mee doov' Ltun ltuisje aan de Spuistraat, aaar je uan de uinkelv'uimte naav de zolder kon kijken en een TL-buis aan een dtaad;je aan het plafond htng, ueel beltang Losbladderde, usaaz' Esther de uloer al geueegd had. Ze dachten er o1)er ueer aeg te gaan. Samen met hen k's'tam ik ueer tev'ug t n de kantine, llaav' na een poosje taee andez'e belangriikerds binnen kuamen, CLara en Norbert, dte moe rnaren en ueinig tijd hadden en een heleboe1. uenk: d'r zou een stuk ouev' ons troep in de ha1 gebouu en de plannen uan Wilma d.ie de eigenaaz: uas, in de Telegz,aaf gestaan hebben een poosje geleden. Ik zoul het pz,oberen te utnden, t:i'll eerste klusje... En... na een. "hu'tsuengadertng" uan Esther Wt rn en Peter,, dze ook bij hu,n zou gaan?ionen) besloten Esthen en daarna ook Wim, om tneg te gaan en uoonde ik samen met Petey, in Spuistraat 785(L), uat Peter Bant en tk 's auands tn de Schutter gingen uieren. Opnieuw Piet: t'maev, het gebotas aas te groot. Vv,t enden Dan DTLenden die uii u'teren meestal niet allemaal kenden, uev,den binnengehaald, die ueel sert euzer Daren en onze plannen in de uar schcpten,getntjes utthalen met de politt,e, zoals parkeermetev's ttoor de d.euv' kraken aerd nt et geappneeieend. Deze nrew:komev,s dachten in 't belang uan 't ALGEI(EEN en uonden clat 't behoud belangni,jker uas dan de aensen uan de beuonev,s ondez'ltng. Deze groep uerc allengs groter en stev'ker. We mochten niet meer ouer de daken Lopen uant dan gtngen de panrlen stuk en meer uan die onztn; alles ging geregeld uorden, er stonden rnensen op d'ie dachten dat ze k-onden beuelen. 17

19 1A Jan R., of "de Keizer": "De ondergz.ondse belegde bijeenkomsten en ook l;y,onrnelde zij mensen op aaardan de andere part'ij beueerde dat ze "geen kloten uituoerde en te Lui uaz,en om hun eigen dnek op te ruiment', en zette zrch aan het uerk... Tijdens zotn bijeenkomst die de ondey,- gnondse heeft uitgeroepen en dte plaatsuond op het platte dak bouen het theehw)s (utez, taarten, Ltmonade ell aijn, shit en een av'tiest) kwam het tot een confrontatt e tussen de uoorduoey.der uan de ondey,- grondse en de Leidey, (de Leidez,, knuppel aan zijn rt,em, beklom het dak, geflankeerd dooz, tuee secondanten en een zuarte bouu'ter). Bi.j dlt treffen stonden d.e mensen in de Spuistraat sti.l aant het ging er nogal 2n?t.en heftig aan.toe. Ti-jdens en na dlt tt,ei'fen, uaar d.e uootdtsoey,dey, uan de ondergrondse, tet)ens Ltd uan de oppositie in de LegaLe uergaderr.ngen, beuees niet alleen uev,baal te ktmnen reageren, maay ook bereid uas het op te nemen tegen d.e drie plus bouuier, aerd ez, geroepen: LEVE DE KEIZER... De ondergz,ondse uez,hief ztch en met krachtige stem riep gen: hij tn alle zn,chtin- IK BEN DE KEIZER VAN HET KEIZERRIJK. LEVE HET KEIZERRIJK. 2G'... (i)';;,, ffi,ffi bggon het alleffraal.., Het gebouw is op negen maart gekraakt door vier mensen die er we1 wilden wonen, maar een matras genoeg vonden en 1o1 belangrijker dan moeilijk doenl totdat er serieuze krakers kwamen (noodzaak, op straat, woningnood etc. ) aie n.b. tren huur voor electriciteit en andere 'luxet gingen 'afpersent. Maar ja, verandering viel niet tegen te houden, drie van de vier eerstelingen hebben gezelschap gekregen van zo'n 50/60 medekrakers, repeterende pop- en toneelgroepen, wereldverbeteraars en a1- les wat een gekraakt ongverzichtelijk kantoorkolos van 1000 m' met vernielde \,/ater- en gasleidingen.gesloopte plafonds en overal kranten kranten kranten en andere troep i<an aantrekken. g u;sl Sindsdien is er heel veel gebeurd: de spanning van het nieuwe (verhuizen, wat doet de eigenaar? ijskoude vergaderin- B D, samen koken, slapen, theedrinken en vooral veel praten, wegwijs worden in het doolhof van het gebouw, kontakten met andere krakers, dingen uitzoeken, schoonmaakakties) werd gevolgd door het grofe FEEST. Naar het grote Feest was weken toegewerkt ( sctroonmaken,schilderen etc.) met als piek de dag zelf: de bierwagen die alsmaar niet kwam, de glazenrop het laatste moment een intervrehr met twee van ons over Radio Stad, een persconferentie waar geen journalisten kwamen en heel veel mensen stavonds, maar toen het feest voorbij was donderde alles in elkaar, het \{as een soort doel geweest dat plotseling voorbij was. Verhoudingen verscherpten: er kwam een diktatorgroep met de mentaliteit van 'hier moet ontzettend hard gewerkt gaan worden en wel door iedereent, die erg botste met de Ondergrondse (de reaktie) die meer iets voelde voor de 'Goede Geest' (dakfeestjes, het wordt zomer.. ); bouviers, knuppels, schreeuwpartijen, lijmpogingen, roddel, het vraagstuk van de bewoners (i'c' de diktator) ' mensen' in dienst nemen voor techniese klussen. leuk was het niet. Uiteindelijk is het weer rustiger gev/orden, maar meer omdat veel mensen ver-- trokken, dan door uitpraten van problemen. De groep is inmiddels al flink groot geworden, alles gebeurt steeds

20 1! minder centraal, minder mensen op de vergaderingen, steeds meer mensen die op zichzelf gingen Lronen in het 'Keizerrijk'. En toen ontstond -(een initiatief van de Ondergrondse (?))- in de zomer de politiek van het Midden; er werd een kollektief gekozen, een soort kollege met deelverantwoordeliikheden als coijr dinator van feesten, inschrijving nieuwe bewoners, schoonmaak, f inanc ilin, tbuitenlandse Zaken', de Techniese Dienst stond hier (om politieke redenen? ) buiten. Zo... is het eigenl ijk nog, er zijn mensen weggegaan en bijgekomen, het kollektief is uitgebreid tot een vrouw/man of tien, een opzienbarende diefstal, verdwijning van t\^/ee bewoners: de stenrning is wat gelaten, de groepsgeest is nog steeds niet heel groor evenmin als de werklust. Maar... lreel langzaam wordt het geloof ik, beter: het geld wordt eindelijk goed geind en beheerd (met als grote post de elektriciteit) kontakten met medekrakers komen (weer) op gang, gezelli,ge feestjes, voorbereidingen voor de winter, goeie kontakten met de buurt, wie \^teet. "...de persoon Cor: nu is het mij niet bekend hoe men antropologisch een kraak moet zien, maar er ontbreken twee eigenschappen bij, n. 1. organisatie/coijrdinatie en werken. Deze persoon zat ook in het kollektief. voor schoonmaakaktiviteiten". ".... aarrgezien de meeste mensen in het NRC twee linkerhanden hebben en ers afhankelijk zijn..." "Ondanks alles is er wezen niks veranderd. De problemen van vroeger zijn de problemen van nu. Volgens mij is de laatste kans om dit gebouw te behouden niet a1leen een beter funktionerend kollektief, maar een grotere betrokkenheid van de NRC-bewoners bij het gebeurent', uit: Kraakkrant 24 oktober 19l 8 Leon: t'bobby en tkzelf uilden in het hoofdgebown Donen. We moesten f 125,- betalen uoov, de huuv, en stv'oom. We hadden een hele grote kamer,, mtdden t-n de atnten., geen aarmte, ijskoud. We zaten t-edere dag t n het "theehuisje" aan de Sput,straat, aat nu uan ons Bobby ging na 6 dagen ueg Dan me, ik ging blj Reina Ltonen, niet Lang, Retna uerd er met haar uriend Erlk uitgeschopt. Tk bleef alleenachter tot Bobby ueer tenug kttan, samen met Kijstja. Nu moesten ue J 200,- betalen. We hebben tuee ueken zonder stroom gezeten. Toen de mensen utt het "tlteehuis" ueggtngen, gtngen uij daar, ltonen, trle kregen toen sty,oom Dan de bwen. Sinds de aintey, in het hoofdgebou,o, tn de nt eus':e uoning bouen het "theehuis" gaat alles goed tot nu toe. Maar 7,n het hoofdgebou't ueyden ue onderdz,ukt doov, de geldophaler, die een gedeelte tn zijn eigen zak stak. Nu m'tjn buu.y'- man het doet gaat het steeds beter, ik udnd j e moet uer.ttouuen hebben in de rnensen en dat ts mt jn mentng" Nu zijn er ueel nteu'se mensen tn het Ltoofdgebow en de zaken gaan beten, ueel Leukez.e mensen en ueel aktt DLteiten. Beter dan 1978/1979". en dan deed je een deur open

vcrnbcruvningen 3de u.a voopn;a - =

vcrnbcruvningen 3de u.a voopn;a - = 3de vcrnbcruvningen In november 1903 werd het gebouw in gebruik genomen. Beneden, in het souterain, stond een stoommachine die de rotatiepers aandreef. Boven, onder het glazen dak, werkten 40 zetters.

Nadere informatie

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s O p le i d i n g: M a s t e r P u b l i c M a n a g e m e n

Nadere informatie

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W +

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + D o e l m a t i g h e i d s t o e t s v o o r g e b i e d e n w a a r v o o r g e e n b o d e m b e h e e r p l a n i s v a s t g e s

Nadere informatie

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT Dit is een vereenvoudigde lijst met spijkerschrifttekens uit Mesopotamië. Deze lijst maakt het mogelijk de tijdens de workshop Graven om te Weten bestudeerde tablet te vertalen.

Nadere informatie

Uitleg Toerklas s e 1e traject 42e Nacht van Venlo 2009. Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng

Uitleg Toerklas s e 1e traject 42e Nacht van Venlo 2009. Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng Pagina 1 van 14 Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng 3 Z Al s u z ag dat de punt ac ht e r "SUCCES" e e n kl e i ne o was had u uw e e r s t e goe de c ont r ol e t e pakke n. Ooooooooo z i t dat z o!!!!!!

Nadere informatie

J A P U O I Z S E O G K G J V S Z H T J U Z V I O E U A L I G I T K U I H U U K O Z A E I Z J L O G P B E L V H P

J A P U O I Z S E O G K G J V S Z H T J U Z V I O E U A L I G I T K U I H U U K O Z A E I Z J L O G P B E L V H P 1 80 Cijfers(45) Beschikbare letters: A B E G H I J K L O S T U V J A U O I Z S E O G K G J V S Z H T J U Z V I O E U A L I V K I B G T H G I T K U O H B I I H U U K O Z A E I Z J L O G G J B A Z E S H

Nadere informatie

ffi r-* '$illiiil 6 de rrvgrl-eld rsi clctn knaakpand ffit1 1ei Faapt zcrotje ionge I ieden len vengeten Knantengebourrv knaakt?

ffi r-* '$illiiil 6 de rrvgrl-eld rsi clctn knaakpand ffit1 1ei Faapt zcrotje ionge I ieden len vengeten Knantengebourrv knaakt? 6 de rrvgrl-eld rsi clctn knaakpand urat gebeunt el. als egln bii elkaan ge Faapt zcrotje ionge I ieden len vengeten Knantengebourrv knaakt? Die vraag zullen wel meer mensen zt-ch gesteld hebben als ze

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Ik zocht een oude woning en die heb ik gevonden

Ik zocht een oude woning en die heb ik gevonden 1 kopen bestaande bouw villa nooitgedacht Een rijksmonument via Marktplaats Ik zocht een oude woning en die heb ik gevonden Het huis van Marian Sluimers stond al vijf jaar leeg toen zij het in 2009 kocht

Nadere informatie

R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t

R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t Limburgs Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t T e n b e h o e v e v a n h e t: K a b i n e t s s t a n d p u n t Nationaal Samenwerkingsprogramma

Nadere informatie

De nieuwe efficiëntie in de betonfabriek

De nieuwe efficiëntie in de betonfabriek De nieue efficiënie in e beonfabriek iconor... bk e revoluie in e bouerel. Nie r nie iner. He eare sys kan sava als e bouijze voor e 21se u: e isolaiebou ehoe. iconor laas e isolaie craal in alle syse

Nadere informatie

W el k rekenb la d gebru ik j ij?

W el k rekenb la d gebru ik j ij? > VOORBEELD 1 Aan 50 leerli n g e n u it h et v ie r d e j a a r werd gevraa gd welk reke nbl ad z i j h e t l i ef s t g e b r uike n. D e r e s u l t a t e n vi n d j e i n o n d e r s t a a n d e t

Nadere informatie

m Page 1 of 12 Alle persberichten over Jouw 5-S terren R a d io F orest. Bron - F M R a d i o/ R a d i ov i s i e 0 4 d e c e m b e r 2 0 0 4 F orest: V a n D ex ters en U ltiem e K erstpla ten V a na

Nadere informatie

Antwoorden Thema 5 woonomgeving. Oefening 3. 1. mag 2. moest 3. Mag 4. moeten 5. Mag 6. moeten 7. moet 8. mogen 9. mocht 10.

Antwoorden Thema 5 woonomgeving. Oefening 3. 1. mag 2. moest 3. Mag 4. moeten 5. Mag 6. moeten 7. moet 8. mogen 9. mocht 10. Antwoorden Thema 5 woonomgeving Oefening 3 A 1. mag 2. moest 3. Mag 4. moeten 5. Mag 6. moeten 7. moet 8. mogen 9. mocht 10. moesten B 1. Kon 2. Willen 3. Kan 4. kunnen 5. mocht 6. Kan - kan 7. wilde 8.

Nadere informatie

O v e n C S M 6 9 3 0 0 G G e l i e v e e e r s t d e z e g e b r u i k e r s h a n d l e i d i n g t e l e z e n! B e s t e k l a n t, D a n k u v o o r h e t a a n k o p e n v a n epe rn o d ub ce t

Nadere informatie

sarie, mijn vriend kaspar en ik

sarie, mijn vriend kaspar en ik sarie, mijn vriend kaspar en ik Leen Verheyen sarie, mijn vriend kaspar en ik is een theatertekst voor kinderen vanaf 4 jaar en ging in première op 12 september 2009 bij HETPALEIS in Antwerpen 1 ik: het

Nadere informatie

Te huur HOOFDSTUK 4 WOORDEN. Kies het goede woord. 1 Ik woon in een flat op de vierde... a verdieping b appartement

Te huur HOOFDSTUK 4 WOORDEN. Kies het goede woord. 1 Ik woon in een flat op de vierde... a verdieping b appartement 51 51 HOOFDSTUK 4 Te huur WOORDEN 1 1 Ik woon in een flat op de vierde.... a verdieping b appartement 2 Het is een rijtjeshuis met een grote woonkamer en drie.... a tuinen b slaapkamers 3 Mijn woonkamer

Nadere informatie

Drukkerij Van de Sande Ambachtshof 1, 2632 BB Nootdorp

Drukkerij Van de Sande Ambachtshof 1, 2632 BB Nootdorp Dij V S Amcf, 2632 BB N Dij V S - SD - S Pi - Bc.l Hii - Iiw - H Cll - D Ec - Fmiliijf - Mw 200 Amcf - T mi - Omij - Gmlij cii Dllli Aciii - P P: w,, wii - P: iil,, i, l - Af P: ij, ill, w, c, zi Oz l

Nadere informatie

in de Lepelaarsgang De Nederlandse Georgina frequenteerde Antwerpen al zo n dertig jaar voor ze in de koekenstad haar droomhuisje kocht.

in de Lepelaarsgang De Nederlandse Georgina frequenteerde Antwerpen al zo n dertig jaar voor ze in de koekenstad haar droomhuisje kocht. Droomcottage in de Lepelaarsgang De Nederlandse Georgina frequenteerde Antwerpen al zo n dertig jaar voor ze in de koekenstad haar droomhuisje kocht. Ze vond het in de Lepelaarsgang en bouwde het om tot

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

Ruth 1 - God gaat altijd met je mee!

Ruth 1 - God gaat altijd met je mee! Ruth 1 - God gaat altijd met je mee! Gezinsdienst en Doop Norah Maaike Kloeze Liturgie Welkom Eerste adventskaars aansteken plus gedichtje Zingen 1. Groot en machtig is Hij (Opwekking 387) 2. God kent

Nadere informatie

DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR.

DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR. DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR. Die oorspronkelijke bewoners gingen weg omdat, punt 1, geen huizen met een tuin. Drie kamers, vier kinderen, dat werkt allemaal niet. We

Nadere informatie

De eekhoorn. œ œ œ œ œ. Ó Œ œ œ. œ œ œ œ. œ j. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J. - hoorn, de eek - hoorn eet.

De eekhoorn. œ œ œ œ œ. Ó Œ œ œ. œ œ œ œ. œ j. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J. - hoorn, de eek - hoorn eet. oktober 2010 tekst: Joke de Klerck muziek: Ton Kerkhof De eekhoorn Refrein Intro Ó Œ œ œ J œ œ œ œ eek stapelen: œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ Al - hoorn, de eek - hoorn eet zich vol en rond. œ œ œ œ

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s,

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, Voorwoord B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, V o o r j e l i gt het prog r amma van toe t s i ng en a f s l u i t i n g ( P TA ) v a n Be u k en r o d e Ond e r w i j s. B e

Nadere informatie

Werkstuk Dordtologie november 2014

Werkstuk Dordtologie november 2014 Werkstuk Dordtologie november 2014 Hilde van Kruiningen VAN BIERBROUWEN. NAAR BLAUWBILGORGEL Omdat ik in dit gebied woon en me dagelijks over de Groenmarkt en het Buddingh plein begeef hebben de geschiedenis

Nadere informatie

ROSANNE. Oh, oh, oh. Van Aemstel Produkties - De leukste uitjes van Amsterdam - www.amterdamexcursies.nl

ROSANNE. Oh, oh, oh. Van Aemstel Produkties - De leukste uitjes van Amsterdam - www.amterdamexcursies.nl ROSANNE Rosanne, ik weet dat er heel veel mannen zijn Elke keer weer een ander en mij doet 't pijn Want jou liefde waarmee jij mij soms verblijdt Wil ik liever, liever, liever, liever voor altijd Als ik

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

SALUUT! LESMAP. Droomedaris-Rex Mellaertsstraat 16 2140 Borgerhout

SALUUT! LESMAP. Droomedaris-Rex Mellaertsstraat 16 2140 Borgerhout SALUUT! LESMAP Droomedaris-Rex Mellaertsstraat 16 2140 Borgerhout 1 SALUUT! is een voorstelling met Sophie Derijcke, Saskia Thijs en Trijn Janssens tekst: regie: spel: poppen: muziek: kostuums: decorontwerp:

Nadere informatie

H 0 5 R R -F 5 x 1, 5 m m

H 0 5 R R -F 5 x 1, 5 m m I b u w k k p l t H I C 6 4 4 0 3 X G l v r s t d z h d l d g t l z! B s t k l t, D k u v r h t k p v -p r d Bu c kt W h p d t u d b s t r s u l t t v r k r p r d u c t, d t v r v r d g d s m t d l l r

Nadere informatie

B01 B02 B03 B04 B05 B06 B07 B08 B09 B10 B11 B12 B13 B14 B15 B16 B17 B18 B19 BR* BR+

B01 B02 B03 B04 B05 B06 B07 B08 B09 B10 B11 B12 B13 B14 B15 B16 B17 B18 B19 BR* BR+ B01 B02 B03 B04 B05 B06 B07 B08 B09 B10 B11 B12 B13 B14 B15 B16 B17 B18 B19 BR* BR+ LH 262 BK JV 151 FA KR 069 MU ET 160 TK VK 010 MT JE 139 EN AW 228 WI KT 247 BI BT 172 FA PW 261 BK HF 119 EN NF 107

Nadere informatie

DE VLUCHT & andere spannende verhalen

DE VLUCHT & andere spannende verhalen DE VLUCHT & andere spannende verhalen 2 Bianca Kruger DE VLUCHT & andere spannende verhalen Enschede 2015 3 Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, aanvaarden auteur

Nadere informatie

DIJKHUIS ZWAAGDIJK-OOST 85 2015-1

DIJKHUIS ZWAAGDIJK-OOST 85 2015-1 DIJKHUIS ZWAAGDIJK-OOST 85 2015-1 1 Het laatste dijkhuis van Zwaagdijk In Zwaagdijk Oost, geklemd tussen dijk en dijksloot, ligt het huis van Joop Grent. Ooit stonden hier zes of zeven van dergelijke dijkhuisjes,

Nadere informatie

!""#$"%$&'&(&%)*+,-+#&./01&(&%2,,+#&' !"#$!"#$ Huisblad van Hanzeheerd De Bongerd en Brinkhoven %&'"()*+$",$-%*".$&/ 0!"#$)$$&/

!#$%$&'&(&%)*+,-+#&./01&(&%2,,+#&' !#$!#$ Huisblad van Hanzeheerd De Bongerd en Brinkhoven %&'()*+$,$-%*.$&/ 0!#$)$$&/ !""#$"%$&'&(&%)*+,-+#&./01&(&%2,,+#&'!"#$!"#$ Huisblad van Hanzeheerd De Bongerd en Brinkhoven %&'"()*+$",$-%*".$&/ 0!"#$)$$&/ Voor slechts 20 euro plaatst u al een Hanzemini! Staat u hier in onze volgende

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

B u i t e n r i n g P a r k s t a d L i m b u r g

B u i t e n r i n g P a r k s t a d L i m b u r g Bestuurlijk standpunt Voorkeurs t r a c é B u i t e n r i n g P a r k s t a d L i m b u r g Provincie Limburg Pagina 1 27 mei 2008 2 1. I n l e i d i n g De Buitenring Parkstad Limburg ( de Buitenring

Nadere informatie

Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen

Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen www.edusom.nl Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen Het is belangrijk om veel woorden te leren. In deze extra les vindt u extra woorden bij de Opstartlessen 1 t/m 5. Kijk ook eens naar

Nadere informatie

MARIAN HOEFNAGEL. De nieuwe buurt. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren

MARIAN HOEFNAGEL. De nieuwe buurt. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren MARIAN HOEFNAGEL De nieuwe buurt Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 1 4 Een nieuw huis Dit is nu ons nieuwe huis. De auto stopt en Kika s vader wijst trots naar het huis rechts. Kika kijkt. Het is een rijtjeshuis

Nadere informatie

DOOR EVELIEN VANHERCK - FOTO S SVEN EVERAERT

DOOR EVELIEN VANHERCK - FOTO S SVEN EVERAERT 58 WONEN Binnenshuis komt slechts één uitgesproken kleur telkens terug: oranje. Ook in de centrale keuken. De lampjes zijn lukraak geplaatst als vliegen tegen het plafond. Rechts: de schuine wanden geven

Nadere informatie

Inhoud. Het leven van Escher. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld op z n kop.

Inhoud. Het leven van Escher. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld op z n kop. Inhoud. Blz. 1. Blz. 2. Blz. 3. Blz. 4. Blz. 5. Blz. 6. Blz. 7. Blz. 8. Blz. 9. Blz. 10. Blz. 11. Kaft Inhoud Het leven van Escher. Moeilijke jaren. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld

Nadere informatie

Kinderliedboekje Inhoudsopgave

Kinderliedboekje Inhoudsopgave Kinderliedboekje Inhoudsopgave Jezus is de goede herder...2 Hoor de vogels zingen weer...2 Dank U voor deze nieuwe morgen...3 Jezus is geboren...4 Zit je deur nog op slot...4 Dank U voor uw liefde Heer...4

Nadere informatie

www.queridokinderboeken.nl

www.queridokinderboeken.nl www.queridokinderboeken.nl Copyright 2013 Joke van Leeuwen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

Nadere informatie

C U L T U U R E D U C A T I E M E T K W A L I T E I T

C U L T U U R E D U C A T I E M E T K W A L I T E I T C U L T U U R E D U C A T I E M E T K W A L I T E I T HET SEP-RAA MWE R KPLAN HEEFT A LS DO E L C U L TURELE IN STE LL INGE N E N S CHO LE N (IN HET B I JZO N DE R LE RA REN) CO N C RETE I N H O U DE LI

Nadere informatie

www.kuyperhof.nl Bouwnummer A1, A2, A8, A14 Vanaf E 205.500,- v.o.n.

www.kuyperhof.nl Bouwnummer A1, A2, A8, A14 Vanaf E 205.500,- v.o.n. Ridderkerk A, A, A, A e, e, e en e verdieping Driekamerappartement m Royale woonkamer/keuken van circa 0 m met veel lichtinval en een aangrenzend balkon. op de eerste verdieping. Privé parkeerplaats op

Nadere informatie

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz Gent 24b Onderbergen. Het pand van de Dominicanen Predikherenlei Rue de la Valléé nr 40 /Onderbergen Onderbergen nr 57 in 1940 Tweede gedeelte

Nadere informatie

Ohja... deburen! Tips en adviezen voor een gelukkig leven met de buren

Ohja... deburen! Tips en adviezen voor een gelukkig leven met de buren Ohja... deburen! Tips en adviezen voor een gelukkig leven met de buren Tips en adviezen voor een gelukkig leven met de buren Ohja... de buren! Je buren kies je niet uit. Ze komen gewoon naast, boven of

Nadere informatie

Spreekopdrachten thema 4 Wonen

Spreekopdrachten thema 4 Wonen Spreekopdrachten thema 4 Wonen Opdracht 1 bij 4.1 ** Uitleg voor de docent: Op de volgende pagina vind je een blad met plaatjes. Knip de plaatjes uit en doe ze in een envelop. Geef elk tweetal een envelop.

Nadere informatie

DIPLOMA. KNM(b. sl' #2hotWN De Jury. Concertwedstrijd Veld hoven. Vereniging: Harmonie Orkest Vleuten. Dirigent: Arjan van Gaasbeek.

DIPLOMA. KNM(b. sl' #2hotWN De Jury. Concertwedstrijd Veld hoven. Vereniging: Harmonie Orkest Vleuten. Dirigent: Arjan van Gaasbeek. DIPLOMA Concetwedstijd Veld hoven 29 novembe 2OL4 Veeniging: Hamonie Okest Vleuten Plaats: Vleuten Diigent: Ajan van Gaasbeek Divisie: 2" divisie Aantal punten: Veplicht gedeelte: Colossus Thomas Doss

Nadere informatie

Ontwerp POL-aanvulling Gebiedsontwikkeling Klavertje 4

Ontwerp POL-aanvulling Gebiedsontwikkeling Klavertje 4 Ontwerp POL-aanvulling Gebiedsontwikkeling Klavertje 4 Ee n r u i m t e l i j ke c o n o m i s c h C r a d l e 2 C r a d l e p e r s p e c t i e f v o o r -L i N m o b o u r ; d g p a r t i ë l e h e r

Nadere informatie

Laura zelf heeft bijna nooit ruzie met haar moeder. De moeder van Laura komt uit Peru. Yasmina vindt haar lief, zacht en zorgzaam.

Laura zelf heeft bijna nooit ruzie met haar moeder. De moeder van Laura komt uit Peru. Yasmina vindt haar lief, zacht en zorgzaam. 1. Yasmina doet het tuinhekje achter zich dicht. Hoe kan ze zo stom zijn niet aan de verjaardag van haar moeder te denken? Haar moeder blijft woedend achter. Yasmina voelt zich even rot, maar na drie stappen

Nadere informatie

Het leukste. eengezinswoningen. wonenophetleukstepunt.nl

Het leukste. eengezinswoningen. wonenophetleukstepunt.nl Het leukste eengezinswoige GROE & Stads wonen in nieuw west wonenophetleukstepunt.nl vrije Sector Huur Osdorper Ban in ontwikkeling Sociale huur start bouw september 2013 FASE 1 eengezinswoningen FASE

Nadere informatie

Ze neemt nog een slok van haar rum-cola. Even lijkt het alsof de slok weer omhoogkomt.

Ze neemt nog een slok van haar rum-cola. Even lijkt het alsof de slok weer omhoogkomt. Manon De muziek dreunt in haar hoofd, haar maag, haar buik. Manon neemt nog een slok uit het glas dat voor haar staat. Wat was het ook alweer? O ja, rum-cola natuurlijk. Een bacootje noemen de jongens

Nadere informatie

Bouw bijzonder, bouw zelf op De Scheifelaar in Veghel

Bouw bijzonder, bouw zelf op De Scheifelaar in Veghel Bouw bijzonder, bouw zelf op De Scheifelaar in Veghel A50 richti Uden/Ossng Ve g h e l h sc d on m A50 richti Eindhovenng l He 2 Bo Ontdek De Scheifelaar in Veghel De Sc he ife la a r is b e r e ikba a

Nadere informatie

Saxion Hogeschool Enschede

Saxion Hogeschool Enschede De nieuwbouw voor Saxion op de locatie van het gesloopte Natuurhistorisch Museum, vormt de laatste schakel in de stadscampus voor de Hogeschool Saxion. Deze locatie is een van de mooiste van, langs een

Nadere informatie

MASTERPLAN RIJKSMUSEUM AMSTERDAM

MASTERPLAN RIJKSMUSEUM AMSTERDAM MASTERPLAN RIJKSMUSEUM AMSTERDAM Architect prof. ir. Hans Ruijssenaars Opdrachtgever Rijksgebouwendienst Opdracht 1995 Werknummer 9500 6 mei 1995 Het Rijksmuseum is een belangwekkend instituut. Aan de

Nadere informatie

WERKBOEK BASISONDERWIJS IN HOLLAND STAAT EEN HUIS

WERKBOEK BASISONDERWIJS IN HOLLAND STAAT EEN HUIS WERKBOEK BASISONDERWIJS IN HOLLAND STAAT EEN HUIS Uitgave 2012 1. INLEIDING I in Nederland staan overal huizen. Zelf woon je ook in een huis of misschien in een flat. Net als de andere kinderen bij jou

Nadere informatie

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij?

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij? Naam: Waar woon jij? Wonen over de hele wereld Heb jij wel eens in een tent gewoond? Waarschijnlijk niet. In de vakantie is het leuk. Maar voor altijd? Toch zijn er mensen op de wereld die altijd in een

Nadere informatie

workshop bij Rodica en Dodica

workshop bij Rodica en Dodica workshop bij Rodica en Dodica vier gedichten van Paul van Ostaijen met tekeningen van Paul Verrept taijen, met bij elk zins morgens de dingen, de que nègre, en Rodica en r al met groot succes ansee. Nu

Nadere informatie

Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis.

Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis. 1 Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis. Dat is nu al de derde keer in een paar dagen. We moeten vandaag op de eerste verdieping zijn, kamer 105. Mevrouw dr. W.H.F. Scheltema, internist,

Nadere informatie

Als je woorden goed uit wilt spreken, is het belangrijk dat je weet waar een lettergreep begint en waar hij eindigt.

Als je woorden goed uit wilt spreken, is het belangrijk dat je weet waar een lettergreep begint en waar hij eindigt. Lettergrepen Als je woorden goed uit wilt spreken, is het belangrijk dat je weet waar een lettergreep begint en waar hij eindigt. Om een woord in lettergrepen te verdelen, kijken we naar de klinkers. Als

Nadere informatie

Hoe lang duurt geluk?

Hoe lang duurt geluk? Hoe lang duurt geluk? Op dit moment ben ik gelukkig. Na veel pech ben ik dan eindelijk een vrolijke schrijver. Mijn roman is goed gelukt. En ik verdien er veel geld mee. En ik heb ook nog eens een mooie,

Nadere informatie

Prinsheerlijk wonen in Oosterbeek. Villapark. G. Pelt. 18 woningen Oosterbeek-Hoog 2e fase. www.woneninoosterbeek.nl

Prinsheerlijk wonen in Oosterbeek. Villapark. G. Pelt. 18 woningen Oosterbeek-Hoog 2e fase. www.woneninoosterbeek.nl Prinsheerlijk wonen in Oosterbeek Villapark G. Pelt 18 woningen Oosterbeek-Hoog 2e fase www.woneninoosterbeek.nl Alles komt samen in Oosterbeek Wie er is opgegroeid weet misschien niet beter, maar de fraaie

Nadere informatie

Geef alarm (druk alarmknop in, verwittig uw contactpersoon) Geef alarm (druk brandknop in, verwittig uw contactpersoon)

Geef alarm (druk alarmknop in, verwittig uw contactpersoon) Geef alarm (druk brandknop in, verwittig uw contactpersoon) 0. 1 1 0.00-0. -0 15.9-0 3.17-0.71-0.59 0.1 9 0. 1 7 0.31 0.2 5-0.44 0.21 0.3 5 0.20 0.1 1 0.32 0. 28 0.17 0. 0 4 R=7.5m Huls t-ha ag 3 b eto npaa ltje s -0.5 0-0.4 6 0.0 2-0.3 3-0.35 0.20-0. 29 B E ST

Nadere informatie

Op een dag is Scrooge aan het werk in zijn kantoor. Het is de dag voor kerst. Buiten is het guur, koud en mistig.

Op een dag is Scrooge aan het werk in zijn kantoor. Het is de dag voor kerst. Buiten is het guur, koud en mistig. De geest van Marley Marley is dood. Dat weet Scrooge zeker. Zeven jaar geleden is Marley doodgegaan. Scrooge was zijn enige vriend. Hij regelde de begrafenis en hij was de enige die achter de kist aanliep.

Nadere informatie

10 Een pluizig beestje

10 Een pluizig beestje 10 Een pluizig beestje REMCO CAMPERT Vooraf Remco Campert schrijft vooral verhalen en gedichten. Net als Hans Andreus (zie hoofdstuk 19) behoorde Campert tot de Vijftigers, een literaire stroming in de

Nadere informatie

Batavia werf. We gingen naar Batavia werf.

Batavia werf. We gingen naar Batavia werf. Batavia werf We gingen naar Batavia werf. Met de klas. En we gingen ook met de auto. Ik zat met Yessir Thijs en Sebastiaan en de moeder van Sebastiaan.We hadden ook groepjes toen we in de Batavia werf

Nadere informatie

Verslagen partijen 2 e ronde

Verslagen partijen 2 e ronde Verslagen partijen 2 e ronde Geschreven door Dewi van den Bos Het Roode Hert en de rest van het bestuur van het toernooi kunnen niet aansprakelijk gesteld worden. 13 april 2012, 6 e en laatste speelavond

Nadere informatie

BINNENSUIS Jehudi van Dijk

BINNENSUIS Jehudi van Dijk BINNENSUIS Jehudi van Dijk Op het toneel staat een vrouw. Ze draagt gewone kleren en ze heeft een horloge om. Ook staat er een stoel en een prullenbak en ligt er een pluisje op de grond. Ik denk altijs

Nadere informatie

Een Bourgondisch lanclhuis in de Brabantse bossen. Binnenkijken bij Louk Appels

Een Bourgondisch lanclhuis in de Brabantse bossen. Binnenkijken bij Louk Appels Bo11cn: van /mit en zij11 de imposante ramett op atelier'!finetinj!ell,~oed te zim, 111aardoor ee11 zee van Iicht he/intis bi11nenva/t. Rechts:alsje itt he/ 'atelier' zit, lijkt he/ IICI eetl bcetje

Nadere informatie

Bij meester Wolf in het atelier De kinderen gaan helemaal los.

Bij meester Wolf in het atelier De kinderen gaan helemaal los. Anne Marie van Cappelle annemarievancappelle@ziggo.nl 070-3460845 06-41850198 Bij meester Wolf in het atelier De kinderen gaan helemaal los. Groep 4 van de Rotterdamse basisschool De Wilgenstam werkt één

Nadere informatie

Zuidvlietstraat 75, Goes

Zuidvlietstraat 75, Goes Trumanlaan 10 4463 Ws Goes Telefoon 0113 404602 Mobiel 06 54372398 info@makelaardijgoes.com www.makelaardijgoes.com Zuidvlietstraat 75, Goes PROFITEER NU! UITZONDERLIJK LAGE PRIJS. Verkoopbrochure Vraagprijs

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel Veertien leesteksten Leesvaardigheid A1 Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek Ad Appel Uitgave: Appel, Aerdenhout 2011-2016 Verkoopprijs: 1,95 Ad Appel Te bestellen via www.adappelshop.nl

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE SPREEK BEURT SPREEK BEURT IN GROEP 6 SPREEK BEURT IN GROEP 8.

INHOUDSOPGAVE SPREEK BEURT SPREEK BEURT IN GROEP 6 SPREEK BEURT IN GROEP 8. %DVLVVFKRRO+HW3DOHW +HWKRXGHQYDQ HHQVSUHHNEHXUW INHOUDSOPGAVE SPREEK BEURT SPREEK BEURT IN GROEP 5 SPREEK BEURT IN GROEP 6 SPREEK BEURT IN GROEP 7. SPREEK BEURT IN GROEP 8. HOE BEREID IK MIJ N SPREEK BEURT

Nadere informatie

WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie

WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie ld be e or Vo WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie Stichting Lezen & Schrijven t 070 302 26 60 www.lezenenschrijven.nl Auteur Elma Draaisma Vormgeving 7Causes Eindeloos Medeauteurs en klankbordgroep

Nadere informatie

Grafschriften uit de oudheid

Grafschriften uit de oudheid 1 3ous 39 Grchrin oudheid oor (SATB) Soranen Aln Tenoren Bn 1 q = 80 Er is een b Er is een Er is een Er is een b da d da d da d b da d ad ad ad ad door b door door door do b do do do dlik ta dlik ta dlik

Nadere informatie

De Geschiedenis van de Witte Slagerij

De Geschiedenis van de Witte Slagerij De Geschiedenis van de Witte Slagerij Rotterdam-winter 1887 In een gezellige straat in Rotterdam Crooswijk woont Marie (geb. Maria Johanna Storm- 12-03-1868) met haar ouders en haar 4 jaar oudere broer

Nadere informatie

Kant - en - Klaar Kantoor

Kant - en - Klaar Kantoor Kant - en - Klaar Kantoor Kantoorgebouw De Enk Verhuurboekje Kantoorgebouw De Enk Tivolilaan 205 6824 BV Arnhem www.kantoor-enk.nl G72 contact gegevens G72 - Kantoorgebouw De Enk Tivolilaan 205 6824 BV

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Het pakket dolle drietjes Op de bovenstaande foto kunt u zien dat het pakket uit een handleiding, twee leesdelen en een map werkbladen bestaat.

Het pakket dolle drietjes Op de bovenstaande foto kunt u zien dat het pakket uit een handleiding, twee leesdelen en een map werkbladen bestaat. Het pakket dolle drietjes Op de bovenstaande foto kunt u zien dat het pakket uit een handleiding, twee leesdelen en een map werkbladen bestaat. De twee leesdelen bevatten respectievelijk 72 en 56 pagina

Nadere informatie

Burgstraat, Prinsenhof. Gent 8

Burgstraat, Prinsenhof. Gent 8 Burgstraat, Prinsenhof. Gent 8 Leie stadsvesten Brugse Poort Brugsepoortstr Begijnhof(laan) Begijnengracht Prinsenhof Rabot De Lieve Burgstraat Kaart van 1780? De coupure zou aangelegd worden tussen 1750

Nadere informatie

Kom erbij Tekst: Ron Schröder & Marianne Busser Muziek: Marcel & Lydia Zimmer 2013 Celmar Music / Schröder & Busser

Kom erbij Tekst: Ron Schröder & Marianne Busser Muziek: Marcel & Lydia Zimmer 2013 Celmar Music / Schröder & Busser Kom erbij Kom erbij, want ik wil je iets vertellen, het is heel bijzonder, dus luister allemaal. Ik ken honderdduizend prachtige verhalen, maar dit is echt het mooiste van allemaal. Het gaat over twee

Nadere informatie

Wonen in Rotterdam Noord. Tak van Poortvlietstraat 17b. Interesse? Ik verkoop het huis zelf! 159.000 149.000 k.k.

Wonen in Rotterdam Noord. Tak van Poortvlietstraat 17b. Interesse? Ik verkoop het huis zelf! 159.000 149.000 k.k. TE KOOP Tak van Poortvlietstraat 17b 159.000 149.000 k.k. Wonen in Rotterdam Noord Licht en ruim appartement van 85m² met 2 slaapkamers en bijkeuken in Rotterdam Noord. Balkon op het zuiden met uitzicht

Nadere informatie

Kok als beroep Thomas en Lasse Het Baken 8a 28-1-2011

Kok als beroep Thomas en Lasse Het Baken 8a 28-1-2011 Kok als beroep Thomas en Lasse Het Baken 8a 28-1-2011 Inhoudsopgave Inleiding... 2 Het ontstaan van koken... 3 De eerste ontdekking... 3 Het eerste beetje koken... 3 De ontwikkelingen... 3 Kok worden...

Nadere informatie

Nieuwsbrief 14, september 2010

Nieuwsbrief 14, september 2010 Stichting WoonMere Nieuwsbrief 14, september 2010 Redactie: Mariska Elfrink Hallo allemaal, Eindelijk is het dan gebeurt: we zijn verhuist naar ons eigen appartement! Inmiddels wonen we hier alweer een

Nadere informatie

Verslag SVOB excursie Hoogvliet 3 oktober 2006

Verslag SVOB excursie Hoogvliet 3 oktober 2006 Verslag SVOB excursie Hoogvliet 3 oktober 2006 Vooraf In juni 2006 heeft de SVOB een workshop georganiseerd over het mengen van verschillende bevolkingsgroepen in herstructureringsgebieden. Als vervolg

Nadere informatie

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s,

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, Voorwoord B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, V o o r j e l i gt het prog r amma van toe t s i ng en a f s l u i t i n g ( P TA ) v a n Be u k en r o d e Ond e r w i j s. B e

Nadere informatie

Lieve vrienden van El Manguaré,

Lieve vrienden van El Manguaré, Lieve vrienden van El Manguaré, Vanuit een overstroomd Iquitos de tweede tamtam van 2012. Twee dagen geleden schreef ik onderstaand stukje: Manguaré kampt met wateroverlast! Zoals Yolanthe in de vorige

Nadere informatie

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp.

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp. Verblijf van Tautvydas Rindzevicius in Kabaya/RWANDA in het kader van het bezoek aan wezen en kwetsbare kinderen gesponsord door de Jyambere stichting. Inleiding Tijdens de periode van juli-augustus 2015,

Nadere informatie

Mijn loverboy Verloren onschuld

Mijn loverboy Verloren onschuld Mijn loverboy Verloren onschuld in makkelijke taal simone schoemaker 8 Het verhaal van Lisa De dag begint goed. Ik word wakker met een blij gevoel. Yes, ik ben jarig! Ik ben zestien! Mijn moeder feliciteert

Nadere informatie

De kerker met de vijf sloten. Crista Hendriks

De kerker met de vijf sloten. Crista Hendriks De kerker met de vijf sloten Crista Hendriks Schrijver: Crista Hendriks Coverontwerp: Pluis Tekst & Ontwerp ISBN: 9789402126112 Crista Hendriks 2014-2 - Voor Oscar... zonder jou zou dit verhaal er nooit

Nadere informatie

Frank Van Borselenstraat 4-B. 3021 RK Rotterdam. Vraagprijs: 175.000 k.k. Woonbron Makelaars. woonoppervlakte 104 m2 3 slaapkamers te koop

Frank Van Borselenstraat 4-B. 3021 RK Rotterdam. Vraagprijs: 175.000 k.k. Woonbron Makelaars. woonoppervlakte 104 m2 3 slaapkamers te koop Frank Van Borselenstraat 4-B 3021 RK Rotterdam woonoppervlakte 104 m2 3 slaapkamers te koop Vraagprijs: 5.000 k.k. Woonbron Makelaars info@woonbronmakelaars.nl 010-280 11 00 www.woonbronmakelaars.nl Kenmerken

Nadere informatie

OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014?

OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014? OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014? Mark C Hoogenboom Deze tekst is eind 2013 geschreven alsof het eind 2014 is. De tekst is bedoeld om een beeld te schetsen waar de OosterparkBOOM

Nadere informatie

Maar er hangt hier een man aan zijn balkon

Maar er hangt hier een man aan zijn balkon Monoloog voor 1 heer Van ca. 15 minuten (1 dame kan ook. Daar is een apart script voor geschreven ) Maar er hangt hier een man aan zijn balkon door Peter van den Bijllaardt Lommerbaan 77 2728 JB Zoetermeer

Nadere informatie

Sinterklaasliedjes. Sinterklaas Kapoentje. poen - tje, œ œ. Sinterklaasje bonne bonne bonne. Hop, hop hop! Paardje in galop. recht - ga - nu in

Sinterklaasliedjes. Sinterklaas Kapoentje. poen - tje, œ œ. Sinterklaasje bonne bonne bonne. Hop, hop hop! Paardje in galop. recht - ga - nu in Sterklaasliedes & c Sterklaas Kapote S - klaas ka - po - te, gooi m scho - te, & gooi m laars - e, Dank u S - klaas - e! & c St - klaas - e Sterklaase bonne bonne bonne bon -ne bon- ne bon - ne, gooi m

Nadere informatie

Toekomst Sluisweg verslag bewonersavond 13 mei 2014

Toekomst Sluisweg verslag bewonersavond 13 mei 2014 Toekomst Sluisweg verslag bewonersavond 13 mei 2014 Verslag van de bijeenkomst met de bewoners van de Sluisweg op dinsdag 13 mei 2014 om 19.30 uur in het EMS gebouw aan de Sluisweg 67 E. Aanwezigen: Van

Nadere informatie

3 Bijna ruzie. Maar die Marokkanen en Turken horen hier niet. Ze moeten het land uit, vindt Jacco.

3 Bijna ruzie. Maar die Marokkanen en Turken horen hier niet. Ze moeten het land uit, vindt Jacco. 1 Het portiek Jacco ruikt het al. Zonder dat hij de voordeur opendoet, ruikt hij al dat er tegen de deur is gepist. Dat gebeurt nou altijd. Zijn buurjongen Junior staat elke avond in het portiek te plassen.

Nadere informatie