Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23294 holds various files of this Leiden University dissertation."

Transcriptie

1 Cover Page The handle holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Knevel, Rachel Title: Unraveling joint destruction in rheumatoid arthritis Issue Date:

2 314 Unraveling joint destruction in RA Nederlandse samenvatting Om beweging mogelijk te maken bestaat ons lichaam uit een groot aantal gewrichten. Elke plek waar twee onafhankelijke botdelen tegen elkaar liggen is een gewricht. Gewrichten maken het mogelijk het lichaam te kunnen bewegen. De meeste gewrichten, zoals in handen en voeten, worden omgeven door een gewrichtskapsel, het synovium. Het synovium produceert een kleine hoeveelheid vocht dat functioneert als smeermiddel van het gewricht. Samen met het kraakbeen, dat zich aan het uiteinde van de botten bevindt, zorgt het synoviale vocht dat gewrichten pijnloos kunnen bewegen. Reumatoïde artritis (RA) is een chronische auto-immuunziekte dat ongeveer 0,5-1% van de bevolking treft. De ziekte wordt gekenmerkt door ontsteking in de kleine hand- en voetgewrichten. Het synovium produceert ontstekingsstoffen, waardoor er teveel vocht in het gewricht komt. Door deze hoeveelheid vocht kunnen de gewrichten niet meer goed bewegen en ervaart de patiënt pijn. De ontsteking bij RA, is een steriele ontsteking. Dit betekent dat er geen indringers zijn zoals bacteriën en Figuur 1 Voorbeeld van de handen van een patiënte met ernstige gewrichtsschade door RA. virussen, waarop het immuunsysteem (= het afweersysteem) zijn agressiviteit richt. Bij RA ziet het immuunsysteem van de patiënt zijn eigen cellen, vooral de gewrichtscellen, als vijandig en valt het lichaam deze cellen aan. We begrijpen veel over wat er tijdens die ontsteking gebeurd, maar we begrijpen nog niet goed wáárom het gebeurd. Daarom wordt RA niet gediagnosticeerd, maar alleen geclássificeerd. Dit betekent dat op basis van een patroon van symptomen geconcludeerd wordt of een patiënt lijdt aan RA. We hebben dus niet één test verrichten waarmee de ziekte kan worden aangetoond. In 1987 zijn de classificatie criteria voor RA opgesteld door de American Society for Rheumatology (ACR). In tabel I staan de verscheidene criteria opgesomd. Indien een patiënt aan 4 van de criteria voldoet heeft deze patiënt waarschijnlijk RA, tenzij een andere diagnose meer waarschijnlijk is natuurlijk.

3 Nederlandse samenvatting Tabel I ACR 1987 classificatie criteria voor RA. 13 Criterium ( 4 out of 7) 1. Ochtendstijfheid 1 uur 2. Artritis van 3 gewrichten tegelijk (PIP, MCP, pols, elleboog, knie, enkel en MTP) 3. Artritis van de hand gewrichten 6 weken aanwezig 4. Symmetrische artritis 5. Reuma noduli 6. Serum reumafactor (Rf) 7. Radiologische schade PIP=proximale interphalangeale gewricht MCP=metacarpale phalangeale gewricht MTP=metatarsale phalangeale gewricht Een belangrijk kenmerk van RA is dat in de gewrichten schade van de botten ontstaat. Het zachte beschermende kraakbeen gaat kapot waardoor de botten tegen elkaar aan kunnen schuren. Destructie van het harde onderliggende bot leidt tot vergroeiingen van de gewrichten (figuur 1). Door de schade aan het kraakbeen en het bot kan een patiënt ook zonder actieve ontsteking in de gewrichten ernstige gewrichtspijn en bewegingsbeperking ervaren. Hoewel de ontsteking te behandelen is met medicatie, is de botschade onomkeerbaar. Daarom is het belangrijk deze schade te voorkomen. De medicamenteuze behandelopties van RA zijn de laatste jaren flink toegenomen. Om pijn en beperking bij patiënten zoveel mogelijk te voorkomen, wordt RA steeds vroeger behandeld en met hogere dosering medicijnen. De belangrijkste medicijnen zijn de Disease Modifying Anti-Rheumatic Drugs (DMARDs). Als DMARDs onvoldoende effect hebben, kan een biological worden toegevoegd. Al deze medicijnen hebben als primair doel het immuunsysteem te remmen, zodat het vocht in de gewrichten afneemt waardoor de patiënt geen pijn meer heeft en zijn gewrichten weer goed kan bewegen. Het nadeel van het remmen van het immuunsysteem is dat het immuunsysteem minder goed kan werken tegen daadwerkelijke vijandige invallers zoals bacteriën en virussen. Vooral de biologicals, de duurdere en nieuwere medicijnen tegen RA, hebben een hoger risico s op infecties en kunnen daarom alleen gebruikt worden als het infectie risico laag is en andere medicijnen onvoldoende werken.

4 Unraveling joint destruction in RA 316 Naast het bestrijden van ontsteking, hopen we met de afweerremmende medicatie ook gewrichtsschade te voorkomen. Dit blijkt helaas niet zo simpel. De verscheidenheid tussen patiënten in de mate van gewrichtsschade is groot; patiënten met weinig ontstekingsactiviteit kunnen forse botschade ontwikkelen, terwijl anderen met veel ontstekingsactiviteit weinig schade ervaren en vice versa (figuur 2). Tevens is het de vraag of ontsteking de enige veroorzaker van gewrichtschade is. Aangezien de behandeling voornamelijk gericht is op het bestrijden van de symptomen van RA, lijkt genezing van RA met deze therapie niet mogelijk. Op dit moment zijn er veel studies die testen of het krachtig remmen van het immuunsysteem leidt tot genezing van RA. Figuur 2 In de grafiek staat de cumulatieve Hoewel met deze regimes de ziekte soms ontsteking (x-as) uitgezet tegen de geruime tijd afwezig lijkt te zijn, vlamt hij gewrichtsschade na 5 jaar (y-as). bij de meerderheid van de patiënten na enige tijd weer op. Daarbij zijn er aanwijzingen dat ondanks de afwezigheid van een ontstoken gewricht, de gewrichtsschade toe kan nemen. RA is dus een chronische ziekte. Zolang RA een chronische ongeneeslijke ziekte is, is het van belang dat we de ziekte activiteit met als gevolg de ziekte invaliditeit kunnen beperken. Het vergroten van onze kennis over het fenotype (= de symptomen van een ziekte) van RA kan leiden tot optimalisatie van de behandeling en bestrijding van de symptomen. Het fenotype van RA kan op verschillende manieren beschreven worden: de functionele beperkingen (hoe veel iemand nog kan bewegen en voor zichzelf kan zorgen) de mate van ontstekingen in de gewrichten gewrichtsschade (de afbraak van kraakbeen en bot). Deze drie pijlers beschrijven allen op een eigen manier de ernst van de ziekte. Tegelijk overlappen ze elkaar (figuur 3). In het huidige proefschrift is gekozen voor het bestuderen van radiologische gewrichtsschade als maat voor de ernst van RA vanwege de volgende voordelen:

5 Nederlandse samenvatting Gewrichtsschade is (deels) een gevolg is van langdurige ontsteking en weerspiegelt dus de totale last van eerdere gewrichtsontstekingen. Gewrichtsschade fluctueert niet over de tijd, wat de bestudering makkelijker maakt. Gewrichtsschade kan heel nauwkeurig gemeten worden In dit proefschrift is de Sharp van der Heijde methode gebruikt om de mate van gewrichtsschade te scoren. Deze methode is uitgebreid getest en wordt wereldwijd veel gebruikt. Het beschrijft zowel het kraakbeen verlies als de botschade in de handen en de voeten (figuur 4).

6 318 Unraveling joint destruction in RA Figuur 4 Schematische weergave van de Sharp-van der Heijde score. De grijze gebieden betreffen de botten, de gearceerde boxen zijn de locaties waar gewrichtsschade (erosies en gewrichtsspleetvernauwing (narrowing)) worden gescoord. Sharp-van der Heijde score (0-448) Score gewrichtsspleetvernauwing Erosiviteit 0 Normale gewrichtsspleet Geen erosies 1 Locale of milde versmalling Voor elke onafhankelijke erosie 2 Gemiddelde versmalling Voor elke grote erosie 3 Ernstige versmalling Grote erosie over de middenlijn 4 Totale ankylose Substantiële destructie van de bot kop 5 Volledige destructie van de gehele bot nvt kop Totale score Score handen (max. 5 punten/gewricht) Score voeten

7 Nederlandse samenvatting DEEL I METHODOLOGIE VAN HET BESTUREREN VAN GEWRICHTSSCHADE In dit proefschrift zijn verschillende aspecten van gewrichtsschade bij RA onderzocht. Het onderzoek was observationeel van opzet. Dit betekent dat gegevens van patiënten zijn bestudeert zonder dat we als onderzoekers invloed hebben uitgeoefend op de patiënt of diens ziekte, we hebben dus geen experimentele behandeling gegeven. De patiënten werden behandeld volgens de zorgstandaarden van destijds op de polikliniek van de Reumatologie. Het voordeel van observationeel onderzoek is dat de echte patiënten worden onderzocht. Uiteindelijk heeft medisch onderzoek het doel de individuele patiënt te helpen door kennis te verwerven over wat er gebeurt in de patiënt; er is dus geen beter studie object dan de patiënt zelf. Dit betekent echter niet dat het een makkelijke vorm van onderzoek is. Een uitdaging van observationele gegevens is dat de omstandigheden waaronder de gegevens worden bestudeerd niet door ons als onderzoeker beïnvloed kunnen worden. Een patiënt kan bijvoorbeeld niet komen naar afspraken, de medicatie niet innemen, ander ziektes ontwikkelen etc. Verder kunnen patiënten, zonder dat dit geregistreerd staat in de database, gewoontes hebben die hun ziekte zouden kunnen beïnvloeden. Verschillen Figuur 3 Schematische weergave van de relatie tussen de drie pijlers van ziekte ernst in RA. tussen de patiënten kunnen dan een gevolg zijn van factoren die wij niet gemeten hebben. Dit leidt tot mogelijke verstoring en bias. Om deze moeilijkheden te overwinnen is het van belang dat de onderzoeksmethodes die gebruikt worden in staat zijn kleine effecten te detecteren. Om die reden begint dit proefschrift met het verkennen en ontwikkelen van de methodologie om gewrichtsschade studeren (deel I). In hoofdstuk 2 wordt het belang van het uitvoeren van herhaalde metingen behandeld. In onze studie naar gewrichtschade hebben wij elk jaar een radiologische foto van de handen en voeten gemaakt. De botschade op de foto s worden gescoord waardoor de ontwikkeling van schade over de tijd bestudeerd kan worden. Om factoren te ontdekken die invloed hebben op schade, onderzoeken we of de schade ontwikkeling over tijd verschilt tussen patiënten met de aan- en afwezigheid van een gekozen factor. In hoofdstuk 3 wordt verder ingegaan op de statische analyse van de herhaalde metingen over de tijd. In dit hoofdstuk worden de problemen en de mogelijke oplossingen

8 320 Unraveling joint destruction in RA van de verworven data besproken. Door een verscheidenheid aan redenen is het moeilijk om op elk afgesproken tijdstip van alle patiënten data te krijgen. Als alleen de data van patiënten met volledige follow-up gebruikt zouden worden levert dit een aantal problemen op: allereerst zou heel veel onvolledig patiënten data worden weggegooid wat zonde is van de informatie en van de inspanningen. Een belangrijker probleem is dat er een ziekte gerelateerde oorzaak kan zijn waardoor bijvoorbeeld patiënten met veel gewrichtsschade vaker een afspraak missen. Als we deze patiënten uitsluiten van het onderzoek, zou dit kunnen leiden tot incorrecte resultaten. Ter verduidelijking: stel dat oudere RA patiënten meer gewrichtsschade hebben dan jongere patiënten. Als de oudere patiënten door deze schade niet naar de polikliniek (kunnen) komen, zouden ze uitgesloten worden van het onderzoek. De oude patiënten die overblijven hebben waarschijnlijk minder schade dan de uitgesloten oudere patiënten. Als dan het verschil tussen oude en jonge RA patiënten wordt bestudeerd, zal er geen verschil in gewrichtsschade worden gevonden tussen jonge en oude patiënten. Dit is duidelijk niet de bedoeling. Het analyseren van patiënten met incomplete gegevens vraagt wel om speciale statische methodes. In dit proefschrift is gekozen voor een herhaalde metingen analyse waarbij de waardes van missende metingen worden geschat door het model. Bias door patiënten selectie wordt hiermee voorkomen, de gevoeligheid van de methode is heel hoog doordat veel patiënten geïncludeerd worden en doordat alle metingen op de verschillende tijdstippen kunnen worden meegenomen in de analyse. Als laatste wordt de onzekerheid van de missende metingen meegewogen in het model waardoor vals verkeerde resultaten zoveel mogelijk worden voorkomen. Om een verband tussen een factor en de ontwikkeling van gewrichtsschade voldoende aannemelijk te maken, hebben we veel analyses herhaald in andere datasets. De basis van het huidige observationeel onderzoek is het verzamelen van gegeven van een geselecteerde groep mensen of patiënten. De hoop is dat deze groep patiënten een goede representatie is van de totale groep. Het is echter mogelijk dat door toeval de geselecteerde groep niet volledig representatief is voor de totale patiënten groep. Dit resulteert dan in foutpositieve of foutnegatieve bevindingen. Een goede manier om dit te testen is door de analyses te herhalen in een andere patiënten groep. Als de resultaten daar hetzelfde zijn, is het waarschijnlijker dat het een associatie is die voor de gehele patiënten groep geldt. In de meerdere hoofdstukken van dit proefschrift zijn de resultaten van de basis dataset herhaald in andere datasets. Veel van deze datasets waren oude cohorten waarbij een deel van handen en voeten foto s retrospectief waren verzameld. Als basis voor de gewrichtsschade scores, hebben we foto s van beide handen en voeten nodig. Doordat dit niet standaard bij iedereen werd gemaakt, konden sommige patiënten data niet gebruikt

9 Nederlandse samenvatting worden in het onderzoek. Zoals al eerder besproken zou dit zonde zijn van al het verzamelde materiaal. Daarom is in hoofdstuk 4 bekeken of het mogelijk is om alleen een foto van de handen of de voeten of alleen van links of rechts te maken. Dit bleek helaas niet helemaal juist. Schade aan handen en voeten ontwikkelen zich vaak niet synchroon, waardoor data gemist kunnen worden. DEEL II DE RELATIE TUSSEN GEWRICHTSSCHADE EN GENETISCHE VARIATIE Nu de basis van het onderzoek in deel I van het proefschrift besproken is, gaan de volgende delen over het testen van de mogelijke risico factoren. Allereerst wordt in hoofdstuk 5 beschreven welke kennis al aanwezig was en hoeveel we kunnen voorspellen van de schade die later ontstaat. Dit is de uitgangssituatie van ons onderzoek geweest. De combinatie van de in hoofdstuk 5 beschreven factoren verklaarde ongeveer 36 % van de variantie in de gewrichtsschade. Een groot percentage bleef dus onverklaard. Blijkbaar waren nog veel factoren onbekend. Een belangrijk, weinig bestudeerde factor, was de bijdrage van genen aan gewrichtsschade. In het tweede deel van dit proefschrift is de associatie tussen genetische variaties met snelheid van gewrichtsschade bestudeerd. Het idee dat genetica een rol speelt in gewrichtsschade in RA komt voort uit de observatie dat het ontwikkelen van RA deels erfelijke is, als ook uit een recente tweelingen studie. Eeneiige tweelingen hebben meer overeenkomst in de mate van gewrichtsschade dan twee-eiige tweelingen. Op basis van de unieke gewrichtsschade data uit IJsland kon in hoofdstuk 6 de genetische overeenkomst tussen patiënten gekoppeld worden aan de overeenkomst in gewrichtsschade. De bijdrage van erfelijkheid aan gewrichtsschade werd geschat op 45%-58 %. Dit leverde de basis voor de verdere studies naar de associatie tussen genetica en gewrichtsschade. Afgelopen decennia heeft het onderzoek naar genetica grote variaties gekend. De basis van het genetische onderzoek in dit proefschrift is de bestudering van de single-nucleotide polymorfisme, ofwel SNP. Ons DNA bestaat uit lange rijen nucleotides. Samen vormen zij de verschillende genen, die gelegen zijn op de chromosomen. Het grootste deel van het DNA van mensen is identiek. De verschillen in het DNA veroorzaken deels de verschillen in ons uiterlijk, de respons op ziekte en het risico op ziekte. Een SNP is een relatief frequent (>1%) voorkomende genetische variatie. Op dit moment zijn er meer dan SNPs bekend. In het huidige proefschrift zijn twee manieren gebruikt om een associatie tussen een SNP en gewrichtschade te testen: de kandidaat gen analyse en de genoom wijde analyse. A) kandidaat gen analyse

10 322 Unraveling joint destruction in RA SNPs worden geselecteerd op basis van de waarschijnlijkheid dat zij relevant zijn voor gewrichtsschade. a. Allereerst zijn SNPs getest die al in andere cohorten al eerder waren test i. PTPN22 (hoofdstuk 7) ii. Traf1-C5 (hoofdstuk 8) b. Vervolgens zijn enkele genen geselecteerd die op basis van de bekende werking mogelijk geassocieerd zijn met gewrichtschade i. IL2RA (hoofdstuk 9) Een factor betrokken bij ontstekingsprocessen. Eerder studies toonden aan dat IL2RA een rol speelt bij diabetes mellitus type 1 en bij Multiple sclerose. In dit proefschrift wordt aangetoond dat IL2RA ook een rol speelt in de gewrichtschade in RA. ii. OPG, RANK, RANKL, Traf6 (hoofdstuk 10) De OPG, RANK, RANKL, Traf6 pathway reguleert de opbouw en afbraak van botten. Het is aannemelijk dat naast de ontsteking ook de kwaliteit van het bot en de capaciteit van het bot om zich te herstellen een rol speelt. Van deze genen hebben we één SNP gevonden in OPG die een rol lijkt te spelen. iii. IL15 (hoofdstuk 11) IL15 is net als IL2RA een stofje dat betrokken is bij ontsteking. In dit proefschrift is getest of ook het gen IL15 een rol speelt in gewrichtsschade. Er bleek een duidelijk verband te bestaan. iv. Granzyme-B (hoofdstuk 12) Granzyme-B speelt een rol in de celafbraak van kraakbeen. Als het enzym verhoogd aanwezig is in het bloed, hebben patiënten meer schade aan de gewrichten. In hoofdstuk 12 wordt de associatie tussen SNPs op het gen Granzyme-B en gewrichtsschade beschreven. B) genoom wijde analyse (GWA) Uiteindelijk is gekozen voor een meer scannende methode van genetische analyse, de GWAs. Met deze methode worden alle SNPs in één keer geanalyseerd. Hierdoor worden dus zeer veel testen in één keer gedaan. Het voordeel van deze methode is dat het grondig is en dat onvermeende associaties gevonden kunnen worden. Het nadeel is dat de kans op foutpositieve associaties toeneemt. Dit betekent dat ten onrechte wordt gedacht dat er een associatie tussen een SNP en gewrichtsschade bestaat.

11 Nederlandse samenvatting Daarom is met deze methode replicatie van de bevindingen in andere datasets doorslaggevend. a. In hoofdstuk 13 staan de resultaten van de eerste GWAs naar gewrichtsschade beschreven. Het SPAG16 gen bleek geassocieerd met gewrichtschade in RA. Tot dusver was alleen bekend dat dit gen een rol speelt in de beweeglijkheid van spermacellen. Dit maakt deze ontdekking erg spannend. Vervolg onderzoeken zullen moeten aantonen hoe groot de rol van SPAG16 is en hoe het precies werkt. Ons onderzoek doet vast een voorzetje: patiënten met een bepaalde genetische variant in SPAG16 ontwikkelen minder gewrichtsschade. Deze genetische variant blijft geassocieerd te zijn met lagere metalloproteinase (MMP-3) niveau in het bloed. MMP3 breekt bot en kraakbeen af en wordt geproduceerd door cellen uit het gewrichtskapsel. DEEL III DE RELATIE TUSSEN GEWRICHTSSCHADE EN SEROLOGICAL FACTOREN Voordat een genetische variant een effect kan hebben op de uitkomst van een ziekte, zoals gewrichtschade, volgt er een uitgebreid mechanisme. Iedere cel selecteert welke genen tot expressie komen, met andere woorden, welke genen door de cel gebruikt worden. Van de genen die tot expressie komen worden zogenaamde printjes gemaakt, het RNA. Deze printjes zijn de blauwdruk voor uiteindelijk de eiwitten. De eiwitten komen aan de buitenkant van een cel te zitten of circuleren in de bloedbaan en gaan een interactie aan met andere cellen en eiwitten. Een grote verscheidenheid van factoren kan invloed hebben op de genexpressie en de eiwit opbouw. Dit kan komen door genetische variatie, zoals besproken in deel II van dit proefschrift, of door omgevingsfactoren zoals infecties met bacteriën, bepaalde voedingsmiddelen of leefgewoontes (zoals roken), of blootstelling aan factoren tijdens het verblijf in de baarmoeder etc. Doordat allerlei externe factoren invloed hebben op eiwitten, kan het effect van een genetische variant versterkt of afgezwakt worden. Hierdoor kan het moeilijk zijn om de associatie tussen een genetische variant aan de ene kant en gewrichtsschade aan de andere kant (met daar tussenin dus al die invloeden van buitenaf, of zelfs van andere genen) te vinden. Op dit zelfde fysiologische pad, liggen de serologische factoren. Zij zitten, schematisch gezien, dichter op de uiteindelijke uitkomst gewrichtsschade. Een belangrijke serologische factor in RA is de aanwezigheid van ACPA. ACPA zijn antilichamen (dus een soort afweercellen) tegen eiwitten dit een bepaalde chemische verandering hebben doorgemaakt, citrullinatie. Het blijkt dat ongeveer 60% van de patiënten met RA antilichamen hebben tegen gecitrullineerde eiwitten, deze eiwitten worden dus als vijandig beschouwd. In de gezonde populatie komt ACPA bijna niet voor. Blijkbaar is ACPA een bijzonder interessante factor in RA te zijn, mogelijk ligt hier de

12 324 Unraveling joint destruction in RA sleutel in de oplossing van de vraag hoe RA ontstaat. Ander onderzoek, niet onderdeel van dit proefschrift, beschrijft dat RA patiënten met ACPAs meer gewrichtsschade ontwikkelen dan ACPA negatieve patiënten. Hoewel ACPA een grote rol lijkt te spelen, komt dit slechts in een kleine meerderheid van de RA patiënten voor. Het is daarom goed mogelijk dat andere autoantilichamen een rol spelen in RA. In hoofdstuk 14 wordt beschreven hoe gecarbamyleerde antilichamen (anti-carp) een rol zouden kunnen spelen in RA. In dit geval betreft het antilichamen tegen eiwitten die een ander chemische proces hebben ondergaan dan citrullinatie, ditmaal zijn de eiwitten gecabamyliseerd (zie hoofdstuk 14 voor meer uitleg). 45 % van de RA patiënten bleken anti-carp positief te zijn, terwijl dit onder gezonde mensen bijna niet voorkwam. Verder bleek dat anti-carp positieve patiënten met gewrichtsschade ontwikkelden dan anti-carp negatieve patiënten. Dit is een totaal nieuwe ontdekking in het veld van RA. Verder onderzoek naar het belang van deze ontdekking is op dit moment in volle gang. Gewrichtsschade wordt over het algemeen opgevat als het cumulatieve resultaat van ontsteking. Inderdaad blijkt de locatie van gewrichtsontsteking geassocieerd met de ontwikkeling van gewrichtsschade op dezelfde plek. Toch zijn e rook studies die hebben aangetoond dat de hoeveelheid ontsteking niet volledig de mate van de totale gewrichtsschade bepaalt. De relatie tussen gewrichtsschade en ontsteking is dus ingewikkelder dan een simpele lokale vernietiging van het bot als direct gevolg van ontstekingsstoffen. Dit werd al in de inleiding gesuggereerd door de waarneming dat patiënten met een vergelijkbare hoeveelheid ontsteking verschillende mate van gewrichtsschade ontwikkelen en vice versa (figuur 2). In hoofdstuk 15 wordt daarom de relatie tussen ontsteking en gewrichtsschade verder uitgewerkt. De belangrijkste observatie van deze studie was dat de variatie van gewrichtsschade over vijf jaar slechts in bescheiden mate verklaard wordt door een ontsteking ( % ). In de laatste hoofdstukken van deel III wordt de relatie tussen twee serologische factoren en gewrichtsschade beschreven: urinezuur (hoofdstuk 16) en pyridinoline (hoofdstuk 17). Urinezuur is geassocieerd met een hoger risico op cardiovasculaire ziekte door verhoogde productie van ontstekingstoffen. Mogelijk vergroten deze ontstekingsstoffen ook de gewrichtsschade in RA. Uit ons onderzoek bleek geen associatie tussen urinezuur niveau in bloed en gewrichtsschade. Pyrodinoline, een collageen verbinding in kraakbeen en bot, is verhoogd RA patiënten en geassocieerd met een ernstigere ziekte. Pyridinoline zou daarom een goede marker voor de voorspelling van gewrichtsschade kunnen zijn. Hoewel een relatie is gevonden in hoofdstuk 17, was de grote van dit effect vrij gering.

13 Nederlandse samenvatting Tabel II ACR/EULAR 2010 classificatie criteria voor RA Criterium (6 van de 10 punten) Punten GEWRICHTS BETROKKENHEID (0-5) (zwelling of pijn) 1 medium-groot gewricht medium-groot gewricht kleine gewrichten kleine gewrichten 3 >10 gewrichten (minimal 1 klein gewricht) 5 SEROLOGIE (0-3) RF en ACPA BLN 0 RF of ACPA > BLN 3x 2 RF of ACPA > 3x BLN 3 Normaal CRP en normaal BSE 0 Abnormaal CRP of abnormaal BSE 1 DUUR VAN SYMPTOMEN (0-1) <6 weken 0 6 weken 1 BLN=bovenste limiet van normaal DEEL IV GEWRICHTSSCHADE IN DE KLINISCHE PRAKTIJK Een belangrijk aspect van het onderzoek naar gewrichtsschade is preventie. Afgelopen decennium is aanzienlijke vooruitgang geboekt in de behandel opties voor RA patiënten. Door de resultaten van klinische onderzoeken te combineren hebben we geleerd dat een snelle aanpassing van medicatie wanneer de ontsteking niet voldoende onderdrukt is, cruciaal is bij de behandeling van RA (hoofdstuk 18).Bovendien blijkt uit ander onderzoek dat vroeg starten met medicatie van groot belang is om gewrichtsschade op de lange termijn te voorkomen. Patiënten met een behandelvertraging van meer dan 12 weken ontwikkelden meer gewrichtsschade dan vroeg behandelde patiënten.

14 326 Unraveling joint destruction in RA Omdat deze vroege aanvang van de behandeling zo belangrijk is, moet een patiënt met beginnende RA zo snel mogelijk herkend worden. De classificatie criteria van RA bleken niet gevoelig genoeg om RA vroeg te herkennen. Daarom is in 2010 een taskforce opgericht van reumatologische deskundigen van de ACR en van de EULAR (European. League against Rheumatism). Gezamelijk, aan de hand van grote datasets, hebben zij een nieuwe, gevoeligere, set aan classificatie criteria voor RA geformuleerd: de ACR/EULAR 2010 criteria (tabel II). In tegenstelling tot de criteria set uit 1987, was erosiviteit, ofwel botschade, uitgesloten van de nieuwe RA criteria, omdat dit als een lange termijn uitkomst van RA werd beschouwd. Omdat RA niet de enige ziekte is die bot erosies veroorzaakt, was de vraag welke hoeveelheid erosies dusdanig specifiek is voor RA dat RA herkend kon worden op basis van alleen de erosies. Een nieuwe EULAR taskforce werd opgericht om deze vraag te beantwoorden. Aan de hand van uitgebreide data analyse concludeerde de werkgroep dat de aanwezigheid van vier erosieve gewrichten specifiek genoeg is om patiënten te classificeren met RA (hoofdstuk 19). Op het moment dat het onderzoek van dit proefschrift werd gestart, was het doel om het begrip van de pathologie van gewrichtsschade in RA te vergroten. In dit proefschrift worden een aantal belangrijke observaties beschreven: de associatie van gewrichtsschade met genetische factoren - OPG, GZMB, IL15, IL2RA en SPAG16, en serologische factoren - anti-carp en pyrodinoline. Daarnaast hebben we beschreven dat de hoeveelheid ontsteking slechts in bescheiden de variatie van gewrichtsschade verklaart. Voor het totale begrip van gewrichtsschade en uiteindelijke de basale pathologie in RA zal nog veel onderzoek moeten worden verricht. Hopelijk heeft dit proefschrift een bijdrage kunnen leveren aan dit proces.

Chapter 9 Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting Samenvatting Marcel D. Posthumus SAMENVATTING Reumatoïde artritis (RA) is een aandoening die voorkomt bij 0,5-1% van de bevolking en die gekenmerkt wordt door een chronische ontsteking van meerdere gewrichten

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Goeij, Moniek Cornelia Maria de Title: Disease progression in pre-dialysis patients:

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19074 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19074 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19074 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Suwannalai, Parawee Title: ACPA response in evolution of rheumatoid arthritis

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/26946 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/26946 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/26946 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Deelen, Joris Title: Genetic and biomarker studies of human longevity Issue Date:

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20304 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20304 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20304 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Wietmarschen, Herman van Title: A systems approach to sub-typing of rheumatoid

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Knittle, Keegan Title: Motivation, self-regulation and physical activity among

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY)

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY) NEDERLANDE AMENVATTING (DUTCH UMMARY) 189 Nederlandse amenvatting (Dutch ummary) trekking van proefschrift Patiënten met een chronische gewrichtsontsteking, waaronder reumatoïde artritis (RA), de ziekte

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Marel, Sander van der Title: Gene and cell therapy based treatment strategies

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Rooden, Stephanie Maria van Title: Clinical patterns in Parkinson s disease Date:

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Poortvliet, Rosalinde Title: New perspectives on cardiovascular risk prediction

Nadere informatie

Chapter 9. Samenvatting

Chapter 9. Samenvatting Samenvatting Reumatoïde artritis (RA) wordt gekenmerkt door een chronische gewrichtsontsteking met gewrichtsbeschadiging. Ongeveer 1 % van de westerse bevolking krijgt ooit RA waarbij driemaal zoveel vrouwen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: O Flynn, Joseph Title: Properdin-dependent activation and control of immune-homeostasis

Nadere informatie

Samenvatting. Reumatoïde artritis: biologicals en bot

Samenvatting. Reumatoïde artritis: biologicals en bot * Samenvatting Reumatoïde artritis: biologicals en bot Samenvatting In deel I van dit proefschrift worden resultaten gepresenteerd van onderzoek naar gegeneraliseerd botverlies (osteoporose) in patiënten

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Respiratoir syncytieel virus Het respiratoir syncytieel virus (RSV) is een veroorzaker van luchtweginfectiesvan de mens. Het komt bij de mens met name in het winterseizoen voor.

Nadere informatie

ARTRITIS PSORIATICA 312

ARTRITIS PSORIATICA 312 ARTRITIS PSORIATICA 312 Inleiding Uw reumatoloog heeft u verteld dat u artritis psoriatica, een vorm van ontstekingsreuma, heeft. Artritis psoriatica valt onder de groep spondylartropathie, een verzamelnaam

Nadere informatie

Juveniele spondylartropathie/enthesitis gerelateerde artritis (SpA-ERA)

Juveniele spondylartropathie/enthesitis gerelateerde artritis (SpA-ERA) www.printo.it/pediatric-rheumatology/nl/intro Juveniele spondylartropathie/enthesitis gerelateerde artritis (SpA-ERA) Versie 2016 1. WAT IS JUVENIELE SPONDYLARTROPATHIE/ENTHESITIS GERELATEERDE ARTRITIS

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29578 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29578 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/29578 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Krabben, Annemarie Title: Predictive factors for the development and disease course

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting GENETISCHE EN RADIOLOGISCHE MARKERS VOOR DE PROGNOSE EN DIAGNOSE VAN MULTIPLE SCLEROSE Multiple Sclerose (MS) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg)

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het aantal ouderen boven de 70 jaar is de laatste jaren toegenomen. Dit komt door een significante reductie van sterfte op alle leeftijden waardoor een toename van de gemiddelde

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20358 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20358 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20358 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Witsenburg, Tijn Title: Hybrid similarities : a method to insert relational information

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 249 Migraine is een ernstige en veelvoorkomende hoofdpijnaandoening met grote impact op het leven van patiënten en hun familieleden. Een migraineaanval wordt gekenmerkt door matige tot ernstige hoofdpijn,

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20945 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20945 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20945 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Wiria, Aprilianto Eddy Title: Helminth infections on Flores Island, Indonesia

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/28694 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/28694 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/28694 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Penning, Maria Elisabeth (Marlies) Title: Issue Date: 2014-09-10 Pre-eclampsie

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25815 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25815 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25815 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Jamal, Mumtaz Title: Smoking and the course of anxiety and depression Issue Date:

Nadere informatie

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Introductie onderzoeksproject De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer is een neurologische aandoening en is de meest voorkomende vorm van dementie.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Genetische invloeden op de -cel functie

Nederlandse samenvatting. Genetische invloeden op de -cel functie Nederlandse samenvatting Genetische invloeden op de -cel functie een Nederlandse tweeling-familie studie 163 164 Samenvatting In dit proefschrift wordt een experimentele studie beschreven bij gezonde monozygote

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29754 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29754 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/29754 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Cao, Lu Title: Biological model representation and analysis Issue Date: 2014-11-20

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 6.1 Introductie Artrose is de meest voorkomende aandoening van het bewegingsapparaat. Het proces wordt gekenmerkt door de afbraak van het kraakbeen op de gewrichtsdelen en de

Nadere informatie

Reumatische Koorts en Post-Streptokokken Reactieve Artritis

Reumatische Koorts en Post-Streptokokken Reactieve Artritis www.printo.it/pediatric-rheumatology/be_fm/intro Reumatische Koorts en Post-Streptokokken Reactieve Artritis Versie 2016 1. WAT IS REUMATISCHE KOORTS 1.1 Wat is het? Reumatische koorts wordt veroorzaakt

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Krol, Charlotte Georgette Title: Pitfalls in the diagnosis and management of skeletal

Nadere informatie

Java Project on Periodontal Disease. Periodontal Condition in Relation to Vitamin C, Systemic Conditions and Tooth Loss Amaliya

Java Project on Periodontal Disease. Periodontal Condition in Relation to Vitamin C, Systemic Conditions and Tooth Loss Amaliya Java Project on Periodontal Disease. Periodontal Condition in Relation to Vitamin C, Systemic Conditions and Tooth Loss Amaliya Samenvatting en conclusie In vele studies is een verband aangetoond tussen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19745 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19745 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19745 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Faaij, Claudia Margaretha Johanna Maria Title: Cellular trafficking in haematological

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse Introductie Nicotine is een van de meest gebruikte verslavende middelen en levert, door het roken van sigaretten, een grote bijdrage aan morbiditeit (ziekte) en mortaliteit (sterfte). Wereldwijd

Nadere informatie

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten In dit proefschrift werd de relatie tussen depressie en het risico voor hart- en vaatziekten onderzocht in een groep

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Hegeman, Annette Title: Appearance of depression in later life Issue Date: 2016-05-18

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse samenvatting

Chapter 9. Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Type 2 diabetes mellitus komt vaak binnen families voor en is een multifactoriële aandoening, d.w.z. dat meerdere erfelijke factoren samen met omgevingsfactoren een rol spelen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20879 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20879 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20879 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Wong, Man Chi Title: Extravascular inflammation in experimental atherosclerosis

Nadere informatie

Samenvat ting en Conclusies

Samenvat ting en Conclusies Samenvat ting en Conclusies Samenvatting en Conclusies 125 SAMENVAT TING EN CONCLUSIES In dit proefschrift werd de invloed van viscerale obesitas en daarmee samenhangende metabole ontregelingen, en het

Nadere informatie

Acuut reuma en post-streptokokken reactieve artritis

Acuut reuma en post-streptokokken reactieve artritis www.printo.it/pediatric-rheumatology/nl/intro Acuut reuma en post-streptokokken reactieve artritis Versie 2016 1. WAT IS ACUUT REUMA 1.1 Wat is het? Acuut reuma wordt veroorzaakt door een keelontsteking

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Braak, Bas ter Title: Carcinogenicity of insulin analogues Issue Date: 2015-06-18

Nadere informatie

SAMENVATTING Samenvatting Coeliakie is een genetische aandoening waarbij omgevingsfactoren en meerdere genen bijdragen aan de ontwikkeling van de ziekte. De belangrijkste omgevingsfactor welke een rol

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het aantal mensen met een gestoorde nierfunctie is de afgelopen decennia sterk toegenomen. Dit betekent dat er steeds meer mensen moeten dialyseren of een niertransplantatie moeten

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18641 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18641 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18641 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Vries, Jutte Jacoba Catharina de Title: Congenital cytomegalovirus infection :

Nadere informatie

Samenvatting In deel 2 onderzoeken we twee enzymen die betrokken zijn bij de afbraak van gluten in de darmholte.

Samenvatting In deel 2 onderzoeken we twee enzymen die betrokken zijn bij de afbraak van gluten in de darmholte. Coeliakie is een complexe, multifactoriële genetische aandoening die vóórkomt bij ongeveer 1% van de bevolking. Een genetische gevoeligheid voor coeliakie houdt voor patiënten in dat zij niet een normaal

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting 11 Samenvatting Bloedarmoede, vaak aangeduid als anemie, is een veelbesproken onderwerp in de medische literatuur. Clinici en onderzoekers buigen zich al vele jaren over de oorzaken en gevolgen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Krens, Lisanne Title: Refining EGFR-monoclonal antibody treatment in colorectal

Nadere informatie

Nieuwe inzichten in de behandeling van reumatoïde artritis. Dr. C. F. Allaart

Nieuwe inzichten in de behandeling van reumatoïde artritis. Dr. C. F. Allaart Nieuwe inzichten in de behandeling van reumatoïde artritis Dr. C. F. Allaart Onderwerpen Wat is reumatoïde artritis? Hoe behandel je dat? Wat is je doel en hoe meet je het resultaat? Wat is de beste aanpak?

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35283 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35283 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35283 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Charehbili, Ayoub Title: Optimising preoperative systemic therapy for breast cancer

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Speksnijder, Niels Title: Determinants of psychosis vulnerability : focus on MEF2

Nadere informatie

Nederlandse Samenvating

Nederlandse Samenvating Nederlandse Samenvating 301 In hoofdstuk 1 van dit proefschrift wordende methoden uiteengezet die ten grondslag liggen aan gedragsgenetisch onderzoek. In gedragsgenetisch onderzoek toetst met in hoeverre

Nadere informatie

Serologische testen en interpretatie van testresultaten

Serologische testen en interpretatie van testresultaten Serologische testen en interpretatie van testresultaten Serologische testen Serologie is de leer van de stoffen die zich bevinden in het bloedserum. Bloedserum is het vocht dat verkregen is nadat bloed

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18632 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18632 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18632 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Joosse, Simon Andreas Title: Prediction of "BRCAness" in breast cancer by array

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Infliximab (Remicade)

Patiënteninformatie. Infliximab (Remicade) Patiënteninformatie Infliximab (Remicade) Infliximab (Remicade) Ter voorbereiding op uw afspraak informeren we u met deze folder over dit medicijn voor reumatische aandoeningen. Daarnaast zetten we een

Nadere informatie

hoofdstuk één hoofdstuk twee

hoofdstuk één hoofdstuk twee Dit proefschrift beschrijft onderzoek naar hemolytische foetale bloedarmoede en foetale hydrops. Hemolytische foetale bloedarmoede ontstaat door afbraak van rode bloedcellen. Foetale hydrops betreft het

Nadere informatie

De klinische relevantie van genetische variatie van de gastheer bij bacteriële meningitis

De klinische relevantie van genetische variatie van de gastheer bij bacteriële meningitis De klinische relevantie van genetische variatie van de gastheer bij bacteriële meningitis Marieke Sanders, PhD student Lab. Immunogenetica & Kinderinfectieziekten VUmc Servaas Morré & Marceline van Furth

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter12

Samenvatting. Chapter12 Samenvatting Chapter12 Coinfectie met Mycobacterium Tuberculose tijdens HIV-infectie is een groot probleem in de derde wereld, daar dit leidt tot een grotere sterfte. (hoofdstuk I) In de studies beschreven

Nadere informatie

212

212 212 Type 2 diabetes is een chronische aandoening, gekarakteriseerd door verhoogde glucosewaarden (hyperglycemie), die wereldwijd steeds vaker voorkomt (stijgende prevalentie) en geassocieerd is met vele

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Ons immuunsysteem beschermt ons tegen allerlei ziekteverwekkers, zoals bacteriën, parasieten en virussen, die ons lichaam binnen dringen.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22739 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22739 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22739 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Barzouhi, Abdelilah el Title: Paradigm shift in MRI for sciatica Issue Date: 2013-12-03

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 185 Substance P and the Neurokinin 1 Receptor: from behavior to bioanalysis Affectieve stoornissen zoals angst en depressie zijn aandoeningen die een grote

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 11 Nederlandse samenvatting Chapter 11 156 Nederlandse samenvatting Dit proefschrift richt zich op nieuwe strategieën voor het identificeren, diagnosticeren, vervolgen en de preventie van coeliakie. Hoofdstuk

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Liesbeth van rensen

Nederlandse samenvatting Liesbeth van rensen Nederlandse samenvatting Liesbeth van rensen Wat is astma? Patiënten met astma hebben het regelmatig benauwd. Kenmerkend voor de ziekte is dat de benauwdheid gepaard gaat met een piepende ademhaling, hoesten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Kransslagadervernauwing en hartklachten Kransslagadervernauwing is een van de belangrijkste ziekten in de westerse wereld. De kransslagaderen zijn de bloedvaten die het hart van

Nadere informatie

NLRP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts

NLRP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts www.printo.it/pediatric-rheumatology/nl/intro NLRP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts Versie 2016 1. WAT IS NLRP12 GERELATEERDE TERUGKERENDE KOORTS 1.1 Wat is het? NLRP12 gerelateerde terugkerende koorts

Nadere informatie

De ziekte van Alzheimer. Diagnose

De ziekte van Alzheimer. Diagnose De ziekte van Alzheimer Bij dementie is er sprake van een globale achteruitgang van de cognitieve functies, zoals het geheugen of de taalfuncties. Deze achteruitgang leidt tot functionele beperkingen in

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 112 NEDERLANDSE SAMENVATTING Immuunsysteem Het immuunsysteem bestaat uit een samenwerkingsverband tussen verschillende cellen in het lichaam die samenwerken om schadelijke cellen en organismen (kankercellen,

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22065 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22065 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22065 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Tobi, Elmar W. Title: Epigenetic differences after prenatal adversity : the Dutch

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting en discussie

Nederlandse samenvatting en discussie 9. Nederlandse samenvatting en discussie Chapter 9 In dit proefschrift is het onderzoek beschreven naar de hartfunctie tijdens sepsis en de invloed van beademing op het hart als de werking van het hart

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting In dit proefschrift getiteld Relatieve bijnierschorsinsufficiëntie in ernstig zieke patiënten De rol van de ACTH-test hebben wij het concept relatieve bijnierschorsinsufficiëntie

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18950 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18950 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18950 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Velthuis, Arend Jan Wouter te Title: A biochemical portrait of the nidovirus RNA

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting ADDENDUM Nederlandse samenvatting Introductie Dhr. J., 56 jaar oud, komt naar het Vumc Alzheimercentrum omdat hij toenemende moeite heeft met het vinden van woorden. Zijn klachten ontstonden drie jaar

Nadere informatie

Behandeling met infliximab

Behandeling met infliximab REUMATOLOGIE/INTERNE GENEESKUNDE Behandeling met infliximab bij reumatoïde artritis BEHANDELING Behandeling met infliximab bij reumatoïde artritis Uw arts heeft u voorgesteld uw reumatoïde artritis (RA)

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

Chapter 6. Nederlandse samenvatting

Chapter 6. Nederlandse samenvatting Chapter 6 Nederlandse samenvatting Chapter 6 122 Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Het immuunsysteem (of afweersysteem) beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde en ziekmakende organismen zoals

Nadere informatie

Chapter 14. Samenvatting

Chapter 14. Samenvatting Samenvatting Inleiding Schizofrenie is een chronische en ernstige psychiatrische aandoening die wordt gekenmerkt door abnormale gedachten en verstoord gedrag. De eerste beschrijving van schizofrenie dateert

Nadere informatie

Chapter 8 -RKDQ &UX\II 182

Chapter 8 -RKDQ &UX\II 182 Chapter 8 182 Samenvatting 183 Chapter 9 Vasculitis betekent letterlijk vaatontsteking. Een vaatontsteking kan in principe overal in het lichaam voorkomen en heeft als gevolg dat het orgaan waarin het

Nadere informatie

Dutch Summary. Samenvatting

Dutch Summary. Samenvatting Dutch Summary Samenvatting 168 Samenvatting Ongeveer 1 op de 100 mensen kan geen pasta, brood of koekjes eten, omdat ze lijden aan de ziekte coeliakie. Coeliakie wordt veroorzaakt door een van de meest

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33966 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33966 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/3366 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Dijk, Marieke van Title: Type 1 diabetes and sleep : implications for glucoregulation

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dikkedarmkanker is na longkanker de meest voorkomende doodsoorzaak ten gevolge van kanker in de westerse wereld. Dikkedarmkanker manifesteert zich na een accumulatie van verscheidene genetische veranderingen.

Nadere informatie

MCTD (mixed connective tissue disease)

MCTD (mixed connective tissue disease) MCTD (mixed connective tissue disease) Wat is MCTD? MCTD is een zeldzame systemische auto-immuunziekte. Ons afweersysteem (= immuunsysteem) beschermt ons tegen lichaamsvreemde indringers, zoals o.a. bacteriën

Nadere informatie

Veel vrouwen gebruiken medicijnen tijdens hun zwangerschap. Van veel van deze medicijnen zijn de mogelijke teratogene effecten vaak nog niet goed beke

Veel vrouwen gebruiken medicijnen tijdens hun zwangerschap. Van veel van deze medicijnen zijn de mogelijke teratogene effecten vaak nog niet goed beke 107 Veel vrouwen gebruiken medicijnen tijdens hun zwangerschap. Van veel van deze medicijnen zijn de mogelijke teratogene effecten vaak nog niet goed bekend. Onderzoek naar welke medicijnen gebruikt worden

Nadere informatie

Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische

Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische Nederlandse samenvatting Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische farmacokinetische modellen Algemene inleiding Klinisch onderzoek

Nadere informatie

PSYCHOMETRISCHE EIGENSCHAPPEN VAN PATIËNTGERAPPORTEERDE UITKOMSTMATEN

PSYCHOMETRISCHE EIGENSCHAPPEN VAN PATIËNTGERAPPORTEERDE UITKOMSTMATEN Reumatoïde artritis (RA) is een chronische ziekte die gekenmerkt wordt door gewrichtsontstekingen. Deze ontstekingen gaan gepaard met pijnklachten, zwelling en stijfheid en kunnen op den duur leiden tot

Nadere informatie

PPP Algemene Vergadering 21 oktober 2006. Reumatoïde Artritis: een update R. Westhovens

PPP Algemene Vergadering 21 oktober 2006. Reumatoïde Artritis: een update R. Westhovens PPP Algemene Vergadering 21 oktober 2006 Reumatoïde Artritis: een update R. Westhovens I. Infectierisico II. III. IV. Vaccinaties bij RA Comorbiditeit Meetinstrumenten: HAQ, DAS V. Systeemmanifestaties

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29973 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29973 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/29973 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Meuwese, Christiaan Lucas Title: Nontraditional cardiovascular risk factors in

Nadere informatie

Cover Page. Author: Vaarhorst, Anika Title: Genetic and metabolomic approaches for coronary heart disease risk prediction Issue Date: 2014-05-13

Cover Page. Author: Vaarhorst, Anika Title: Genetic and metabolomic approaches for coronary heart disease risk prediction Issue Date: 2014-05-13 Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25760 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Vaarhorst, Anika Title: Genetic and metabolomic approaches for coronary heart disease

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 2 NEDERLANDSE SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN In gezonde personen is er een goede balans tussen cellen die delen en cellen die doodgaan. In sommige gevallen wordt deze balans verstoord en delen cellen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting NEDERL ANDSE SAMENVAT TING HET OOG ALS WEERSPIEGELING VAN HET BREIN Optische coherentie tomografie in MS Meer dan een eeuw geleden schreef een van de eerste neurologen die gebruik maakte van de oogspiegel,

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20932 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20932 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20932 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Haar, Sita Minke ter Title: Birds and babies : a comparison of the early development

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20942 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20942 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20942 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Wammes, Linda Judith Title: Immune regulation during parasitic infections : from

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35756 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35756 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35756 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Hamid, Firdaus Title: Helminth infections, socio-economic status and allergies

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/38545 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/38545 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/38545 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Molendijk, Ilse Title: Mesenchymal stromal cell therapy for Crohn's disease :

Nadere informatie

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek Een betere aanpak van chronische ziekten Samenvatting Het probleem Door de vergrijzing van de bevolking groeit het aantal

Nadere informatie

Bewegingsapparaat bij het ouder worden

Bewegingsapparaat bij het ouder worden Meer leren over lichaam en gezondheid Bewegingsapparaat bij het ouder worden Sandrine Bours Reumatoloog MUMC+ Agenda Inleiding Osteoporose Artrose Artritis Reumatoïde artritis Jicht Inleiding Skelet nodig

Nadere informatie

Behandeling met rituximab (MabThera ) bij reumatoïde artritis

Behandeling met rituximab (MabThera ) bij reumatoïde artritis REUMATOLOGIE Behandeling met rituximab (MabThera ) bij reumatoïde artritis BEHANDELING Behandeling met rituximab (MabThera ) bij reumatoïde artritis Uw arts heeft u voorgesteld om uw reumatoïde artritis

Nadere informatie

A c. Dutch Summary 257

A c. Dutch Summary 257 Samenvatting 256 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van twee longitudinale en een cross-sectioneel onderzoek. Het eerste longitudinale onderzoek betrof de ontwikkeling van probleemgedrag

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21004 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21004 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21004 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Burgel, Nathalie Daniëlle van Title: Host-pathogen interactions in Lyme disease

Nadere informatie